Wikipedia tlwiki https://tl.wikipedia.org/wiki/Unang_Pahina MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Midya Natatangi Usapan Tagagamit Usapang tagagamit Wikipedia Usapang Wikipedia Talaksan Usapang talaksan MediaWiki Usapang MediaWiki Padron Usapang padron Tulong Usapang tulong Kategorya Usapang kategorya Portada Usapang Portada TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1165 2221276 2221179 2026-08-22T00:48:13Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 5 books for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221276 wikitext text/x-wiki <!-- Panatilihin ang tuldik sa unang banggit sa paksa. --> '''Kultúra''' o '''kalinangán''' ang kabuuang katawagan sa mga [[kaisipan]], [[kaugalian]], [[tradisyon]], at [[gawi]] ng isang [[lipunan]].<ref name="tylor1871">{{cite book|last=Tylor|first=Edward|author-link=Edward Burnett Tylor|year=1871|title=Primitive Culture|trans-title=Primitibong Kultura|volume=1|location=[[New York]], [[Estados Unidos]]|publisher=J.P. Putnam's Son|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://diksiyonaryo.ph/search/kalina-ngan|title=kalina-ngan|website=Diksyonaryo.ph|access-date=18 Setyembre 2022}}</ref> Itinuturing itong isa sa mga sentrong konsepto sa [[larangan]] ng [[antropolohiya]], kung saan hinahanap at pinag-aaralan ng mga antropologo ang mga pagkakaiba ng mga kultura gayundin sa mga pagkakapareho nila – ang [[pandaigdigang kultura]] ({{lang-en|universal culture}}), tulad ng [[sining]], [[musika]], [[sayaw]], [[ritwal]], [[rehiliyon]], at [[teknolohiya]]. Nahahati sa dalawa ang kultura: [[materyalismong pangkultura (araling pangkultura)|materyal]] tulad ng [[pananamit]] at [[tahanan]] at di-materyal tulad ng [[politika]] at [[mitolohiya]].<ref name="Macionis, Gerber and 2010 53">{{Cite book|title=Sociology|url=https://archive.org/details/sociology0007maci|trans-title=Sosyolohiya|last1=Macionis|first1=John J|last2=Gerber|first2=Linda Marie|date=2011|publisher=Pearson Prentice Hall|oclc=652430995|isbn=978-0-13-700161-3|location=[[Toronto]], [[Canada]]|language=en|page=[https://archive.org/details/sociology0007maci/page/53 53]}}</ref> {{multiple image | align = right | perrow = 2 | total_width = 280 | direction = horizontal | image1 = T'nalak weaving Tboli.jpg | image2 = Kid in Masskara.jpg | image3 = Sri_Mariamman_Temple_Singapore_3_amk.jpg | image4 = Ritt zum Kufenstechen.jpg | footer = Mga iba't-ibang aspeto ng mga kultura sa mundo. }} Samantala, sa [[araling pantao]], maaari ding tumutukoy ang kultura sa antas ng pagiging sopistikado ng isang indibidwal sa [[kasiningan]], [[agham]], [[edukasyon]], o gawi. Ginagamit ito bilang isang uri ng klasipikasyon para tukuyin ang antas ng isang [[sibilisasyon]]. Makikita ang ganitong pananaw sa kultura sa mga [[hiyarkiyang panlipunan|lipunang may hiyarkiya]], na madalas hinahati sa dalawa: ang [[mataas na kultura]] ng mga may-kaya at ang [[mababang kultura]] tulad ng [[kulturang popular]] ng masa. Samantala, umusbong naman ang [[kulturang pangmasa]] pagsapit ng [[ika-20 siglo]], kasabay ng pagbilis sa produksiyon ng mga bagay na epekto ng [[Rebolusyong Industriyal]], na nagbigay-daan naman upang umusbong din ang [[kulturang pangkonsyumer]]. Iba't-iba ang mga pananaw sa [[araling pangkultura]] ang gampanin ng kultura sa lipunan. Halimbawa, kinakatuwiran sa [[Marxismo]] at [[teoryang kritikal]] na ginagamit ang kultura bilang isang kagamitan para manipulahin ang [[proletariat]] at gumawa ng isang [[pekeng diwa]]. Samantala, sa [[agham panlipunan]] naman, ipinagpalagay na ang kultura ng tao ay nagmula sa pangangailangang materyal ng tao na resulta ng [[ebolusyon ng tao|ebolusyon]] nito. Kultura rin ang tawag sa [[kaalaman]] na nakuha sa paglipas ng panahon. Sa ganitong pananaw, layunin ng [[multikulturalismo]] ang mapayapang pagkakaroon ng iba't ibang kultura sa isang lugar. [[Monokulturalismo]] naman ang kabaligtaran nito. Samantala, ginagamit din ang salitang "kultura" para tukuyin ang mga mas tiyak na gawain sa isang mas malaking kultura, tulad halimbawa ng mga [[subkultura]] o [[kontrakultura]]. Sa larangan ng [[antropolohiyang pangkultura]], ayon sa [[relatibismong pangkultura]], hindi mararanggo ang mga kultura sa kahit anong paraan dahil kailangang pag-aralan ang mga ito ayon sa pananaw ng kulturang yon. May mga institusyon na naglalayon na protektahan ang mga kulturang nanganganib mawala. Ang [[UNESCO]] ay ang sangay ng [[Mga Nagkakaisang Bansa]] na may layuning protektahan at pangalagaan ang mga kultura at [[pamanang pangkultura|pamana]] ng mga kasaping bansa nito. Ang [[Pambansang Komisyon para sa Kultura at Kasiningan]] ang katumbas na komisyon nito sa Pilipinas. == Etimolohiya == Galing ang salitang "kalinangan" mula sa salitang-ugat na "linang" ("pagpapaunlad").<ref name="kalinangan"/> Ang salitang ito ay ginagamit madalas sa [[agrikultura]] upang tumukoy sa isang lupa o bukid na handa na'ng taniman.<ref name="kalinangan">{{cite web|url=https://diksiyonaryo.ph/search/linang|title=linang|website=Diksiyonaryo.ph|access-date=17 Setyembre 2022}}</ref> Ang koneksyong ito sa agrikultura ay kapareho din sa etimolohiya para sa salitang "kultura". Galing sa [[wikang Kastila|salitang Kastila]] na ''cultura'' ang "kultura". Nagmula ito sa [[wikang Latin|salitang Latin]] na unang ginamit ng [[Mga Romano|Romanong]] [[orador]] na si [[Cicero]] sa kanyang ''[[Tusculanae Disputationes]]'', kung saan niya sinulat ang "''cultura animi''" ('paglinang sa kaluluwa'),<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0ZcOAAAAQAAJ&pg=PA273|title=Tusculanes de Cicerón|last1=Cicero|first1=Marcus Tullius|last2=Bouhier|author-link1=Cicero|first2=Jean|date=1812|publisher=J. Gaude|location=[[Nismes]], [[Pransiya]]|oclc=457735057|page=273|language=fr|access-date=19 Setyembre 2022|archive-date=2 Setyembre 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180902230800/https://books.google.com/books?id=0ZcOAAAAQAAJ&pg=PA273|url-status=live}}</ref> isang [[metapora]] sa agrikultura para sa pagdebelop ng isang kaluluwang pampilosopiya, na kinikilala sa [[teleolohiya]] bilang ang pinakamataas na posibleng antas sa pagdebelop bilang tao. Noong 1986, kinatuwiran ng pilosopong si [[Edward S. Casey]] na ang salitang Ingles na ''culture'' ay mula sa Gitnang wikang Ingles para sa isang lugar na handa na'ng taniman, na galing ang salitang yon sa mga salitang Latin na ''colere'' ('linang'), at ''cultus'' ('kulto').<ref name="sorrells">{{cite book|last1=Sorrells|first1=Kathryn|title=Intercultural Communication: Globalization and Social Justice|trans-title=Interkultural na Komunikasyon: Globalisasyon at Katarungang Panlipunan|date=2015|publisher=Sage|location=[[Los Angeles]], [[Estados Unidos]]|isbn=978-1-4129-2744-4|url-access=registration|url=https://archive.org/details/interculturalcom0000sorr|lang=en}}</ref>. Ayon sa kanya: {{blockquote|text=Para maging makultura, para magkaroon ng kultura, kailangang tirhan muna nang matagal-tagal ang isang lugar para linangin ito nang husto, maging responsable para rito, tumugon, at pangalagaan ito.{{efn|{{lang-en|To be cultural, to have a culture, is to inhabit a place sufficiently intensely to cultivate it—to be responsible for it, to respond to it, to attend to it caringly.}}}}<ref name="sorrells"/>}} Ang ganitong pananaw ay isinakonteksto sa modernong panahon ng pilosopong si [[Samuel Pufendorf]], kung saan sinabi niya na hindi [[pilosopiya]] ang likas na pagkaperpekto ng tao. Ayon sa kanya, gayundin sa mga sumunod na manunulat pagkatapos niya, tumutukoy ang kultura sa "lahat ng mga bagay na nalalampasan ng sangkatauhan mula sa kanilang orihinal na [[barbarismo]], at dahil sa kanyang katalinuhan, nagiging buo silang tao."<ref name="velkley">{{Cite book|title=Being after Rousseau: philosophy and culture in question|trans-title=Ang Diwa pagkatapos ni Rousseau: tanong sa pilosopiya at kultura|last=Velkley|first=Richard L.|author-link=Richard Velkley|date=2002|publisher=University of Chicago Press|oclc=47930775|isbn=978-0-226-85256-0|chapter=The Tension in the Beautiful: On Culture and Civilization in Rousseau and German Philosophy|trans-chapter=Ang Tensyon sa Kagandahan: Ukol sa Kultura ni Rousseau at sa Pilosopiyang Aleman|pages=11–30|location=[[Chicago]], [[Estados Unidos]]|language=en}}</ref> Ayon kay [[Richard Velkley]]: {{blockquote|text=...[ang kultura ay] may orihinal na kahulugan na 'paglinang sa kaluluwa o kaisipan', at nakuha ang mga mas bagong modernong kahulugan sa mga isinulat ng mga iskolar na [[Alemanya|Aleman]] noong ika-18 siglo, na nasa iba't-ibang antas ng pagdebelop sa kritisismo ni [Jean-Jacques] [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau]] sa "[[moderno]]ng [[liberalismo]] at sa [Panahon ng] [[Panahon ng Kaliwanagan|Kaliwanagan]]". Kaya naman, madalas ipinagpapalagay ng mga may-akdang ito ang pagkakaiba ng 'kultura' at 'kultibasyon', kahit na hindi [nila] direktang sinabi.{{efn|{{lang-en|...originally meant the cultivation of the soul or mind, acquires most of its later modern meaning in the writings of the 18th-century German thinkers, who were on various levels developing Rousseau's criticism of "modern liberalism and Enlightenment." Thus a contrast between "culture" and "civilization" is usually implied in these authors, even when not expressed as such.}}}}<ref name="velkley"/>}} Ayon naman sa antropologong si [[E.B. Tylor]]: {{blockquote|text=Yan [kultura] yung komplikadong kabuuan na kinabibilangan ng kaalaman, paniniwala, sining, moralidad, batas, gawi, at iba pang mga kapabilidad at kaugalian na nakuha ng tao bilang miyembro ng isang lipunan.{{efn|{{lang-en|that complex whole which includes knowledge, belief, art, morals, law, custom and any other capabilities and habits acquired by man as a member of society.}}}}}} Sa parehong pananaw naman sa kasalukuyang panahon: {{blockquote|text=Binibigyang-kahulugan ang kultura bilang ang dominyong panlipunan na nagbibigay-diin sa mga gawi, diskurso, at ekspresyong materyal na, sa paglipas ng panahon, nagpapahayag sa pagpapatuloy at hindi pagpapatuloy ng kahulugang panlipunan ng isang buhay na karaniwang hawak-hawak.{{efn|{{lang-en|Culture is defined as a social domain that emphasizes the practices, discourses and material expressions, which, over time, express the continuities and discontinuities of social meaning of a life held in common.}}}}<ref>{{Cite book|url=https://www.academia.edu/9294719|title=Urban Sustainability in Theory and Practice: Circles of Sustainability|trans-title=Pagpapanatiling Urban sa Teorya at Gawi: Mga Kabilugan ng Pagpapanatili|lang=en|last1=James|first1=Paul|last2=Magee|first2=Liam|last3=Scerri|first3=Andy|last4=Steger|first4=Manfred|date=2015|isbn=978-1-138-02572-1|oclc=942553107|page=53|publisher=Routledge|location=[[London]], [[Reyno Unido]]|access-date=19 Setyembre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170626015736/http://www.academia.edu/9294719/Urban_Sustainability_in_Theory_and_Practice_Circles_of_Sustainability_2015_|archive-date=26 Hunyo 2017|url-status=live}}</ref>}} Ayon naman sa ''[[Cambridge English Dictionary]]'', kultura ang "kaparaanan ng buhay, lalo na yung mga pangkalahatang gawi at paniniwala, ng isang partikular na grupo ng tao sa isang partikular na panahon."{{efn|{{lang-en|the way of life, especially the general customs and beliefs, of a particular group of people at a particular time.}}}}<ref name="dict_cult">{{Cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/culture|title=Meaning of "culture"|trans-title=Kahulugan ng "kultura"|work=Cambridge English Dictionary|access-date=19 Setyembre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20150815114957/http://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/culture|archive-date=15 August 2015|url-status=live|lang=en}}</ref> Ipinagpapalagay naman sa [[teorya ng pamamahala sa takot]] ({{lang-en|terror management theory}}) na ang kultura ay isang serye ng mga gawain at pananaw sa mundo na nagbibigay sa mga tao ng basehan para tingnan ang kanilang mga sarili bilang isang "taong may halaga sa isang mundong may kahulugan" — ibig sabihin, pag-angat sa mga sarili nila mula sa mga aspetong pisikal ng pag-iral, para tanggihan ang kawalang-halaga ng isang hayop at kamatayan na napansin ng ''[[Homo sapiens]]'' nang nakakuha sila ng mas malalaking utak.<ref>{{Cite book|title=Thirty Years of Terror Management Theory|trans-title=Tatlumpung Taon ng Teorya ng Pamamahala sa Takot|lang=en|volume=52|last1=Pyszczynski|first1=Tom|last2=Solomon|first2=Sheldon|last3=Greenberg|first3=Jeff|pages=1–70|doi=10.1016/bs.aesp.2015.03.001|series=Advances in Experimental Social Psychology|year=2015|isbn=978-0-12-802247-4}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=g_9dAgAAQBAJ|title=Handbook of Experimental Existential Psychology|trans-title=Handbook ng Eksperimental na Sikolohiya ng Pag-iral|last1=Greenberg|first1=Jeff|last2=Koole|first2=Sander L.|last3=Pyszczynski|first3=Tom|year=2013|publisher=Guilford Publications|isbn=978-1-4625-1479-3|access-date=19 Setyembre 2022|archive-date=31 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161231020831/https://books.google.com/books?id=g_9dAgAAQBAJ|url-status=live|lang=en}}</ref> == Pagbabago == {{main|Pagbabago ng kultura}} [[File:Beatles ad 1965 just the beatles crop.jpg|thumb|Ang pagsikat ng bandang [[The Beatles]] noong dekada 1960s ang nagpabago sa mundo ng musika. Bukod dito, ang [[Epekto ng The Beatles sa kultura|kanilang epekto sa pandaigdigang kultura]] ay ramdam pa rin hanggang ngayon.]] Patuloy na nagbabago ang isang kultura. Ayon sa mga nakalap sa [[arkeolohiya]], ang kapasidad na ito ng sangkatauhan ay umusbong mga bandang 500,000 hanggang 170,000 bago ang kasalukuyan.<ref>{{Cite journal|last1=Lind|first1=J.|last2=Lindenfors|first2=P.|last3=Ghirlanda|first3=S.|last4=Lidén|first4=K.|last5=Enquist|first5=M.|date=7 Mayo 2013|title=Dating human cultural capacity using phylogenetic principles|trans-title=Pagpepetsa aa kapasidad ng sangkatauhan sa kultura gamit ang mga prinsipyong pilohenetiko|lang=en|journal=Scientific Reports|volume=3|issue=1|page=1785|doi=10.1038/srep01785|issn=2045-2322|pmc=3646280|pmid=23648831|bibcode=2013NatSR...3E1785L}}</ref> Iba-iba ang paraan ng pagbabagong ito. Tinukoy ni [[Raimon Panikkar]] ang 29 sa mga paraang ito; kabilang rito ang [[inobasyon]], [[rebolusyon]], at [[modernisasyon]] o ang pagyakap ng mga kultura sa mga paniniwala at gawi na umusbong noong [[Panahon ng Kaliwanagan]] sa Europa, tulad ng [[agham]] at [[demokrasya]].<ref>{{Cite book|title=Religious Pluralism: An Indian Christian Perspective|trans-title=Pluralismong Panrehiliyon: Isang Perspektibong Indiyanong Kristiyano|lang=en|last=Panikkar|first=Raimon|editor-last=Pathil|editor-first=Kuncheria|date=1991|publisher=[[Society for Promoting Christian Knowledge|ISPCK]]|isbn=978-81-7214-005-2|oclc=25410539|pages=252–99}}</ref> Samantala, mula sa mga ginawa nina [[Umberto Eco]], [[Pierre Bourdieu]], at [[Jeffrey Alexander]], iminungkahi naman ni [[Rein Raud]] ang isang modelo ng pagbabago sa kultura na nakabase sa pag-angkin at pagkamit, na hinuhusgahan batay sa kanilang kognitibong kasapatan ({{lang-en|cognitive adequacy}}) at posibleng iendorso ng simbolikong otoridad ng kultura ng isang lipunan.<ref name="meaning-in-action">{{Cite book|title=Meaning in Action: Outline of an Integral Theory of Culture|trans-title=Kahulugan sa Gawain: Balangkas ng isang Mahalagang Teorya ng Kultura|lang=en|last=Rein|first=Raud|publisher=[[Polity (palimbagan)|Polity]]|location=[[Cambridge]], [[Reyno Unido]]|isbn=978-1-5095-1124-2|oclc=944339574|date =29 Agosto 2016}}</ref> [[File:Louise Weiss.jpg|thumb|Si [[Louise Weiss]] kasama ang iba pang mga nanawagan upang makaboto ang kababaihan sa Pransiya noong 1935. Ang pag-usbong ng [[peminismo]] noong ika-20 siglo ang nagpabago sa pagtingin ng mga kultura sa kasarian.]] Nakadepende ang pagbabagong ito sa mga puwersa sa loob at labas ng isang kultura na posibleng nanghihikayat o kumokontra. Nauugnay ang mga ito sa mga kaganapan sa lipunan at sa kalikasan, na siyang nagdidikta sa pagpapakalat sa mga bagong ideya at gawi sa kasalukuyang kultura.<ref>{{Cite web|url=http://anthro.palomar.edu/change/change_2.htm|title=Culture Change: Processes of Change|trans-title=Pagbabago sa Kultura: Mga Proseso ng Pagbabago|lang=en|last=O'Neil|first=Dennis|date=2006|website=Culture Change|publisher=Palomar College|access-date=8 Oktubre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20161027181934/http://anthro.palomar.edu/change/change_2.htm|archive-date=27 Oktubre 2016|url-status=live}}</ref> Ilan sa mga halimbawa ng mga pwersang ito ang alitan sa lipunan gayundin ang pag-usbong ng mga makabagong teknolohiya, na parehong kayang magpabago sa kasalukuyang pananaw ng isang lipunan. Ang pag-usbong ng [[peminismo]] sa Estados Unidos simula noong kagitnaan ng ika-20 siglo ay isang halimbawa ng pagbabagong ito, na nagresulta sa pagbago sa pananaw ng mga lipunan sa kasarian. Samantala, ang pagtatapos naman ng [[panahon ng yelo]] ang naging dahilan upang unti-unting magbago ang mga sinaunang kultura ng ito mula sa pangangaso papunta sa pagtatanim, na humantong kalaunan naman sa [[Rebolusyong Neolitiko]].<ref>{{Cite journal|last=Pringle|first=Heather|date=20 Nobyembre 1998|title=The Slow Birth of Agriculture|url=https://archive.org/details/sim_science_1998-11-20_282_5393/page/1446|trans-title=Ang Mabagal na Kapanganakan ng Agrikultura|lang=en|journal=[[Science (dyornal)|Science]]|volume=282|issue=5393|page=1446|doi=10.1126/science.282.5393.1446|s2cid=128522781|issn=0036-8075}}</ref> Lumilipat ang mga ideya ng isang kultura papunta sa iba sa pamamagitan ng dalawang pangunahing proseso: [[Pagpapakalat ng kultura|pagkalat]] ({{lang-en|diffusion}}) at [[akulturasyon]] ({{lang-en|acculturation}}). Sa pagkalat, ang ideya ng isang kultura ay "kumakalat" papunta sa iba. Halimbawa nito ang pagbubukas ng [[Tsina]] sa mga produkto ng [[Kanluraning Mundo|Kanluran]] noong huling bahagi ng ika-20 siglo.<ref>{{cite web |url=https://www.eater.com/2018/3/20/16973532/mcdonalds-starbucks-kfc-china-pizza-hut-growth-sales |title=Why China Loves American Chain Restaurants So Much|trans-title=Bakit Sobrang Mahal ng Tsina ang mga Chain Restaurant ng Amerika |last=Wei |first=Clarissa |date=20 Marso 2018 |website=Eater |access-date=15 Oktubre 2022|archive-date=30 Marso 2019|lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330023616/https://www.eater.com/2018/3/20/16973532/mcdonalds-starbucks-kfc-china-pizza-hut-growth-sales |url-status=live }}</ref> Posibleng hindi sumama ang kahulugan ng ideya ng kultura sa pinasok nitong bagong kultura; halimbawa nito ang ideya ng [[Pasko]], na nawalan ng kahulugang panrehiliyon sa mga hindi [[Kristiyano]].<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Christmas|title=Christmas|trans-title=Pasko|last=Hillerbrand|first=Hans J.|website=[[Britannica]]|access-date=15 Oktubre 2022|lang=en}}</ref> Samantala, sa akulturasyon naman, ang isang kultura ay unti-unting pinapalitan ng isang mas dominanteng kultura, tulad halimbawa ng pagpasok at pananakop ng mga Europeo sa [[Kaamerikahan]], [[Aprika]], at [[Asya]] noong [[Panahon ng Pagtuklas]].<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/cultural-imperialism|title=cultural imperialism|trans-title=imperyalismong kultural|last=Tobin|first=Theresa Weynand|access-date=15 Oktubre 2022|website=[[Britannica]]|lang=en}}</ref> Madalas itong nagaganap dahil sa [[asimilasyon]] ng mga indibidwal sa dominanteng kultura, o di kaya dahil sa paghahalo at pagsasama ng dalawa o higit pang kultura dahil sa [[globalisasyon]] o kaparehong proseso.<ref>{{cite journal|journal=International Journal of Intercultural Relations|volume=32|issue=4|date=Enero 2008|pages=328-336|title=Globalisation and acculturation|trans-title=Globalisasyon at akulturasyon|last=Berry|first=J.W.|doi=10.1016/j.ijintrel.2008.04.001|lang=en|access-date=15 Oktubre 2022|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0147176708000230|via=Science Direct}}</ref> == Diskurso == === Romantisismong Aleman === [[File: Johann gottfried herder.jpg|thumb|Nanawagan ang pilosopong Aleman na si [[Johann Herder]] na pansinin ang mga kultura ng mga bansa.|262x262px]] Gumawa ang pilosopong Aleman na si [[Immanuel Kant]] ng isang pang-indibidwal na kahulugan ng "kaliwanagan" ({{lang-en|enlightenment}}) na parehas sa konsepto ng ''[[bildung]]'': "Kaliwanagan ang paglayas ng tao mula sa kanyang kahilawan".{{efn|{{lang-en|Enlightenment is man's emergence from his self-inflicted immaturity.}}}} Ayon sa kanya, galing ang kahilawan na ito hindi dahil sa kawalan ng pag-unawa, pero mula sa kawalan ng tapang na malayang mag-isip. Laban rito, hayagan niyang sinabi ang mga katagang "''Sapere Aude!''" ({{lit|Mangahas matuto!}}). Bilang tugon kay Kant, kinatwiran naman ng maraming mga pilosopong Aleman kabilang na si [[Johann Gottfried Herder]] na ang [[pagkamalikhain]] ng tao ay kasinghalaga ng [[rasyonalismo]] nito. Bukod dito, pinalawig pa ni Herder ang kahulugan ng ''bildung''; ayon sa kanya, ''bildung'' ang kabuuan ng mga karanasan na nagbibigay ng isang malinaw na pagkakakilanlan at pagkakaroon ng isang malinaw na tadhana sa isang lipunan.<ref>{{Cite web|url=http://www.philosophy.uncc.edu/mleldrid/SAAP/USC/pbt1.html|title=The German Bildung Tradition|trans-title=Ang Tradisyon ng Bildung ng Alemanya|last=Eldridge|first=Michael|publisher=[[UNC Charlotte]]|access-date=18 Oktubre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20090123162257/http://www.philosophy.uncc.edu/mleldrid/SAAP/USC/pbt1.html|archive-date=23 Enero 2009|url-status=dead|lang=en}}</ref> [[File:Adolf Bastian.jpg|thumb|Nagmungkahi si [[Adolf Bastian]] ng isang pangkalahatang modelo ng kultura, na naging basehan sa modernong pag-unawa sa konsepto.|276x276px]] Noong 1795, nanawagan naman ang pilosopong taga-[[Prusya]] na si [[Wilhelm von Humboldt]] na magkaroon ng isang antropolohiya na kayang pagsamahin ang mga interes nina Kant at Herder. Noong panahon ng [[Romantisismo]], nagdebelop ang mga iskolar mula Alemanya ng isang ideya ng kultura kung saan kabilang ang lahat – ang ''Weltanschauung'' ({{lit|[[pagtingin sa mundo]]}}; {{lang-en|worldview}}).<ref>{{Cite book|title=Humboldt, Worldview, and Language|trans-title=Humboldt, Pagtingin sa Mundo, at Wika|lang=en|last=Underhill|first=James W.|publisher=Edinburgh University Press|year=2009|location=[[Edinburgh]], [[Reyno Unido]]}}</ref> Nagmula ito sa mga kilusan ng [[nasyonalismo]] na may layunin na ipag-isa ang mga maliliit na prinsipalidad sa ngayo'y [[Alemanya]] at laban sa [[Imperyong Austria-Unggaryo]]. Ayon dito, ang pagtingin sa mundo ng isang kultura ay hindi masusukat o makukumpara sa pagtingin sa mundo ng iba. Bagamat mas malaya, pinapayagan pa rin ng pananaw na ito ang pag-uuri sa mga kultura bilang "sibilisado" at "primitibo". Noong 1860, ipinahayag ni [[Adolf Bastian]] ang "pagkakaisang sikolohikal ng sangkatauhan".<ref>{{Cite book|title=Adolf Bastian and the psychic unity of mankind|trans-title=Adolf Bastian at ang pagkakaisang sikolohikal ng sangkatauhan|lang=en|last=Köpping|first=Klaus-Peter|date=2005|publisher=Lit Verlag|isbn=978-3-8258-3989-5|oclc=977343058}}</ref> Iminungkahi niya ang isang maagham na pagkukumpara sa lahat ng mga kultura ng mundo para patunayan na naglalaman ang bawat kultura ng mga payak na magkakaparehong elemento. Ayon sa kanya, may grupo ng mga "payak na ideya" ({{lang-de|Elementargedanken}}) na ginagamit ng lahat ng mga lipunan ng tao; nagkakaiba lang ang mga kultura at katutubong ideya ({{lang-de|Völkergedanken}}) nito dahil sa mga lokal na pagbabago sa grupong ito.<ref>{{Cite web|url=https://todayinsci.com/B/Bastian_Adolf/BastianAdolf.htm|title=Biography of Adolf Bastian, ethnologist|trans-title=Biograpiya ni Adolf Bastian, etnologo|lang=en|last=Ellis|first=Ian|website=Today in Science History|access-date=18 Oktubre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170806215336/https://todayinsci.com/B/Bastian_Adolf/BastianAdolf.htm|archive-date=6 Agosto 2017|url-status=live}}</ref> Ang pananaw na ito ang naging batayan ng modernong pag-unawa sa konsepto ng kultura, at pinalawig pa nang husto ng mga sumunod kay Bastian, tulad ni [[Franz Boas]].<ref>{{Cite thesis|last=Liron|first=Tal|title=Franz Boas and the discovery of culture|trans-title=Franz Boas at ang pagtuklas sa kultura|date=2003|url=http://home.uchicago.edu/~tliron/boas/boas.pdf|oclc=52888196|language=en|access-date=18 Oktubre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20170102111430/http://home.uchicago.edu/~tliron/boas/boas.pdf|archive-date=2 Enero 2017|url-status=dead}}</ref> === Romantisismong Ingles === [[File:Matthew_Arnold_-_Project_Gutenberg_eText_16745.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Matthew_Arnold_-_Project_Gutenberg_eText_16745.jpg|thumb|285x285px|Tiningnan ng makatang si [[Matthew Arnold]] ang "kultura" bilang ang pagpapalinang sa humanistang tinatamasa.]] Noong ika-19 na siglo, ginamit ng mga [[humanista]]ng [[Inglatera|Ingles]] tulad ng [[makata]]ng si [[Matthew Arnold]] ang salitang "kultura" upang tumukoy sa tinatamasang pagkadalisay ng isang indibidwal na tao, na halos pareho sa konsepto ng ''bildung''. Ayon sa kanya, "...kultura ang pagtamasa sa ating kabuuang pagkaperpekto sa pamamagitan ng pag-alam sa lahat, ang pinakamatitinding naisip at nasabi sa mundo".<ref name="anarchy">{{Cite web |last=Arnold |first=Matthew |date=1869 |title=Culture and Anarchy |trans-title=Kultura at Anarkiya |url=http://www.library.utoronto.ca/utel/nonfiction_u/arnoldm_ca/ca_all.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170106012655/http://www.library.utoronto.ca/utel/nonfiction_u/arnoldm_ca/ca_all.html |archive-date=January 6, 2017 |access-date= |language=en}}</ref> Sa praktikal na paggamit, tumutukoy ang "kultura" sa mga bagay na gustong gawin o matamasa ng ''[[elite]]'', tulad halimbawa ng [[sining]], [[musikang klasikal]], at [[lutong haute|lutong ''haute'']].<ref>{{Cite book |last=Roy |first=Shuker |url=https://archive.org/details/understandingpop0000shuk_i1i5/page/5 |title=Understanding popular music |date=1997 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-10723-5 |page=[https://archive.org/details/understandingpop0000shuk_i1i5/page/5 5] |language=en |trans-title=Pag-unawa sa musikang popular |oclc=245910934}}</ref> Dahil dito, naiugnay ang salitang "kultura" sa buhay ng mga taong nasa mga lungsod, na kalauna'y tumukoy na rin sa kabuuan ng isang sibilisasyon. Bukod dito, naging interesado ang mga iskolar noong panahon ng [[Romantisismo]] sa mga [[kuwentong-bayan]], na naging dahilan upang magkaroon ng isang klasipikasyon ng mga kultura: "[[mataas na kultura]]" ng mga mayayaman at "[[mababang kultura]]" ng mga mahihirap. Sumasalamin ang klasipikasyong ito sa realidad ng buhay ng mga tao sa Europa noong panahon na yon.<ref name=":0">{{Cite book |last1=Bakhtin |first1=Mikhail Mikhaĭlovich |title=The dialogic imagination four essays |url=https://archive.org/details/dialogicimaginat0000bakh |last2=Holquist |first2=Michael |date=1981 |publisher=University of Texas Press |location=Austin, Estados Unidos |page= |language=en |trans-title=Ang dialohikong imahinasyon apat na sanaysay |oclc=872436352}}</ref> Kinumpara ni Matthew Arnold ang kultura sa [[anarkiya]]. Gayunpaman, kinumpara naman ng mga pilosopong sina [[Thomas Hobbes]] at [[Jean-Jacques Rousseau]] ang kultura sa "estado ng kalikasan". Ayon kina Hobbes at Rousseau, namumuhay sa "estado ng kalikasan" ang mga [[katutubong Amerikano]] habang [[Kolonisasyon sa Kaamerikahan ng mga Europeo|sinasakop sila ng mga Europeo]]. Nagbigay-daan ang pananaw na ito upang mabuo ang ideya ng pagiging "sibilisado" at "hindi sibilisado".<ref>{{Cite book |last1=Dunne |first1=Timothy |title=The globalization of international society |last2=Reus-Smit |first2=Christian |publisher=Oxford |year=2017 |isbn=978-0-19-251193-5 |pages=102–121 |language=en |trans-title=Ang globalisasyon ng pandaigdigang lipunan}}</ref> Ayon dito, may mga ilang kulturang mas sibilisado kesa sa iba, at may mga ilan naman na mas makultura naman kesa sa iba. Kalaunan, ang pagkakaibang ito ang naging pundasyon ng mga teorya ng [[Darwinismong panlipunan]] ni [[Herbert Spencer]] at [[ebolusyong kultural]] ni [[Lewis Henry Morgan]] noong huling bahagi ng ika-19 na siglo. Tulad ng pagkakaiba ng mataas at mababang kultura, ang konsepto ng pagiging "sibilisado" o hindi ay sumasalamin sa tunggalian ng mga mananakop na Europeo at ang kanilang mga nasasakupang kolonya. Tinanggap ng mga iskolar sa Europa ang pananaw na ito ni Rousseau ukol sa klasipikasyon ng mga kultura bilang "mataas" at "mababa". Gayunpaman, nakita ng ilan na korapsyon at hindi natural ang pagkadalisay at pagiging sopistikado ng mga matataas na kultura, na nagiging balakid sa pagnanasa ng tao na marating ang likas na pagkatao nito. Halimbawa, mas pinaboran ng mga iskolar nito ang [[musikang pambayan]] (na ginagawa ng mga pesante, taga-probinsya, at mga hindi nakapag-aral) kesa sa musikang klasikal. Ayon sa kanila, tapat, totoo, at sumasalamin ang musikang pambayan sa likas na pamumuhay ng isang tao, at parang artipisyal at isang paninira sa pamumuhay na ito ang musikang klasikal. Sa ganitong pananaw rin ipinapakita ng mga iskolar nito ang [[mga katutubo]] bilang mga "[[mararangal na barbaro]]" ({{lang-en|noble savages}}) na namumuhay nang likas at [[otentisidad|totoo]], hindi tulad ng korap at komplikadong [[kapitalismo|kapitalistang]] sistema ng pamumuhay sa [[Kanluraning Mundo|Kanluran]]. Noong 1870, ginamit ng [[antropolohiya|antropologong]] si [[Edward Tylor]] ang ideya ng isang mataas at mababang kultura upang ipaliwanag ang [[Pinagmulan ng mga rehiliyon|ebolusyon]] ng [[rehiliyon]]. Ayon sa kanyang teorya, nagsisimula ang mga rehiliyong mula sa pagiging [[Politeismo|politeistiko]] (maraming [[diyos]]) papuntang [[Monoteismo|monoteistiko]] (iisang diyos). Bukod dito, binigyang kahulugan niya ang kultura bilang isang malawak na koleksyon ng mga gawain na makikita sa lahat ng mga [[lipunan]] ng tao. Ang pananaw na ito ay tinanggap ng marami, at ginamit na basehan para sa modernong pag-unawa sa kultura at rehiliyon. == Antropolohiya == {{Main|Amerikanong antropolohiya}} Bagamat nagkakasundo ang mga antropologo sa buong mundo sa binigay na kahulugan ng kultura ni [[Edward Tylor]], umusbong ang kultura bilang isang sentrong konsepto ng [[Amerikanong antropolohiya]], kung saan tumutukoy ito sa unibersal na kapasidad ng tao na maiuri at isakodigo ang mga karanasan ng tao sa paraang simboliko at upang pag-usapan ang mga karanasang ito sa iba.<ref>{{Cite book |last=Teslow |first=Tracy |title=Constructing race: the science of bodies and cultures in American anthropology |publisher=Cambridge University Press |year=2016 |isbn=978-1-316-60338-3 |language=en |trans-title=Paggawa sa race: ang agham ng mga katawan at kultura sa Amerikanong antropolohiya |oclc=980557304}}</ref> Inoorganisa ang Amerikanong antropolohiya sa apat na larangan: [[biolohikong antropolohiya]], [[lingguwistikong antropolohiya]], [[antropolohiyang pangkultura]], at sa [[Estados Unidos]] at [[Canada]], [[arkeolohiya]].<ref>{{Cite encyclopedia |title=anthropology |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/science/anthropology |access-date= |date=August 31, 2015 |language=en |trans-title=antropolohiya |archive-url=https://web.archive.org/web/20161030210125/https://www.britannica.com/science/anthropology |archive-date=October 30, 2016 |last2=Hanchett |first2=Suzanne L. |last3=Jeganathan |first3=Pradeep |last4=Nicholas |first4=Ralph W. |last5=Robotham |first5=Donald Keith |last6=Smith |first6=Eric A. |last1=Fernandez |first1=James W. |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Haviland |first1=William A. |title=Cultural Anthropology: The Human Challenge |url=https://archive.org/details/culturalanthropo0000will_c0h8 |last2=McBride |first2=Bunny |last3=Prins |first3=Harald E. L. |last4=Walrath |first4=Dana |date=2011 |publisher=Wadsworth/Cengage Learning |isbn=978-0-495-81082-7 |language=en |trans-title=Antropolohiyang Pangkultura: Ang Hamon ng Tao |oclc=731048150}}</ref> Tumutukoy ang salitang {{Lang|de|Kulturbrille}} ("salamin sa kultura"), na inimbento ng antropologong si [[Franz Boas]], sa mga "lente" kung saan nakikita ng isang tao ang kanyang kultura. Ipinagpapalagay ni Martin Lindstrom na maaaring "mabulag sa mga bagay na nakikita agad ng mga tagalabas" dahil sa {{Lang|de|Kulturbrille}}.<ref>{{Cite book |last=Lindström |first=Martin |title=Small data: the tiny clues that uncover huge trends |url=https://archive.org/details/desirehunterdisc0000lind |date=2016 |publisher=St. Martin's Press |isbn=978-1-250-08068-4 |location=London |language=en |trans-title=Maliit na datos: ang mga maliliit na bakas na nagpapakita sa mga malalaking kalakaran |oclc=921994909}}</ref> == Sosyolohiya == {{Main|Sosyolohiya ng kultura}} [[File:04162012Bailes032.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:04162012Bailes032.JPG|thumb|Isang katutubong [[sayaw]] sa [[Colombia]].]] Sentro sa [[sosyolohiya ng kultura]] sa kulturang nabubuo sa mga [[lipunan]]. Para sa sosyologong si [[Georg Simmel]], kultura ang "paglinang sa mga indibiduwal sa pamamagitan ng ahensiya ng mga panlabas na anyo na ginawang bagay sa tala ng kasaysayan".<ref>{{Cite book |last=Simmel |first=Georg |title=Georg Simmel on individuality and social forms: selected writings |date=1971 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-75776-6 |editor-last=Levine |editor-first=Donald N. |location=Chicago |page=xix |language=en |trans-title=Si Georg Simmel sa indibiduwalidad at panlipunang anyo: mga piling kasulatan |oclc=951272809}}</ref> Kaya naman, maaaring bigyang-kahulugan ang kultura sa larangan ng sosyolohiya bilang ang mga paraan ng kaisipan, gampanin, at ang mga materyal na bagay na magkasamang naghuhulma sa pamumuhay ng isang tao. Maaaring [[Materyal na kultura|materyal]] o [[Di-materyal na kultura|di-materyal]] ang isang kultura.<ref name="Macionis, Gerber and 2010 53" /> Tumutukoy ang di-materyal na kultura sa mga di-pisikal na ideya na meron ang isang indibiduwal ukol sa kanyang kultura, kabilang na ang mga [[prinsipyo]], [[paniniwala]], tuntunin, inaasahang gampanin, [[moralidad]], [[wika]], organisasyon, at institusyon, habang tumutukoy naman ang materyal na kultura sa mga pisikal na patunay ng isang kultura kagaya halimbawa ng mga [[artepakto]] at [[Arkitektura|arkitekturang]] ginawa nila. Tipikal na mahalaga lamang ang pagtatangi na ito sa [[antropolohiya]] at [[arkeolohiya]], ngunit tumutukoy ang ito sa lahat ng materyal na patunay na maiuugnay sa isang kultura, mapaanuman ang panahon. Unang umusbong ang sosyolohiyang pangkultura sa [[Republikang Weimar|Alemanyang Weimar]] noong unang bahagi ng ika-20 siglo, sa pangunguna ng sosyologong si [[Alfred Weber]]. Pumasok naman ito sa [[mundong Anglopono]] pagsapit ng pagbaling sa kultura noong dekada 1960s, na nagpasimula sa mga pananaw na [[Estrakturalismo (sosyolohiya)|estrakturalista]] at [[Posmodernistang pilosopiya|posmodernista]] sa [[agham panlipunan]]. Maaari itong tingnan bilang isang paraan na naghahalo sa [[pagsusuring pangkultura]] at [[kritikal na teorya]]. Karaniwang hindi sumusunod ang mga sosyologong ito sa [[pamamaraang makaagham]]; nagpopokus lamang sila sa mga salita, artepakto, at simbolo. Mula noon, naging mahalagang konsepto ang kultura sa maraming sangay ng sosyolohiya, kabilang na ang mga maagham na konseptong tulad ng [[estratipikasyong panlipunan]] at [[pagsusuri sa panlipunang ugnayan]].<ref>{{Cite journal |last=Griswold |first=Wendy |author-link=Wendy Griswold |date=1987 |title=A Methodological Framework for the Sociology of Culture |url=https://archive.org/details/sim_sociological-methodology_1987_17/page/n18 |trans-title=Isang Metodolohikal na Framework para sa Sosyolohiya ng Kultura |journal=Sociological Methodology |language=en |volume=17 |pages=1–35 |doi=10.2307/271027 |issn=0081-1750 |jstor=271027}}</ref> == Araling pangkultura == {{Main|Araling pangkultura}} [[Talaksan:Spoliarium.jpg|thumb|Saklaw ng pag-aaral ng araling pangkultura ang mga kultural na artepakto at ang kaugnayan nito sa lipunan. Isa ang ''[[Spoliarium]]'' (1884) ni [[Juan Luna]] sa mga pinakasikat na [[pinta]] ng Pilipinas, at kalimitan itong tinitingnan sa konteksto ng [[Himagsikang Pilipino]] noong 1896.]] Nadebelop ang araling pangkultura sa [[Reyno Unido]] ng mga sosyologong naimpluwensiyahan ng [[Marxismo]] tulad nina [[Stuart Hall]] at [[Raymond Williams]]. Sinundan nila ang mga Romantistang sosyologo ng ika-19 na siglo sa pagtukoy sa mga produktong pangkonsyumer at gawain sa [[pagliliwaliw]] tulad ng [[sining]], [[musika]], [[pelikula]], [[palakasan]], at [[pananamit]] bilang kultura. Nakita nila ang pagkonsumo at pagliliwaliw na nadedetermina ng [[ugnayan ng produksiyon]], na humantong sa pagpokus nila sa mga relasyon ng [[panlipunang uri]] at ang organisasyon ng produksiyon.<ref>{{Citation |last=Williams |first=Raymond |title=Keywords: A Vocabulary of Culture and Society |date=1983 |pages=87–93, 236–238 |trans-title=Susing Salita: Bokabularyo ng Kultura at Lipunan |location=New York |publisher=Oxford University Press |language=en |oclc=906396817}}</ref><ref>{{Cite book |last=Berger |first=John |title=Ways of seeing |date=1972 |publisher=Peter Smithn |isbn=978-0-563-12244-9 |language=en |trans-title=Mga paraan ng pagtanaw |oclc=780459348}}</ref> Karaniwang nakatuon sa [[kulturang popular]] ang pag-aaral ng araling pangkultura sa Reyno Unido. Kay [[Richard Hoggart]] nagmula ang pangalan ng larangan nang itinatag niya noong 1964 ang isang sentro sa pananaliksik para sa naturang larangan sa [[Inglatera]].<ref>{{Cite journal |title=Studying Culture – Reflections and Assessment: An Interview with Richard Hoggart |trans-title=Pag-aaral sa Kultura – Mga Pagninilay at Pagsusuri: Isang panayam kay Richard Hoggart |journal=Media, Culture & Society |language=en |volume=13}}</ref> Simula noong dekada 1970s, umusbong ang larangan upang maging isang pandaigdigang pag-aaral dahil sa mga gawa ni Hall gayundin ng mga kasamahan niya tulad nina [[Paul Willis]], [[Dick Hebdige]], at [[Angela McRobbie]]. Umunlad ang pag-aaral nang sinimulan nitong isama ang [[ekonomikang pampulitika]], [[komunikasyon]], [[sosyolohiya]], [[teoryang panlipunan]], [[teoryang pampanitikan]], [[Araling pangmidya|teoryang pangmidya]], [[teoryang pampelikula]], [[antropolohiyang pangkultura]], [[pilosopiya]], at [[kasaysayan ng sining]] upang pag-aralan ang mga penomena o tekstong kultural. Binibigyang-pansin ng mga mananaliksik kung paano maiuugnay ang isang partikular na penomenang kultural sa mga usapin ng [[ideolohiya]], [[nasyonalidad]], [[etnisidad]], panlipunang uri, o [[kasarian]].<ref>{{Cite book |last1=Sardar |first1=Ziauddin |title=Introducing Cultural Studies |url=https://archive.org/details/introducingcultu0000sard |last2=Van Loon |first2=Borin |last3=Appignanesi |first3=Richard |date=1994 |publisher=Totem Books |isbn=978-1-84046-587-7 |location=New York |language=en |trans-title=Panimula sa Araling Pangkultura |oclc=937991291}}</ref> Sa konteksto ng araling pangkultura, hindi lamang tumutukoy ang isang teksto sa [[Pagsusulat|nakasulat na wika]] kundi pati na rin ang mga pelikula, [[litrato]], at [[moda]]; sa madaling salita, tumutukoy ang teksto sa lahat ng mga may katuturang artepakto ng isang kultura.<ref>{{Cite book |last1=Fiske |first1=John |title=Myths of Oz: reading Australian popular culture |url=https://archive.org/details/mythsofozreading0000fisk |last2=Turner |first2=Graeme |last3=Hodge |first3=Robert Ian Vere |date=1987 |publisher=Allen and Unwin |isbn=978-0-04-330391-7 |location=London |language=en |trans-title=Mga Mito ng Oz: pagbabasa sa mga sikat na panitikan ng Australia |oclc=883364628}}</ref> Tinitingnan din ang kultura sa larangan bilang ang pagsasama ng tradisyonal na [[mataas na kultura]] at ang kulturang popular gayundin ang mga pang-araw-araw na gawain at kahulugan.<ref name=":0" /> Isang bagong sangay ng larangan ang [[kumparatibong araling pangkultura]], na isang pagsasanib ng [[Komparatibong panitikan|kumparatibong panitikan]] at araling pangkultura.<ref>{{Cite web |date=2015 |title=Comparative Cultural Studies |trans-title=Kumparatibong Araling Pangkultura |url=http://www.thepress.purdue.edu/series/comparative-cultural-studies |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100623145452/http://www.thepress.purdue.edu/series/comparative-cultural-studies |archive-date=23 Jun 2010 |access-date= |website=Purdue University Press |language=en}}</ref> == Sikolohiya == [[Talaksan:NYC_Pride_2019_05.jpg|thumb|Parada ng [[Pride (kulturang LGBT)|Pride]] sa [[lungsod ng Nueva York]], [[Estados Unidos]] noong 2019. Kilala ang naturang lungsod bilang isa sa mga pinakamaayos ang pakikitungo para sa mga [[LGBT|taong LGBT]].]] Simula noong dekada 1990s,<ref name=":02">{{Cite journal |last=Heine |first=Steven J. |year=2015 |title=Cultural psychology |trans-title=Sikolohiyang pangkultura |journal=WIREs Cognitive Science |language=en |edition=3 |location=New York |publisher=Wiley Interdisciplinary Reviews. Cognitive Science |volume=1 |issue=2 |pages=254–266 |doi=10.1002/wcs.7 |isbn=978-0-3932-6398-5 |oclc=911004797 |pmid=26271239}}</ref>{{Rp|31}} nagsimulang lumaki ang sikolohikong pananaliksik sa kultura at hinamon ang unibersalidad na ipinagpapalagay sa pangkalahatang [[sikolohiya]].<ref>{{Cite book |last=Myers |first=David G. |title=Social psychology |url=https://archive.org/details/socialpsychology0000myer_c8e7 |publisher=McGraw-Hill |year=2010 |isbn=978-0-0733-7066-8 |edition=10 |language=en |trans-title=Sikolohiyang panlipunan |oclc=667213323}}</ref>{{Rp|158–168}}<ref>{{Cite journal |last1=Norenzayan |first1=Ara |last2=Heine |first2=Steven J. |date=September 2005 |title=Psychological universals: what are they and how can we know? |url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_2005-09_131_5/page/763 |trans-title=Mga sikolohikong unibersal: ano-ano ang mga ito at paano natin malalaman? |journal=Psychological Bulletin |language=en |volume=131 |issue=5 |pages=763–784 |doi=10.1037/0033-2909.131.5.763 |issn=0033-2909 |pmid=16187859}}</ref> Sinimulang imbestigahan ng mga sikologo ang relasyon ng [[damdamin at kultura]], at sagutin kung hiwalay ba ang isip ng tao sa kultura. Halimbawa, di hamak na mas tinatago ng mga tao na nagmula sa mga [[Kolektibismo|lipunang kolektibista]] kagaya ng [[Mga Hapon|mga Hapón]] ang kanilang mga positibong damdamin kesa sa mga katulad nilang [[mga Amerikano]].<ref>{{cite journal |last=Miyahara |first=Akira |title=Toward Theorizing Japanese Communication Competence from a Non-Western Perspective |trans-title=Tungo sa Pagteteorisa sa Kompetensiya sa Komunikasyon ng mga Hapón mula sa Di-Kanluraning Pananaw |journal=American Communication Journal |language=en |volume=3 |issue=3}}</ref> Maaaring makaapekto ang kultura sa karanasan at pagpapahayag ng mga tao sa kanilang damdamin. Sa kabilang banda, sinusubukan naman ng ilang mga sikologo na hanapin ang mga pagkakaiba sa personalidad sa iba't-ibang kultura.<ref name="adults">{{cite journal |last1=McCrae |first1=Robert R. |last2=Costa |first2=Paul T. |last3=de Lima |first3=Margarida Pedroso |last4=Simões |first4=António |last5=Ostendorf |first5=Fritz |last6=Angleitner |first6=Alois |last7=Marušić |first7=Iris |last8=Bratko |first8=Denis |last9=Caprara |first9=Gian Vittorio |last10=Barbaranelli |first10=Claudio |last11=Chae |first11=Joon-Ho |year=1999 |title=Age differences in personality across the adult life span: Parallels in five cultures. |url=https://archive.org/details/sim_developmental-psychology_1999-03_35_2/page/466 |trans-title=Pagkakaiba sa edad sa personalidad sa buhay ng nasa hustong gulang: Mga katulad sa limang kultura |journal=[[Developmental Psychology (journal)|Developmental Psychology]] |language=en |publisher=American Psychological Association (APA) |volume=35 |issue=2 |pages=466–477 |doi=10.1037/0012-1649.35.2.466 |issn=1939-0599 |pmid=10082017 |last12=Piedmont |first12=Ralph L.}}</ref><ref name="cheung">{{cite journal |last=Cheung |first=F. M. |author2=Leung, K. |author3=Fan, R. M. |author4=Song, W. S. |author5=Zhang, J. X. |author6=Zhang, H. P. |date=March 1996 |title=Development of the Chinese Personality Assessment Inventory. |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-cross-cultural-psychology_1996-03_27_2/page/181 |trans-title=Pagdebelop sa Imbentaryong Pangsuri sa Personalidad ng mga Tsino |journal=Journal of Cross-Cultural Psychology |language=en |volume=27 |issue=2 |pages=181–199 |doi=10.1177/0022022196272003 |s2cid=145134209}}</ref> Dahil taglay ng bawat kultura ang mga [[inaasahang gampanin]] na natatangi sa kanila, sentro rin sa pag-aaral ang nagiging [[Culture shock|gulat]] ng mga tagalabas sa kultura. Pawang iba-iba naman ang antas ng [[toleransiya]] ng iba't-ibang lipunan sa [[LGBT|kulturang LGBT]]. Maaari namang hindi magagamit ang mga kognitibong kagamitan sa ibang kultura, o di kaya iba ang magiging resulta depende sa kultura.<ref name=":02" />{{Rp|19}} Halimbawa, iba ang pananaw sa pagkalkula ng mga taong lumaki sa paggamit ng [[abakus]].<ref>{{Citation |last=Baillargeon |first=Rene |title=Blackwell Handbook of Childhood Cognitive Development |pages=47–83 |year=2002 |trans-title=Handbook ng Blackwell sa Kognitibong Pagdebelop sa Bata |trans-chapter=Ang Pagkuha ng Pisikal na Kaalaman sa Sanggol: Buod sa Walong Paksa |chapter=The Acquisition of Physical Knowledge in Infancy: A Summary in Eight Lessons |publisher=Blackwell Publishers Ltd |language=en |doi=10.1002/9780470996652.ch3 |isbn=978-0-470-99665-2}}</ref> Maaari ring iba ang tingin ng mga tao patungkol sa resulta ng isang bagay depende sa kulturang kinalakihan nila. Halimbawa, ayon sa mga pag-aaral, motibasyon para sa mga [[Mundong Kanluranin|Kanluraning lipunan]] ang tagumpay kesa sa pagkabigo, habang motibasyon naman sa mga kultura ng [[Silangang Asya]] ang pag-iwas sa pagkabigo sa isang bagay.<ref>{{Cite journal |last1=Heine |first1=Steven J. |last2=Kitayama |first2=Shinobu |last3=Lehman |first3=Darrin R. |date=2001 |title=Cultural Differences in Self-Evaluation |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-cross-cultural-psychology_2001-07_32_4/page/434 |trans-title=Mga Kultural na Pagkakaiba sa Pagsusuri sa Sarili |journal=Journal of Cross-Cultural Psychology |language=en |volume=32 |issue=4 |pages=434–443 |doi=10.1177/0022022101032004004 |issn=0022-0221 |s2cid=40475406}}</ref> == Pangangalaga == [[File:Restauration_cercueil-egyptien_Mbalyon_(12).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Restauration_cercueil-egyptien_Mbalyon_(12).jpg|thumb|Restorasyon sa isang bantayog mula sa [[sinaunang Ehipto]].]] Maraming mga pandaigdigang kasunduan at pambansang batas kaugnay sa pangangalaga sa mga pamanang pangkultura at dibersidad ng kultura. Pinangungunahan ng [[UNESCO]] at ang mga katuwang nitong organisasyon kagaya ng [[Blue Shield International]] sa pandaigdigang pangangalaga at lokal na implementasyon. Nakatuon sa pangangalaga sa kultura ang mga kumbensiyon katulad ng [[Kumbensiyon sa Hague para sa Pangangalaga sa mga Pag-aaring Pangkultura sa Panahon ng Armadong Hidwaan]] at ang [[Kumbensiyon sa Pangangalaga at Pagpapaunlad sa Dibersidad ng mga Ekspresyong Kultural]] ng UNESCO. Nakatuon naman ang Artikulo 27 ng [[Pandaigdig na Pagpapahayag ng Karapatang Pantao]] sa dalawang paraan: ipinapahayag nito ang mga karapatan ng tao na sumali sa kultural na pamumuhay at pangalagaan ang kanilang mga ambag sa kultural na pamumuhay na ito.<ref>{{Cite web |title=UNESCO Legal Instruments: Second Protocol to the Hague Convention of 1954 for the Protection of Cultural Property in the Event of Armed Conflict 1999 |trans-title=Mga Legal na Instrumento ng UNESCO: Ikalawang Protokol sa Kumbensiyon sa Hague ng 1954 para sa Pangangalaga sa mga Pag-aaring Pangkultura sa Panahon ng Armadong Hidwaan 1999 |url=http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=15207&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210825150547/http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D15207%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=August 25, 2021 |access-date= |language=en}}</ref> Umigting ang pokus sa pangangalaga sa kultura ng mga pambansa at pandaigdigang organisasyon pagsapit ng ika-21 siglo. Pinapaunlad ng [[Mga Nagkakaisang Bansa]] at UNESCO ang pagpapanatili at dibersidad ng kultura sa pamamagitan ng mga pagpapahayag at legal na kumbensiyon at kasunduan. Layunin nitong mapangalagaan ang mga pamanang pangkultura ng sangkatauhan, lalo na sa panahon ng digmaan.<ref>{{citation |last1=Wegener |first1=Corine |title=Cultural Property at War: Protecting Heritage during Armed Conflict |date=Spring 2008 |work=The Getty Conservation Institute Newsletter |volume=23 |issue=1 |trans-title=Pag-aaring Pangkultura sa Digmaan: Pangangalaga sa Pamana sa Panahon ng Armadong Hidwaan |publisher=The Getty Conservation Institute |language=en |last2=Otter |first2=Marjan}}</ref><ref>{{citation |last=Stiffman |first=Eden |title=Cultural Preservation in Disasters, War Zones. Presents Big Challenges |date=May 11, 2015 |work=The Chronicle Of Philanthropy |trans-title=Malaki ang mga Hamon sa Pangangalaga sa Kultura sa Sakuna, Lugar ng Digmaan |language=en}}</ref><ref>{{citation |last=Haider |first=Hans |title=Missbrauch von Kulturgütern ist strafbar |date=June 29, 2012 |work=Wiener Zeitung |trans-title=Malalagot sa batas ang maling paggamit sa mga pag-aaring pangkultura |language=de}}</ref> == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == {{reflist}}{{Culture}}{{Humanities}}{{Social philosophy}}{{Authority control}} [[Kategorya:Kultura|*]] [[Kategorya:Mga pangunahing paksa]] [[Kategorya:Lipunan]] mwc3yby27rite6gvb48mq0hhn7av77e 0 1166 2221266 2217287 2026-08-22T00:15:12Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 3 books for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221266 wikitext text/x-wiki {{redirect|Mga tao|konsepto|taumbayan|pangkat-etniko sa Taiwan|Mga Tao (pangkat-etniko)}} {{For|relihiyon|Taoismo}} {{otheruses}} {{use dmy dates}} {{Speciesbox | name = Tao | fossil_range = {{Fossil range|0.3|0}} [[Chibano]] – [[Holoseno|ngayon]] | image = Akha cropped hires.JPG <!--The choice of image has been discussed at length. Please don't change it without first obtaining consensus. See FAQ on talk page. Also used at Akha people (section Dress)--> | image_caption = Taong lalaki (kaliwa) at babae (kanan) <!--T| status = LC | status_system = IUCN3.1--> | taxon = Homo sapiens | authority = [[Linnaeus]], [[Systema Naturae|1758]] | subdivision_ranks = Subspecies | range_map = World Population Density Map 2020.png | range_map_caption = Densidad ng ''Homo sapiens'' noong 2020 | synonyms = }} <!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa. --> '''Táo''' ('''''Homo sapiens''''') o '''modérnong táo''' ang pinakakaraniwan at pinakalaganap na [[espesye]] ng [[Primata|primado]], at ang huling nabubuhay na espesye ng [[henus]] na ''[[Homo]]''. Bahagi ng [[pamilya (biyolohiya)|pamilyang]] [[Hominidae]], natatangi ang mga tao sa kanilang kawalan ng buhok kumpara sa kapamilya nila, paglalakad gamit ng [[bipedalismo|dalawang paa]], at mataas na antas ng [[katalinuhan]]. May mga malalaking [[utak]] ang mga tao, na nagbigay sa kanila ng kakayahang [[kognisyon|kognitibo]] na naging dahilan upang makatira sila sa iba't-ibang klase ng kapaligiran at makagawa ng mga [[kagamitan]], [[lipunan]], at [[sibilisasyon]]. Isang [[sosyalidad|nakikihalubilong hayop]] ang mga tao, kung saan ang bawat isang tao ay miyembro ng isang grupo na nagdidikta ng kani-kanilang relasyon sa iba, tulad halimbawa ng [[pamilya]], [[kaibigan]], [[korporasyon]], at [[estado|politikal na estado]]. Dahil rito, nakapagtatag ang mga tao ng napakaraming klase ng [[kaugalian]], [[wika]], at [[tradisyon]], mga pangunahing sangkap ng isang lipunan ng tao. May matinding ring [[kuryosidad]] ang mga tao; ang pagnanasang maunawaan at maimpluwensyahan ang mga [[penomena]] ang nag-udyok sa mga tao upang maidebelop ang [[agham]], [[teknolohiya]], [[pilosopiya]], [[mitolohiya]], [[relihiyon]], at iba pang mga [[larangan]] ng [[kaalaman]]. Bukod dito, pinag-aaralan din nila ang kani-kanilang sarili sa pamamagitan ng [[antropolohiya]], [[agham panlipunan]], [[kasaysayan]], [[sikolohiya]], at [[medisina]]. Sa kasalukuyan, tinatayang [[populasyon ng tao|nasa walong bilyon ang kabuuang populasyon]] ng mga tao sa [[Daigdig]]. Sa malaking bahagi ng kanilang kasaysayan, [[nomadiko]] ang pamumuhay ng mga tao, umaasa sa mga pagkain sa kapaligiran o manghuli ng ibang mga hayop para kainin. Nagsimula lamang maging [[modernong pag-uugali|moderno]] ang mga tao noong bandang 160,000 hanggang 60,000 taong ang nakalilipas. Naganap ang [[Rebolusyong Neolitiko]] sa iba't-ibang lugar nang halos sabay, una sa rehiyon ng [[Kanlurang Asya]] 13,000 taon ang nakaraan. Sa mga lugar na ito, nagsimulang [[tirahan ng mga tao|manatili]] ang mga tao [[agrikultura|upang magsaka]] imbes na mangalugad, na siyang nagbigay-daan upang maitatag ang mga pinakaunang [[sibilisasyon]] na minarkahan ng [[paglobo ng populasyon]] at pagbilis ng [[pagbabago sa teknolohiya]]. Simula noon, samu't saring mga sibilisasyon ang umangat at bumagsak, at nagsimula ring magbago ang pamumuhay ng mga tao. [[Omniboro]] ang mga tao; ibig sabihin, kumakain sila ng halaman at karne. Simula noong panahong ng mga ''[[Homo erectus]]'', ginagamit rin nila ang [[apoy]] upang [[pagluluto|lutuin]] ang mga pagkain nila, na nagpataas kalaunan sa kanilang nutrisyon at pagdami ng mga maaaring kainin. Maituturing na [[diurnal]] ang mga tao, [[pagtulog|natutulog]] nang tinatayang pito hanggang siyam na oras kada araw. May malaking epekto ang mga tao sa kalikasan. Mga [[superdepredador]] ({{lang|en|superpredator}}) sila, at kaunti at bihira lamang silang tugisin ng ibang mga hayop. Ang kanilang mabilis na pagdami, [[industriyalisasyon]], [[polusyon]], at pagkonsumo ang dahilan ng [[Malawakang pagkaubos sa Holoseno|kasalukuyang malawakang pagkaubos]] ng ibang mga nilalang. Sa nakalipas na siglo, narating ng mga tao ang mga pinakamasasamang kapaligiran para sa buhay, tulad ng [[Antartika]], [[kalawakan|labas ng Daigdig]] at ang kailaliman ng mga [[karagatan]], bagamat limitado lamang ang pananatili nila sa mga ito. Nakarating ang mga tao sa [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] at nakapagpadala ng kanilang mga gawa sa iba't-ibang bahagi ng [[Sistemang Solar]]. Bagamat ginagamit din ang salitang "tao" upang tukuyin ang lahat ng mga miyembro ng henus na ''Homo'', madalas itong ginagamit sa ''Homo sapiens'', ang natitirang espesye nito. Ginagamit ang salitang "modernong tao" upang ihiwalay ang mga ito sa mga sinaunang tao. Unang lumitaw ang mga [[anatomikal na modernong tao]] sa [[Aprika]] 300,000 taon ang nakaraan, mula sa ''[[Homo heidelbergensis]]'' o kaparehong espesye. [[Kamakailang pinagmulang Aprikano|Mula Aprika]], unti-unti nilang nilahian at pinalitan ang ibang mga espesye ng tao sa mga lugar, tulad halimbawa ng mga [[Neandertal]], na pinaniniwalaang naubos dahil sa kompetisyon, alitan, at paglalahi ng mga ''Homo sapiens'' sa kanilang populasyon. Naimpluwensyahan ng kapaligiran at mga [[hene]] ang [[biyolohiyang pantao|biolohikal na pagkakaiba]] ng mga tao na makikita tulad halimbawa ng kulay ng balat, tangkad, at [[pisyolohiya]], gayundin ang mga namamanang sakit at katangian. Bagamat ganito, isa ang mga tao sa may pinakamakaunting pagkakaiba sa henetika sa mga primado, kung saan nasa 99% na magkapareho ang alinmang dalawang tao. May [[Dimorpismong pangkasarian|dalawang biolohikal na kasarian]] ang mga tao; sa pangkalahatan, mas malakas ang mga lalaking tao habang mas maraming taba naman ang mga babaeng tao. Nagsisimulang lumitaw ang mga [[sekondaryong katangiang pangkasarian]] pagsapit ng [[kabaguntauhan]]. Kayang manganak ng mga babaeng tao, simula sa pagsisimula ng kabaguntauhan hanggang sa [[layog|maglayog]] bandang 50 taong gulang. Delikado ang [[panganganak]], kung saan maraming komplikasyon ang maaaring kaharapin ng nanganganak na maaari ding humantong sa [[kamatayan]], bagamat nakadepende ito sa [[serbisyong medikal]]. Madalas na magkaparehong tatay at nanay ang nagpapalaki sa [[sanggol]], na [[prekosyalidad at altrisiyalidad|walang muwang pagkapanganak]] sa kanila. ==Pagpapangalan== {{main|Mga pangalan sa espesye ng tao|Taksonomiyang pantao}} Nagmula ang salitang "tao" sa [[lumang Tagalog]] na salitang "tawo", na ginagamit pa rin sa ibang mga wika sa Pilipinas partikular na sa [[Kabisayaan]]. Pare-parehong nagmula ito sa [[Protowikang Pilipino|Proto-Pilipinong]] salita na {{lang|tl|tau|proto=yes|italic=yes}}, na nagmula naman sa [[Protowikang Austronesyo|Proto-Austronesyong]] salitang na {{lang|tl|Cau|proto=yes|italic=yes}}.<ref>{{Cite web |last=Blust |first=Robert |last2=Trussel |first2=Stephen |last3=Smith |first3=Alexander |last4=Forkel |first4=Robert |title=*Cau person, human being |url=https://acd.clld.org/cognatesets/25883#5/7.758/121.239 |access-date=24 Hunyo 2025 |website=Austronesian Comparative Dictionary Online |language=en}}</ref> Isa sa mga deribatibo nito, "[[pagkatao]]", ay ginagamit upang tukuyin ang [[kondisyon ng tao|kondisyon ng pagiging tao]].<ref>{{Cite journal |last=Roman Jr, |first=Guillermo Q. |date=2010 |title=TAO: Being and Becoming Human |trans-title=TAO: Pagiging at Magiging Tao |url=https://po.pnuresearchportal.org/ejournal/index.php/normallights/article/view/61/51 |format=PDF |journal=[[Philippine Normal University|The Normal Lights]] |language=en |publisher=[[Philippine Normal University]] |volume=5 |issue=1 |doi=10.56278/tnl.v5i1.61 |access-date=24 Hunyo 2025 |archive-date=26 Hunyo 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250626035303/https://po.pnuresearchportal.org/ejournal/index.php/normallights/article/view/61/51 |url-status=dead }}</ref> Bagamat malinaw ang pagkakaibang ito sa wikang Tagalog, itinuturing ang dalawang ito bilang magkasingkahulugan sa ibang mga wika. Halimbawa, sa [[wikang Ingles]], itinuturing na magkapareho ang mga salitang {{lang|en|human}} at {{lang|en|person}} sa karaniwang diskurso. Gayunpaman, sa [[pilosopiya]], ginagamit ang {{lang|en|person}} sa kahulugan na "pagkatao".<ref>{{Cite web |title=Concept of Personhood |trans-title=Konsepto ng Pagkatao |url=https://medicine.missouri.edu/centers-institutes-labs/health-ethics/faq/personhood |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304011726/https://medicine.missouri.edu/centers-institutes-labs/health-ethics/faq/personhood |archive-date=4 March 2021 |access-date= |website=[[University of Missouri School of Medicine]] |language=en}}</ref> [[File:Carl von Linné, 1707-1778, botanist, professor (Alexander Roslin) - Nationalmuseum - 15723.tif|thumb|upright|Si [[Carl Linnaeus]] ang nagbigay ng pangalang ''Homo sapiens'' sa ''[[Systema Naturae]]''.]] Samantala, nagmula naman ang [[pangalang binomial]] ng tao, ''Homo sapiens'', mula sa ''[[Systema Naturae]]'' ni [[Carl Linnaeus]] noong 1735 na ang ibig sabihin ay "tao na may karunungan".<ref>{{cite journal |vauthors=Spamer EE |date=29 January 1999 |title=Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758 |trans-title=Alamin ang Sarili: Responsableng Agham at ang Lektotipo ng Homo sapiens Linnaeus, 1758 |journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences |language=en |volume=149 |issue=1 |pages=109–114 |jstor=4065043}}</ref> Ang henus nito, ''[[Homo]]'', ay isang [[aral na hiram]] mula sa [[wikang Latin]] na {{lang|la|homō}}, na tumutukoy sa tao mapaanuman ang kasarian.<ref>{{cite dictionary |title=Homo |dictionary=Dictionary.com |publisher=Random House |url=https://dictionary.reference.com/browse/Homo |date=23 September 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080927011551/https://dictionary.reference.com/browse/homo |archive-date=27 September 2008 |url-status=live}}</ref> Maaaring gamitin ang salitang "tao" upang tukuyin ang lahat ng mga miyembro ng naturang henus; sa ganitong pananaw, ginagamit ang salitang "modernong tao" upang ihiwalay ito sa ibang mga miyembro ng henus. Sa kasalukuyan, may mga pagtatalo sa akademiya kung dapat bang ituring ang ilang patay na klase ng tao, tulad ng mga [[Neandertal]], bilang isang hiwalay na espesye o bilang isang sub-espesye sa ilalim ng ''Homo sapiens''.<ref name="Barras-20162">{{cite web |last=Barras |first=Colin |date=11 January 2016 |title=We don't know which species should be classed as 'human' |trans-title=Hindi natin alam kung ano-anong mga espesye ang dapat ituring bilang 'tao' |url=https://www.bbc.com/earth/story/20160111-what-is-it-that-makes-you-a-human-and-not-something-else |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826223800/http://www.bbc.com/earth/story/20160111-what-is-it-that-makes-you-a-human-and-not-something-else |archive-date=26 August 2021 |access-date= |website=BBC |language=en}}</ref> == Ebolusyon == {{main|Ebolusyon ng tao}}{{clade|{{clade |1=[[Hylobatidae]] |label2=[[Hominidae]] |2={{clade|label1=[[Ponginae]] |1={{clade |label1=[[Orangutan|Pongo]] |1={{clade |1=''[[Pongo abelii]]'' |label2= |2={{clade |1=''[[Pongo tapanuliensis]]'' |2=''[[Pongo pygmaeus]]'' }} }} }} |label2=[[Homininae]] |2={{clade|label1=[[Gorillini]] |1={{clade |label1=[[Gorilya|Gorilla]] |1={{clade |1=''[[Gorilla gorilla]]'' |2=''[[Gorilla beringei]]'' }} }} |label2=[[Hominini]] |2={{clade |label1=[[Panina]] |1={{clade|label1=[[Pan (hayop)|Pan]]|1={{clade |1=''[[Pan troglodytes]]'' |2=''[[Pan paniscus]]'' }} }} |2={{clade|label1=[[Hominina]]|1='''''Homo sapiens'''''}} }} }} }} }}|style1=font-size:80%; line-height:80%|label1=[[Hominoidea]]}} Mga [[bakulaw]] ang mga tao; bahagi sila ng superpamilyang [[Bakulaw|Homonoidea]].<ref>{{Cite book |author-link=Russell Tuttle |title=International Encyclopedia of Biological Anthropology |vauthors=Tuttle RH |date=4 October 2018 |publisher=[[John Wiley & Sons, Inc.]] |isbn=978-1-118-58442-2 |veditors=Trevathan W, Cartmill M, Dufour D, Larsen C |place=[[New Jersey]], [[United States]] |pages=1–2 |language=en |trans-title=Pandaigdigang Ensiklopedya ng Antropolohiyang Biolohikal |chapter=Hominoidea: conceptual history |trans-chapter=Hominoidea: kasaysayan ng konsepto |doi=10.1002/9781118584538.ieba0246 |access-date= |chapter-url=https://doi.wiley.com/10.1002/9781118584538.ieba0246 |s2cid=240125199}}</ref> Unang humiwalay ang mga ninuno ng modernong tao mula sa mga [[gibon]] (pamilyang Hylobatidae), tapos [[orangutan]] (henus ''Pongo''), tapos [[gorilya]] (henus ''Gorilla''), at panghuli, sa mga [[chimpanzee]] at [[bonobo]] (henus ''[[Pan (hayop)|Pan]]'').<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Goodman M, Tagle DA, Fitch DH, Bailey W, Czelusniak J, Koop BF, Benson P, Slightom JL |date=March 1990 |title=Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1990-03_30_3/page/260 |trans-title=Ebolusyon ng mga primado sa antas ng DNA at klasipikasyon ng mga hominoid |journal=[[Journal of Molecular Evolution]] |language=en |volume=30 |issue=3 |pages=260–266 |bibcode=1990JMolE..30..260G |doi=10.1007/BF02099995 |pmid=2109087 |s2cid=2112935}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Ruvolo M |date=March 1997 |title=Molecular phylogeny of the hominoids: inferences from multiple independent DNA sequence data sets |url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_1997-03_14_3/page/248 |trans-title=Piloheniyang molekular sa mga hominoid: mga hinuha mula sa iba't-ibang mga data set ng sekuwensiya ng DNA |journal=[[Molecular Biology and Evolution]] |language=en |volume=14 |issue=3 |pages=248–265 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025761 |pmid=9066793 |doi-access=free}}</ref> Ang panghuling hiwalayang ito ay naganap noong bandang 8–4 milyong taon ang nakaraan, sa huling bahagi ng kapanahunang [[Mioseno]]. Sa hiwalayang ito, nabuo ang [[kromosoma 2]] mula sa pagsasama ng dalawang kromosoma, na naging dahilan kung bakit may 23 pares lamang ang mga modernong tao kumpara sa 24 sa ibang mga bakulaw.<ref>{{cite web |title=Human Chromosome 2 is a fusion of two ancestral chromosomes |trans-title=Pagsasama ng dalawang sinaunang kromosoma ang Kromosoma 2 ng Tao |url=https://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809040210/https://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm |archive-date=9 August 2011 |access-date= |work=Evolution Pages |language=en |vauthors=MacAndrew A}}</ref> Matapos nito, dumami ang mga [[hominin]] sa maraming espesye at di bababa sa dalawang henus. Gayunpaman, tanging mga tao, bahagi ng henus na ''[[Homo]]'', lamang ang natira sa kasalukuyan.<ref>{{Cite web |last=McNulty |first=Kieran P. |year=2016 |title=Hominin Taxonomy and Phylogeny: What's In A Name? |trans-title=Taksonomiya at Piloheniya ng Hominin: Anong Meron sa Pangalan? |url=https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/hominin-taxonomy-and-phylogeny-what-s-in-142102877/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160110013134/https://www.nature.com/scitable/knowledge/library/hominin-taxonomy-and-phylogeny-what-s-in-142102877/ |archive-date=10 January 2016 |access-date= |website=Nature Education Knowledge |language=en}}</ref> [[File:Lucy_Skeleton.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lucy_Skeleton.jpg|thumb|Isang rekonstruksiyon sa katawan ni [[Lucy (Australopithecus)|Lucy]], isang [[Australopithecus afarensis|''Australopithecus afarensis'']].]] Nagmula ang ''Homo'' mula sa mga ''[[Australopithecus]]''.<ref>{{cite journal |vauthors=Strait DS |date=September 2010 |title=The Evolutionary History of the Australopiths |trans-title=Ang Kasaysayan ng Ebolusyon ng mga Australopiteko |journal=Evolution: Education and Outreach |language=en |volume=3 |issue=3 |pages=341–352 |doi=10.1007/s12052-010-0249-6 |issn=1936-6434 |doi-access=free |s2cid=31979188}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Dunsworth HM |date=September 2010 |title=Origin of the Genus Homo |trans-title=Pinagmulan ng Henus na Homo |journal=Evolution: Education and Outreach |language=en |volume=3 |issue=3 |pages=353–366 |doi=10.1007/s12052-010-0247-8 |issn=1936-6434 |doi-access=free |s2cid=43116946}}</ref> Bagamat kaunti lamang ang mga [[posil]] sa hiwalayang ito, makikita sa mga kalansay ng mga pinakamatatandang posil ng ''Homo'' ang mga pagkakapareho sa mga ''Australopithecus''.<ref>{{cite journal |vauthors=Kimbel WH, Villmoare B |date=July 2016 |title=From Australopithecus to Homo: the transition that wasn't |trans-title=Mula Australopithecus patungong Homo: ang transisyon na hindi |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |language=en |volume=371 |issue=1698 |page=20150248 |doi=10.1098/rstb.2015.0248 |pmc=4920303 |pmid=27298460 |s2cid=20267830}}</ref><ref name="Villmoare201522">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Villmoare B, Kimbel WH, Seyoum C, Campisano CJ, DiMaggio EN, Rowan J, Braun DR, Arrowsmith JR, Reed KE |date=March 2015 |title=Paleoanthropology. Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia |trans-title=Paleoantropolohiya. Mga unang Homo noong 2.8 Ma mula sa Ledi-Guraru, Afar, Etopiya |journal=[[Science (dyornal)|Science]] |language=en |volume=347 |issue=6228 |pages=1352–1355 |bibcode=2015Sci...347.1352V |doi=10.1126/science.aaa1343 |pmid=25739410 |doi-access=free}}</ref> Tinatayang naganap ang hiwalayan ng dalawang henus 4.3–2.6 na milyong taon ang nakaraan batay sa [[orasang molekular]], bagamat may mga ilang iskolar na nagtataya sa hiwalayan noong 1.87 milyong taon ang nakaraan kung tatanggalin ang ilan sa mga naunang posil na pinaniniwalaang namali ng lagay sa ''Homo''.<ref>{{cite journal |last1=Püschel |first1=Hans P. |last2=Bertrand |first2=Ornella C. |last3=O’Reilly |first3=Joseph E. |last4=Bobe |first4=René |last5=Püschel |first5=Thomas A. |date=June 2021 |title=Divergence-time estimates for hominins provide insight into encephalization and body mass trends in human evolution |trans-title=Nagbigay-linaw ang mga pagtataya sa paghihiwalay ng mga hominin sa trend ng ensepalisasyon at masa ng katawan sa ebolusyon ng tao |url=https://www.research.ed.ac.uk/en/publications/35151870-c7b5-477e-aca8-2c75c8382002 |journal=[[Nature Ecology & Evolution]] |language=en |volume=5 |issue=6 |pages=808–819 |bibcode=2021NatEE...5..808P |doi=10.1038/s41559-021-01431-1 |pmid=33795855 |hdl-access=free |s2cid=232764044 |hdl=20.500.11820/35151870-c7b5-477e-aca8-2c75c8382002}}</ref><ref name=":0">{{cite journal |last=Wood |first=Bernard |date=28 June 2011 |title=Did early Homo migrate "out of" or "in to" Africa? |trans-title=Lumipat ba "patungo" o "papuntang" Aprika ang mga unang Homo? |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=108 |issue=26 |pages=10375–10376 |bibcode=2011PNAS..10810375W |doi=10.1073/pnas.1107724108 |issn=0027-8424 |pmc=3127876 |pmid=21677194 |doi-access=free}}</ref> Ang pinakamatandang tala ng ''Homo'' ay ang [[LD-350-1]] mula sa [[Etiopiya]] na tinatayang nasa 2.8 milyong taon ang tanda. Samantala, ang pinakamatatandang mga espesye na napangalanan ay ang ''[[Homo habilis]]'' at ''[[Homo rudolfensis]]'' na tinatayang nabuhay noong bandang 2.3 milyong taon ang nakaraan.<ref name="Villmoare20152">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Villmoare B, Kimbel WH, Seyoum C, Campisano CJ, DiMaggio EN, Rowan J, Braun DR, Arrowsmith JR, Reed KE |date=March 2015 |title=Paleoanthropology. Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia |trans-title=Paleoantropolohiya. Mga unang Homo noong 2.8 Ma mula sa Ledi-Guraru, Afar, Etopiya |journal=[[Science (dyornal)|Science]] |language=en |volume=347 |issue=6228 |pages=1352–1355 |bibcode=2015Sci...347.1352V |doi=10.1126/science.aaa1343 |pmid=25739410 |doi-access=free}}</ref> Unang lumitaw naman sa mga tala ang ''[[Homo erectus]]'' bandang 2 milyong taon ang nakaraan, ang unang ''Homo'' na nakalabas sa kontinente ng [[Aprika]] at kumalat sa [[Eurasya]] at ang una na may katawang kahawig ng sa modernong tao.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Zhu Z, Dennell R, Huang W, Wu Y, Qiu S, Yang S, Rao Z, Hou Y, Xie J, Han J, Ouyang T |date=July 2018 |title=Hominin occupation of the Chinese Loess Plateau since about 2.1 million years ago |trans-title=Okupasyon ng mga hominin sa Talampas ng Loess sa Tsina simula noong 2.1 milyong taon ang nakaraan |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=559 |issue=7715 |pages=608–612 |bibcode=2018Natur.559..608Z |doi=10.1038/s41586-018-0299-4 |pmid=29995848 |s2cid=49670311}}</ref> Lumitaw naman ang mga ''Homo sapiens'' noing 300,000 taon ang nakaraan mula sa ''[[Homo heidelbergensis]]'' o ''[[Homo rhodesiensis]]'', mga espesye ng ''Homo erectus'' na nanatili sa Aprika.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Hublin JJ, Ben-Ncer A, Bailey SE, Freidline SE, Neubauer S, Skinner MM, Bergmann I, Le Cabec A, Benazzi S, Harvati K, Gunz P |date=June 2017 |title=New fossils from Jebel Irhoud, Morocco and the pan-African origin of Homo sapiens |trans-title=Mga bagong posil mula sa Jebel Irhoud, Moroko at ang pan-Aprikanomg pinagmulan ng Homo sapiens |url=https://kar.kent.ac.uk/62267/1/Submission_288356_1_art_file_2637492_j96j1b.pdf |url-status=live |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=546 |issue=7657 |pages=289–292 |bibcode=2017Natur.546..289H |doi=10.1038/nature22336 |pmid=28593953 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108234003/https://kar.kent.ac.uk/62267/1/Submission_288356_1_art_file_2637492_j96j1b.pdf |archive-date=8 January 2020 |access-date= |hdl=1887/74734 |s2cid=256771372}}</ref> Kagaya ng ''Homo erectus'', lumabas ang mga ''Homo sapiens'' sa Aprika kalaunan, at unti-unting pinalitan ang populasyon ng mga sinaunang tao sa lugar.<ref>{{cite journal |author-link=Chris Stringer |vauthors=Stringer C |date=June 2003 |title=Human evolution: Out of Ethiopia |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-06-12_423_6941/page/692 |trans-title=Ebolusyon ng tao: Paglabas sa Etiopiya |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=423 |issue=6941 |pages=692–693, 695 |bibcode=2003Natur.423..692S |doi=10.1038/423692a |pmid=12802315 |s2cid=26693109}}</ref> Nagsimula maging moderno ang pag-uugali ng mga ''Homo sapiens'' bandang 160,000–70,000 taon ang nakaraan o mas maaga.<ref>{{cite journal |last1=Marean |first1=Curtis |display-authors=etal |date=2007 |title=Early human use of marine resources and pigment in South Africa during the Middle Pleistocene |trans-title=Paggamit ng mga unang tao sa yamang-tubig at tinta sa Timog Aprika noong kalagitnaan ng Pleistoseno |url=http://doc.rero.ch/record/15550/files/PAL_E2962.pdf |url-status=live |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=449 |issue=7164 |pages=905–908 |bibcode=2007Natur.449..905M |doi=10.1038/nature06204 |pmid=17943129 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525103726/https://doc.rero.ch/record/15550/files/PAL_E2962.pdf |archive-date=25 May 2023 |access-date= |s2cid=4387442}}</ref> Umusbong ang katangian ito sa gitna ng nagaganap na [[pagbabago ng klima|likas na pagbabago ng klima]] noong kalagitnaan hanggang sa dulo ng kapanahunang [[Pleistoseno]].<ref>{{Cite journal |last1=Wilkins |first1=Jayne |last2=Schoville |first2=Benjamin J. |date=June 2024 |title=Did climate change make Homo sapiens innovative, and if yes, how? Debated perspectives on the African Pleistocene record |trans-title=Naging inobatibo ba ang mga Homo sapiens dahil sa pagbabago ng klima, at kung oo, paano? Mga pinagdedebatehan na pananaw sa mga nakatala sa Pleistoseno sa Aprika |journal=Quaternary Science Advances |language=en |volume=14 |pages=100179 |bibcode=2024QSAdv..1400179W |doi=10.1016/j.qsa.2024.100179 |doi-access=free}}</ref> Naganap ang [[Kamakailang pinagmulang Aprikano|migrasyon palabas ng Aprika]] sa dalawang bahagi: una noong 130,000–100,000 taon ang nakaraan pahilaga sa Eurasya, at pangalawa noong 70,000–50,000 taon ang nakaraan patimog papunta sa katimugang baybayin ng [[Asya]].<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Posth C, Renaud G, Mittnik A, Drucker DG, Rougier H, Cupillard C, Valentin F, Thevenet C, Furtwängler A, Wißing C, Francken M, Malina M, Bolus M, Lari M, Gigli E, Capecchi G, Crevecoeur I, Beauval C, Flas D, Germonpré M, van der Plicht J, Cottiaux R, Gély B, Ronchitelli A, Wehrberger K, Grigorescu D, Svoboda J, Semal P, Caramelli D, Bocherens H, Harvati K, Conard NJ, Haak W, Powell A, Krause J |date=March 2016 |title=Pleistocene Mitochondrial Genomes Suggest a Single Major Dispersal of Non-Africans and a Late Glacial Population Turnover in Europe |trans-title=Iminumungkahi ng mga Henomang Mitokondrial noong Pleistoseno na may Iisang Pangunahing Pagkalat ng mga hindi Aprikano at may Pagpalit ng Populasyon noong Huling Bahagi ng Panahong Yelo sa Europa |url=https://pure.rug.nl/ws/files/79384808/Pleistocene_Mitochondrial_Genomes_Suggest_a_Single_Major_Dispersal_of_Non_Africans.pdf |url-status=live |journal=[[Current Biology]] |language=en |volume=26 |issue=6 |pages=827–833 |bibcode=2016CBio...26..827P |doi=10.1016/j.cub.2016.01.037 |pmid=26853362 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250312080455/https://pure.rug.nl/ws/files/79384808/Pleistocene_Mitochondrial_Genomes_Suggest_a_Single_Major_Dispersal_of_Non_Africans.pdf |archive-date=12 March 2025 |access-date= |hdl-access=free |s2cid=140098861 |hdl=2440/114930}}</ref><ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Karmin M, Saag L, Vicente M, Wilson Sayres MA, Järve M, Talas UG, Rootsi S, Ilumäe AM, Mägi R, Mitt M, Pagani L, Puurand T, Faltyskova Z, Clemente F, Cardona A, Metspalu E, Sahakyan H, Yunusbayev B, Hudjashov G, DeGiorgio M, Loogväli EL, Eichstaedt C, Eelmets M, Chaubey G, Tambets K, Litvinov S, Mormina M, Xue Y, Ayub Q, Zoraqi G, Korneliussen TS, Akhatova F, Lachance J, Tishkoff S, Momynaliev K, Ricaut FX, Kusuma P, Razafindrazaka H, Pierron D, Cox MP, Sultana GN, Willerslev R, Muller C, Westaway M, Lambert D, Skaro V, Kovačevic L, Turdikulova S, Dalimova D, Khusainova R, Trofimova N, Akhmetova V, Khidiyatova I, Lichman DV, Isakova J, Pocheshkhova E, Sabitov Z, Barashkov NA, Nymadawa P, Mihailov E, Seng JW, Evseeva I, Migliano AB, Abdullah S, Andriadze G, Primorac D, Atramentova L, Utevska O, Yepiskoposyan L, Marjanovic D, Kushniarevich A, Behar DM, Gilissen C, Vissers L, Veltman JA, Balanovska E, Derenko M, Malyarchuk B, Metspalu A, Fedorova S, Eriksson A, Manica A, Mendez FL, Karafet TM, Veeramah KR, Bradman N, Hammer MF, Osipova LP, Balanovsky O, Khusnutdinova EK, Johnsen K, Remm M, Thomas MG, Tyler-Smith C, Underhill PA, Willerslev E, Nielsen R, Metspalu M, Villems R, Kivisild T |date=April 2015 |title=A recent bottleneck of Y chromosome diversity coincides with a global change in culture |trans-title=Naganap kasabay ng pandaigdigang pagbabago sa kultura ang isang kamakailang pagkonti sa dibersidad ng kromosoma Y |journal=[[Genome Research]] |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=459–466 |doi=10.1101/gr.186684.114 |pmc=4381518 |pmid=25770088}}</ref> Narating ng mga ''Homo sapiens'' ang mga kontinente ng [[Australia]] 65,000 taon ang nakaraan at ang [[Kaamerikahan]] noong 15,000 taon ang nakaraan, gayundin sa [[Madagascar]] noong bandang {{KP|300|link=y}} at sa mga pinakamalalayong kapuluan sa [[Karagatang Pasipiko]] tulad ng [[Nueva Selanda]] noon lamang taong 1280.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Clarkson C, Jacobs Z, Marwick B, Fullagar R, Wallis L, Smith M, Roberts RG, Hayes E, Lowe K, Carah X, Florin SA, McNeil J, Cox D, Arnold LJ, Hua Q, Huntley J, Brand HE, Manne T, Fairbairn A, Shulmeister J, Lyle L, Salinas M, Page M, Connell K, Park G, Norman K, Murphy T, Pardoe C |date=July 2017 |title=Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago |trans-title=Okupasyon ng mga tao sa hilagang Australia bandang 65,000 taon ang nakaraan |url=https://ro.uow.edu.au/smhpapers/4803 |url-status=live |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=547 |issue=7663 |pages=306–310 |bibcode=2017Natur.547..306C |doi=10.1038/nature22968 |pmid=28726833 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815000135/https://ro.uow.edu.au/smhpapers/4803/ |archive-date=15 August 2024 |access-date= |hdl-access=free |s2cid=205257212 |hdl=2440/107043}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Appenzeller T |date=May 2012 |title=Human migrations: Eastern odyssey |trans-title=Mga migrasyon ng tao: Paglalakbay pasilangan |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=485 |issue=7396 |pages=24–26 |bibcode=2012Natur.485...24A |doi=10.1038/485024a |pmid=22552074 |doi-access=free}}</ref> Hindi simple ang ebolusyon ng tao dahil sa [[pagtatalik ng mga sinauna at modernong tao|pagtatalik nila sa ibang mga espesye ng tao]]. Ayon sa mga pananaliksik na isinagawa sa henoma ng tao, karaniwan ang pagtatalik sa pagitan ng mga malalayong kamag-anak ng mga modernong tao. Tinatayang aabot nang 6% ng [[DNA]] ng mga tao sa labas ng [[Sahara|sub-Sahara]] sa kasalukuyan ang nagmula sa mga hene ng mga Neandertal at ibang mga espesye tulad ng mga [[Denisovan]].<ref>{{cite journal |vauthors=Noonan JP |date=May 2010 |title=Neanderthal genomics and the evolution of modern humans |trans-title=Henomika ng mga Neandertal at ang ebolusyon ng modernong tao |journal=[[Genome Research]] |language=3n |volume=20 |issue=5 |pages=547–553 |doi=10.1101/gr.076000.108 |pmc=2860157 |pmid=20439435}}</ref><ref name="pmid21179161">{{cite journal |author-link1=David Reich |display-authors=6 |vauthors=Reich D, Green RE, Kircher M, Krause J, Patterson N, Durand EY, Viola B, Briggs AW, Stenzel U, Johnson PL, Maricic T, Good JM, Marques-Bonet T, Alkan C, Fu Q, Mallick S, Li H, Meyer M, Eichler EE, Stoneking M, Richards M, Talamo S, Shunkov MV, Derevianko AP, Hublin JJ, Kelso J, Slatkin M, Pääbo S |date=December 2010 |title=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia |trans-title=Kasaysayang panghenetika ng isang sinaunang grupo ng mga hominin mula sa Kuweba ng Denisova sa Siberia |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=468 |issue=7327 |pages=1053–1060 |bibcode=2010Natur.468.1053R |doi=10.1038/nature09710 |pmc=4306417 |pmid=21179161 |hdl=10230/25596}}</ref> Pinakamakikita sa mga pagbabagong naganap sa ebolusyon ng tao ay ang kawalan nito ng buhok sa katawan kumpara sa ibang mga bakulaw, gayundin ang [[bipedalismo|paglalakad sa dalawang paa]], mas malalaking [[utak]], at ang [[neotenya|pagkakapareho halos]] ng katangian ng magkaibang kasarian kumpara sa ibang mga bakulaw. Kasalukuyan may debate ukol sa kung ano ang relasyon ng mga pagbabagong ito sa isa't isa.<ref>{{cite book |author1-link=Robert Boyd |url=https://archive.org/details/howhumansevolved03edboyd |title=How Humans Evolved |vauthors=Boyd R, Silk JB |author2-link=Joan Silk |publisher=[[W. W. Norton & Company|Norton]] |year=2003 |isbn=978-0-393-97854-4 |location=New York |language=en |trans-title=Paano Umusbong ang mga Tao |url-access=registration}}</ref> == Kasaysayan == {{main|Kasaysayan ng mundo}} === Prehistorya === {{main|Prehistorya}} [[File:Early_migrations_mercator.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Early_migrations_mercator.svg|thumb|Pagkalat ng mga tao sa bawat kontinente mula sa [[Lambak ng Great Rift]] sa silangang [[Aprika]], kabilang ang pinaniniwalaang rutang dinaanan sa timog (kahel at dilaw).]] Hanggang noon lamang 12,000 taon ang nakaraan, nangangalap at nangangaso ang mga tao.<ref>{{Cite book |last=Scarre |first=Chris |author-link=Chris Scarre |title=The Human Past: World Prehistory and the Development of Human Societies |url=https://archive.org/details/humanpastworldpr0000unse_w3g3 |publisher=[[Thames & Hudson]] |year=2018 |isbn=978-0-500-29335-5 |editor-last=Scarre |editor-first=Chris |edition=4 |location=London |pages=[https://archive.org/details/humanpastworldpr0000unse_w3g3/page/174 174]–197 |language=en |trans-title=Ang Nakaraan ng Tao: Prehistorya ng Mundo at ang Pag-usbong ng mga Lipunan ng Tao |chapter=The world transformed: from foragers and farmers to states and empires |trans-chapter=Ang nabagong mundo: mula nangangalap at nagsasaka hanggang sa estado at imperyo}}</ref> Nagsimula ang [[Rebolusyong Neolitiko]] sa iba't-ibang panig ng mundo nang maimbento ang [[agrikultura]]. Sa [[Kanlurang Asya]] natagpuan ang mga pinakamatatandang ebidensiya ng agrikultura, habang may mga ebidensiya rin ng hiwalay na pagkaimbento nito sa ibang panig ng mundo, partikular na sa [[Tsina]] at [[Mesoamerika]].<ref>{{Cite book |title=Origins and Spread of Domestic Animals in Southwest Asia and Europe |vauthors=Colledge S, Conolly J, Dobney K, Manning K, Shennan S |date=2013 |publisher=Left Coast |isbn=978-1-61132-324-5 |location= |pages=13–17 |language=en |trans-title=Mga Pinagmulan at Pagkalat ng mga Domestikadong Hayop sa Timog-kanlurang Asya at Europa}}</ref><ref>{{cite book |title=Animals and Human Society |vauthors=Scanes CG |date=January 2018 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-12-805247-1 |veditors=Scanes CG, Toukhsati SR |pages=103–131 |language=en |trans-title=Mga Hayop at Lipunan ng Tao |chapter=The Neolithic Revolution, Animal Domestication, and Early Forms of Animal Agriculture |trans-chapter=Ang Rebolusyong Neolitiko, Domestikasyon ng Hayop, at mga Sinaunang Anyo ng Agrikulturang Panghayop |doi=10.1016/B978-0-12-805247-1.00006-X}}</ref><ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Lu H, Zhang J, Liu KB, Wu N, Li Y, Zhou K, Ye M, Zhang T, Zhang H, Yang X, Shen L, Xu D, Li Q |date=May 2009 |title=Earliest domestication of common millet (Panicum miliaceum) in East Asia extended to 10,000 years ago |trans-title=Nausog sa 10,000 taon ang nakaraan ang pinakamaagang domestikasyon ng karaniwang dawa (Panicum miliaceum) sa Silangang Asya |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=106 |issue=18 |pages=7367–7372 |bibcode=2009PNAS..106.7367L |doi=10.1073/pnas.0900158106 |pmc=2678631 |pmid=19383791 |doi-access=free}}</ref> Agrikultura ang nakikitang dahilan ng mga iskolar sa pananatili kalaunan ng mga tao sa iisang lugar, na nagbigay-daan kalaunan din sa pagsuporta sa mga malalaking populasyon at pag-usbong ng mga pinakaunang [[sibilisasyon]].<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=LceiAgAAQBAJ&q=western+civilisation+egypt&pg=PT65 |title=Western Civilization |vauthors=Spielvogel J |date=1 January 2014 |publisher=Cengage |isbn=978-1-285-98299-1 |language=en |trans-title=Kanluraning Sibilisasyon |access-date=}}</ref> === Sinaunang panahon === {{main|Sinaunang kasaysayan}} [[File:All_Gizah_Pyramids.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:All_Gizah_Pyramids.jpg|thumb|Ang [[Dakilang Piramide ng Giza]] sa [[Ehipto]].]] Naganap ang isang [[rebolusyong urban]] noong {{BKP|ika-4 na milenyo|link=y}} kasabay ng pagtatag sa mga [[lungsod-estado]] sa [[Sumer]] sa [[Mesopotamia]].<ref>{{cite book |last=Garfinkle |first=Steven J. |title=The Oxford Handbook of the State in the Ancient Near East and Mediterranean |date=2013 |publisher=Oxford Academic |isbn=978-0-19-518831-8 |editor1=Peter Fibiger Bang |editor1-link=Peter Fibiger Bang |pages=94–119 |language=en |trans-title=Ang Handbook ng Oxford sa Estado ng Sinaunang Malapit na Silangan at Mediteraneo |chapter=Ancient Near Eastern City-States |trans-chapter=Mga Sinaunang Lungsod-estado sa Malapit na Silangan |doi=10.1093/oxfordhb/9780195188318.013.0004 |editor2=Walter Scheidel |editor2-link=Walter Scheidel}}</ref> Sa mga lungsod na ito natagpuan ang mga [[kuneiporme]] na tinatayang ginamit simula noong {{BKP|3000}}.<ref>{{cite book |title=A Companion to Ancient Near Eastern Languages |vauthors=Woods C |date=28 February 2020 |publisher=Wiley |isbn=978-1-119-19329-6 |veditors=Hasselbach-Andee R |edition=1 |pages=27–46 |language=en |trans-title=Gabay sa mga Sinaunang Wika ng Malapit na Silangan |chapter=The Emergence of Cuneiform Writing |trans-chapter=Ang Pag-usbong ng Pagsusulat sa Kuneiporme |doi=10.1002/9781119193814.ch2 |s2cid=216180781}}</ref> Bukod sa Mesopotamia, umusbong din ang mga sibilisasyon ng [[sinaunang Ehipto]] at sa [[Kabihasnan ng Lambak ng Indo|Lambak ng Indus]].<ref>{{cite journal |vauthors=Robinson A |date=October 2015 |title=Ancient civilization: Cracking the Indus script |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-10-22_526_7574/page/499 |trans-title=Sinaunang sibilisasyon: Paglutas sa sulat Indus |journal=Nature |language=en |volume=526 |issue=7574 |pages=499–501 |bibcode=2015Natur.526..499R |doi=10.1038/526499a |pmid=26490603 |doi-access=free |s2cid=4458743}}</ref> Nakipagkalakalan din kalaunan ang mga ito sa isa't-isa at naimbento ang [[gulong]], [[araro]], at [[Layag (bangka)|layag]].<ref>{{cite book |author-link=Harriet Crawford |title=The Sumerian World |vauthors=Crawford H |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-1-136-21911-5 |pages=447–461 |language=en |trans-title=Ang mundo ng Sumer |chapter=Trade in the Sumerian world |trans-chapter=Kalakalan sa mundo ng Sumer}}</ref> Samantala, sa Kaamerikahan, umusbong ang [[sibilisasyong Caral-Supe]] sa ngayo'y [[Peru]] noong {{BKP|3000}}, ang pinakamatandang sibilisasyon sa kontinente.<ref>{{cite web |last1= |first1= |title=Sacred City of Caral-Supe |trans-title=Sagradong Lungsod ng Caral-Supe |url=https://whc.unesco.org/en/list/1269/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240523053341/https://whc.unesco.org/en/list/1269/ |archive-date=23 May 2024 |access-date=27 May 2024 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> Nadebelop rin sa panahong ito ang [[astronomiya]] at [[matematika]], na ginamit ng mga taga-Ehipto upang magawa ang [[Dakilang Piramide ng Giza]], na nakatayo pa rin hanggang ngayon.<ref>{{cite journal |vauthors=Edwards JF |date=2003 |title=Building the Great Pyramid: Probable Construction Methods Employed at Giza |url=https://archive.org/details/sim_technology-and-culture_2003-04_44_2/page/n120 |trans-title=Pagtayo sa Dakilang Piramide: Mga Posibleng Paraan ng Konstruksiyon na Isinagawa sa Giza |journal=Technology and Culture |language=en |volume=44 |issue=2 |pages=340–354 |doi=10.1353/tech.2003.0063 |issn=0040-165X |jstor=25148110 |s2cid=109998651}}</ref> May ebidensiya ng isang napakatinding [[tagtuyot]] na [[Pangyayari noong 4.2 libong taon|naganap 4,200 taon ang nakaraan]] na tumagal nang isang siglo at nagpabagsak sa maraming mga sibilisasyon sa mundo,<ref>{{cite journal |vauthors=Voosen P |date=August 2018 |title=New geological age comes under fire |url=https://archive.org/details/science_2018-08-10_361_6402/page/537 |trans-title=Pinuna ng marami ang bagong panahong heolohikal |journal=Science |language=en |volume=361 |issue=6402 |pages=537–538 |bibcode=2018Sci...361..537V |doi=10.1126/science.361.6402.537 |pmid=30093579 |s2cid=51954326}}</ref> bagamat pinalitan din sila ng ibang mga sibilisasyon tulad ng [[Babilonya]] sa Mesopotamia at [[dinastiyang Shang|Shang]] sa Tsina.<ref>{{cite book |title=The Cambridge History of Ancient China: From the Origins of Civilization to 221 BC |url=https://archive.org/details/cambridgehistory0000unse_i9g4 |vauthors=Keightley DN |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=978-0-521-47030-8 |veditors=Loewe M, Shaughnessy EL |pages=[https://archive.org/details/cambridgehistory0000unse_i9g4/page/232 232]–291 |language=en |trans-title=Ang Kasaysayan ng Cambridge sa Sinaunang Tsina: Mula sa mga Pinagmulan ng Sibilisasyon hanggang 221 BKP |chapter=The Shang: China's first historical dynasty |trans-chapter=Ang Shang: unang makasaysayang dinastiya ng Tsina}}</ref><ref>{{cite book |title=Babylonians |url=https://archive.org/details/babylonians0000sagg |vauthors=Saggs HW |publisher=University of California Press |year=2000 |isbn=978-0-520-20222-1 |page=[https://archive.org/details/babylonians0000sagg/page/n8 7] |language=en |trans-title=Mga taga-Babilonya}}</ref> Gayunpaman, [[Pagbagsak noong huling bahagi ng Panahong Bronse|bumagsak ang marami sa mga ito]] noong huling bahagi ng [[Panahong Bronse]] bandang {{BKP|1200}} dahil sa mga kadahilanang hindi pa lubos na maipaliwanag ng mga siyentipiko.<ref>{{cite journal |vauthors=Drake BL |date=1 June 2012 |title=The influence of climatic change on the Late Bronze Age Collapse and the Greek Dark Ages |trans-title=Ang impluwensiya ng pagbabago ng klima sa Pagbagsak sa huling bahagi ng Panahong Bronse at ang Madilim na Panahon ng Gresya |journal=Journal of Archaeological Science |language=en |volume=39 |issue=6 |pages=1862–1870 |bibcode=2012JArSc..39.1862D |doi=10.1016/j.jas.2012.01.029}}</ref> Ang pangyayaring ito ang nagpasimula sa [[Panahon ng Bakal]] sa maraming panig ng mundo na nagpalit sa paggamit sa [[bronse]] bilang pangunahing sangkap sa mga kagamitan.<ref>{{cite book |title=European Prehistory |url=https://archive.org/details/europeanprehisto0000unse_q5z8_2ed |vauthors=Wells PS |date=2011 |publisher=Springer |isbn=978-1-4419-6633-9 |veditors=Milisauskas S |series=Interdisciplinary Contributions to Archaeology |place=New York |pages=[https://archive.org/details/europeanprehisto0000unse_q5z8_2ed/page/n424 405]–460 |language=en |trans-title=Prehistoryang Europeo |chapter=The Iron Age |trans-chapter=Ang Panahon ng Bakal |doi=10.1007/978-1-4419-6633-9_11}}</ref> Simula noong {{BKP|ika-5 siglo}}, [[kasaysayan|nagsimulang itala]] ng mga tao ang mga pangyayari sa paligid nila.<ref>{{cite book |title=History as Wonder: Beginning with Historiography. |vauthors=Hughes-Warrington M |publisher=Taylor & Francis |year=2018 |isbn=978-0-429-76315-1 |location=[[Reyno Unido]] |language=en |trans-title=Kasaysayan bilang Wonder: Simula sa Historiograpiya |chapter=Sense and non-sense in Ancient Greek histories |trans-chapter=Katuturan at kawalang katuturan sa mga kasaysayan ng Sinaunang Gresya}}</ref> Sa panahong ito din nagsimulang yumabong ang ilan sa mga pinakamaimpluwensiyang sibilisasyon ng sinaunang panahon, ang [[sinaunang Gresya]] at [[sinaunang Roma|Roma]] sa Europa.<ref>{{cite web |date=2 October 2015 |title=Why ancient Rome matters to the modern world |trans-title=Bakit mahalaga sa modernong mundo ang sinaunang Roma |url=https://www.theguardian.com/books/2015/oct/02/mary-beard-why-ancient-rome-matters |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414130448/https://www.theguardian.com/books/2015/oct/02/mary-beard-why-ancient-rome-matters |archive-date=14 April 2021 |access-date= |website=The Guardian |language=en |vauthors=Beard M}}</ref><ref>{{cite web |date=11 June 2015 |title=Stanford scholar debunks long-held beliefs about economic growth in ancient Greece |trans-title=Pinabulaanan ng iskolar ng Stanford ang mga matagal na'ng paniniwala tungkol sa paglago ng ekonomiya sa sinaunang Gresya |url=https://news.stanford.edu/news/2015/june/greek-economy-growth-061115.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418190351/https://news.stanford.edu/news/2015/june/greek-economy-growth-061115.html |archive-date=18 April 2021 |access-date= |publisher=[[Stanford University]] |language=en |vauthors=Vidergar AB}}</ref> Samantala, umusbong din ang mga malalaking sibilisasyon sa ibang kontinente, tulad halimbawa ng mga [[sibilisasyong Maya|Maya]] na gumawa ng mga komplikadong [[kalendaryo]],<ref>{{cite journal |vauthors=Milbrath S |date=March 2017 |title=The Role of Solar Observations in Developing the Preclassic Maya Calendar |trans-title=Ang Gampanin ng mga Obserbasyong Solar sa Pagdebelop sa Preklasikong Kalendaryonf Maya |journal=Latin American Antiquity |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=88–104 |doi=10.1017/laq.2016.4 |issn=1045-6635 |s2cid=164417025}}</ref> at [[Kaharian ng Aksum|Aksum]], na naging daanan ng mga kalakal mula sa Europa papuntang India at pabalik.<ref>{{cite journal |vauthors=Benoist A, Charbonnier J, Gajda I |date=2016 |title=Investigating the eastern edge of the kingdom of Aksum: architecture and pottery from Wakarida |trans-title=Pag-imbestiga sa silangang sulok ng kaharian ng Aksum: arkitektura at pamamalayok mula sa Wakarida |journal=Proceedings of the Seminar for Arabian Studies |language=en |volume=46 |pages=25–40 |issn=0308-8421 |jstor=45163415}}</ref> Naging batayan naman ng mga sumunod na imperyo sa rehiyon ang [[Imperyong Achaemenid]] sa Kanlurang Asya dahil sa kanilang sentralisadong pamamahala,<ref>{{cite journal |vauthors=Farazmand A |date=1 January 1998 |title=Administration of the Persian Achaemenid world-state empire: implications for modern public administration |trans-title=Administrasyon ng pandaigdigang imperyong estado ng Achaemenid sa Persia: mga implikasyon para sa modernong pampublikong administrasyon |journal=International Journal of Public Administration |language=en |volume=21 |issue=1 |pages=25–86 |doi=10.1080/01900699808525297 |issn=0190-0692}}</ref> at narating naman ng [[Imperyong Gupta]] sa India at [[dinastiyang Han|Han]] sa Tsina ang kinokonsiderang ginintuang panahon sa kani-kanilang lugar.<ref>{{cite journal |vauthors=Ingalls DH |date=1976 |title=Kālidāsa and the Attitudes of the Golden Age |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-1976_96_1/page/15 |trans-title=Kālidāsa at ang Kaugalian ng Ginintuang Panahon |journal=Journal of the American Oriental Society |language=en |volume=96 |issue=1 |pages=15–26 |doi=10.2307/599886 |issn=0003-0279 |jstor=599886}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Xie J |date=2020 |title=Pillars of Heaven: The Symbolic Function of Column and Bracket Sets in the Han Dynasty |trans-title=Mga Haligi ng Langit: Ang Simbolikong Silbi ng Hanay at Bracket Set sa Dinastiyang Han |journal=Architectural History |language=en |volume=63 |pages=1–36 |doi=10.1017/arh.2020.1 |issn=0066-622X |s2cid=229716130}}</ref> === Gitnang Kapanahunan === {{main|Gitnang Kapanahunan}} [[Talaksan:Combat_deuxième_croisade.jpg|thumb|Isang depiksiyon sa isang labanan sa kasagsagan ng [[Ikalawang Krusada]].]] Markado ang [[Gitnang Kapanahunan]] sa Europa bilang ang panahon mula sa [[pagbagsak ng Kanlurang Imperyong Romano|pagbagsak]] ng [[Kanlurang Imperyong Romano]] noong {{KP|476|link=y}} hanggang sa [[Pagbagsak ng Constantinopla|pagbagsak]] ng [[Silangang Imperyong Romano]] noong 1453.<ref>{{cite journal |vauthors=Marx W, Haunschild R, Bornmann L |date=2018 |title=Climate and the Decline and Fall of the Western Roman Empire: A Bibliometric View on an Interdisciplinary Approach to Answer a Most Classic Historical Question |trans-title=Klima at ang Paghina at Pagbagsak ng Kanlurang Imperyong Romano: Pananaw sa Bibliometriya ukol sa Interdisiplinaryong Pagtingin para Masagot ang Pinakaklasikal na Tanong sa Kasaysayan |journal=Climate |language=en |volume=6 |issue=4 |page=90 |bibcode=2018Clim....6...90M |doi=10.3390/cli6040090 |doi-access=free}}</ref> Sa panahong ito, kontrolado ng [[Simbahang Katolika]] ang halos lahat ng aspeto ng pamumuhay at edukasyon sa naturang kontinente. Samantala, lumaganap naman ang [[Islam]] sa [[Gitnang Silangan]] na humantong kalaunan sa [[Ginintuang Panahon ng Islam|isang ginintuang panahon]] sa rehiyon.<ref name="Renima-2016">{{cite book |title=The State of Social Progress of Islamic Societies |vauthors=Renima A, Tiliouine H, Estes RJ |date=2016 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-24774-8 |veditors=Tiliouine H, Estes RJ |series=International Handbooks of Quality-of-Life |place= |pages=25–52 |language=en |trans-title=Ang Estado ng mga Progreso sa Lipunan ng mga Lipunang Islam |chapter=The Islamic Golden Age: A Story of the Triumph of the Islamic Civilization |trans-chapter=Ang Ginintuang Panahon ng Islam: Kuwento ng Tagumpay ng Sibilisasyong Islam |doi=10.1007/978-3-319-24774-8_2}}</ref> Ang magkaibang paniniwalang ito ang naging dahilan upang magtunggali ang dalawang relihiyon sa isang [[Mga Krusada|serye ng mga digmaan]] upang makontrol ang [[Banal na Lupain]], na itinuturing na sagrado ng parehong relihiyon.<ref>{{cite book |title=The Crusades: The War for the Holy Land |vauthors=Asbridge T |publisher=Simon and Schuster |year=2012 |isbn=978-1-84983-770-5 |language=en |trans-title=Mga Krusada: Ang Digmaan para sa Banal na Lupain |chapter=Introduction: The world of the crusades |trans-chapter=Panimula: Ang mundo ng mga krusada}}</ref> Sa kabilang panig ng mundo naman, umusbong ang mga [[kulturang Mississippi]] sa Hilagang Amerika.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Mississippian Period |encyclopedia=New Georgia Encyclopedia |url=https://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-707 |access-date= |date=2002 |trans-title=Panahong Mississippi |archive-url=https://web.archive.org/web/20090819042104/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-707 |archive-date=19 August 2009 |author=Adam King |url-status=dead}}</ref> Sinakop ng [[Imperyong Mongol]] ang napakalaking bahagi ng Asya noong 1200s.<ref>{{cite book |title=The Mongol Conquests in World History |vauthors=May T |publisher=Reaktion Books |year=2013 |isbn=978-1-86189-971-2 |page=7 |language=en |trans-title=Ang Pananakop ng mga Mongol sa Kasaysayan ng Mundo}}</ref> Sa Aprika, narating ng [[Imperyong Mali]] ang kanilang tugatog,<ref>{{Cite encyclopedia |title=The Empire of Mali |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |publisher=Oxford University Press |url=https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-266 |access-date= |date=25 February 2019 |language=en |trans-title=Ang Imperyo ng Mali |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.266 |isbn=978-0-19-027773-4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020034919/https://oxfordre.com/africanhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-266 |archive-date=20 October 2021 |vauthors=Canós-Donnay S |url-status=live}}</ref> habang naging isang prominenteng estado sa [[Karagatang Pasipiko]] ang [[Imperyong Tonga]].<ref>{{cite journal |vauthors=Canela SA, Graves MW |title=The Tongan Maritime Expansion: A Case in the Evolutionary Ecology of Social Complexity |trans-title=Ang Pagpapalawak ng Tonga sa Karagatan: Kaso sa Ebolusyonal na Ekolohiya ng Pagkakomplikado ng Lipunan |url=https://www.researchgate.net/publication/46734826 |journal=Asian Perspectives |language=en |volume=37 |issue=2 |pages=135–164}}</ref> Naging makapangyarihan naman ang mga [[Aztec]] sa Mesoamerika at mga [[Inca]] sa [[Andes]].<ref>{{cite book |title=Religion and Empire: The Dynamics of Aztec and Inca Expansionism |url=https://archive.org/details/religionempiredy0000conr |vauthors=Conrad G, Demarest AA |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |isbn=0-521-31896-3 |page=[https://archive.org/details/religionempiredy0000conr/page/n17 2] |language=en |trans-title=Relihiyon at Imperyo: Ang Dinamika ng Pagpapalawak ng Aztec at Inca}}</ref> === Modernong panahon === {{main|Makabagong kasaysayan}} Hinahati ng mga iskolar ang modernong panahon sa dalawang bahagi: maaga at huli. Itinuturing na nagsimula ang maagang modernong panahon sa [[Pagbagsak ng Constantinopla|pagbagsak]] ng [[Silangang Imperyong Romano]] at ang pagsisimula ng [[Imperyong Ottoman]].<ref>{{cite book |last1=Kafadar |first1=Cemal |title=Handbook of European History 1400–1600: Late Middle Ages, Renaissance and Reformation |date=1 January 1994 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-39165-9 |veditors=Brady T, Oberman T, Tracy JD |pages=589–635 |language=en |trans-title=Handbook ng Kasaysayan ng Europa 1400–1600: Huling Gitnang Kapanahunan, Renasimiyento, at Repormasyon |chapter=Ottomans and Europe |trans-chapter=Mga Ottoman at Europa |doi=10.1163/9789004391659_019 |access-date= |chapter-url=https://brill.com/view/book/edcoll/9789004391659/BP000019.xml |archive-url=https://web.archive.org/web/20220502073325/https://brill.com/view/book/edcoll/9789004391659/BP000019.xml |archive-date=2 May 2022 |url-status=live}}</ref> Samantala, nagsimula naman ang [[panahong Edo]] sa [[Hapon]],<ref>{{Cite encyclopedia |title=The Culture of Travel in Edo-Period Japan |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of Asian History |publisher=Oxford University Press |url=https://oxfordre.com/asianhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277727.001.0001/acrefore-9780190277727-e-72 |access-date= |date=19 November 2020 |language=en |trans-title=Ang Kultura ng Paglalakbay sa Hapón noong Panahong Edo |doi=10.1093/acrefore/9780190277727.013.72 |isbn=978-0-19-027772-7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812150712/https://oxfordre.com/asianhistory/view/10.1093/acrefore/9780190277727.001.0001/acrefore-9780190277727-e-72 |archive-date=12 August 2021 |vauthors=Goree R |url-status=live}}</ref> ang [[dinastiyang Qing]] sa [[Tsina]],<ref>{{Cite journal |vauthors=Mosca MW |date=2010 |title=China's Last Empire: The Great Qing |trans-title=Ang Huling Imperyo ng Tsina: Ang Dakilang Qing |url=https://www.proquest.com/openview/a516602ac28aba8955507e46ab41483e/1?pq-origsite=gscholar&cbl=25135 |url-status=live |journal=Pacific Affairs |language=en |volume=83 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220306014457/https://www.proquest.com/openview/a516602ac28aba8955507e46ab41483e/1?pq-origsite=gscholar&cbl=25135 |archive-date=6 March 2022 |access-date=}}</ref> at ang [[Imperyong Mughal]] sa [[India]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Suyanta S, Ikhlas S |date=19 July 2016 |title=Islamic Education at Mughal Kingdom in India (1526–1857) |trans-title=Edukasyong Islam sa Kaharian ng Mughal sa India (1526–1857) |url=https://journal.tarbiyahiainib.ac.id/index.php/attalim/article/view/228 |url-status=live |journal=Al-Ta Lim Journal |language=en |volume=23 |issue=2 |pages=128–138 |doi=10.15548/jt.v23i2.228 |issn=2355-7893 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407082504/http://journal.tarbiyahiainib.ac.id/index.php/attalim/article/view/228 |archive-date=7 April 2022 |access-date= |doi-access=free}}</ref> Naganap naman sa Europa ang [[Renasimiyento]] at ang [[Panahon ng Pagtuklas]].<ref>{{cite book |url=https://www.worldcat.org/oclc/893909816 |title=The European Renaissance, 1400–1600 |vauthors=Kirkpatrick R |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-88646-4 |page=1 |language=en |trans-title=Ang Renasimiyento sa Europa: 1400–1600 |oclc=893909816 |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730032848/https://www.worldcat.org/title/european-renaissance-1400-1600/oclc/893909816 |archive-date=30 July 2022 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |url=https://www.worldcat.org/oclc/859536800 |title=The Age of Discovery, 1400–1600 |vauthors=Arnold D |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-47968-7 |edition=2 |pages=xi |language=en |trans-title=Ang Panahon ng Pagtuklas, 1400–1600 |oclc=859536800 |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730032848/https://www.worldcat.org/title/age-of-discovery-1400-1600/oclc/859536800 |archive-date=30 July 2022 |url-status=live}}</ref> Nagsimulang maglakbay ang mga Europeo sa iba't-ibang panig ng mundo, simula sa [[kolonisasyon ng Kaamerikahan]] at ang [[Palitang Kolumbiyano]].<ref>{{cite journal |vauthors=Dixon EJ |date=January 2001 |title=Human colonization of the Americas: timing, technology and process |trans-title=Kolonisasyon ng mga Tao sa Kaamerikahan: tayming, teknolohiya, at proseso |journal=Quaternary Science Reviews |language=en |volume=20 |issue=1–3 |pages=277–299 |bibcode=2001QSRv...20..277J |doi=10.1016/S0277-3791(00)00116-5}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Keehnen |first1=Floris W. M. |last2=Mol |first2=Angus A. A. |date=2020 |title=The roots of the Columbian Exchange: an entanglement and network approach to early Caribbean encounter transactions |trans-title=Ang mga ugat ng Palitang Kolumbiyano: paghahawi at sala-salabat na pagtingin sa mga unang transaksyon sa pagkikita sa Caribbean |journal=Journal of Island and Coastal Archaeology |language=en |volume=16 |issue=2–4 |pages=261–289 |doi=10.1080/15564894.2020.1775729 |pmc=8452148 |pmid=34557059}}</ref> Ang paglawak ng mga nasasakupang teritoryo ng mga Europeo ang naging simula ng [[Palitan ng alipin sa Atlantiko|palitan ng mga alipin]] sa magkabilang panig ng [[Karagatang Atlantiko]] at ang [[henosidyo]] sa mga [[katutubong Amerikano]] sa kontinente.<ref>{{Cite journal |vauthors=Lovejoy PE |date=1989 |title=The Impact of the Atlantic Slave Trade on Africa: A Review of the Literature |trans-title=Ang Epekto sa Aprika ng Palitan ng Alipin sa Atlantiko: Rebyu sa Literatura |url=https://www.jstor.org/stable/182914 |url-status=live |journal=The Journal of African History |language=en |volume=30 |issue=3 |pages=365–394 |doi=10.1017/S0021853700024439 |issn=0021-8537 |jstor=182914 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220306011109/https://www.jstor.org/stable/182914 |archive-date=6 March 2022 |access-date= |s2cid=161321949}}</ref><ref>{{cite book |title=The Historiography of Genocide |url=https://archive.org/details/isbn_9781403992192 |vauthors=Cave AA |date=2008 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-0-230-29778-4 |veditors=Stone D |place=London |pages=[https://archive.org/details/isbn_9781403992192/page/n292 273]–295 |language=en |trans-title=Historiograpiya ng Henosidyo |chapter=Genocide in the Americas |trans-chapter=Henosidyo sa Kaamerikahan |doi=10.1057/9780230297784_11}}</ref> Sa panahon ding ito nagsimula ang [[Rebolusyong Makaagham]], na nagpaabante sa mga larangan ng agham kabilang na ang [[matematika]], [[mekanika]], [[astronomiya]], at [[pisyolohiya]].<ref>{{cite journal |vauthors=Delisle RG |date=September 2014 |title=Can a revolution hide another one? Charles Darwin and the Scientific Revolution |trans-title=Maaari bang makapagtago ng rebolusyon sa isa pang rebolusyon? Si Charles Darwin at ang Rebolusyong Makaagham |journal=Endeavour |language=en |volume=38 |issue=3–4 |pages=157–158 |doi=10.1016/j.endeavour.2014.10.001 |pmid=25457642}}</ref> {{multiple image|align=right|perrow=2|total_width=400|direction=horizontal|image1=Bataille de Verdun 1916.jpg|image2=Nagasakibomb.jpg|footer=Ang [[Unang Digmaang Pandaigdig|Una]] at [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] noong ika-20 siglo.}} Samantala, nagsimula naman ang huling modernong panahon noong 1800 sa pagsisimula ng [[Rebolusyong Industriyal]] sa Europa. Bilang resulta ng [[Panahon ng Kaliwanagan]], naganap ang maraming rebolusyon sa iba't-ibang panig ng Europa at Kaamerikahan, kagaya ng sa [[Rebolusyong Pranses|Pransiya]] at [[Rebolusyong Amerikano|Estados Unidos]].<ref>{{cite web |title=Sister Revolutions: American Revolutions on Two Continents |trans-title=Magkapatid na Rebolusyon: Ang Rebolusyong Amerikano sa Dalawang Kontinente |url=https://www.nps.gov/articles/000/sister-revolutions-american-revolutions-on-two-continents-teaching-with-historic-places.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240527071735/https://www.nps.gov/articles/000/sister-revolutions-american-revolutions-on-two-continents-teaching-with-historic-places.htm |archive-date=27 May 2024 |access-date= |website=US National Park Services |language=en}}</ref> Naganap naman sa Europa noong unang bahagi ng siglo ang mga [[digmaang Napoleoniko]].<ref>{{Cite journal |vauthors=O'Rourke KH |date=March 2006 |title=The worldwide economic impact of the French Revolutionary and Napoleonic Wars, 1793–1815 |trans-title=Ang pandaigdigang epekto sa ekonomiya ng Rebolusyong Pranses at ang mga Digmaang Napoleoniko, 1793–1815 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S1740022806000076/type/journal_article |url-status=live |journal=Journal of Global History |language=en |volume=1 |issue=1 |pages=123–149 |doi=10.1017/S1740022806000076 |issn=1740-0228 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730032852/https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-global-history/article/abs/worldwide-economic-impact-of-the-french-revolutionary-and-napoleonic-wars-17931815/B5D21C47E53307E78358803D4695FCE8 |archive-date=30 July 2022 |access-date=}}</ref> Nawala sa kontrol ng [[Imperyong Kastila|Espanya]] ang halos lahat ng kanilang teritoryo sa Kaamerikahan sa [[Mga digmaan ng kalayaan sa Kaamerikahang Espanyol|isang serye ng mga magkakaugnay na rebolusyon]] sa kontinente.<ref>{{Cite journal |vauthors=Zimmerman AF |date=November 1931 |title=Spain and Its Colonies, 1808–1820 |trans-title=Espanya at ang mga Kolonya nuto, 1808–1820 |url=https://www.jstor.org/stable/2506251 |url-status=live |journal=The Hispanic American Historical Review |language=en |volume=11 |issue=4 |pages=439–463 |doi=10.2307/2506251 |jstor=2506251 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220306014948/https://www.jstor.org/stable/2506251 |archive-date=6 March 2022 |access-date=}}</ref> Samantala, nag-agawan naman ng teritoryo ang mga Europeo sa [[Pag-aagawan para sa Aprika|kontinente ng Aprika]] gayundin sa [[Oseaniya]].<ref>{{cite web |date=2011 |title=British History in depth: Slavery and the 'Scramble for Africa' |trans-title=Malalimang pagtalakay sa Kasaysayan ng Britanya: Pang-aalipin at ang 'Agawan para sa Aprika' |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/abolition/scramble_for_africa_article_01.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324121231/https://www.bbc.co.uk/history/british/abolition/scramble_for_africa_article_01.shtml |archive-date=24 March 2022 |access-date= |website=[[BBC]] |language=en-GB |vauthors=David S}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Raudzens G |date=2004 |title=The Australian Frontier Wars, 1788–1838 |trans-title=Ang mga Digmaan sa Hangganan ng Australya, 1788–1838 |url=https://dx.doi.org/10.1353/jmh.2004.0138 |journal=The Journal of Military History |language=en |volume=68 |issue=3 |pages=957–959 |doi=10.1353/jmh.2004.0138 |issn=1543-7795 |s2cid=162259092}}</ref> Bago matapos ang siglo, narating ng [[Imperyong Britaniko]] ang kanilang tugatog sa nasasakupang teritoryo, ang pinakamalaki sa kasaysayan.<ref>{{cite journal |vauthors=Palan R |date=14 January 2010 |title=International Financial Centers: The British-Empire, City-States and Commercially Oriented Politics |trans-title=Mga Pandaigdigang Sentrong Pampinansiyal: Ang Imperyong Britaniko, mga Lungsod-estado, at Politikang Nakatuon sa Komersyo |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.2202/1565-3404.1239/html |url-status=live |journal=Theoretical Inquiries in Law |language=en |volume=11 |issue=1 |doi=10.2202/1565-3404.1239 |issn=1565-3404 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826211616/https://www.degruyter.com/document/doi/10.2202/1565-3404.1239/html |archive-date=26 August 2021 |access-date= |s2cid=56216309}}</ref> Sa sumunod na siglo, nasira ang [[balanse ng kapangyarihan]] sa Europa na nagresulta sa [[Unang Digmaang Pandaigdig]] noong 1914, ang pinakamadugong digmaan noong panahong yon. Dahil sa tindi ng digmaan, sinubukang ayusin ng [[Kasunduan sa Versailles]] ang kapangyarihan sa mundo at itinatag ang [[Liga ng mga Bansa]].<ref>{{Cite book |url=https://www.worldcat.org/oclc/794136314 |title=The sleepwalkers : how Europe went to war in 1914 |vauthors=Clark CM |date=2012 |publisher=Allen Lane |isbn=978-0-7139-9942-6 |location=London |language=en |trans-title=Naglalakad nang tulog: paano nauwi sa digmaan ang Europa noong 1914 |chapter=Polarization of Europe, 1887–1907 |trans-chapter=Polarisasyon ng Europa, 1887–1907 |oclc=794136314 |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730032849/https://www.worldcat.org/title/sleepwalkers-how-europe-went-to-war-in-1914/oclc/794136314 |archive-date=30 July 2022 |url-status=live}}</ref> Gayunpaman, hindi nito napigilan ang unti-unting pag-angat ng [[awtoritarismo]], partikular na sa [[Pasistang Italya|Italya]], [[Alemanyang Nazi|Alemanya]], at [[Imperyong Hapon|Hapon]]. Dahil dito at sa [[Malawakang Depresyon|pagbagsak ng ekonomiya]] sa maraming bansa noong dekada 1930s, naganap ang [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], isang napakalawak na digmaan na pinaglabanan ng halos lahat ng mga bansa sa mundo noong panahong yon at nagresulta sa pinakamadugong digmaan sa tala ng kasaysayan. Matapos ng digmaan, binuo ang [[Mga Nagkakaisang Bansa]] bilang pamalit sa Liga ng mga Bansa. Samantala, bumagsak ang maraming imperyo dahil sa digmaan, na nagbigay-daan naman sa [[dekolonisasyon]] at ang pag-angat ng [[Estados Unidos]] at [[Unyong Sobyetiko]] bilang mga pinakamakapangyarihang bansa.<ref>{{cite book |author=Dahl |first=Robert |url=https://archive.org/details/democracyitscrit00dahl_0 |title=Democracy and Its Critics |publisher=Yale UP |year=1989 |isbn=0-300-15355-4 |pages=[https://archive.org/details/democracyitscrit00dahl_0/page/239 239–240] |language=en |trans-title=Demokrasya at ang mga Kritiko Nito |url-access=registration}}</ref> {{multiple image|align=right|perrow=2|total_width=400|direction=horizontal|image1=Гагарин перед полётом.jpg|image2=Aldrin Apollo 11 original.jpg|footer=Si [[Yuri Gagarin]], ang unang tao sa kalawakan, at [[Neil Armstrong]], ang unang tao sa [[Buwan (astronomiya)|Buwan]].}} Ang sigalot ng dalawang makapangyarihang bansa ang nagpasimula sa [[Digmaang Malamig]], ang panahon kung saan ginamit ng dalawang bansa ang mga digmaan sa iba't-ibang panig ng mundo bilang digmaan ng impluwensiya, kagaya sa [[Digmaang Koreano|tangway ng Korea]] at [[Digmaan sa Biyetnam|Biyetnam]]. Nagparamihan ang dalawa ng mga [[sandatang nukleyar]] bilang paghahanda sa inaasahang [[Ikatlong Digmaang Pandaigdig]];<ref>{{Cite journal |vauthors=Plous S |date=May 1993 |title=The Nuclear Arms Race: Prisoner's Dilemma or Perceptual Dilemma? |trans-title=Ang Karera sa Sandatang Nukleyar: Dilema ng Preso o Pananaw? |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0022343393030002004 |url-status=live |journal=Journal of Peace Research |language=en |volume=30 |issue=2 |pages=163–179 |doi=10.1177/0022343393030002004 |issn=0022-3433 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221155825/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0022343393030002004 |archive-date=21 February 2022 |access-date= |s2cid=5482851}}</ref> bagamat may mga muntikang pangyayari, hindi ito nauwi sa naturang digmaan. Samantala, [[Karera sa Kalawakan|nagkarera din sila sa kalawakan]]: naipadala ng Unyong Sobyetiko ang pinakaunang [[satelayt]], [[Vostok 1]], at ang pinakaunang tao, [[Yuri Gagarin]], sa kalawakan. Gayunpaman, humupa ito kalaunan nang naipadala ng Estados Unidos ang mga pinakaunang tao sa [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] sa misyong [[Apollo 11]] na kinabilangan nina [[Neil Armstrong]], [[Buzz Aldrin]], at [[Michael Collins]]. Nagtapos ang naturang digmaan sa [[pagbagsak ng Unyong Sobyetiko]] noong 1991 sa maraming mga republika.<ref>{{Cite journal |vauthors=McDougall WA |date=May 1985 |title=Sputnik, the space race, and the Cold War |trans-title=Sputnik, ang karera sa kalawakan, at ang Digmaang Malamig |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00963402.1985.11455962 |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en |volume=41 |issue=5 |pages=20–25 |bibcode=1985BuAtS..41e..20M |doi=10.1080/00963402.1985.11455962 |issn=0096-3402}}</ref> Ang pagkaimbento sa [[kompyuter]], [[internet]], at [[smartphone]] ang nagpasimula sa kasalukuyang [[Panahon ng Impormasyon]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Sachs JD |date=April 2017 |title=Globalization{{snd}}In the Name of Which Freedom? |trans-title=Globalisasyon{{snd}}Sa Ngalan ng Anong Kalayaan? |journal=Humanistic Management Journal |language=en |volume=1 |issue=2 |pages=237–252 |doi=10.1007/s41463-017-0019-5 |issn=2366-603X |doi-access=free |s2cid=133030709}}</ref> == Tirahan at populasyon == {{main|Heograpiyang pantao|Demograpiya}} {{Infobox | image = | image2 = [[File:Population Density, v4.11, 2020 (48009093621).jpg|thumb|upright=2.05 | Mapang nagpapakita sa [[densidad ng populasyon]] kada kilometro kuwadrado mula sa isang pagtataya noong 2020.]] | title = Estadistika ng populasyon{{#tag:ref|Ang populasyon at densidad ng populasyon ng mundo ayon sa pinakahuling tala noong 2022 mula sa pinagsamang estadistika ng CIA World Factbook at ng United Nations World Population Prospects.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world |title=World |trans-title=Mundo|lang=en|work=[[The World Factbook]] |publisher=[[CIA]] |date=17 May 2016|archive-date=26 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126032610/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/world/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_KeyFindings.pdf |format=pdf|lang=en|trans-title=World Population Prospects l: Rebisyon noong 2017|publisher=[[United Nations]] |date=2017 |title=World Population Prospects: The 2017 Revision |page=2&17 |archive-date=26 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626225001/https://esa.un.org/unpd/wpp/Publications/Files/WPP2017_KeyFindings.pdf |url-status=live }}</ref>|group=n}} | label1 = [[Populasyon ng mundo]] | data1 = {{#expr: {{data world|poptoday}} / 1e9 round 1}}&nbsp;bilyon | label2 = [[Densidad ng populasyon]] | data2 = {{Pop density|{{data world|poptoday}}|{{data world|pst2|total area}}|km2|sqmi|prec=0}} sa kabuuang lawak<br />{{Pop density|{{data world|poptoday}}|{{data world|pst2|land area}}|km2|sqmi|prec=0}} sa lawak ng kalupaan | label3 = [[Talaan ng mga pinakamalalaking lungsod|Pinakamataong lungsod]]{{#tag:ref|Mga lungsod na may lagpas 10 milyong katao noong 2018.<ref>{{cite news|title=The World's Cities in 2018|lang=en|trans-title=Ang mga Lungsod ng Mundo noong 2018|url=https://www.un.org/en/events/citiesday/assets/pdf/the_worlds_cities_in_2018_data_booklet.pdf|format=pdf|newspaper=[[United Nations]]|archive-date=1 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181101135338/http://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/urbanization/the_worlds_cities_in_2018_data_booklet.pdf|url-status=live}}</ref>|group=n}} | data3 = [[Tokyo]], [[Delhi]], [[Shanghai]], [[São Paulo]], [[Lungsod ng Mexico]], [[Cairo]], [[Mumbai]], [[Beijing]], [[Dhaka]], [[Osaka]] }} Nakadepende sa layo mula sa isang [[anyong-tubig]] ang mga sinaunang tirahan ng mga tao, gayundin sa ibang mga [[likas na yaman]] kagaya halimbawa ng mga hayop para sa [[pangangaso]] at matabang lupa para sa [[pagsasaka]].<ref>{{cite book |title=The Early River Valley Civilizations |vauthors=Rector RK |date=2016 |publisher=Rosen Publishing |isbn=978-1-4994-6329-3 |edition=1 |location=New York |page=10 |language=en |trans-title=Ang mga Unang Sibilisasyon sa Lambak-ilog |oclc=953735302}}</ref> Gayunpaman, kayang baguhin ng mga modernong tao ang kanilang kapaligiran sa pamamagitan ng [[teknolohiya]], [[patubig]], pagpaplano ng mga [[lungsod]], paggawa sa mga [[gusali]], [[deporestasyon]], at [[desertipikasyon]].<ref>{{cite web |author=<!--Not stated--> |title=How People Modify the Environment |trans-title=Paano Binabago ng mga Tao ang Kapaligiran |url=https://www.westerville.k12.oh.us/userfiles/4188/Classes/7526/humanforcesthatchangeenvironment.pdf?id=448117 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225132108/http://www.westerville.k12.oh.us/userfiles/4188/Classes/7526/humanforcesthatchangeenvironment.pdf?id=448117 |archive-date=25 February 2021 |access-date= |publisher=Westerville City School District |language=en}}</ref> Palaging nasa peligro ang mga tirahan ng tao dahil sa mga likas na [[sakuna]] kagaya ng [[bagyo]], [[lindol]], o [[pagguho ng lupa]].<ref>{{cite web |date=October 2003 |title=Natural disasters and the urban poor |trans-title=Mga likas na sakuna at ang mga mahihirap sa urbanong lugar |url=https://siteresources.worldbank.org/INTLACREGTOPHAZMAN/Resources/EN_Breve_Oct03_32_Nat_Dis_EN.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809063303/https://siteresources.worldbank.org/INTLACREGTOPHAZMAN/Resources/EN_Breve_Oct03_32_Nat_Dis_EN.pdf |archive-date=9 August 2017 |publisher=[[World Bank]] |language=en}}</ref> Madalas na ginagawa ng mga tao ang mga tirahan para sa mga kadahilanan ng depensa, pagpapahinga, pagpapakita ng yaman, pagpapalawak ng makakain, estetika, at pagpapalago ng kaalaman.<ref>{{cite book |title=The state of the world's cities 2012 / prosperity of cities. |url=https://archive.org/details/stateofworldscit0000unse_j7w0 |vauthors=Habitat UN |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-01559-6 |location=[[London]] |pages=x |language=en |trans-title=Ang katayuan ng mga lungsod ng mundo ng 2012 / kayamanan ng mga lungsod |oclc=889953315}}</ref> Isa ang mga tao sa mga espesyeng kayang mamuhay sa iba't-ibang anyo ng kapaligiran, kahit na isa rin sila sa mga pinakapalaging nasa peligro dahil sa kanilang mahinang kakayahan upang mamuhay sa ilan sa mga pinakadelikadong kapaligiran para sa buhay.<ref name="Piantadosi-2003">{{cite book |title=The biology of human survival : life and death in extreme environments |url=https://archive.org/details/biologyofhumansu0000pian |vauthors=Piantadosi CA |date=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-974807-5 |location=Oxford |pages=[https://archive.org/details/biologyofhumansu0000pian/page/n21 2]–3 |language=en |trans-title=Ang biolohiya ng pamamalagi ng tao: buhay at kamatayan sa mga peligrosong kapaligiran |oclc=70215878}}</ref> Sa kasalukuyan, may taong naninirahan sa walong [[bioheograpikal na rehiyon]] ng [[Daigdig]], bagamat limitado lamang ang pananatili nila sa [[Antartika]] at kumokonti tuwing taglamig doon. Nakapagtatag ang mga tao sa natitirang pitong rehiyon ng mga bansa, kagaya ng [[Pilipinas]] sa [[rehiyong Indomalaya]], [[Hapon]] sa [[rehiyong Paleartiko]], [[Timog Aprika]] sa [[rehiyong Aprotropikal]], [[Estados Unidos]] sa [[rehiyong Neartiko]], [[Australya]] sa [[rehiyong Austrolasya]], at [[Brasil]] sa [[rehiyong Neotropikal]]. Nakarating ang mga tao simula noong nakaraang siglo sa [[Karagatan|kailaliman ng dagat]] gayundin sa [[Kalawakan|labas ng Daigdig]]. Gayunpaman, nananatiling limitado ang paninirahan at pananatili ng mga tao sa mga ganitong klase ng lugar.<ref name="Heim-1991">{{cite journal |vauthors=Heim BE |year=1990–1991 |title=Exploring the Last Frontiers for Mineral Resources: A Comparison of International Law Regarding the Deep Seabed, Outer Space, and Antarctica |trans-title=Pangangalugad sa mga Pinakahuling Pinagkukunan ng mga Yamang Mineral: Pagkukumpara sa Pandaigdigang Batas ukol sa Kalupaan sa Ilalim ng Dagat, Labas ng Daigdig, at Antartika |url=https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals/vantl23&id=831&div=&collection= |url-status=live |journal=[[Vanderbilt Journal of Transnational Law]] |language=en |volume=23 |page=819 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210623152719/https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals%2Fvantl23&id=831&div=&collection= |archive-date=23 June 2021 |access-date=}}</ref> Narating din ng mga tao ang [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] at nakapagpadala na rin sila ng mga [[sasakyang pangkalawakan]] patungo sa iba't-ibang bahagi ng [[Sistemang Solar]]. Simula noong 2000, tuloy-tuloy na may tao sa [[Pandaigdigang Estasyong Pangkalawakan]] (ISS) sa labas ng Daigdig.<ref>{{cite web |date=11 December 2010 |title=JSC celebrates ten years of continuous human presence aboard the International Space Station |trans-title=Ipinagdidiriwang ng JSC ang sampung taon ng tuloy-tuloy na pananatili ng sangkatauhan sa Pandaigdigang Estasyong Pangkalawakan |url=https://www.jsc.nasa.gov/jscfeatures/articles/000000945.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216221409/https://www.jsc.nasa.gov/jscfeatures/articles/000000945.html |archive-date=16 February 2012 |access-date= |work=JSC Features |publisher=[[Johnson Space Center]] |language=en |vauthors=Kraft R}}</ref> Sa pamamagitan ng mga [[Kasangkapan|kagamitan]] at [[pananamit]], nagawa ng mga tao na mamuhay sa iba't-ibang klase ng kapaligiran.<ref name="Piantadosi-2003" /> Dahil dito, itinuturing ang mga tao bilang mga [[espesyeng kosmopolitano]] dahil nakikita sila sa saanmang bahagi ng mundo.<ref>{{cite web |title=Human Biological Adaptability; Overview |trans-title=Adaptibilidad ng Biolohiya ng Tao: Lagom |url=https://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306124405/https://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm |archive-date=6 March 2013 |access-date= |publisher=Palomar College |language=en |vauthors=O'Neil D}}</ref> Gayunpaman, hindi pantay-pantay ang [[Densidad ng populasyon|densidad ng mga tao]] sa bawat lugar;<ref name="Piantadosi-2003" /> karamihan sa kanila ay nakatira sa kontinente ng [[Asya]].<ref>{{cite journal |vauthors=Bunn SE, Arthington AH |date=October 2002 |title=Basic principles and ecological consequences of altered flow regimes for aquatic biodiversity |url=https://archive.org/details/sim_environmental-management_2002-10_30_4/page/492 |trans-title=Mga pangunahing prinsipyo at ekolohikal na kahihinatnan ng pagbabago sa daloy ng tubig sa biodibersidad ng karagatan |journal=[[Environmental Management]] |language=en |volume=30 |issue=4 |pages=492–507 |bibcode=2002EnMan..30..492B |doi=10.1007/s00267-002-2737-0 |pmid=12481916 |hdl-access=free |s2cid=25834286 |hdl=10072/6758}}</ref> [[File:Distribution-of-earths-mammals.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Distribution-of-earths-mammals.png|thumb|Kumakatawan sa 96% ng kabuuang biomasa ng mga mamalya sa mundo ang mga tao at ang kanilang domestikadong hayop, at tanging nasa 4% lamang ang ibang mga mamalya.<ref name="Bar-On">{{cite journal |vauthors=Bar-On YM, Phillips R, Milo R |date=June 2018 |title=The biomass distribution on Earth |trans-title=Ang distribusyon ng biomasa sa Daigdig |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=115 |issue=25 |pages=6506–6511 |bibcode=2018PNAS..115.6506B |doi=10.1073/pnas.1711842115 |pmc=6016768 |pmid=29784790 |doi-access=free}}</ref>]] Tinatayang nasa 1–15 milyong katao ang naninirahan sa mundo nang matuklasan ang [[agrikultura]] noong bandang {{BCE|10000|link=yes}}.<ref>{{cite book |url={{GBurl|id=cXuCjDbxC1YC|p=26}} |title=Urban world history: an economic and geographical perspective |vauthors=Tellier LN |date=2009 |publisher=Presses de l'Université du Québec |isbn=978-2-7605-1588-8 |page=26 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng urbanong mundo: pananaw sa ekonomiya at heograpiya |access-date=}}</ref> Nasa 50–60 milyong katao ang naninirahan sa pinagsamang [[Silangang Imperyong Romano|Silangan]] at [[Kanlurang Imperyong Romano]] noong {{CE|ikaapat na siglo}}.<ref>{{cite web |date=1998 |title=Population estimates of the Roman Empire |trans-title=Mga pagtataya sa populasyon ng Imperyong Romano |url=https://www.tulane.edu/~august/H303/handouts/Population.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160507061006/https://www.tulane.edu/~august/H303/handouts/Population.htm |archive-date=7 May 2016 |access-date= |publisher=Tulane.edu |language=en |vauthors=Harl KW}}</ref> Nangalahati ang populasyon ng mga tao dahil sa [[Bubonik|salot na bubonik]] na unang naitala noong ikaanim na siglo, at pumatay sa tinatayang 75–200 milyong katao sa [[Eurasya]] at [[Hilagang Aprika]] pa lamang.<ref>{{cite journal |vauthors=Zietz BP, Dunkelberg H |date=February 2004 |title=The history of the plague and the research on the causative agent Yersinia pestis |trans-title=Ang kasaysayan ng salot at ang pananaliksik sa sanhi nito na Yersinia pestis |journal=International Journal of Hygiene and Environmental Health |language=en |volume=207 |issue=2 |pages=165–178 |bibcode=2004IJHEH.207..165Z |doi=10.1078/1438-4639-00259 |pmc=7128933 |pmid=15031959}}</ref> Tinatayang umabot nang isang bilyon ang [[populasyon ng mga tao]] pagsapit ng 1800, at mabilis na umangat sa mga sumunod siglo: dalawang bilyon noong 1930, tatlong bilyon noong 1960, apat noong 1975, lima noong 1987, anim noong 1999,<ref>{{cite news |date=5 August 1999 |title=World's population reaches six billion |language=en |trans-title=Umabot na nang anim na bilyon ang populasyon ng mundo |work=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/411162.stm |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20080415053354/https://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/411162.stm |archive-date=15 April 2008}}</ref> pito noong 2011, at walo noong 2022.<ref>{{Cite web |author=United Nations |title=World population to reach 8 billion on 15 November 2022 |trans-title=Aabot na sa walong bilyon ang populasyon ng mundo pagsapit ng ika-15 ng Nobyembre 2022 |url=https://www.un.org/en/desa/world-population-reach-8-billion-15-november-2022 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230120024524/https://www.un.org/en/desa/world-population-reach-8-billion-15-november-2022 |archive-date=20 January 2023 |access-date= |website=United Nations |language=en}}</ref> Inabot ng dalawang milyong taon bago umabot ang dami ng tao sa isang bilyon, at tanging 207 taon para umabot sa pito.<ref>{{cite web |date=27 October 2011 |title=World Population to Hit Milestone With Birth of 7 Billionth Person |trans-title=Aabot sa Milestone ang Populasyon ng Mundo sa Kapanganakan ng Ikapitong Bilyong Tao |url=https://www.pbs.org/newshour/show/world-population-to-hit-milestone-with-birth-of-7-billionth-person |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170924090953/http://www.pbs.org/newshour/bb/world-july-dec11-population1_10-27/ |archive-date=24 September 2017 |access-date= |website=PBS NewsHour |language=en}}</ref> Tinatayang nasa 60 milyong tonelada ang kabuuang [[biomasa]] ng lahat ng mga tao noong 2018, o sampung beses na mas marami kesa sa lahat ng mga hindi domestikadong [[mamalya]].<ref name="Bar-On" /> Noong 2018, tinatayang nasa 4.2 bilyong katao ang nakatira sa mga [[Pook na urbano|urbanisadong lugar]], o 55% ng kabuuang populasyon, mula sa 751 milyon noong 1950. Nasa 82% ng populasyon ng [[Hilagang Amerika]] ang nakatira sa mga urbanisadong lugar, ang pinakamataas sa mga kontinente, na malapit na sinundan ng 81% ng [[Timog Amerika]]. Samantala, 90% ng [[Pook na rural|rural]] na populasyon ng tao ay nakatira sa Asya at [[Aprika]].<ref name="United Nations Department of Economic and Social Affairs (DESA)-2018">{{cite web |date=16 May 2018 |title=68% of the world population projected to live in urban areas by 2050, says UN |trans-title=68% ng populasyon ng mundo ang inaasahang titira sa mga urbanisadong lugar pagsapit ng 2050, sabi ng UN |url=https://www.un.org/development/desa/en/news/population/2018-revision-of-world-urbanization-prospects.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310163911/https://www.un.org/development/desa/en/news/population/2018-revision-of-world-urbanization-prospects.html |archive-date=10 March 2021 |access-date= |work=United Nations Department of Economic and Social Affairs (DESA) |language=en-US}}</ref> == Biolohiya == === Anatomiya at pisyolohiya === {{main|Katawan ng tao}} [[File:Anterior view of human female and male, with labels.svg|thumb|Mga pangunahing bahagi ng katawan ng taong babae (kaliwa) at lalaki (kanan).]] Maituturing na [[Homolohiya (biolohiya)|magkapareho]] halos ang mga pangunahing bahagi ng katawan ng tao kumpara sa ibang mga hayop. Ang [[ayos ng ngipin]] nila ay kapareho ng ibang mga miyembro ng orden na [[Catarrhini]] na kanilang kinabibilangan. Gayunpaman, mas maliit ang kanilang mga [[ngipin]] at mas maiksi ang kanilang [[ngala-ngala]] kumpara sa ibang mga [[Primates|primado]]. Sila lamang ang tanging primado na may kaliitan ang [[pangil]]. Siksik ang kanilang ngipin, kung saan agad na napupunan ang mga espasyo sa pagitan ng ngipin lalo na sa mga bata. Unti-unting nawawala sa mga tao ang kanilang [[bagang-bait]], at may ilang tao na wala na'ng ganito pagkapanganak.<ref name="Revolution">{{cite book |url=https://archive.org/details/humanrevolutionf0000coll |title=The Human Revolution: From Ape to Artist |vauthors=Collins D |publisher=Phaidon |year=1976 |isbn=978-0-7148-1676-0 |page=[https://archive.org/details/humanrevolutionf0000coll/page/208 208] |language=en |trans-title=Ang Rebolusyon ng Tao: Mula Bakulaw Hanggang Artista |url-access=registration}}</ref> Tulad ng mga [[chimpanzee]], may [[buntot]] ang mga tao, bagamat hindi na ito malinaw na nakikita sa labas at wala na ring gamit.<ref>{{cite news |last=Weisberger |first=Mindy |date=23 March 2024 |title=Why don't humans have tails? Scientists find answers in an unlikely place |language=en |trans-title=Bakit walang buntot ang mga tao? Nahanap ng mga siyentipiko ang sagot sa di-inaasahang lugar |work=[[CNN]] |url=https://www.cnn.com/2024/03/23/world/humans-tails-genetic-mutation-junk-dna-scn/index.html |url-status=live |archiveurl=https://archive.today/20240324031927/https://www.cnn.com/2024/03/23/world/humans-tails-genetic-mutation-junk-dna-scn/index.html |archivedate=24 March 2024 |accessdate=}}</ref> Meron din silang [[apendiks]], nababanat na [[balikat]], [[Daliri sa kamay|daliring]] nakakahawak, at [[Hinlalaki|hinlalaking]] naigagalaw sa ibang daliri ({{Lang|en|opposable thumb}}).<ref>{{cite book |title=Human Biodiversity: Genes, Race, and History |vauthors=Marks JM |date=2001 |publisher=Transaction Publishers |isbn=978-0-202-36656-2 |page=16 |language=en |trans-title=Biodibersidad ng mga Tao: Hene, Lahi, at Kasaysayan}}</ref> Dahil sa paglalakad nang nakatayo, mala-balires ang kanilang dibdib kumpara sa ibang mga bakulaw na hugis imbudo.<ref>{{cite journal |last1=Gea |first1=J |year=2008 |title=The Evolution of the Human Species: A Long Journey for the Respiratory System |trans-title=Ang Ebolusyon ng Espesye ng Tao: Ang Mahabang Paglalakbay para sa Sistema ng Paghinga |journal=Archivos de Bronconeumología |language=en |volume=44 |issue=5 |pages=263–270 |doi=10.1016/S1579-2129(08)60042-7 |pmid=18448018}}</ref> Bukod sa [[laki ng utak]] at ang [[Bipedalismo|paglalakad gamit dalawang paa]], nag-iiba ang mga tao mula sa chimpanzee sa kanilang [[Sistemang pang-amoy|pang-amoy]], [[Pandinig na sistema|pandinig]], at mga [[protina]] sa [[Pagtunaw ng pagkain|pangtunaw ng pagkain]].<ref name="O'Neil">{{cite web |title=Humans |trans-title=Mga Tao |url=https://anthro.palomar.edu/primate/prim_8.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004211/https://anthro.palomar.edu/primate/prim_8.htm |archive-date=11 January 2013 |access-date=6 January 2013 |work=Primates |publisher=Palomar College |language=en |vauthors=O'Neil D}}</ref> Bagamat maikukumpara ang kapal ng [[buhok]] ng mga tao sa ibang mga [[bakulaw]], napakaliit lamang ang mga ito at halos di makita.<ref>{{cite news |date=2017 |title=How to be Human: The reason we are so scarily hairy |language=en |trans-title=Pagiging Tao: Ang dahilan bakit tayo ay masyadong mabuhok |work=New Scientist |url=https://www.newscientist.com/article/mg23631460-700-why-are-humans-so-hairy/ |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225235006/https://www.newscientist.com/article/mg23631460-700-why-are-humans-so-hairy/ |archive-date=25 February 2021}}</ref> Tinatayang may dalawang milyong [[Pawis|glandula ng pawis]] ang mga tao, na nakakalat sa malaking bahagi ng katawan di tulad ng ibang mga primado na kaunti lamang ang glandula at makikita sa paa at kamay.<ref>{{cite web |date=2 February 2001 |title=The Biology of Skin Color: Black and White |trans-title=Ang Biolohiya ng Kulay ng Balát: Itim at Puti |url=https://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/text_pop/l_073_04.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130216070146/https://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/text_pop/l_073_04.html |archive-date=16 February 2013 |access-date= |work=Evolution: Library |publisher=PBS |language=en |vauthors=Kirchweger G}}</ref> Tinatayang nasa {{convert|1.71|m|ft|abbr=on}} ang karaniwang [[Tangkad ng tao|tangkad]] ng taong lalaki na nasa hustong edad, at {{convert|1.59|m|ft|abbr=on}} naman sa mga taong babae.<ref>{{cite journal |author1=Roser M |author1-link=Max Roser |author2=Appel C |author3=Ritchie H |author3-link=Hannah Ritchie |date=8 October 2013 |title=Human Height |trans-title=Tangkad ng Tao |url=https://ourworldindata.org/human-height |url-status=live |journal=Our World in Data |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130203158/https://ourworldindata.org/human-height |archive-date=30 January 2021 |access-date=}}</ref> Maaari magsimula sa kalagitnaan ng buhay ng tao ang [[Pagkapandak|pagpandak]], bagamat nagiging normal ito pagsapit ng [[katandaan]].<ref>{{cite web |title=Senior Citizens Do Shrink – Just One of the Body Changes of Aging |trans-title=Pumapandak talaga ang mga Matatanda – Isa sa mga Pagbabago sa Katawan dahil sa Katandaan |url=https://seniorjournal.com/NEWS/Aging/5-11-28-SeniorsDoShrink.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130219004303/https://seniorjournal.com/NEWS/Aging/5-11-28-SeniorsDoShrink.htm |archive-date=19 February 2013 |access-date= |work=News |publisher=Senior Journal |language=en}}</ref> Tumatangkad ang mga tao sa paglipas ng panahon bilang resulta ng maayos na [[nutrisyon]], [[kalusugan]], at pamumuhay.<ref>{{cite journal |vauthors=Bogin B, Rios L |date=September 2003 |title=Rapid morphological change in living humans: implications for modern human origins |url=https://archive.org/details/sim_comparative-biochemistry-and-physiology-part-a_2003-09_136a_1/page/71 |trans-title=Mabilisang pagbabago sa morpolohiya ng mga nabubuhay na tao: mga implikasyon para sa pinagmulan ng modernong tao |journal=Comparative Biochemistry and Physiology. Part A, Molecular & Integrative Physiology |language=en |volume=136 |issue=1 |pages=71–84 |doi=10.1016/S1095-6433(02)00294-5 |pmid=14527631}}</ref> Tinatayang nasa {{convert|77|kg|lb|abbr=on}} ang karaniwang bigat ng taong lalaki at {{convert|59|kg|lb|abbr=on}} naman sa mga taong babae.<ref>{{cite web |date=2003 |title=Mass Of An Adult |trans-title=Bigat ng Taong nasa Hustong Edad |url=https://hypertextbook.com/facts/2003/AlexSchlessingerman.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180101030223/https://hypertextbook.com/facts/2003/AlexSchlessingerman.shtml |archive-date=1 January 2018 |access-date= |publisher=The Physics Factbook: An Encyclopedia of Scientific Essays |language=en |vauthors=Schlessingerman A}}</ref> Nakadepende ang bigat at tangkad sa henetika at kapaligiran kung saan lumaki ang isang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Adams JP, Murphy PG |date=July 2000 |title=Obesity in anaesthesia and intensive care |url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-anaesthesia_2000-07_85_1/page/91 |trans-title=Katabaan sa pangangalagang naka-anesthesia at matindihan |journal=British Journal of Anaesthesia |language=en |volume=85 |issue=1 |pages=91–108 |doi=10.1093/bja/85.1.91 |pmid=10927998 |doi-access=free}}</ref> Mas mabilis at mas tumpak [[Paghagis|maghagis]] ang mga tao kesa sa ibang mga hayop.<ref>{{cite journal |vauthors=Lombardo MP, Deaner RO |date=March 2018 |title=Born to Throw: The Ecological Causes that Shaped the Evolution of Throwing In Humans |trans-title=Ipinanganak para Maghagis: Ang mga Ekolohikal na Dahilan na Humulma sa Ebolusyon ng Paghahagis ng mga Tao |journal=The Quarterly Review of Biology |language=en |volume=93 |issue=1 |pages=1–16 |doi=10.1086/696721 |issn=0033-5770 |s2cid=90757192}}</ref> Isa rin sila sa mga pinakamagagaling na [[pagtakbo|tumakbo]] nang malayuan kumpara sa ibang mga hayop, bagamat mabagal sila sa mga maiikling distansiya.<ref>{{cite news |author-link1=Tara Parker-Pope |date=27 October 2009 |title=The Human Body Is Built for Distance |language=en |trans-title=Ginawa ang Katawan ng Tao para sa Distansiya |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/10/27/health/27well.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151105211812/https://www.nytimes.com/2009/10/27/health/27well.html |archive-date=5 November 2015 |vauthors=Parker-Pope T}}</ref> Dahil sa matinding pagpapawis at manipis na buhok sa katawan kaya nagagawang maiwasan ng mga tao na [[Pagod dahil sa init|mapagod agad dahil sa init]].<ref>{{cite web |title=What is the role of sweating glands in balancing body temperature when running a marathon? |trans-title=Ano ang gampanin ng mga glandula ng pawis sa pagbabalanse sa temperatura ng katawan habang tumatakbo sa isang marathon? |url=https://www.livestrong.com/article/514545-what-is-the-role-of-sweat-glands-in-balancing-body-temperature-when-running-a-marathon/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130131184339/https://www.livestrong.com/article/514545-what-is-the-role-of-sweat-glands-in-balancing-body-temperature-when-running-a-marathon/ |archive-date=31 January 2013 |access-date= |publisher=Livestrong.com |language=en |vauthors=John B}}</ref> Kumpara sa ibang mga bakulaw, mas malalakas ang [[puso]] ng mga tao at mas malaki ang kanilang [[aorta]].<ref>{{cite journal |last1=Ríos |first1=L |last2=Sleeper |first2=M. M. |last3=Danforth |first3=M. D. |display-authors=etal |year=2023 |title=The aorta in humans and African great apes, and cardiac output and metabolic levels in human evolution |trans-title=Ang aorta ng mga tao at mga dambuhalang bakulaw ng Aprika at ang nilalabas ng puso at antas ng metabolismo sa ebolusyon ng tao |journal=Scientific Reports |language=en |volume=13 |issue=6841 |page=6841 |bibcode=2023NatSR..13.6841R |doi=10.1038/s41598-023-33675-1 |pmc=10133235 |pmid=37100851 |hdl-access=free |hdl=10261/309357}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Shave |first1=R. E. |last2=Lieberman |first2=D. E. |last3=Drane |first3=A. L. |display-authors=etal |year=2019 |title=Selection of endurance capabilities and the trade-off between pressure and volume in the evolution of the human heart |trans-title=Pagpili sa mga kakayahan sa patagalan at ang kapalit sa pagitan ng presyur at bolyum sa ebolusyon ng puso ng tao |journal=PNAS |language=en |volume=116 |issue=40 |pages=19905–19910 |bibcode=2019PNAS..11619905S |doi=10.1073/pnas.1906902116 |pmc=6778238 |pmid=31527253 |doi-access=free}}</ref> === Henetika === {{main|Henetika ng tao}} [[File:Karyotype.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Karyotype.png|thumb|Ang [[karyotipo]] ng tao, na nagpapakita sa 22 autosoma at ang kromosomang pangkasarian para sa babae (XX) at lalaki (XY).]] Tulad ng maraming buhay na nilalang, kabilang ang mga tao sa [[Eukaryota]]. Taglay ng bawat [[somatikong selula]] nila ang dalawang grupo ng tigda-23 [[kromosoma]] mula sa tatay at nanay. Samantala, taglay lang ng [[Gameto|gameta]] ang isang grupo ng mga kromosoma na resulta ng pinagsamang pares ng magulang. Sa 23 kromosomang ito, 22 sa mga ito ang [[autosoma]] at isang pares ng [[Sistema ng pantukoy ng kasarian|kromosomang pangkasarian]]. Tulad ng maraming [[mamalya]], ginagamit ng mga tao ang isang [[Sistemang pangkasarian na XY|sistema ng pantukoy]] sa kalalabasang kasarian ng anak, kung saan babae kung XX ang pares ng kromosomang pangkasarian, o lalaki kung XY naman.<ref>{{cite book |title=Human Chromosomes: Structure, Behavior, Effects |vauthors=Therman E |date=1980 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer US]] |isbn=978-1-4684-0109-7 |pages=112–124 |language=en |trans-title=Kromosoma ng Tao: Estraktura, Ugali, at Epekto |doi=10.1007/978-1-4684-0107-3 |s2cid=36686283}}</ref> Nakakaapekto ang [[Pagmamana ng katangian|namanang]] [[Hene (biyolohiya)|hene]] at kapaligiran ng tao sa magiging hitsurang pisikal nito, gayundin ang [[pisyolohiya]], pag-iisip, at tiyansa na makakuha ng ilang partikular na sakit. Gayunpaman, hindi pa rin lubos na nauunawaan ng mga siyentipiko ang relasyon nito sa katangian ng indibiduwal na tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Edwards JH, Dent T, Kahn J |date=June 1966 |title=Monozygotic twins of different sex |trans-title=Monosigotong kambal na magkaiba ng kasarian |journal=Journal of Medical Genetics |language=en |volume=3 |issue=2 |pages=117–123 |doi=10.1136/jmg.3.2.117 |pmc=1012913 |pmid=6007033}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Machin GA |date=January 1996 |title=Some causes of genotypic and phenotypic discordance in monozygotic twin pairs |trans-title=Ilang mga sanhi ng henotipo at penotipong pagkakaiba ng mga magkakambal na monosigoto |journal=American Journal of Medical Genetics |language=en |volume=61 |issue=3 |pages=216–228 |doi=10.1002/(SICI)1096-8628(19960122)61:3<216::AID-AJMG5>3.0.CO;2-S |pmid=8741866}}</ref> Bagamat walang dalawang tao ang siyento porsiyentong magkatulad ng henetika, kahit maging mga [[kambal]] na [[Monosigotong kambal|nagmula sa iisang sigoto]],<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Jonsson H, Magnusdottir E, Eggertsson HP, Stefansson OA, Arnadottir GA, Eiriksson O, Zink F, Helgason EA, Jonsdottir I, Gylfason A, Jonasdottir A, Jonasdottir A, Beyter D, Steingrimsdottir T, Norddahl GL, Magnusson OT, Masson G, Halldorsson BV, Thorsteinsdottir U, Helgason A, Sulem P, Gudbjartsson DF, Stefansson K |date=January 2021 |title=Differences between germline genomes of monozygotic twins |trans-title=Pagkakaiba sa pagitan ng mga henomang germline ng mga monosigotong kambal |journal=Nature Genetics |language=en |volume=53 |issue=1 |pages=27–34 |doi=10.1038/s41588-020-00755-1 |pmid=33414551 |s2cid=230986741}}</ref> aabot pa rin nang 99.5% hanggang 99.9% na magkatulad sa henetika ang bawat dalawang tao.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Levy S, Sutton G, Ng PC, Feuk L, Halpern AL, Walenz BP, Axelrod N, Huang J, Kirkness EF, Denisov G, Lin Y, MacDonald JR, Pang AW, Shago M, Stockwell TB, Tsiamouri A, Bafna V, Bansal V, Kravitz SA, Busam DA, Beeson KY, McIntosh TC, Remington KA, Abril JF, Gill J, Borman J, Rogers YH, Frazier ME, Scherer SW, Strausberg RL, Venter JC |date=September 2007 |title=The diploid genome sequence of an individual human |trans-title=Ang sekuwensiya ng diploid na henoma ng isang indibiduwal na tao |journal=PLOS Biology |language=en |volume=5 |issue=10 |pages=e254 |doi=10.1371/journal.pbio.0050254 |pmc=1964779 |pmid=17803354 |doi-access=free}}</ref> Ibig sabihin, isa sila sa mga hayop na may pinakamagkatulad na henetika sa isa't-isa, lalo na sa mga kapwa [[bakulaw]].<ref>{{cite web |title=Chimps show much greater genetic diversity than humans |trans-title=Ipinapakita na mas matindi ang dibersidad sa henetika ng mga chimpanzee kesa sa mga tao |url=https://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2012/120302.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131218091207/https://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2012/120302.html |archive-date=18 December 2013 |access-date= |work= |publisher=University of Oxford |language=en}}</ref> Dahil dito, ipinagpapalagay ng mga siyentipiko na may naganap na sobra-sobrang pagkonti ng mga tao noong huling bahagi ng [[Pleistoseno|Panahong Pleistoseno]] bandang 100,000 taon ang nakalipas.<ref>{{cite journal |vauthors=Harpending HC, Batzer MA, Gurven M, Jorde LB, Rogers AR, Sherry ST |date=February 1998 |title=Genetic traces of ancient demography |trans-title=Mga bakas sa henetika ng sinaunang demograpiya |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=95 |issue=4 |pages=1961–1967 |bibcode=1998PNAS...95.1961H |doi=10.1073/pnas.95.4.1961 |pmc=19224 |pmid=9465125 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Jorde LB, Rogers AR, Bamshad M, Watkins WS, Krakowiak P, Sung S, Kere J, Harpending HC |date=April 1997 |title=Microsatellite diversity and the demographic history of modern humans |trans-title=Mikrosatelayt na dibersidad at ang kasaysayang pandemograpiya ng mga modernong tao |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=94 |issue=7 |pages=3100–3103 |bibcode=1997PNAS...94.3100J |doi=10.1073/pnas.94.7.3100 |pmc=20328 |pmid=9096352 |doi-access=free}}</ref> Patuloy pa rin nakakaapekto ang [[likas na pagpili]] sa mga tao, partikular na ang [[pagpiling direksiyonal]], na makikita sa kanilang [[henoma]] sa nakalipas na 15,000 taon.<ref>{{cite news |date=7 March 2007 |title=Still Evolving, Human Genes Tell New Story |language=en |trans-title=Patuloy na Nag-eebolb, Nagpapakita ng Bagong Kuwento ang mga Hene ng Tao |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/03/07/science/07evolve.html |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114232231/https://www.nytimes.com/2006/03/07/science/07evolve.html |archive-date=14 January 2012 |vauthors=Wade N}}</ref> Unang nasekuwensiya ang [[henoma ng tao]] noong 2001,<ref>{{cite journal |author-link=Elizabeth Pennisi |vauthors=Pennisi E |date=February 2001 |title=The human genome |url=https://archive.org/details/sim_science_2001-02-16_291_5507/page/1176 |trans-title=Ang henoma ng tao |journal=Science |language=en |volume=291 |issue=5507 |pages=1177–1180 |doi=10.1126/science.291.5507.1177 |pmid=11233420 |s2cid=38355565}}</ref> at pagsapit ng 2020, daan-daang libong henoma ng tao na ang nasekuwensiya.<ref>{{cite journal |vauthors=Rotimi CN, Adeyemo AA |date=February 2021 |title=From one human genome to a complex tapestry of ancestry |trans-title=Mula sa isang henoma ng tao patungo sa isang komplikadong tapestriya ng mga ninuno |journal=Nature |language=en |volume=590 |issue=7845 |pages=220–221 |bibcode=2021Natur.590..220R |doi=10.1038/d41586-021-00237-2 |pmid=33568827 |s2cid=231882262}}</ref> Noong 2012, kinumpara ng [[International HapMap Project]] ang henoma ng 1,184 na indibiduwal mula sa 11 populasyon at nakapagtukoy ng 1.6 milyong [[single-nucleotide polymorphism]].<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Altshuler DM, Gibbs RA, Peltonen L, Altshuler DM, Gibbs RA, Peltonen L, Dermitzakis E, Schaffner SF, Yu F, Peltonen L, Dermitzakis E, Bonnen PE, Altshuler DM, Gibbs RA, de Bakker PI, Deloukas P, Gabriel SB, Gwilliam R, Hunt S, Inouye M, Jia X, Palotie A, Parkin M, Whittaker P, Yu F, Chang K, Hawes A, Lewis LR, Ren Y, Wheeler D, Gibbs RA, Muzny DM, Barnes C, Darvishi K, Hurles M, Korn JM, Kristiansson K, Lee C, McCarrol SA, Nemesh J, Dermitzakis E, Keinan A, Montgomery SB, Pollack S, Price AL, Soranzo N, Bonnen PE, Gibbs RA, Gonzaga-Jauregui C, Keinan A, Price AL, Yu F, Anttila V, Brodeur W, Daly MJ, Leslie S, McVean G, Moutsianas L, Nguyen H, Schaffner SF, Zhang Q, Ghori MJ, McGinnis R, McLaren W, Pollack S, Price AL, Schaffner SF, Takeuchi F, Grossman SR, Shlyakhter I, Hostetter EB, Sabeti PC, Adebamowo CA, Foster MW, Gordon DR, Licinio J, Manca MC, Marshall PA, Matsuda I, Ngare D, Wang VO, Reddy D, Rotimi CN, Royal CD, Sharp RR, Zeng C, Brooks LD, McEwen JE |date=September 2010 |title=Integrating common and rare genetic variation in diverse human populations |trans-title=Pagsasama sa karaniwan at bihirang mga baryasyon sa henetika sa magkakaibang populasyon ng tao |journal=Nature |language=en |volume=467 |issue=7311 |pages=52–58 |bibcode=2010Natur.467...52T |doi=10.1038/nature09298 |pmc=3173859 |pmid=20811451}}</ref> Pinakamaraming pribadong baryasyon sa henetika ang mga populasyon sa Aprika. Bagamat nakikita rin sa Aprika ang mga karaniwang baryasyon sa henetika na makikita rin sa ibang mga kontinente, meron ding mga pribadong baryasyon ang ibang mga kontinente lalo na sa Oseaniya at Kaamerikahan.<ref name="Bergstrom2020">{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Bergström A, McCarthy SA, Hui R, Almarri MA, Ayub Q, Danecek P, Chen Y, Felkel S, Hallast P, Kamm J, Blanché H, Deleuze JF, Cann H, Mallick S, Reich D, Sandhu MS, Skoglund P, Scally A, Xue Y, Durbin R, Tyler-Smith C |date=March 2020 |title=Insights into human genetic variation and population history from 929 diverse genomes |trans-title=Mga nalaman sa baryasyon sa henetika ng tao at kasaysayan ng populasyon mula sa 929 na magkakaibang henoma |journal=Science |language=en |volume=367 |issue=6484 |pages= |doi=10.1126/science.aay5012 |pmc=7115999 |pmid=32193295 |quote=}}</ref> Ayon sa mga pagtatayang ginawa noong 2010, nasa 22,000 hene ang meron sa mga tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Pertea M, Salzberg SL |year=2010 |title=Between a chicken and a grape: estimating the number of human genes |trans-title=Sa pagitan ng manok at ubas: pagtataya sa bilang ng mga hene ng tao |journal=Genome Biology |language=en |volume=11 |issue=5 |page=206 |doi=10.1186/gb-2010-11-5-206 |pmc=2898077 |pmid=20441615 |doi-access=free}}</ref> Sa pamamagitan ng pagkumpara sa [[mitokondriang DNA]] na tanging ipinapasa lang ng nanay, ipinagpapalagay ng mga [[Henetika|henetista]] na tinatayang namuhay noong 90,000 hanggang 200,000 taon ang nakalipas ang pinakahuling karaniwang ninunong babae ng lahat ng mga buhay na tao ngayon, ang tinatawag na [[Mitochondrial Eve]].<ref>{{cite journal |vauthors=Cann RL, Stoneking M, Wilson AC |year=1987 |title=Mitochondrial DNA and human evolution |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1987-01-01_325_6099/page/30 |trans-title=Mitokondrial na DNA at ang ebolusyon ng tao |journal=Nature |language=en |volume=325 |issue=6099 |pages=31–36 |bibcode=1987Natur.325...31C |doi=10.1038/325031a0 |pmid=3025745 |s2cid=4285418}}</ref> === Buhay === {{main|Panganganak|Inaasahang haba ng buhay}} [[File:Tubal_Pregnancy_with_embryo.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tubal_Pregnancy_with_embryo.jpg|thumb|Isang {{convert|10|mm|in|abbr=on|adj=on}} na [[bilig]] ng tao pagsapit ng ikalimang linggo.]] Nagaganap ang [[reproduksiyon ng tao]] sa [[Pagpupunlang panloob|loob ng katawan]] sa pamamagitan ng [[Siping (tao)|seksuwal na pagtatalik]], bagamat posible rin itong matulungan sa [[Pantulong na teknolohiya sa panganganak|pamamagitan ng teknolohiya]].<ref>{{cite book |url={{GBurl|id=-gSeCAAAQBAJ|p=406}} |title=The Wiley Blackwell Encyclopedia of Family Studies |vauthors=Shehan CL |date=2016 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-65845-1 |page=406 |language=en |trans-title=Ang Ensiklopedya ng Wiley Blackwell sa Araling Pampamilya |name-list-style=vanc}}</ref> Karaniwang umaabot nang 38 linggo ang [[Pagbubuntis na ektopiko|pagbubuntis]], bagamat maaaring umabot pa nang hanggang 37 araw bago ito [[Panganganak|iluwal]].<ref>{{cite journal |vauthors=Jukic AM, Baird DD, [[Clarice Weinberg|Weinberg CR]], McConnaughey DR, Wilcox AJ |date=October 2013 |title=Length of human pregnancy and contributors to its natural variation |trans-title=Haba ng pagkabuntis ng tao at mga may pakana sa likas nitong pagkakaiba |journal=Human Reproduction |language=en |volume=28 |issue=10 |pages=2848–2855 |doi=10.1093/humrep/det297 |pmc=3777570 |pmid=23922246}}</ref> Madedebelop ang [[bilig]] ng tao sa unang walong linggo sa [[Bahay-bata|sinapupunan]], at pagsapit ng ikasiyam, tinatawag na itong [[fetus]].<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=B47OVg25g-QC&q=fetal+stage+begins&pg=PA103 |title=Introductory Maternity Nursing |vauthors=Klossner NJ |date=2005 |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |isbn=978-0-7817-6237-3 |page=103 |language=en |trans-title=Panimula sa Pagnanars sa Buntis |quote= |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408103945/https://books.google.com/books?id=B47OVg25g-QC&q=fetal+stage+begins&pg=PA103 |archive-date=8 April 2022 |url-status=live}}</ref> Maaaring magsimula nang mas maaga ang panganganak o di kaya'y [[Sesaryan|manganak nang sesaryan]] kung kailanganin.<ref>{{cite web |author=[[World Health Organization]] |date=November 2014 |title=Preterm birth Fact sheet N°363 |trans-title=Fact sheet sa panganganak preterm N°363 |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs363/en/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150307050438/https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs363/en/ |archive-date=7 March 2015 |access-date= |work= |language=en}}</ref> Sa mga [[Bansang maunlad|mauunlad na bansa]], tipikal na tumitimbang ang mga bagong panganak na sanggol nang {{convert|3|-|4|kg|lb|abbr=on}} at may laki na {{convert|47|-|53|cm|in|abbr=on}}.<ref>{{cite journal |vauthors=Kiserud T, Benachi A, Hecher K, Perez RG, Carvalho J, Piaggio G, Platt LD |date=February 2018 |title=The World Health Organization fetal growth charts: concept, findings, interpretation, and application |trans-title=Ang mga tsart ng Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan ukol sa sa paglaki ng fetus: konsepto, nalaman, interpretasyon, at gamit |journal=American Journal of Obstetrics and Gynecology |language=en |volume=218 |issue=2S |pages=S619–S629 |doi=10.1016/j.ajog.2017.12.010 |pmid=29422204 |doi-access=free |s2cid=46810955}}</ref> Gayunpaman, maaaring mas mababa kesa sa mga sukat na ito ang timbang ng mga sanggol na ipinanganak sa mga [[papaunlad na bansa]], na nagpapataas sa [[mortalidad ng mga sanggol]] sa mga bansang ito.<ref>{{cite journal |vauthors=Khor GL |date=December 2003 |title=Update on the prevalence of malnutrition among children in Asia |trans-title=Update sa paglaganap ng malnutrisyon sa mga bata ng Asya |journal=Nepal Medical College Journal |language=en |volume=5 |issue=2 |pages=113–122 |pmid=15024783}}</ref> Kumpara sa ibang mga espesye, delikado ang panganganak sa mga tao kung saan mas mataas ang tiyansa ng komplikasyon at kamatayan.<ref>{{cite journal |vauthors=Rosenberg KR |date=1992 |title=The evolution of modern human childbirth |trans-title=Ang ebolusyon ng modernong panganganak ng tao |journal=American Journal of Physical Anthropology |language=en |volume=35 |issue=S15 |pages=89–124 |bibcode=1992AJPA...35S..89R |doi=10.1002/ajpa.1330350605 |issn=1096-8644}}</ref> Mas sakto ang ulo ng sanggol sa [[bewang]] kumpara sa ibang mga [[Primates|primado]], na nagpapasakit sa panganganak na maaaring umabot nang 24 oras. Ang sitwasyong ito, na tinatawag na [[problema sa panganganak]], ay madalas na iniuugnay sa presyur ng [[Ebolusyon ng tao|ebolusyon]] dahil sa [[Bipedalismo|paglalakad nang nakatayo]] at [[paglaki ng utak]], ngunit hindi pa ito lubos na naiintindihan ng mga siyentipiko magpahanggang ngayon.<ref name="Pavlicev">{{cite journal |vauthors=Pavličev M, Romero R, Mitteroecker P |date=January 2020 |title=Evolution of the human pelvis and obstructed labor: new explanations of an old obstetrical dilemma |trans-title=Ebolusyon ng bewang ng tao at ang pagle-labor na may balakid: mga bagong paliwanag sa matagal na'ng problema sa panganganak |journal=American Journal of Obstetrics and Gynecology |language=en |volume=222 |issue=1 |pages=3–16 |doi=10.1016/j.ajog.2019.06.043 |pmc=9069416 |pmid=31251927 |s2cid=195761874}}</ref> Gumanda ang tiyansa ng maayos na panganganak pagsapit ng ika-20 siglo sa mga mauunlad na bansa sa tulong ng teknolohiya. Gayunpaman, nananatili pa ring delikado sa nanay ang panganganak, kung saan tinatayang 100 beses na mas mataas ang tiyansang [[Mortalidad ng nanganganak|mamatay ang babae]] sa mga papaunlad na bansa dahil dito.<ref>{{cite journal |vauthors=Rush D |date=July 2000 |title=Nutrition and maternal mortality in the developing world |trans-title=Nutrisyon at mortalidad ng buntis sa mundong papaunlad |journal=The American Journal of Clinical Nutrition |language=en |volume=72 |issue=1 Suppl |pages=212S–240S |doi=10.1093/ajcn/72.1.212S |pmid=10871588 |doi-access=free}}</ref> Parehong inaalagaan ng tatay at nanay ang sanggol pagkapanganak, kumpara sa ibang mga primado na nanay madalas ang nag-aalaga.<ref>{{cite book |url={{GBurl|id=2KcbFVBSxWYC}} |title=Sense and Nonsense: Evolutionary Perspectives on Human Behaviour |vauthors=Laland KN, Brown G |date=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-958696-7 |page=7 |language=en |trans-title=Meron at Walang Katuturan: Mga Ebolusyonal na Pananaw sa Ugali ng Tao |access-date=}}</ref> [[Walang muwang]] pagkapanganak, lumalaki ang mga tao sa mga susunod na taon hanggang sa ika-15 hanggang ika-17 taon kung saan mararating nila ang [[Pagkahinog ng seksuwalidad|pagkahinog ng kanilang seksuwalidad]].<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=E-n5E7oyCgoC&pg=PA296 |title=Human Development: A Lifespan View |vauthors=Kail RV, Cavanaugh JC |publisher=[[Cengage Learning]] |year=2010 |isbn=978-0-495-60037-4 |edition=5 |page=296 |language=en |trans-title=Pagdebelop ng Tao: Pananaw sa Kabuuan ng Buhay |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003072150/https://books.google.com/books?id=E-n5E7oyCgoC |archive-date=3 October 2023 |url-status=live}}</ref> Madalas na hinahati sa mga yugtong aabot nang tatlo hanggang labindalawa ang buhay ng isang tao. Tipikal na yugto ang mga sumusunod: sanggol, [[pagkabata]], [[kabaguntauhan]], [[Adulto|hustong edad]], at [[katandaan]].<ref>{{cite book |title=Encyclopedia of American Social History |vauthors=Mintz S |date=1993 |volume=3 |pages=7–33 |language=en |trans-title=Ensiklopedya ng Kasaysayang Panlipunan ng Amerika |chapter=Life stages |trans-chapter=Mga yugto ng buhay}}</ref> Nakadepende sa kultura ang haba ng bawat yugtong ito ngunit pinakakaraniwan ang yugto kung saan nagaganap ang mabilis na paglaki sa kasagsagan ng kabaguntauhan.<ref>{{cite journal |vauthors=Soliman A, De Sanctis V, Elalaily R, Bedair S |date=November 2014 |title=Advances in pubertal growth and factors influencing it: Can we increase pubertal growth? |trans-title=Mga pag-abante sa paglaki sa kabaguntauhan at mga salik na nakaimpluwensiya rito: Kaya ba nating patindihin ang kabaguntauhan? |journal=Indian Journal of Endocrinology and Metabolism |language=en |volume=18 |issue=Suppl 1 |pages=S53-62 |doi=10.4103/2230-8210.145075 |pmc=4266869 |pmid=25538878 |doi-access=free}}</ref> [[Layog|Natatapos]] ang [[regla]] sa mga babaeng tao pagsapit nila ng 50 taon banda.<ref>{{cite journal |vauthors=Walker ML, Herndon JG |date=September 2008 |title=Menopause in nonhuman primates? |trans-title=Menopause sa mga primadong hindi tao? |journal=Biology of Reproduction |language=en |volume=79 |issue=3 |pages=398–406 |doi=10.1095/biolreprod.108.068536 |pmc=2553520 |pmid=18495681}}</ref> Ayon sa [[hinuhang lola]], pinagpapalagay ng mga siyentipiko na mas nagtatagumpay ang reproduksiyon ng mga babaeng tao dahil mas nakakatuon sila sa pangangalaga sa kanilang mga anak, at gayundin sa magiging mga apo nila, kesa manganak pa rin sila sa katandaan.<ref>{{cite journal |vauthors=Peccei JS |year=2001 |title=Menopause: Adaptation or epiphenomenon? |trans-title=Menopause: Adaptasyon o Epipenomena? |journal=Evolutionary Anthropology |language=en |volume=10 |issue=2 |pages=43–57 |doi=10.1002/evan.1013 |s2cid=1665503}}</ref> Nakadepende sa dalawang salik ang [[Inaasahang haba ng buhay|haba ng buhay ng isang tao]]: henetika at pamumuhay.<ref>{{cite news |date=7 December 2010 |title=Reaching Toward the Fountain of Youth |language=en |trans-title=Pagkamit tungo sa Bukal ng Pagkabata |work=USC Trojan Family Magazine |url=https://uscnews.usc.edu/health/reaching_toward_the_fountain_of_youth.html |url-status=dead |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20101213203112/https://uscnews.usc.edu/health/reaching_toward_the_fountain_of_youth.html |archive-date=13 December 2010 |vauthors=Marziali C}}</ref> Dahil sa samu't saring dahilan, mas mahaba ang buhay ng mga babae kesa sa mga lalaking tao.<ref>{{cite web |year=2002 |title=Why Men Die Younger: Causes of Mortality Differences by Sex |trans-title=Bakit Mas Maagang Mamatay ang mga Lalaki: Mga Sanhi ng Pagkakaiba sa Mortalidad ng bawat Kasarian |url=https://www.soa.org/news-and-publications/publications/other-publications/monographs/m-li01-1-toc.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130701185241/https://www.soa.org/news-and-publications/publications/other-publications/monographs/m-li01-1-toc.aspx |archive-date=1 July 2013 |publisher=Society of Actuaries |language=en |vauthors=Kalben BB}}</ref> Noong 2018, tinatayang nasa 74.9 na taon ang inaasahang buhay ng isang babaeng tao kumpara sa 70.4 na taon sa mga lalaki sa buong mundo.<ref>{{cite web |date=2018 |title=Life expectancy at birth, female (years) |trans-title=Inaasahang haba ng buhay, babae (taon) |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.FE.IN |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124203646/https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.FE.IN |archive-date=24 January 2021 |access-date= |website=[[World Bank]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=2018 |title=Life expectancy at birth, male (years) |trans-title=Inaasahang haba ng buhay, lalaki (taon) |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.MA.IN |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224133034/https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.MA.IN |archive-date=24 February 2021 |access-date= |website=[[World Bank]] |language=en}}</ref> Gayunpaman, nagkakaiba ang haba na ito depende sa lugar, madalas dahil sa gaano kaunlad ito. Halimbawa, sa [[Hong Kong]], nasa 87.6 na taon ang inaasahang buhay ng mga babae doon at 81.8 taon naman sa mga lalaki. Sa kabilang banda, sa [[Republika ng Gitnang Aprika]], 55.0 taon lamang ang inaasahang buhay ng mga babae at 50.6 naman sa mga lalaki.<ref>{{cite book |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |title=Human Development Report |vauthors=Conceição P, etal |date=2019 |publisher=United Nations Development Programme |isbn=978-92-1-126439-5 |language=en |trans-title=Ulat sa Pagdebelop ng Tao |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320094952/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf |archive-date=20 March 2021 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Human Development Report 2019 |trans-title=Ulat sa Pagdebelop ng Tao 2019 |url=https://hdr.undp.org/sites/all/themes/hdr_theme/country-notes/MLT.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422102059/https://hdr.undp.org/sites/all/themes/hdr_theme/country-notes/MLT.pdf |archive-date=22 April 2022 |access-date= |publisher=United Nations Development Programme |language=en}}</ref> Sa pangkalahatan, tumatanda nang tumatanda ang edad ng populasyon ng mga mauunlad na bansa, kung saan nasa 40 ang karaniwang edad ng mga tao roon. Sa mga papaunlad na bansa naman, nasa 15 hanggang 20 taon lamang ito. Sa bawat limang Europeo, isa sa kanila ay nasa lagpas 60 taon ang edad. Ikumpara ito sa mga Aprikano, kung saan tanging isa sa dalawampung tao roon ang nasa lagpas 60 taon ang edad.<ref>{{cite web |title=The World Factbook |trans-title=Ang Factbook nf Mundo |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20090912045414/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |archive-date=12 September 2009 |access-date= |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |language=en}}</ref> Noong 2012, tinatayang nasa 316,600 tao ang may edad na lagpas 100 taon (mga [[sentenaryo]]) sa buong mundo.<ref>{{cite web |year=2012 |title=Chapter 1: Setting the Scene |trans-title=Kabanata 1: Pag-setup sa Eksena |url=http://www.unfpa.org/webdav/site/global/shared/documents/publications/2012/UNFPA-Report-Chapter1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130612052543/http://www.unfpa.org/webdav/site/global/shared/documents/publications/2012/UNFPA-Report-Chapter1.pdf |archive-date=12 June 2013 |access-date= |publisher=UNFPA |language=en}}</ref> {| class="wikitable plain-column-headers" style="width: 80%; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |[[Talaksan:Baby_with_Aerobie_flying_ring.jpg|center|150x150px]] |[[Talaksan:Ромський_хлопчик_(Мукачево).jpg|center|138x138px]] |[[Talaksan:Boy_in_Dar_es_Salaam_(14453809622).jpg|center|151x151px]] |[[Talaksan:Pataxo001.jpg|center|148x148px]] |[[Talaksan:An_old_age.JPG|center|149x149px]] |- |[[Talaksan:Baby_playing_with_yellow_paint._Work_by_Dutch_artist_Peter_Klashorst_entitled_"Experimental".jpg|center|150x150px]] |[[Talaksan:Ethnie_dong_6511a.jpg|center|150x150px]] |[[Talaksan:Portrait_of_a_Persian_lady_in_Iran,_10-08-2006_(cropped).jpg|center|143x143px]] |[[Talaksan:Punjabi_woman_smile.jpg|center|146x146px]] |[[Talaksan:HappyPensioneer.jpg|center|132x132px]] |- ! scope="col" style="text-align: center; width: 20%;" |[[Sanggol]] ! scope="col" style="text-align: center; width: 20%;" |[[Pagkabata]] ! scope="col" style="text-align: center; width: 20%;" |[[Kabaguntauhan]] ! scope="col" style="text-align: center; width: 20%;" |[[Adulto|Hustong edad]] ! scope="col" style="text-align: center; width: 20%;" |[[Katandaan]] |} === Pagkain === {{main|Nutrisyon ng tao}} [[File:Preparing_The_Feast.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Preparing_The_Feast.jpg|thumb|Mga tao sa [[Bali, Indonesia]], na naghahanda ng [[pagkain]].]] Mga [[omniboro]] ang mga tao, kayang kumain ng parehong [[karne]] at [[halaman]].<ref>{{cite book |title=Evolution of the human diet: the known, the unknown and the unknowable |vauthors=Cordain L |year=2007 |veditors=Ungar PS |pages=264–265 |language=en |trans-title=Ebolusyon ng diyeta ng tao: ang alam, hindi alam, at hindi malalaman |chapter=Implications of Plio-pleistocene diets for modern humans |trans-chapter=Mga implikasyon ng mga diyetang Pliopleistoseno sa mga modernong tao |quote=}}</ref> Iba-iba ang [[diyeta]] ng mga tao, mula sa pagiging [[Veganism|vegan]] hanggang sa pagiging [[karniboro]]. Sa ilang mga kaso, humahantong sa kakulangan sa nutrisyon ang mga restriksiyon sa mga kinakain; gayunpaman, sa pangkalahatan, [[Nutrisyon|balanse ang pagkain]] ng mga tao mula sa iba't-ibang mga kultura.<ref>{{cite journal |author1= |date=June 2003 |title=Position of the American Dietetic Association and Dietitians of Canada: Vegetarian diets |trans-title=Posisyon ng American Dietetic Association at Dietitians of Canada: mga diyetang vegetarian |journal=Journal of the American Dietetic Association |language=en |volume=103 |issue=6 |pages=748–765 |doi=10.1053/jada.2003.50142 |pmid=12778049}}</ref> Nakakabit sa kultura ang pagkain ng mga tao at humantong kalaunan sa pag-usbong ng [[agham pampagkain]].<ref name="Crittenden-2017">{{cite journal |vauthors=Crittenden AN, Schnorr SL |date=2017 |title=Current views on hunter-gatherer nutrition and the evolution of the human diet |trans-title=Mga kasalukuyang pananaw sa nutrisyon ng mga nangangaso at nangangalap at ang ebolusyon ng diyeta ng tao |journal=American Journal of Physical Anthropology |language=en |volume=162 |issue=S63 |pages=84–109 |bibcode=2017AJPA..162S..84C |doi=10.1002/ajpa.23148 |pmid=28105723 |doi-access=free}}</ref> Bago ang pag-usbong ng [[agrikultura]], pawang mga nangangalap at nangangaso ang mga tao para sa kanilang kakainin.<ref name="Crittenden-2017" /> Madalas na kumokolekta sila ng mga nakapirmeng makakain tulad ng mga halaman, [[prutas]], at mga [[lamang-dagat]] sa dalampasigan, at nangangaso ng mga hayop na dapat hulihin muna bago makain.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |name-list-style=vanc |vauthors=Cordain L, Eaton SB, Sebastian A, Mann N, Lindeberg S, Watkins BA, O'Keefe JH, Brand-Miller J |date=February 2005 |title=Origins and evolution of the Western diet: health implications for the 21st century |trans-title=Mga pinagmulan at ebolusyon ng Kanluraning diyeta: mga implikasyon sa kalusugan sa ika-21 siglo |journal=The American Journal of Clinical Nutrition |language=en |volume=81 |issue=2 |pages=341–354 |doi=10.1093/ajcn.81.2.341 |pmid=15699220 |doi-access=free}}</ref> Ipinagpapalagay ng mga siyentipiko na natuklasan at nagamit na ng mga tao ang [[apoy]] sa [[Pagluluto|pagluto]] sa kanilang kakainin simula pa noong panahon ng mga [[Homo erectus|''Homo erectus'']].<ref>{{cite journal |vauthors=Ulijaszek SJ |date=November 2002 |title=Human eating behaviour in an evolutionary ecological context |trans-title=Kaugalian ng mga tao sa pagkain sa kontekstong ebolusyonal at ekolohikal |journal=The Proceedings of the Nutrition Society |language=en |volume=61 |issue=4 |pages=517–526 |doi=10.1079/PNS2002180 |pmid=12691181 |doi-access=free}}</ref> Nagsimula naman ang domestikasyon ng mga tao sa mga halaman bandang 11,700 taon ang nakalipas,<ref>{{cite journal |author=John Carey |date=2023 |title=Unearthing the origins of agriculture |trans-title=Paghuhukay sa pinagmulan ng agrikultura |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]] |language=en |volume=120 |issue=15 |pages=e2304407120 |bibcode=2023PNAS..12004407C |doi=10.1073/pnas.2304407120 |pmc=10104519 |pmid=37018195 |doi-access=free}}</ref> na kalauna'y humantong sa agrikultura at nagpasimula sa [[Rebolusyong Neolitiko]].<ref>{{cite journal |author1=Ayelet Shavit |author2=Gonen Sharon |date=2023 |title=Can models of evolutionary transition clarify the debates over the Neolithic Revolution? |trans-title=Malilinaw ba ng mga modelo sa transisyon ng ebolusyon ang mga debate ukol sa Rebolusyong Neolitiko? |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society B]] |language=en |volume=378 |issue=1872 |doi=10.1098/rstb.2021.0413 |pmc=9869441 |pmid=36688395}}</ref> Ang pagbabagong ito ay ipinagpapalagay na nagpabago din sa biolohiya ng tao; halimbawa, dahil sa [[gatas]] at [[keso]] kaya nagawang [[Pagtunaw ng pagkain|matunaw sa tiyan]] ng mga tao ang [[laktasa]], bagamat [[Intoleransya sa laktosa|hindi lahat ng populasyon ng tao ay kayang gawin ito]] magpahanggang ngayon.<ref>{{cite journal |vauthors=Holden C, Mace R |date=October 1997 |title=Phylogenetic analysis of the evolution of lactose digestion in adults |url=https://archive.org/details/sim_human-biology_1997-10_69_5/page/604 |trans-title=Pagsusuring pilohenetiko sa ebolusyon ng pagtunaw sa laktasa sa mga nasa hustong edad |journal=Human Biology |language=en |volume=69 |issue=5 |pages=605–628 |pmid=9299882}}</ref> Nakadepende sa lugar, panahon, at kultura ang mga pagkaing madalas kainin ng mga tao, gayundin sa kung paano ito hinahanda.<ref>{{cite web |title=The Evolution of Diet |trans-title=Ang Ebolusyon ng Diyeta |url=https://www.nationalgeographic.com/foodfeatures/evolution-of-diet/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140818204010/https://www.nationalgeographic.com/foodfeatures/evolution-of-diet/ |archive-date=18 August 2014 |access-date= |website=[[National Geographic]] |language=en |vauthors=Gibbons A}}</ref> Sa pangkalahatan, maaaring magtagal nang walong linggo ang tao nang walang kinakain, depende sa [[Taba|taba ng katawan]].<ref>{{cite web |date=2004 |title=How Long Can a Person Survive without Food? |trans-title=Gaano Katagal Mabubuhay ang Tao nang Walang Pagkain? |url=https://www.scientificamerican.com/article/how-long-can-a-person-survive-without-food/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190214012729/https://www.scientificamerican.com/article/how-long-can-a-person-survive-without-food/ |archive-date=14 February 2019 |access-date= |website=Scientific American |language=en |vauthors=Lieberson AD}}</ref> Gayunpaman, aabot lamang ng tatlo hanggang apat na araw ang tao nang walang iniinom na [[tubig]], pinakamahaba na ang isang linggo.<ref>{{cite web |date=9 March 2018 |title=Here's how many days a person can survive without water |trans-title=Narito ang dami ng araw mabubuhay ang tao nang walang tubig |url=https://www.businessinsider.com/how-many-days-can-you-survive-without-water-2014-5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140626030756/https://www.businessinsider.com.au/how-many-days-can-you-survive-without-water-2014-5 |archive-date=26 June 2014 |access-date= |website=Business Insider Australia |language=en |vauthors=Spector D}}</ref> Noong 2020, tinatayang nasa siyam na milyong katao ang namamatay araw-araw sa [[gutom]] mismo o dahil dito.<ref>{{cite web |date=2020 |title=U.N. Warns Number Of People Starving To Death Could Double Amid Pandemic |trans-title=Nagbabala ang UN na Maaaring Dumoble dahil sa Pandemya ang Bilang ng mga Taong Namamatay dahil sa Gutom |url=https://www.npr.org/sections/coronavirus-live-updates/2020/05/05/850470436/u-n-warns-number-of-people-starving-to-death-could-double-amid-pandemic |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210628090826/https://www.npr.org/sections/coronavirus-live-updates/2020/05/05/850470436/u-n-warns-number-of-people-starving-to-death-could-double-amid-pandemic |archive-date=28 June 2021 |access-date= |website=NPR |language=en |vauthors=Mai HJ}}</ref> Isa ang [[malnutrisyon]] sa mga pinakakaraniwang dahilan ng pagkasakit ng mga bata sa mundo.<ref>{{cite journal |vauthors=Murray CJ, Lopez AD |date=May 1997 |title=Global mortality, disability, and the contribution of risk factors: Global Burden of Disease Study |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1997-05-17_349_9063/page/1436 |trans-title=Pandaigdigang mortalidad, kapansanan, at ang kontribusyon ng mga salik sa peligro: Pag-aaral sa Pandaigdigang Pasanin ng Sakit |journal=Lancet |language=en |volume=349 |issue=9063 |pages=1436–1442 |doi=10.1016/S0140-6736(96)07495-8 |pmid=9164317 |s2cid=2569153}}</ref> Hindi pantay-pantay ang pagkakaroon ng pagkain sa bawat lugar, at problema sa ilang mga lugar ang [[labis na katabaan]], na maaaring humantong sa mga komplikasyon sa katawan at pagtaas ng mortalidad sa mga [[Bansang maunlad|mauunlad]] at ilang [[papaunlad na bansa]]. Tinatayang nasa lagpas isang bilyong tao ang labis na [[Katabaan|mataba]] sa buong mundo.<ref name="Haslam">{{cite journal |vauthors=Haslam DW, James WP |date=October 2005 |title=Obesity |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_october-1-7-2005_366_9492/page/1197 |trans-title=Labis na Katabaan |journal=Lancet |language=en |volume=366 |issue=9492 |pages=1197–1209 |doi=10.1016/S0140-6736(05)67483-1 |pmid=16198769 |s2cid=208791491}}</ref> Sa Estados Unidos, 35% ng populasyon ang kinokonsiderang labis na mataba, kaya inilalarawan ito bilang isang [[Epidemiyolohiya ng labis na katabaan|epidemya]].<ref>{{cite journal |vauthors=Catenacci VA, Hill JO, Wyatt HR |date=September 2009 |title=The obesity epidemic |url=https://archive.org/details/sim_clinics-in-chest-medicine_2009-09_30_3/page/n17 |trans-title=Ang epidemya ng katabaan |journal=Clinics in Chest Medicine |language=en |volume=30 |issue=3 |pages=415–444, vii |doi=10.1016/j.ccm.2009.05.001 |pmid=19700042}}</ref> Resulta ang katabaan ng pagkain ng sobra-sobrang [[Kaloriya|kalori]] kesa sa nasusunog ng katawan, na tipikal sa mga diyeta na mas nangangailangan ng [[enerhiya]].<ref name="Haslam" /> === Pagkakaibang biolohikal === {{main|Pagkakaiba sa henetika ng tao}}Nagkakaiba ang mga tao sa kanilang katangian kagaya ng [[tangkad]], [[Dugo|uri ng dugo]], hugis ng [[mukha]] at korte ng [[bungo]], kulay ng [[Balat (anatomiya)|balat]] at [[buhok]], at maging mga [[Pagmamana ng katangian|namamanang]] [[sakit]].<ref>{{cite web |title=Adapting to Climate Extremes |trans-title=Pag-adapt sa Tindi ng Klima |url=https://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_2.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106211840/https://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_2.htm |archive-date=6 January 2013 |access-date= |work=Human Biological Adaptability |publisher=Palomar College |language=en |vauthors=O'Neil D}}</ref> Karaniwan na umaabot nang {{Convert|1.4|-|1.9|m|ft|abbr=on}} ang kanilang tangkad, na nakadepende sa [[kasarian]], pinanggalingan, at henetika. Nakadepende rin ang timbang sa henetika gayundin sa pamumuhay at pagkain.<ref>{{cite journal |vauthors=Rask-Andersen M, Karlsson T, Ek WE, Johansson Å |date=September 2017 |title=Gene-environment interaction study for BMI reveals interactions between genetic factors and physical activity, alcohol consumption and socioeconomic status |trans-title=Ipinakita sa pag-aaral sa interaksyon ng hene at kalikasan para sa BMI ang mga interaksyon sa pagitan ng mga salik sa henetika at pisikal na gawain, pagkonsumo ng alak, at estadng sosyoekonomiko |journal=PLOS Genetics |language=en |volume=13 |issue=9 |pages=e1006977 |doi=10.1371/journal.pgen.1006977 |pmc=5600404 |pmid=28873402 |doi-access=free}}</ref> May ebidensiya na nagpapatunay na nagbabago ang henetika ng mga tao depende sa kapaligiran nito. Halimbawa, dahil kasama sa karaniwang pagkain ng ilang grupo ng mga tao ang mga pagkaing gawa sa [[gatas]] ng [[baka]], nagawang umayon ang kanilang katawan upang [[Pagtunaw ng pagkain|matunaw]] ang [[laktasa]], na [[Intoleransya sa laktosa|hindi kaya ng maraming tao]].<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Beja-Pereira A, Luikart G, England PR, Bradley DG, Jann OC, Bertorelle G, Chamberlain AT, Nunes TP, Metodiev S, Ferrand N, Erhardt G |date=December 2003 |title=Gene-culture coevolution between cattle milk protein genes and human lactase genes |trans-title=Koebolusyon ng kultura at hene sa pagitan ng mga hene ng protina ng gatas ng baka at mga hene ng laktasa ng mga tao |journal=Nature Genetics |language=en |volume=35 |issue=4 |pages=311–313 |doi=10.1038/ng1263 |pmid=14634648 |s2cid=20415396}}</ref> Madalas ring may [[Sakit na sickle-cell|sickle cell anemia]] ang mga taong nakatira sa lugar kung saan talamak ang [[malaria]].<ref>{{cite journal |vauthors=Weatherall DJ |date=May 2008 |title=Genetic variation and susceptibility to infection: the red cell and malaria |trans-title=Pagkakaiba sa henetika at pagkakaroon ng impeksiyon: ang pulang selula at ang malaria |journal=British Journal of Haematology |language=en |volume=141 |issue=3 |pages=276–286 |doi=10.1111/j.1365-2141.2008.07085.x |pmid=18410566 |doi-access=free |s2cid=28191911}}</ref> Nadebelop ng mga populasyon ang mga pagbabagong kinakailangan sa paglipas ng panahon bunsod ng kanilang paninirahan sa isang partikular na lugar, kagaya halimbawa ng mas malalakas na [[Baga (anatomiya)|baga]] para sa mga taong nakatira sa mga matataas na lugar at sa [[pagsisid sa ilalim ng dagat]] nang mas matagal tulad ng [[Badjao|mga Badjao]] sa katimugang Pilipinas.<ref>{{cite journal |vauthors=Shelomi M, Zeuss D |date=5 April 2017 |title=Bergmann's and Allen's Rules in Native European and Mediterranean Phasmatodea |trans-title=Mga Tuntunin ni Bergmann at Allen sa Phasmatodea ng Katutubong Europeo at Mediteraneo |journal=Frontiers in Ecology and Evolution |language=en |volume=5 |page=25 |bibcode=2017FrEEv...5...25S |doi=10.3389/fevo.2017.00025 |issn=2296-701X |doi-access=free |hdl-access=free |s2cid=34882477 |hdl=11858/00-001M-0000-002C-DD87-4}}</ref><ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Ilardo MA, Moltke I, Korneliussen TS, Cheng J, Stern AJ, Racimo F, de Barros Damgaard P, Sikora M, Seguin-Orlando A, Rasmussen S, van den Munckhof IC, Ter Horst R, Joosten LA, Netea MG, Salingkat S, Nielsen R, Willerslev E |date=April 2018 |title=Physiological and Genetic Adaptations to Diving in Sea Nomads |trans-title=Pisyolohikal at Henetikal na Adaptasyon sa Pagsisid ng mga Sea Nomad |journal=Cell |language=en |volume=173 |issue=3 |pages=569–580.e15 |doi=10.1016/j.cell.2018.03.054 |pmid=29677510 |doi-access=free}}</ref> [[File:Hair_colors.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hair_colors.jpg|thumb|Mga kulay ng buhok ng tao, mula kaliwang taas paorasang ikot: itim, kayumanggi, olandes, puti, at pula.]] [[File:Coloured-family.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Coloured-family.jpg|thumb|Taglay ng pamilyang ito ng mga tao mula sa [[Timog Aprika]] ang ibat-ibang kulay ng mga balat ng tao.]] Itim ang pinakakaraniwang [[kulay ng buhok]] ng mga tao, bagamat meron ding mga buhok na kulay kayumanggi, olandes, o pula.<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers AR, Iltis D, Wooding S |year=2004 |title=Genetic variation at the MC1R locus and the time since loss of human body hair |url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2004-02_45_1/page/104 |trans-title=Pagkakaiba sa henetika sa MC1R locus at ang panahon simula sa pagkalagas ng buhok ng tao |journal=Current Anthropology |language=en |volume=45 |issue=1 |pages=105–08 |doi=10.1086/381006 |s2cid=224795768}}</ref> Nakadepende sa dami ng [[melanin]] ang kulay ng buhok, na kalaunan ay kumokonti na nagiging dahilan ng pagputi nito. Samantala, maaaring maging maitim hanggang maputi ang [[kutis ng balat]] ng tao, at sa ilang mga kaso tulad ng mga taong [[anak-araw]], sobrang puti. Tipikal na nakadepende sa dami ng nakukuhang [[Ultrabiyoleta|UV]] sa balat ang magiging kulay nito, kaya sa mga rehiyon sa o malapit sa [[ekwador]] makikita ang karamihan sa mga taong maitim ang balat.<ref name=":1">{{cite journal |vauthors=Nina J |year=2004 |title=The evolution of human skin and skin color |trans-title=Ang ebolusyon ng balat ng tao at kutis |journal=Annual Review of Anthropology |language=en |volume=33 |pages=585–623 |doi=10.1146/annurev.anthro.33.070203.143955}}</ref> Pinaniniwalaang panangga laban sa sinag ng Araw ang pagkaitim ng balat ng mga tao sa mga rehiyong ito.<ref>{{cite journal |vauthors=Jablonski NG, Chaplin G |date=May 2010 |title=Colloquium paper: human skin pigmentation as an adaptation to UV radiation |trans-title=Colloquium paper: kulay ng balat ng tao bilang adaptasyon sa radyasyong UV |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=107 |issue=Supplement_2 |pages=8962–8968 |bibcode=2010PNAS..107.8962J |doi=10.1073/pnas.0914628107 |pmc=3024016 |pmid=20445093 |doi-access=free}}</ref> Samantala, sa mga rehiyong hindi masyadong naaarawan, puti ang balat ng mga tao rito upang mapanatili ang [[bitamina D]] na nagmumula sa sinag ng [[Araw (astronomiya)|Araw]].<ref>{{cite journal |vauthors=Jablonski NG, Chaplin G |date=July 2000 |title=The evolution of human skin coloration |trans-title=Ang ebolusyon ng kulay ng balat ng tao |url=https://www.bgsu.edu/departments/chem/faculty/leontis/chem447/PDF_files/Jablonski_skin_color_2000.pdf |journal=Journal of Human Evolution |language=en |volume=39 |issue=1 |pages=57–106 |bibcode=2000JHumE..39...57J |doi=10.1006/jhev.2000.0403 |pmid=10896812 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114203210/https://www.bgsu.edu/departments/chem/faculty/leontis/chem447/PDF_files/Jablonski_skin_color_2000.pdf |archive-date=14 January 2012}}</ref> Kayang umitim ang balat ng mga tao bilang tugon sa [[Radiyasyon|radyasyong]] UV kung kailanganin.<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Harding RM, Healy E, Ray AJ, Ellis NS, Flanagan N, Todd C, Dixon C, Sajantila A, Jackson IJ, Birch-Machin MA, Rees JL |date=April 2000 |title=Evidence for variable selective pressures at MC1R |trans-title=Ebidensiya para sa nagbabagong mga presyur sa pagpili sa MC1R |journal=American Journal of Human Genetics |language=en |volume=66 |issue=4 |pages=1351–1361 |doi=10.1086/302863 |pmc=1288200 |pmid=10733465}}</ref> Napakaliit lang ang pagkakaiba ng mga tao sa isa't-isa; karamihan sa mga pagkakaiba ay hanggang sa indibiduwal lamang.<ref>{{cite web |title=The Science Behind the Human Genome Project |trans-title=Ang Agham sa Likod ng Proyektong Henoma ng Tao |url=https://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/project/info.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102065343/https://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/project/info.shtml |archive-date=2 January 2013 |access-date= |work=Human Genome Project |publisher=US Department of Energy |language=en |quote=}}</ref> Walang hangganan halos ang mga pagkakaibang ito,<ref>{{cite journal |vauthors=Keita SO, Kittles RA, Royal CD, Bonney GE, Furbert-Harris P, Dunston GM, Rotimi CN |date=November 2004 |title=Conceptualizing human variation |trans-title=Paglalarawan sa pagkakaiba ng mga tao |journal=Nature Genetics |language=en |volume=36 |issue=11 Suppl |pages=S17-20 |doi=10.1038/ng1455 |pmid=15507998 |doi-access=free}}</ref> at ayon sa mga datos sa henetika, mapaanuman ang gamiting basehan sa paggugrupo, ang tindi ng pagkakaiba ng dalawang tao mula sa parehong grupo ay walang pinagkaiba halos sa pagkakaiba ng dalawang tao mula sa magkaibang grupo.<ref>{{cite web |title=Genetic – Understanding Human Genetic Variation |trans-title=Henetika – Pag-unawa sa Pagkakaiba sa Henetika ng Tao |url=https://science.education.nih.gov/supplements/nih1/genetic/guide/genetic_variation1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825143543/https://science.education.nih.gov/supplements/nih1/genetic/guide/genetic_variation1.htm |archive-date=25 August 2013 |access-date= |work=Human Genetic Variation |publisher=National Institute of Health (NIH) |language=en |quote=}}</ref> Hindi magkakaugnay sa isa't-isa ang mga maiitim na tao mula sa [[Aprika]], [[Australya|Australia]], at [[Timog Asya]].<ref name=":1" /> Ayon din sa mga pananaliksik sa henetika, pinakamayabong ang henetika ng mga tao mula sa Aprika, na mabilis na kumokonti habang palayo sa naturang kontinente,<ref>{{cite journal |vauthors=Jorde LB, Watkins WS, Bamshad MJ, Dixon ME, Ricker CE, Seielstad MT, Batzer MA |date=March 2000 |title=The distribution of human genetic diversity: a comparison of mitochondrial, autosomal, and Y-chromosome data |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2000-03_66_3/page/979 |trans-title=Ang distribusyon ng dibersidad sa henetika ng tao: pagkukumpara sa mitokondrial, autosomal, at kromosomang Y na datos |journal=American Journal of Human Genetics |language=en |volume=66 |issue=3 |pages=979–988 |doi=10.1086/302825 |pmc=1288178 |pmid=10712212}}</ref> marahil dahil sa resulta ng pagkonti ng mga populasyon sa mga lugar na pinuntahan nila.<ref>{{cite journal |author-link3=Francois Balloux |vauthors=Manica A, Amos W, Balloux F, Hanihara T |date=July 2007 |title=The effect of ancient population bottlenecks on human phenotypic variation |trans-title=Ang epekto ng pagliit ng mga sinaunang populasyon sa baryasyon ng penotipo ng tao |journal=Nature |language=en |volume=448 |issue=7151 |pages=346–348 |bibcode=2007Natur.448..346M |doi=10.1038/nature05951 |pmc=1978547 |pmid=17637668}}</ref> Nahaluan ang mga taong lumabas sa kontinente ng mga hene ng ibang mga espesye ng tao, kagaya ng mga [[Neandertal]] at [[Denisova hominin|Denisovan]], bagamat maaari ring nahaluan ang mga tao sa Aprika ng mga ito.<ref name="Bergstrom2020" /><ref>{{cite journal |vauthors=Chen L, Wolf AB, Fu W, Li L, Akey JM |date=February 2020 |title=Identifying and Interpreting Apparent Neanderthal Ancestry in African Individuals |trans-title=Pagkilala at Paglalarawan sa Diumano'y Ninunong Neandertal sa mga Aprikano |journal=Cell |language=en |volume=180 |issue=4 |pages=677–687.e16 |doi=10.1016/j.cell.2020.01.012 |pmc= |pmid=32004458 |doi-access=free |s2cid=210955842}}</ref> Ayon din sa mga kamakailang pag-aaral, taglay ng mga tao sa Aprika, lalo na sa [[Kanlurang Aprika]], ang mga hene na wala sa mga taong nasa labas ng kontinente. Pinaniniwalaan na nagmula ito sa isang hindi pa tukoy na laos na espesye ng mga tao sa Aprika na unang humiwalay sa mga ''Homo sapiens'' bago pa ang mga Neandertal.<ref name="Bergstrom2020" /> [[Gonokorismo|Gonokorista]] ang mga tao; ibig sabihin, may dalawang [[kasarian]] sila.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=AKGsDwAAQBAJ&q=homo+sapiens+gonochoric&pg=PA304 |title=The Biology of Reproduction |vauthors=Fusco G, Minelli A |date=10 October 2019 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-49985-9 |page=304 |language=en |trans-title=Ang Biolohiya ng Reproduksiyon |access-date=30 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022071224/https://books.google.com/books?id=AKGsDwAAQBAJ&q=homo+sapiens+gonochoric&pg=PA304 |archive-date=22 October 2022 |url-status=live}}</ref> Pinakamatindi ang pagkakaiba ng mga tao base sa kanilang kasarian; bagamat nasa 0.5% lamang na magkaiba ang dalawang tao ng parehong kasarian, aabot nang 2% ang pagkakaiba ng dalawang tao ng magkaibang kasarian.<ref>{{cite journal |vauthors=Gustafsson A, Lindenfors P |date=October 2004 |title=Human size evolution: no evolutionary allometric relationship between male and female stature |trans-title=Ebolusyon ng laki ng tao: walang relasyong alometriko sa pagitan ng tindig ng lalaki at babae |journal=Journal of Human Evolution |language=en |volume=47 |issue=4 |pages=253–266 |bibcode=2004JHumE..47..253G |doi=10.1016/j.jhevol.2004.07.004 |pmid=15454336}}</ref> Tipikal na mas mabigat ang mga lalaking tao nang 15% at {{Convert|15|cm|in|abbr=on}} na mas matangkad kesa sa mga babaeng tao. 40–50% na mas malakas ang itaas na bahagi ng katawan at 20–30% na mas malakas ang mababang bahagi ng mga lalaki kesa mga babae dahil sa dami ng mga hibla ng [[Kalamnan|masel]] nila.<ref>{{cite journal |vauthors=Miller AE, MacDougall JD, Tarnopolsky MA, Sale DG |year=1993 |title=Gender differences in strength and muscle fiber characteristics |trans-title=Pagkakaiba ng kasarian sa lakas at katangian ng mga hibla ng masel |journal=European Journal of Applied Physiology and Occupational Physiology |language=en |volume=66 |issue=3 |pages=254–262 |doi=10.1007/BF00235103 |pmid=8477683 |hdl-access=free |s2cid=206772211 |hdl=11375/22586}}</ref> Samantala, karaniwang mas marami ang nakaimbak na [[Taba|taba sa katawan]] ang mga babae kesa sa mga lalaki, mas makikinis ang balat dahil sa pangangailangan ng bitamina D tuwing [[Pagdadalantao|nagdadalang-tao]] at [[Pagpapasuso|nagpapasuso]].<ref>{{Cite book |title=Sex and Gender Factors Affecting Metabolic Homeostasis, Diabetes and Obesity |vauthors=Bredella MA |date=2017 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-70177-6 |veditors=Mauvais-Jarvis F |series=Advances in Experimental Medicine and Biology |volume=1043 |place=Cham |pages=9–27 |language=en |trans-title=Mga Salik sa Kasarian na Nakakaapekto sa Metabolikong Homeostatis, Diyabetes, at Katabaan |chapter=Sex Differences in Body Composition |trans-chapter=Pagkakaiba ng Kasarian sa Komposisyon ng Katawan |doi=10.1007/978-3-319-70178-3_2 |pmid=29224088}}</ref> Dahil sa pagkakaiba sa [[kromosoma]], may ilang kondisyon na tanging nakakaapekto sa lalaki o sa babae.<ref>{{cite web |title=Sex Linked |trans-title=Nauugnay sa Kasarian |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Sex-Linked |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414183337/https://www.genome.gov/genetics-glossary/Sex-Linked |archive-date=14 April 2022 |access-date= |website=National Human Genome Research Institute |language=en |vauthors=Easter C}}</ref> Mas malalim nang isang [[oktaba]] ang boses ng mga lalaki kesa sa mga babae.<ref>{{cite journal |vauthors=Puts DA, Gaulin SJ, Verdolini K |date=July 2006 |title=Dominance and the evolution of sexual dimorphism in human voice pitch. |url=https://archive.org/details/sim_evolution-and-human-behavior_2006-07_27_4/page/282 |trans-title=Dominasyon at ebolusyon ng dimorpismong pangkasarian sa tinis ng boses ng tao |journal=Evolution and Human Behavior |language=en |volume=27 |issue=4 |pages=283–296 |bibcode=2006EHumB..27..283P |doi=10.1016/j.evolhumbehav.2005.11.003 |s2cid=32562654}}</ref> Mas mahaba ang buhay ng mga babae sa halos lahat ng panig ng mundo.<ref>{{cite web |title=Gender, women, and health |trans-title=Kasarian, kababaihan, at kalusugan |url=https://www.who.int/gender/documents/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20130625083240/https://www.who.int/gender/documents/en/ |archive-date=25 June 2013 |work= |publisher=[[World Health Organization]] |language=en}}</ref> May mga [[intersex]] din na tao, na nagtataglay ng parehong [[Titi|panlalaki]] at [[Kaluban|pambabaeng ari]], ngunit bihira lamang ito.<ref>{{Cite journal |last=Sax |first=Leonard |date=1 August 2002 |title=How common is lntersex? A response to Anne Fausto-Sterling |trans-title=Gaano Kakaraniwan ang mga Intersex? Tugon kay Anne Fausto-Sterling |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00224490209552139 |journal=The Journal of Sex Research |language=en |volume=39 |issue=3 |pages=174–178 |doi=10.1080/00224490209552139 |issn=0022-4499 |pmid=12476264 |s2cid=33795209}}</ref> == Sikolohiya == {{Pangunahin|Sikolohiya}} [[Talaksan:Human_brain_lateral_view_description.JPG|thumb|Ang panlabas na hitsura ng [[utak ng tao]]. Markado ang mga pangunahing lobo ng [[serebrum]]: [[Harapang lobo|harapan]] (1), [[Lobong parietal|parietal]] (2), [[Temporal na lobo|temporal]] (3), at [[Oksipital na lobo|oksipital]] (4). Tumutukoy ang ibang mga bilang sa mga mahahalagang pananda ng hangganan ng apat na lobo. Makikita naman ang [[Serebelyum|serebelum]] sa ibabang kanang sulok.]] Isa ang [[utak]] ng tao sa mga pinakamahahalagang bahagi ng katawan nito. Ito ang pangunahing [[Organo (anatomiya)|organo]] ng [[gitnang sistemang nerbiyos]], at kumokontrol sa [[periperong sistemang nerbiyos]]. Bukod sa pagkontrol sa mga "mabababang" gawaing kusang (otomatiko) ginagawa kagaya ng [[paghinga]] at [[pagtunaw ng pagkain]], ito rin ang may kontrol sa mga "matataas" na gawain tulad ng [[pag-iisip]], [[pagdadahilan]], at [[pagbabasal]].<ref>{{cite web |title=3-D Brain Anatomy |trans-title=Anatomiya ng Utak sa 3-D |url=https://www.pbs.org/wnet/brain/3d/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170905064816/https://www.pbs.org/wnet/brain/3d/index.html |archive-date=5 September 2017 |access-date= |work=The Secret Life of the Brain |publisher=Public Broadcasting Service |language=en}}</ref> Ang mga ito ang kumakatawan sa [[isip]], na siyang pinag-aaralan sa larangan ng [[sikolohiya]]. May mga ilang katangian na bagamat hindi partikular na natatangi sa mga tao, ay nagtatangi sa mga tao mula sa ibang mga hayop.<ref>{{cite web |date=9 November 2016 |title=We've got human intelligence all wrong |trans-title=Nagkamali tayo sa katalinuhan ng tao |url=https://www.bbc.com/future/article/20161108-weve-got-human-intelligence-all-wrong |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131122837/https://www.bbc.com/future/article/20161108-weve-got-human-intelligence-all-wrong |archive-date=31 January 2021 |access-date= |website=BBC |language=en |vauthors=Robson D}}</ref> Maaaring sila lamang ang mga hayop na kayang magsagawa ng [[alaalang episodiko]] at [[Pag-iisip labas sa kasalukuyan|makapag-isip labas sa kasalukuyan]] ({{Lang|en|mental time travel}}).<ref>{{cite news |date=26 February 2015 |title=Many Animals{{snd}}Including Your Dog{{snd}}May Have Horrible Short-Term Memories |language=en |trans-title=Maraming mga Hayop{{snd}}Kabilang ang Iyong Aso{{snd}}Ang Napakamalimutin |work=National Geographic News |url=https://www.nationalgeographic.com/animals/article/150225-dogs-memories-animals-chimpanzees-science-mind-psychology |url-status=dead |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419150625/https://www.nationalgeographic.com/animals/article/150225-dogs-memories-animals-chimpanzees-science-mind-psychology |archive-date=19 April 2021 |vauthors=Owen J}}</ref> Kahit ikumpara sa ibang mga [[nakikihalubilong hayop]], napakarami ng mga ekspresyon sa [[mukha]] na kayang gawin ng mga tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Schmidt KL, Cohn JF |date=2001 |title=Human facial expressions as adaptations: Evolutionary questions in facial expression research |trans-title=Mga ekspresyon sa mukha ng tao bilang adaptasyon: Mga katanungan sa ebolusyon sa pananaliksik sa ekspresyon ng mukha |journal=American Journal of Physical Anthropology |language=en |volume=116 |issue=S33 |pages=3–24 |bibcode=2001AJPA..116S...3S |doi=10.1002/ajpa.20001 |pmc=2238342 |pmid=11786989}}</ref> Sila lamang ang natatanging hayop sa kasalukuyan na kayang [[Pag-iyak|umiyak]] dahil sa emosyon.<ref>{{cite news |date=5 January 2011 |title=Tears in Her Eyes: A Turnoff for Guys? |language=en |trans-title=Mga Luha sa Kanyang Mata: Ayaw ng mga Lalaki? |work=ABC News |url=https://abcnews.go.com/Health/MindMoodNews/womens-tears-chemical-turnoff-men/story?id=12540975 |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130050944/https://abcnews.go.com/Health/MindMoodNews/womens-tears-chemical-turnoff-men/story?id=12540975 |archive-date=30 January 2021 |vauthors=Moisse K}}</ref> Isa sila sa mga hayop na kayang [[Pagsubok sa harap ng salamin|makilala ang kanilang sarili sa harap ng salamin]].<ref>{{cite news |date=2018 |title=The 'me' illusion: How your brain conjures up your sense of self |language=en |trans-title=Ang ilusyon ng 'ako': Paano ginagawa ng utak mo ang sarili mo |work=New Scientist |url=https://www.newscientist.com/article/mg23931940-100-the-me-illusion-how-your-brain-conjures-up-your-sense-of-self/ |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210218175649/https://www.newscientist.com/article/mg23931940-100-the-me-illusion-how-your-brain-conjures-up-your-sense-of-self/ |archive-date=18 February 2021 |vauthors=Deleniv S}}</ref> Mas malalaki ang kanilang [[kortesang prepontal]], ang rehiyon ng utak na may kontrol sa [[kognisyon]], kumpara sa ibang mga primado, kaya naman itinuturing sila bilang isa sa, kundi ang pinakamatatalinong hayop.<ref>{{cite journal |vauthors=Stern P |date=22 June 2018 |title=The human prefrontal cortex is special |url=https://archive.org/details/science_2018-06-22_360_6395/page/1311 |trans-title=Natatangi ang kortesang prepontal ng tao |journal=Science |language=en |volume=360 |issue=6395 |pages=1311–1312 |bibcode=2018Sci...360S1311S |doi=10.1126/science.360.6395.1311-g |issn=0036-8075 |doi-access=free |s2cid=149581944}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Erickson R |date=22 September 2014 |title=Are Humans the Most Intelligent Species? |trans-title=Mga Tao Nga Ba ang Pinakamatatalinong Espesye? |journal=Journal of Intelligence |language=en |volume=2 |issue=3 |pages=119–121 |doi=10.3390/jintelligence2030119 |issn=2079-3200 |doi-access=free}}</ref> Gayunpaman, kasalukuyang pinagdedebatehan kung sila nga lang ba talaga ang mga hayop na pasok sa kahulugan ng [[teorya ng isip]].<ref>{{Cite journal |last1=Penn |first1=Derek C. |last2=Povinelli |first2=Daniel J. |date=2007-04-29 |title=On the lack of evidence that non-human animals possess anything remotely resembling a 'theory of mind' |trans-title=Ukol sa kawalan ng ebidensiya sa pagkakaroon ng kahit anong maituturing na 'teorya ng isip' sa mga hayop na hindi tao |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |language=en |volume=362 |issue=1480 |pages=731–744 |doi=10.1098/rstb.2006.2023 |issn=0962-8436 |pmc=2346530 |pmid=17264056}}</ref><ref>{{cite web |title=Humans not smarter than animals, just different, experts say |trans-title=Hindi mas matalino ang mga tao kesa sa mga hayop, iba lang sila, ayon sa mga eksperto |url=https://phys.org/news/2013-12-humans-smarter-animals-experts.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130063650/https://phys.org/news/2013-12-humans-smarter-animals-experts.html |archive-date=30 January 2021 |access-date= |website=Phys.org |language=en}}</ref> === Tulog at panaginip === {{Main|Tulog|Panaginip}} Kadalasan, [[diurnal]] ang mga tao; ibig sabihin, aktibo sila tuwing [[Araw (panahon)|araw]] at natutulog tuwing [[Gabi (panahon)|gabi]]. [[Tulog|Natutulog]] ang mga batang tao nang siyam hanggang sampung oras, at pito hanggang siyam na oras naman sa mga matatanda. Gayunpaman, hindi ito madalas nasusunod, na nagiging dahilan ng [[Puyat|pagkapuyat]] na nakakaapekto sa katawan tulad ng [[pagkaantok]], [[pagod]], at [[agresyon]].<ref>{{cite journal |vauthors=Grandner MA, Patel NP, Gehrman PR, Perlis ML, Pack AI |date=August 2010 |title=Problems associated with short sleep: bridging the gap between laboratory and epidemiological studies |trans-title=Mga problemang nauugnay sa maikling tulog: pagtutulay sa pagitan ng mga pag-aaral sa laboratoryo at epidemyolohiya |journal=Sleep Medicine Reviews |language=en |volume=14 |issue=4 |pages=239–247 |doi=10.1016/j.smrv.2009.08.001 |pmc=2888649 |pmid=19896872}}</ref> [[Panaginip|Nananaginip]] ang mga tao tuwing natutulog, kung saan nakakaranas sila ng mga imaheng nakikita at mga tunog na naririnig dahil sa pagiging aktibo ng mga [[pons]] sa [[yugtong REM ng pagtulog]]. Iba-iba ng mga panagbawatp, mula sa ilang segundo lamang hanggang tatlumpung minuto.<ref>{{cite journal |vauthors=Hobson JA |date=November 2009 |title=REM sleep and dreaming: towards a theory of protoconsciousness |trans-title=Pagtulog na REM at panaginip: tungo sa teorya ng protokamalayan |journal=Nature Reviews. Neuroscience |language=en |volume=10 |issue=11 |pages=803–813 |doi=10.1038/nrn2716 |pmid=19794431 |s2cid=205505278}}</ref> Nagkakaroon ng tatlo hanggang limang panaginip ang mga tao kada gabi, pinakamarami na ang pito. Bagamat malilimutan agad ang mga panaginip pagkagising, mas mataas ang tiyansang maaalala ito ng indibiduwal kung nagising siya sa kalagitnaan ng yugtong REM ([[Alimpungat|naalimpungatan]]). Hindi nakokontrol ng mga nananaginip ang kanilang mga panaginip, maliban sa kaso ng mga [[namamalayang panaginip]], kung saan alam ng indibiduwal na nananaginip siya at nakokontrol ang mga pangyayari nito.<ref>{{cite web |date=29 July 2010 |title=How Can You Control Your Dreams? |trans-title=Paano Mo Makokontrol ang mga Panaginip Mo? |url=https://www.scientificamerican.com/article/how-to-control-dreams/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150202070145/https://www.scientificamerican.com/article/how-to-control-dreams/ |archive-date=2 February 2015 |website=Scientific America |language=en |vauthors=Lite J}}</ref> === Kamalayan at pag-iisip === {{Main|Kamalayan|Kognisyon}}Sa pinakasimpleng paliwanag, [[kamalayan]] ang [[pagkamulat]] o kaalaman sa [[pag-iral]] ng [[sarili]] sa loob at labas.<ref>{{cite encyclopedia |title=Consciousness |dictionary=Merriam-Webster |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/consciousness |access-date= |language=en |trans-title=Kamalayan |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907122314/https://www.merriam-webster.com/dictionary/consciousness |archive-date=7 September 2019 |url-status=live}}</ref> Bagamat sentro sa napakaraming debate at pag-aaral sa [[pilosopiya]] at [[agham]], nananatili pa rin itong enigmatiko at hindi lubos na maintindihan.<ref>{{cite encyclopedia |year=2004 |title=Consciousness |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/entries/consciousness/ |access-date= |language=en |trans-title=Kamalayan |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014065308/https://plato.stanford.edu/entries/consciousness/ |archive-date=14 October 2019 |vauthors=van Gulick R |url-status=live}}</ref> Tanging nagkakasundo lamang ang mga eksperto sa ideya ng kamalayan bilang tunay na umiiral.<ref>{{cite book |author-link=John Searle |title=The Oxford companion to philosophy |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_f5n3 |vauthors=Searle J |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=978-0-19-926479-7 |veditors=Honderich T |language=en |trans-title=Ang gabay ng Oxford sa pilosopiya |chapter=Consciousness |trans-chapter=Kamalayan}}</ref> Tipikal itong hinahanay kasama ng [[isip]] bilang bahagi nito o ang mismong esensiya nito. Binigyang kahulugan ito sa kasaysayan bilang isang anyo ng [[introspeksiyon]], pansariling [[kaisipan]], [[imahinasyon]], at [[pagkukusa]].<ref>{{cite book |author-link=Julian Jaynes |url=https://s-f-walker.org.uk/pubsebooks/pdfs/Julian_Jaynes_The_Origin_of_Consciousness.pdf |title=The Origin of Consciousness in the Breakdown of the Bicameral Mind |vauthors=Jaynes J |publisher=Houghton Mifflin |year=2000 |isbn=0-618-05707-2 |language=en |trans-title=Ang Pinagmulan ng Kamalayan sa Pagsilip sa Bikameral na Isip |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807100304/https://s-f-walker.org.uk/pubsebooks/pdfs/Julian_Jaynes_The_Origin_of_Consciousness.pdf |archive-date=7 August 2019 |url-status=dead |orig-year=1976}}</ref> Ngayon, sinasama rin ang [[karanasan]], [[pakiramdam]], at [[Pananaw sa mundo|pananaw]] sa mga ito. Maaari may mga antas ang kamalayan, o di kaya'y ibang anyo nito na nagkakaiba sa isa't isa.<ref>{{cite web |date=15 August 2011 |title=Higher-Order Theories of Consciousness |trans-title=Mga Pangmataas na Antas na Teorya ng Kamalayan |url=https://plato.stanford.edu/entries/consciousness-higher/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413163246/https://plato.stanford.edu/entries/consciousness-higher/ |archive-date=13 April 2021 |access-date= |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |language=en |vauthors=Carruthers P}}</ref> [[Kognisyon]] naman ang tawag sa pagkalap at pag-unawa sa [[kaalaman]] sa pamamagitan ng [[sentido ng katawan]].<ref>{{cite web |title=Cognition |trans-title=Kognisyon |url=https://www.lexico.com/definition/cognition |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708041349/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/cognition |archive-date=8 July 2016 |access-date= |website=Lexico |publisher= |language=en}}</ref> Ang bawat tao ay may pansariling pananaw sa buhay bunsod ng kani-kanilang magkakaibang karanasan na resulta ng pagproseso ng [[utak ng tao]] sa mga impormasyong nagmula sa mga ito.<ref>{{cite book |title=Information—Consciousness—Reality |vauthors=Glattfelder JB |date=2019 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-030-03633-1 |veditors=Glattfelder JB |series=The Frontiers Collection |place=Cham |pages=515–595 |language=en |trans-title=Impormasyon—Kamalayan—Realidad |chapter=The Consciousness of Reality |trans-chapter=Ang Kamalayan ng Realidad |doi=10.1007/978-3-030-03633-1_14 |s2cid=189379814}}</ref> === Motibasyon at damdamin === {{Main|Pagganyak|Damdamin}} [[File:Plate_depicting_emotions_of_grief_from_Charles_Darwin's_book_The_Expression_of_the_Emotions.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Plate_depicting_emotions_of_grief_from_Charles_Darwin's_book_The_Expression_of_the_Emotions.jpg|thumb|Mga damdamin na ipinakita sa aklat ni [[Charles Darwin]] na ''[[Ang Mga Ekspresyon ng Damdamin sa mga Tao at Hayop]]'' (1872).]] Hindi pa lubos na naiintindihan ang [[motibasyon]] sa mga tao. Ayon sa [[modelo ng hirarkiya ng pangangailangan]], ang pangangailangan ng isang tao ay pakomplikado nang pakomplikado habang natutugunan ang mga pangunahing [[Panustos at pangangailangan|pangangailangan]] nito tulad ng pagkain at pamamahay.<ref>{{cite web |date=20 March 2020 |title=Maslow's Hierarchy of Needs |trans-title=Hirarkiya ng Pangangailangan ni Maslow |url=https://www.simplypsychology.org/maslow.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181108083314/https://www.simplypsychology.org/maslow.html |archive-date=8 November 2018 |access-date= |website=Simply Psychology |publisher=Simply Scholar Limited |language=en |quote= |vauthors=McLeod S}}</ref> Ayon sa pilosopiya, motibasyon ang pagpokus o pag-alis sa mga layunin na nangangailangan ng direktang aksyon mula sa indibiduwal. Ilan sa mga salik nito ang [[insentibo]] at [[Nais|kagustuhan]], gayundin sa pagpilit na magawa ang mga gustong gawin o mangyari.<ref>{{cite book |title=Motivation and Action |vauthors=Heckhausen J, Heckhausen H |date=28 March 2018 |publisher=Springer, Cham |isbn=978-3-319-65093-7 |location=Introduction and Overview |page=1 |language=en |trans-title=Motibasyon at Aksyon |chapter=Introduction and Overview |trans-chapter=Panimula at Buod |doi=10.1007/978-3-319-65094-4_1}}</ref> Mga estadong biolohikal ang mga [[damdamin]] na nagmumula sa [[sistemang nerbiyos]] dahil sa mga [[Neuropisyolohiya|neuropisyolohiyang]] pagbabago bunsod ng mga iniisip, pakiramdam, ugali, at antas ng pagkasaya o pagkalugmok.<ref>{{cite journal |vauthors=Damasio AR |date=May 1998 |title=Emotion in the perspective of an integrated nervous system |url=https://archive.org/details/sim_brain-research-reviews_1998-05_26_2-3/page/83 |trans-title=Emosyon sa pananaw ng isang integradong sistemang nerbiyos |journal=Brain Research. Brain Research Reviews |language=en |volume=26 |issue=2–3 |pages=83–86 |doi=10.1016/s0165-0173(97)00064-7 |pmid=9651488 |s2cid=8504450}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Cabanac M |date=2002 |title=What is emotion? |trans-title=Ano ang damdamin? |journal=Behavioural Processes |language=en |volume=60 |issue=2 |pages=69–83 |doi=10.1016/S0376-6357(02)00078-5 |pmid=12426062 |quote= |s2cid=24365776}}</ref> Madalas silang nauugnay sa [[sumpong]], [[timpi]], [[pagkatao]], [[Kalagayan|katayuan]], [[pagkamalikhain]], at motibasyon.<ref>{{cite journal |vauthors=Averill JR |date=April 1999 |title=Individual differences in emotional creativity: structure and correlates |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality_1999-04_67_2/page/330 |trans-title=Indibiduwal na pagkakaiba sa madamdaming pagkamalikhain: estraktura at korelasyon |journal=Journal of Personality |language=en |volume=67 |issue=2 |pages=331–371 |doi=10.1111/1467-6494.00058 |pmid=10202807}}</ref> Malaki ang gampanin ng damdamin sa [[Pag-uugali ng tao|ugali ng tao]] at sa abilidad nitong [[Pagkatuto|matuto]].<ref>{{cite journal |vauthors=Tyng CM, Amin HU, Saad MN, Malik AS |date=2017 |title=The Influences of Emotion on Learning and Memory |trans-title=Ang Impluwensiya ng Damdamin sa Pagkatuto at Alaala |journal=Frontiers in Psychology |language=en |volume=8 |page=1454 |doi=10.3389/fpsyg.2017.01454 |pmc=5573739 |pmid=28883804 |doi-access=free}}</ref> Maaaring humantong sa pagtaliwas sa lipunan o [[krimen]] ang pagsunod nang lubos sa mga nadadama;<ref>{{cite book |url=https://www.researchgate.net/publication/317042659 |title=Oxford Bibliographies in Criminology |vauthors=Van Gelder JL |date=November 2016 |publisher=Oxford University Press |veditors=Wright R |language=en |trans-title=Bibliograpiya ng Oxford sa Kriminolohiya |chapter=Emotions in Criminal Decision Making |trans-chapter=Mga Damdamin sa Pagsasagawa ng Kriminal na Desisyon |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129211201/https://www.researchgate.net/publication/317042659 |archive-date=29 January 2021 |url-status=live}}</ref> ayon sa mga pag-aaral, mas mababa ang [[katalinuhang pandamdamin]] (EQ) ng mga kriminal kesa sa normal.<ref>{{cite journal |vauthors=Sharma N, Prakash O, Sengar KS, Chaudhury S, Singh AR |date=2015 |title=The relation between emotional intelligence and criminal behavior: A study among convicted criminals |trans-title=Ang relasyon sa pagitan ng katalinuhang pandamdamin st ugaling kriminal: Pag-aaral sa mga nasentensiyahang kriminal |journal=Industrial Psychiatry Journal |language=en |volume=24 |issue=1 |pages=54–58 |doi=10.4103/0972-6748.160934 |pmc=4525433 |pmid=26257484 |doi-access=free}}</ref> Nagkakaiba ang mga damdamin kung kaaya-aya ba ito, tulad ng [[ligaya]], [[Pagpapahalaga sa sarili|interes]], o [[pagkakuntento]], at kung hindi, tulad ng [[lungkot]], [[pagkabalisa]], [[galit]], at [[Pighati|dalamhati]].<ref>{{cite journal |vauthors=Fredrickson BL |date=March 2001 |title=The role of positive emotions in positive psychology: The broaden-and-build theory of positive emotions |trans-title=Ang gampanin ng mga positibong damdamin sa positibong sikolohiya: Ang teorya ng pagpalawak at pagtayo sa mga positibong damdamin |journal=The American Psychologist |language=en |volume=56 |issue=3 |pages=218–226 |doi=10.1037/0003-066X.56.3.218 |pmc=3122271 |pmid=11315248}}</ref> Sentro sa mga debate ang saklaw ng saya, na isang kondisyon kung saan nararanasan ng tao ang mga bagay na positibo para sa kanya,<ref>{{cite journal |vauthors=Haybron DM |date=August 2013 |title=The proper pursuit of happiness. |trans-title=Ang tamang paghabol sa saya |journal=Res Philosophica |language=en |volume=90 |issue=3 |pages=387–411 |doi=10.11612/resphil.2013.90.3.5}}</ref> bagamat may mga kamakailang pag-aaral na nagsasabing nakakamit din ito kahit na may mga malulungkot na pangyayari sa buhay kung titingnan ito ng indibiduwal bilang kailangan.<ref>{{cite web |date=14 August 2017 |title=Secret to happiness may include more unpleasant emotions: Research contradicts idea that people should always seek pleasure to be happy |trans-title=Maaaring may mga di kaaya-ayang damdamin ang sikreto sa saya: Tumataliwas ang isang pananaliksik sa ideya na dapat kaaya-aya ang habulin ng mga tao para maging masaya |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2017/08/170814092813.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111181025/https://www.sciencedaily.com/releases/2017/08/170814092813.htm |archive-date=11 November 2020 |access-date= |website=ScienceDaily |publisher=[[American Psychological Association]] |language=en}}</ref> === Seksuwalidad at pag-ibig === {{Main|Seksuwalidad|Pag-ibig}}Sa mga tao, [[Seksuwalidad ng tao|seksuwalidad]] ang pinagsamang pakiramdam na biolohikal, erotiko, pisikal, emosyonal, panlipunan, at espirituwal. Wala itong tiyak na kahulugan. Sa biolohikal at pisikal na pananaw, tumutukoy ang seksuwalidad sa [[Reproduksiyong seksuwal|reproduksiyon ng tao]], kabilang na ang [[Siklo ng pagtugong seksuwal ng tao|siklo ng pagtugon nito]]. Bukod dito, nakakaapekto at naaapektuhan din ng seksuwalidad ang iba't-ibang aspeto ng buhay tulad ng [[etika]], [[moralidad]], at [[relihiyon]].<ref name="Bolin">{{cite book |url={{GBurl|id=qrPHYok19v8C|p=32}} |title=Human Sexuality: Biological, Psychological, and Cultural Perspectives |vauthors=Bolin A, Whelehan P |publisher=[[Taylor & Francis]] |year=2009 |isbn=978-0-7890-2671-2 |pages=32–42 |language=en |trans-title=Seksuwalidad ng Tao: Mga Pananaw sa Biolohiya, Sikolohiya, at Kultura}}</ref> [[Libog]], kilala rin sa tawag na ''libido'', ang mental na estado sa simula ng pagnanasang seksuwal. Ayon sa mga pag-aaral, mas gustong [[Siping (tao)|makipagtalik]] at [[Pagsasalsal|magsalsal]] ng mga lalaking tao kesa sa mga babae.<ref>{{cite journal |vauthors=Younis I, Abdel-Rahman SH |date=2013 |title=Sex difference in libido |trans-title=Pagkakaiba ng kasarian sa libog |journal=Human Andrology |language=en-US |volume=3 |issue=4 |pages=85–89 |doi=10.1097/01.XHA.0000432482.01760.b0 |s2cid=147235090}}</ref> Walang tiyak na [[oryentasyong seksuwal]] ang lahat ng tao,<ref>{{cite web |title=Sexual orientation, homosexuality and bisexuality |trans-title=Oryentasyong seksuwal, homoseksuwalidad, at biseksuwalidad |url=https://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20130808032050/https://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx |archive-date=8 August 2013 |access-date= |publisher=[[American Psychological Association]] |language=en}}</ref> bagamat malaking bahagi ng populasyon nila ay maituturing na [[Heteroseksuwalidad|heteroseksuwal]] (nagkakagusto sa kabilang kasarian). Hindi natatangi sa mga tao ang [[homoseksuwalidad]] (nagkakagusto sa parehong kasarian) dahil [[Homoseksuwalidad sa ibang hayop|nagaganap din ito sa ibang mga hayop]]. Gayunpaman, tanging tao at [[tupa]] lamang ang nagpapakita ng eksklusibong homoseksuwalidad (nagkakagusto ''lamang'' sa parehong kasarian). Suportado ng malaking ebidensiya sa pananaliksik ang [[Biolohiya at oryentasyong seksuwal|biolohikal na dahilan ng oryentasyong seksuwal]]; ayon sa mga pag-aaral, walang pinagkaiba sa dami ng mga homoseksuwal ang mga lipunang walang problema sa homoseksuwalidad sa mga lipunang may problema rito.<ref name="LeVay">{{cite book |url={{GBurl|id=HmQFFfa03nkC}} |title=Gay, Straight, and the Reason Why: The Science of Sexual Orientation |vauthors=LeVay S |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-975296-6 |pages=8, 19 |language=en |trans-title=Bakla, Straight, at ang Dahilan Bakit: Ang Agham ng Oryentasyong Seksuwal |access-date=}}</ref> Iminumungkahi ng mga pananaliksik sa [[neurosiyensiya]] at [[henetika]] na biolohikal din ang ugat ng iba pang salik ng seksuwalidad.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/evolutionofdesir00buss |title=The Evolution of Desire: Strategies of Human Mating |vauthors=Buss DM |publisher=Basic Books |year=2003 |isbn=978-0-465-00802-5 |edition= |location=New York |language=en |trans-title=Ang Ebolusyon ng Pagnanasa: Mga Estratehiya ng Pagtatalik ng Tao}}</ref> Madalas na binibigyan ng kahulugan ang [[Pag-ibig|pag-ibig o pagmamahal]] bilang isang pakiramdam ng matinding [[Kabighaniang seksuwal|atraksyon]] o emosyonal na kaugnayan. Maaari itong impersonal (pagmamahal sa isang bagay o konsepto) o interpersonal (pagmamahal sa kapwa tao).<ref>{{cite book |title=The art of loving |vauthors=Fromm E |date=2000 |publisher=Harper Perennial |isbn=978-0-06-095828-2 |location=New York |language=en |trans-title=Ang sining ng pagmamahal}}</ref> Naglalabas ng [[Dopaminq|dopamina]], [[noradrenalina]], [[serotonin]], at iba pang kemikal na nauugnay sa kasiyahan ang utak kung inlab ang isang tao, na nagreresulta sa [[kilig]], pagbilis ng tibok ng [[Puso (anatomiya)|puso]], at kawalan ng ganang kumain o matulog.<ref>{{cite web |date=14 February 2017 |title=Love, Actually: The science behind lust, attraction, and companionship |trans-title=Pag-ibig Talaga: Ang agham sa likod ng libog, atraksyon, at pagsasama |url=https://sitn.hms.harvard.edu/flash/2017/love-actually-science-behind-lust-attraction-companionship/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028090542/http://sitn.hms.harvard.edu/flash/2017/love-actually-science-behind-lust-attraction-companionship/ |archive-date=28 October 2020 |access-date= |website=Science in the News |language=en-US}}</ref> == Kultura == {{Main|Kultura}} Isa sa mga itinuturong dahilan ng dominasyon ng mga tao sa [[biospera]] ay ang natatanging nilang kakayahang intelektuwal.<ref>{{cite book |title=The Precipice: Existential Risk and the Future of Humanity |url=https://archive.org/details/precipiceexisten0000ordt_b7k1 |vauthors=Ord T |date=2020 |publisher=Hachette Books |isbn=978-0-316-48489-3 |location=New York |language=en |trans-title=Ang Katarikan: Panganib sa Pag-iral at ang Hinaharap ng Sangkatauhan |quote=}}</ref> Maliban sa mga kamag-anak nitong [[hominid]] na wala na, sila lamang ang mga hayop na kayang magturo ng mga pangkalahatang impormasyon,<ref>{{cite news |date=2012 |title=Pay attention… time for lessons at animal school |language=en |trans-title=Makinig... oras na para sa klase sa paaralan ng hayop |work=BBC |url=https://www.bbc.com/future/article/20121005-pay-attention-its-animal-school |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130120957/https://www.bbc.com/future/article/20121005-pay-attention-its-animal-school |archive-date=30 January 2021 |vauthors=Goldman JG}}</ref> gumawa at ilarawan ang mga komplikadong konsepto,<ref>{{cite journal |vauthors=Winkler M, Mueller JL, Friederici AD, Männel C |date=November 2018 |title=Infant cognition includes the potentially human-unique ability to encode embedding |trans-title=Kasama sa kognisyon ng mga sanggol ang posibleng natatangi sa tao lang na kakayahang mai-encode ang embedding |journal=Science Advances |language=en |volume=4 |issue=11 |pages=eaar8334 |bibcode=2018SciA....4.8334W |doi=10.1126/sciadv.aar8334 |pmc=6248967 |pmid=30474053 |doi-access=free}}</ref> magsagawa ng [[pisikang katutubo]] upang makagawa ng mga [[kagamitan]],<ref>{{cite journal |vauthors=Johnson-Frey SH |date=July 2003 |title=What's so special about human tool use? |trans-title=Ano bang espesyal sa paggamit ng mga tao ng kagamitan? |journal=Neuron |language=en |volume=39 |issue=2 |pages=201–204 |doi=10.1016/S0896-6273(03)00424-0 |pmid=12873378 |doi-access=free |s2cid=18437970}}</ref> o [[pagluluto|magluto]] ng pagkain.<ref>{{cite news |date=3 June 2015 |title=Chimps Can't Cook, But Maybe They'd Like To |language=en |trans-title=Di Kayang Magluto ng mga Matsing, Pero Baka Gusto Nila |work=National Geographic News |url=https://www.nationalgeographic.com/news/2015/06/150602-chimp-cooking-evolution-human-brain-science/ |url-status=dead |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131064840/https://www.nationalgeographic.com/news/2015/06/150602-chimp-cooking-evolution-human-brain-science/ |archive-date=31 January 2021 |vauthors=Lemonick MD}}</ref> Mahalaga sa mga lipunan ng tao ang pagpasa ng impormasyon sa pamamagitan ng [[pagturo]] at [[pagtuto]].<ref>{{cite journal |vauthors=Vakhitova T, Gadelshina L |date=2 June 2015 |title=The Role and Importance of the Study of Economic Subjects in the Implementation of the Educational Potential of Education |trans-title=Ang Gampanin at Kahalagahan ng Pag-aaral ng mga Paksang Pang-ekonomiya sa Implementasyon ng Potensyal sa Pagkatuto ng Edukasyon |journal=Procedia - Social and Behavioral Sciences |series=The Proceedings of 6th World Conference on educational Sciences |language=en |volume=191 |pages=2565–2567 |doi=10.1016/j.sbspro.2015.04.690 |issn=1877-0428 |doi-access=free}}</ref> Bukod sa mga ito, natatangi ang mga tao sa kanilang abilidad na makapagsimula ng [[apoy]],<ref>{{cite news |date=9 October 2018 |title=The Book of Humans by Adam Rutherford review – a pithy homage to our species |language=en |trans-title=Rebyu sa The Book of Humans ni Adam Rutherford – isang malarawang pagkilala sa ating espesye |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/books/2018/oct/09/the-book-of-humans-adam-rutherford-review |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205084949/https://www.theguardian.com/books/2018/oct/09/the-book-of-humans-adam-rutherford-review |archive-date=5 February 2021 |vauthors=McKie R}}</ref> pagbigkas ng mga [[ponema]],<ref>{{cite news |date=29 June 2015 |title=Babblers speak to the origin of language |language=en |trans-title=Mula sa mga utal ng bibig patungo sa pinagmulan ng wika |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/science/animal-magic/2015/jun/29/babblers-birds-origin-evolution-language |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131120059/https://www.theguardian.com/science/animal-magic/2015/jun/29/babblers-birds-origin-evolution-language |archive-date=31 January 2021 |vauthors=Nicholls H}}</ref> at matuto sa pamamagitan ng [[pakikinig]].<ref>{{cite news |date=2015 |title=Can any animals talk and use language like humans? |language=en |trans-title=May mga hayop bang kayang makapagsalita na parang tao? |work=BBC |url=https://www.bbc.com/earth/story/20150216-can-any-animals-talk-like-humans |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502172910/http://www.bbc.com/earth/story/20150216-can-any-animals-talk-like-humans |archive-date=2 May 2020 |quote= |vauthors=Dasgupta S}}</ref> === Wika === {{main|Wika}}Bagamat maraming espesye ang kayang magsagawa ng [[komunikasyon]], natatangi sa mga tao ang [[wika]], na itinuturing bilang isa sa mga pangunahing katangian ng tao.<ref>{{cite web |date=18 September 2013 |title=Why is language unique to humans? |trans-title=Bakit natatangi lang sa mga tao ang wika? |url=https://royalsociety.org/news/2013/language-unique-humans/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118210915/https://royalsociety.org/news/2013/language-unique-humans/ |archive-date=18 January 2021 |access-date= |publisher=Royal Society |language=en-gb |vauthors=Scott-Phillips TC, Blythe RA}}</ref> Di tulad ng mga limitadong sistema ng komunikasyon ng ibang mga hayop, malaya ang mga wika ng tao, kung saan maaaring magkaroon ng sandamakmak na [[kahulugan]] mula sa limitadong simbolong magagawa.<ref>{{cite journal |vauthors=Fitch WT |date=4 December 2010 |title=Language evolution: How to hear words long silenced |trans-title=Ebolusyon ng wika: Paano maririnig ang mga salitang matagal na'ng di nasabi |journal=New Scientist |language=en |volume=208 |issue=2789 |pages=ii–iii |bibcode=2010NewSc.208D...2F |doi=10.1016/S0262-4079(10)62961-2 |issn=0262-4079}}</ref> Isa ang mga tao sa apat na espesye ng hayop na tukoy na [[Pag-alis (lingguwistika)|kayang umalis]] sa kasalukuyan upang maglarawan ng isang bagay na wala sa paligid ng usapan.<ref name="Revolution" /> Natatangi ang mga wika sa ibang mga anyo ng komunikasyon dahil ito ay malaya sa [[modalidad]]; magreresulta pa rin sa parehong kahulugan mapaanuman ang midyum ng pagsasagawa nito, tulad ng tunog para sa [[pagsasalita]], paningin para sa mga [[sistema ng pagsulat]] at [[Wikang pakumpas|wikang nakasenyas]], o nararamdaman tulad ng [[braille]].<ref>{{cite book |title=Language Evolution and Developmental Impairments |vauthors=Lian A |date=2016 |publisher=Palgrave Macmillan UK |isbn=978-1-137-58746-6 |veditors=Lian A |place=London |pages=229–255 |language=en |trans-title=Ebolusyon ng Wika at Kakulangan sa Paglaki |chapter=The Modality-Independent Capacity of Language: A Milestone of Evolution |trans-chapter=Ang Kapasidad ng Kawalang Modalidad ng Wika: Milestone ng Ebolusyon |doi=10.1057/978-1-137-58746-6_7}}</ref> Mahalaga ang mga wika sa mga [[lipunan]] ng tao dahil nagbibigay ito ng [[pagkakakilanlan]].<ref>{{cite web |date=5 June 2015 |title=Culture |trans-title=Kultura |url=https://www.un.org/development/desa/indigenouspeoples/mandated-areas1/culture.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126163227/https://www.un.org/development/desa/indigenouspeoples/mandated-areas1/culture.html |archive-date=26 November 2020 |access-date= |website=[[Mga Nagkakaisang Bansa]] |language=en}}</ref> Tinatayang nasa anim na libong wika ang kasalukuyang meron sa mundo, kabilang na ang mga wikang nakasenyas, at libo-libong wika na hindi na ginagamit.<ref>{{cite book |title=The Atlas of Languages: The Origin and Development of Languages Throughout the World |url=https://archive.org/details/atlasoflanguages0000unse |vauthors=Comrie B, Polinsky M, Matthews S |publisher=Facts on File |year=1996 |isbn=978-0-8160-3388-1 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/atlasoflanguages0000unse/page/12 13]–15 |language=en |trans-title=Ang Atlas ng mga Wika: Ang Pinagmulan at Pagdebelop ng mga Wika sa Iba't-ibang Panig ng Mundo}}</ref> === Sining === {{main|Sining}} Maraming anyo ang [[sining]] ng mga tao, kabilang na ang [[Biswal na sining|nakikita]], [[panitikan]], at [[Sining-pagganap|tinatanghal]]. Kabilang sa mga nakikitang sining ang [[Pinta|pagpinta]], [[paglilok]], [[pelikula]], [[Fashion designer|fashion design]], at [[arkitektura]]. Samantala, saklaw ng panitikan ang pagsulat ng [[sanaysay]], [[tula]], at [[drama]]. Tinatanghal na sining naman ang mga sining na ginaganapan, tulad ng [[Pagtatanghal|teatro]], [[musika]], at [[sayaw]]. Madalas na pinagsasama ng mga tao ang mga ito upang makagawa ng bagong sining, kagaya ng [[bidyong pangmusika]], [[larong bidyo]], [[paghahain ng pagkain]], at [[medisina]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Brown S |date=24 October 2018 |title=Toward a Unification of the Arts |trans-title=Tungo sa Pagsasama ng mga Sining |journal=Frontiers in Psychology |language=en |volume=9 |page=1938 |doi=10.3389/fpsyg.2018.01938 |issn=1664-1078 |pmc=6207603 |pmid=30405470 |doi-access=free}}</ref> Bukod sa pagbibigay ng [[Libangan (gawain)|libangan]] at kaalaman, ginagamit rin ang mga sining sa mga kadahilanang pampolitika.<ref>{{Cite journal |vauthors=Bird G |date=7 June 2019 |title=Rethinking the role of the arts in politics: lessons from the Négritude movement |trans-title=Pagninilay muli sa gampanin ng mga sining sa politika: mga aral mula sa kilusang Négritude |journal=International Journal of Cultural Policy |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=458–470 |doi=10.1080/10286632.2017.1311328 |issn=1028-6632 |s2cid=151443044}}</ref> Isa sa mga pangunahing katangian ng mga tao ang sining, at may mga ebidensiyang nakalap na nag-uugnay sa [[pagkamalikhain]] at [[wika]].<ref name="Morriss-Kay-2010">{{cite journal |vauthors=Morriss-Kay GM |date=February 2010 |title=The evolution of human artistic creativity |trans-title=Ang ebolusyon ng masining na pagkamalikhain ng mga tao |journal=Journal of Anatomy |language=en |volume=216 |issue=2 |pages=158–176 |doi=10.1111/j.1469-7580.2009.01160.x |pmc=2815939 |pmid=19900185}}</ref> Tinatayang nagsasagawa na ang mga [[Homo erectus|''Homo erectus'']] ng sining 300,000 taon bago umusbong ang mga [[anatomikal na modernong tao]], ayon sa mga nakalap na ebidensiya mula sa mga guhit sa mga [[kabibe]] sa [[Java (pulo)|Java]].<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Joordens JC, d'Errico F, Wesselingh FP, Munro S, de Vos J, Wallinga J, Ankjærgaard C, Reimann T, Wijbrans JR, Kuiper KF, Mücher HJ, Coqueugniot H, Prié V, Joosten I, van Os B, Schulp AS, Panuel M, van der Haas V, Lustenhouwer W, Reijmer JJ, Roebroeks W |date=February 2015 |title=Homo erectus at Trinil on Java used shells for tool production and engraving |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-02-12_518_7538/page/228 |trans-title=Gumamit ang mga Homo erectus sa Trinil sa Java ng mga kabine sa paggawa ng mga kagamitan at pagguhit |journal=Nature |language=en |volume=518 |issue=7538 |pages=228–231 |bibcode=2015Natur.518..228J |doi=10.1038/nature13962 |pmid=25470048 |s2cid=4461751}}</ref> Samantala, tinatayang ginawa 75,000 taon ang nakalipas ang mga pinakamatatandang ebidensiya ng sining na iniuugnay sa mga ''Homo sapiens'', mga [[alahas]] at pagguhit sa mga dingding sa mga kuweba sa [[Timog Aprika]].<ref>{{cite news |date=16 April 2004 |title=World's oldest jewellery found in cave |language=en-GB |trans-title=Nakita sa isang kuweba ang pinakamatandang alahas ng mundo |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2004/apr/16/artsandhumanities.arts |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210212095737/https://www.theguardian.com/world/2004/apr/16/artsandhumanities.arts |archive-date=12 February 2021 |issn=0261-3077 |vauthors=Radford T}}</ref> Maraming mga hinuha ukol sa bakit natutong magsagawa ng mga tao ng sining, mula sa pagtulong sa paglutas ng mga problema, maimpluwensiyahan ang ibang mga tao, kooperasyon at kontribusyon ng bawat kasapi ng grupo, at maging paraan upang makahanap ng pares.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books/about/World_Art_Studies.html?id=po3rAAAAMAAJ |title=World Art Studies: Exploring Concepts and Approaches |vauthors=Dissanayake E |publisher=Valiz |year=2008 |isbn=9789078088226 |veditors=Zijlmans K, van Damme W |location=Amsterdam |pages=241–263 |language=en |trans-title=Aralin sa Sining ng Mundo: Paggalugad sa mga Konsepto at Pagtingin |chapter=The Arts after Darwin: Does Art have an Origin and Adaptive Function? |trans-chapter=Ang mga sining pagkatapos ni Darwin: May Pinagmulan at Adaptibong Kagamitan ang Sining? |via=[[Google Books]]}}</ref> Maaaring naging isang kalamangan ang paggamit ng imahinasyon dahil sining gayundin ng lohika sa ebolusyon ng mga sinaunang tao.<ref name="Morriss-Kay-2010" /> Ayon sa kasalukuyang ebidensiya, mas naunang magsagawa ang mga tao ng musika kesa sa mga guhit sa dingding ng kuweba, at isinasagawa ito ng lahat ng mga kultura ng mundo sa kasalukuyan. Maraming [[dyanra ng musika]] at [[etnikong musika]] ang nabuo sa paglipas ng panahon, kung saan nauugnay ang kakayahang ito ng mga tao sa mga mas komplikadong pag-uugali nila.<ref name="Morley-2014">{{cite journal |vauthors=Morley I |date=2014 |title=A multi-disciplinary approach to the origins of music: perspectives from anthropology, archaeology, cognition and behaviour |trans-title=Isang multidisiplinaryong pagtingin sa pinagmulan ng musika: mga pananaw mula sa antropolohiya, arkeolohiya, kognisyon, at pag-uugali |journal=Journal of Anthropological Sciences |language=en |volume=92 |issue=92 |pages=147–177 |doi=10.4436/JASS.92008 |doi-broken-date=1 July 2025 |pmid=25020016}}</ref> Nakita sa mga pag-aaral na tumutugon ang utak ng mga tao sa musika sa pamamagitan ng [[Pagsabay (neurosiyensiya)|pagsabay]] sa [[ritmo]] at [[kumpas]], kagaya ng paggalaw ng paa kasabay ng musika.<ref>{{cite journal |vauthors=Trost W, Frühholz S, Schön D, Labbé C, Pichon S, Grandjean D, Vuilleumier P |date=December 2014 |title=Getting the beat: entrainment of brain activity by musical rhythm and pleasantness |trans-title=Pagsabay sa kumpas: pagsabay ng aktibidad ng utak sa ritmo at kagandahan ng musika |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-02446627/file/Trost2014_UncorrectedProof.pdf |journal=NeuroImage |language=en |volume=103 |pages=55–64 |doi=10.1016/j.neuroimage.2014.09.009 |pmid=25224999 |s2cid=4727529}}</ref> Nakikita rin sa lahat ng mga kultura ang sayaw, na maaaring nagmula bilang isang anyo ng komunikasyon ng mga sinaunang tao.<ref>{{cite web |date=22 March 2010 |title=Why Do Humans Dance? |trans-title=Bakit Sumasayaw ang mga Tao? |url=https://www.livescience.com/8132-humans-dance.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201180750/https://www.livescience.com/8132-humans-dance.html |archive-date=1 February 2021 |access-date= |website=LiveScience |language=en |vauthors=Chow D}}</ref> [[File:British_Museum_Flood_Tablet.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:British_Museum_Flood_Tablet.jpg|thumb|Ang tabletang naglalarawan sa [[Malaking Baha|delubyo ng pandaigdigang baha]], na bahagi ng [[Epiko ni Gilgamesh|''Epiko ni Gilgamesh'']].]] Di tulad ng [[pagsasalita]], hindi natural sa mga tao ang [[Pagbabasa (gawain)|pagbabasa]] at [[pagsusulat]], at kailangan muna nila itong matutunan bago magamit nang maayos.<ref>{{cite web |date=21 June 2013 |title=How Reading Makes Us More Human |trans-title=Paano Ginagawa Tayong Mas Tao ng Pagbabasa |url=https://www.theatlantic.com/national/archive/2013/06/how-reading-makes-us-more-human/277079/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129222006/https://www.theatlantic.com/national/archive/2013/06/how-reading-makes-us-more-human/277079/ |archive-date=29 January 2021 |access-date= |website=The Atlantic |language=en-US |vauthors=Prior KS}}</ref> Gayunpaman, nagsimula pa rin ang panitikan bago pa man umusbong ang mga pinakaunang wika; may mga ebidensiya ng 30,000 taon na mga guhit sa kuweba na nagpapakita ng mga eksena ng isang kuwento.<ref name="Puchner">{{cite web |date=23 April 2018 |title=How stories have shaped the world |trans-title=Paano hinulma ng mga kuwento ang mundo |url=https://www.bbc.com/culture/article/20180423-how-stories-have-shaped-the-world |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210105053111/https://www.bbc.com/culture/article/20180423-how-stories-have-shaped-the-world |archive-date=5 January 2021 |access-date= |website=[[BBC]] |language=en |vauthors=Puchner M}}</ref> Isa sa mga pinakamatatandang nakasulat na panitikan ang [[Epiko ni Gilgamesh|''Epiko ni Gilgamesh'']], na isinulat 4,000 taon ang nakalipas sa [[Babilonya]].<ref>{{cite book |title=Myths from Mesopotamia: Creation, the Flood, Gilgamesh, and Others |url=https://archive.org/details/mythsfrommesopot0000unse_o9l9 |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=978-0-19-283589-5 |editor-last=Dalley |editor-first=Stephanie |editor-link=Stephanie Dalley |edition= |page=[https://archive.org/details/mythsfrommesopot0000unse_o9l9/page/40 41] |language=en |trans-title=Mga Mito mula Mesopotamia: Paglikha, ang Baha, Gilgamesh, at Iba pa}}</ref> Bukod sa pagpasa ng kaalaman, maaaring nagamit ang [[kathang-isip]] sa pamamagitan ng mga kuwento bilang anyo ng komunikasyon at paraan upang makakuha rin ng pares.<ref>{{cite journal |vauthors=Hernadi P |date=2001 |title=Literature and Evolution |trans-title=Panitikan at Ebolusyon |url=https://www.jstor.org/stable/3685504 |url-status=live |journal=SubStance |language=en |volume=30 |issue= |pages=55–71 |doi=10.2307/3685504 |issn=0049-2426 |jstor=3685504 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130052249/https://www.jstor.org/stable/3685504 |archive-date=30 January 2021 |access-date=}}</ref> Maaari ring ginamit ang pagkukuwento bilang anyo ng kooperasyon at pagturo ng mga mahahalagang aralin.<ref name="Puchner" /> === Teknolohiya === {{main|Teknolohiya}} [[Talaksan:Campfire_Cooking_(Unsplash).jpg|thumb|Naging posible ang [[pagluluto]] dahil sa pagkontrol sa [[apoy]] ng mga sinaunang tao, na pinaniniwalaang isang napakahalagang kalamangan sa ebolusyon ng kalauna'y magiging modernong tao dahil sa paglawak ng posibleng makakain.]] Ginamit ng mga sinaunang tao ang mga kagamitang yari sa [[Bato (heolohiya)|bato]] simula noong bandang 2.5 milyong taon ang nakaraan.<ref>{{cite journal |author1=Clark JD |author1-link= |author2=de Heinzelin J |author2-link=Jean de Heinzelin de Braucourt |author3=Schick KD |author3-link=Kathy Schick |author4=Hart WK |author4-link= |author5=White TD |author5-link=Tim D. White |author6=WoldeGabriel G |author6-link= |author7=Walter RC |author7-link= |author8=Suwa G |author8-link=Gen Suwa |author9=Asfaw B |author9-link=Berhane Asfaw |author10=Vrba E |author11=H.-Selassie Y |date=June 1994 |title=African Homo erectus: old radiometric ages and young Oldowan assemblages in the Middle Awash Valley, Ethiopia |url=https://archive.org/details/sim_science_1994-06-24_264_5167/page/1906 |trans-title=Homo erectus ng Aprika: mga lumang pagpepetsang radiometriko at ang mga batang asemblaheng Oldowan sa Gitnang Lambak ng Awash, Etiopiya |journal=Science |language=en |volume=264 |issue=5167 |pages=1907–1910 |bibcode=1994Sci...264.1907C |doi=10.1126/science.8009220 |pmid=8009220 |author10-link=Elisabeth Vrba |author11-link=Yohannes Haile-Selassie}}</ref> Isa ang abilidad ng mga tao na gumawa at gumamit ng mga kagamitan sa mga itinuturing na pangunahing katangian nila, at isang napakalaking kalamangan sa ebolusyon kumpara sa ibang mga hayop. Nagsimula maging komplikado at sopistikado ang mga kagamitan ng mga tao bandang 1.8 milyong taon ang nakaraan, at pagsapit ng bandang isang milyong taon ang nakaraan, nagawa nilang [[Pagkontrol ng mga sinaunang tao sa apoy|makontrol]] ang [[apoy]].<ref name="Choi-2009">{{cite web |date=11 November 2009 |title=Human Evolution: The Origin of Tool Use |trans-title=Ebolusyon ng Tao: Ang Pinagmulan ng Paggamit sa Kagamitan |url=https://www.livescience.com/7968-human-evolution-origin-tool.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201004144848/https://www.livescience.com/7968-human-evolution-origin-tool.html |archive-date=4 October 2020 |access-date= |website=LiveScience |language=en |vauthors=Choi CQ}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Gowlett JA |date=June 2016 |title=The discovery of fire by humans: a long and convoluted process |trans-title=Ang pagkatuklas ng apoy ng mga tao: isang mahaba at komplikadong proseso |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |language=en |volume=371 |issue=1696 |page=20150164 |doi=10.1098/rstb.2015.0164 |pmc=4874402 |pmid=27216521}}</ref> Nagsimula namang magkahiwalay na naimbento ang [[gulong]] at mga [[Karong pandigma|sasakyang may gulong]] sa iba't-ibang panig ng mundo pagsapit ng {{BCE|ikaapat na milenyo|link=true}}.<ref name="Bodnár-2018">{{cite journal |vauthors=Bodnár M |date=2018 |title=Prehistoric innovations: Wheels and wheeled vehicles |trans-title=Mga prehistorikong inobasyon: Mga gulong at sasakyang de-gulong |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=714342 |url-status=live |journal=Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae |language=en |volume=69 |issue=2 |pages=271–298 |doi=10.1556/072.2018.69.2.3 |issn=0001-5210 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210623152751/https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=714342 |archive-date=23 June 2021 |access-date= |s2cid=115685157}}</ref> Naging posible dahil sa mga komplikadong kagamitang ito na makapag-ani ng mga pagkain ang mga tao at makapagpaamo ng mga hayop, na kalauna'y naging hudyat ng pagsisimula ng [[Rebolusyong Neolitiko]].<ref>{{cite web |date=2018 |title=Neolithic Era Tools: Inventing a New Age |trans-title=Mga Kagamitan ng Panahong Neolitiko: Pag-imbento sa Bagong Panahon |url=https://www.magellantv.com/articles/tools-of-the-neolithic-era-inventing-a-new-age |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210105053059/https://www.magellantv.com/articles/tools-of-the-neolithic-era-inventing-a-new-age |archive-date=5 January 2021 |access-date= |website=MagellanTV |language=en |vauthors=Damiano J}}</ref> Sa rehiyon ng [[Tsina]] unang nagawa ang mga [[papel]], [[Paglilimbag|palimbagan]], [[pulbura]], [[Aguhon (panturo)|aguhon]], at iba pa.<ref>{{Cite book |title=Ancient Chinese inventions |vauthors=Deng Y, Wang P |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=978-0-521-18692-6 |edition= |location=Cambridge, UK |pages=13–14 |language=en |trans-title=Mga sinaunang imbensiyong Tsino |oclc=671710733}}</ref> Dahil sa mga pag-abante ng teknolohiya sa pagluti kaya naging posible ang [[pagpapanday]] sa [[Tanso (elemento)|tanso]], [[bronse]], [[bakal]], at kalaunan [[asero]], isang mahalagang sangkap sa mga modernong kagamitan tulad ng [[riles]], [[Gusaling tukudlangit|skyscraper]], at iba pa.<ref>{{cite web |date=9 July 2018 |title=The Entire History of Steel |trans-title=Ang Kabuuang Kasaysayan ng Asero |url=https://www.popularmechanics.com/technology/infrastructure/a20722505/history-of-steel/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505092218/https://www.popularmechanics.com/technology/infrastructure/a20722505/history-of-steel/ |archive-date=5 May 2021 |access-date= |website=Popular Mechanics |language=en-US |vauthors=Schifman J}}</ref> Isa ito sa mga nagpasimula sa [[Rebolusyong Industriyal]], na nagpabago sa buhay ng mga tao dahil sa pagbilis ng produksiyon dahil sa mga [[makina]].<ref>{{cite web |author-last=Wilkinson |author-first=Freddie |date=9 January 2020 |title=Industrial Revolution and Technology |trans-title=Rebolusyong Industriyal at Teknolohiya |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/industrial-revolution-and-technology/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930225816/https://www.nationalgeographic.org/article/industrial-revolution-and-technology/ |archive-date=30 September 2020 |access-date= |website=National Geographic Society |language=en}}</ref> Mabilis na umaabante ang teknolohiya sa modernong panahon,<ref>{{Cite journal |author1-link=Max Roser |date=11 May 2013 |title=Technological Progress |trans-title=Progreso ng Teknolohiya |url=https://ourworldindata.org/technological-progress |url-status=live |journal=Our World in Data |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210910043042/https://ourworldindata.org/technological-progress |archive-date=10 September 2021 |access-date= |author1-last=Roser |author1-first=Max |author2-last=Ritchie |author2-first=Hannah}}</ref> kung saan nagawa sa loob ng ika-20 siglo ang mga imbensiyon ng mga mahahalagang kagamitan tulad ng [[kompyuter]], [[internet]], [[Daloy ng kuryente|kuryente]], [[penisilin]], [[semikonduktor]], [[kotse]], [[radyo]], [[telebisyon]], at iba pa.<ref>{{cite web |date=23 October 2013 |title=The 50 Greatest Breakthroughs Since the Wheel |trans-title=Ang 50 Pinakamatinding Breakthrough Simula sa Gulong |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2013/11/innovations-list/309536/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505064701/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2013/11/innovations-list/309536/ |archive-date=5 May 2021 |access-date= |website=The Atlantic |language=en |vauthors=Fallows J}}</ref> === Relihiyon at espirituwalidad === {{main|Relihiyon|Espirituwalidad}} [[Talaksan:Jacob_Herreyns_I_-_God_the_Father.jpg|thumb|Naniniwala ang malaking bahagdan ng populasyon ng mga tao sa kasalukuyan sa [[Kristiyanismo]], isang [[Monoteismo|monoteistikong relihiyon]].]] Walang tiyak na [[Kahulugan ng relihiyon|kahulugan]] ang [[relihiyon]];<ref name="Idinopulos-1998">{{cite journal |vauthors=Idinopulos TA |date=1998 |title=What Is Religion? |trans-title=Ano ang Relihiyon? |url=https://www.jstor.org/stable/24460821 |url-status=live |journal=CrossCurrents |language=en |volume=48 |issue=3 |pages=366–380 |issn=0011-1953 |jstor=24460821 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201013014742/https://www.jstor.org/stable/24460821 |archive-date=13 October 2020 |access-date=}}</ref> ayon sa isang kahulugan, isa itong sistema ng paniniwala kung saan nakaugnay ang mga paniniwalang [[supernatural]], [[banal]], o [[sagrado]], [[ritwal]], institusyon, gawi, at kaugalian. May mga relihiyon din na may sinusunod na kodigo ng [[moralidad]]. Kasalukuyang pinag-aaralan sa agham ang [[Pinagmulan ng relihiyon|pinagmulan]] at ebolusyon ng mga pinakaunang relihiyon.<ref>{{cite journal |vauthors=Ball P |year=2015 |title=Complex societies evolved without belief in all-powerful deity |trans-title=Nag-ebolb ang mga komplikadong lipunan nang walang pinaniniwalaang makapangyarihang diyos |url=https://www.nature.com/articles/nature.2015.17040 |url-status=live |journal=Nature News |language=en |doi=10.1038/nature.2015.17040 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516165439/https://www.nature.com/news/complex-societies-evolved-without-belief-in-all-powerful-deity-1.17040 |archive-date=16 May 2021 |access-date= |s2cid=183474917}}</ref> Tinatayang umusbong ito noong kalagitnaan ng [[Paleolitiko|panahong Paleolitiko]] ayon sa mga mapagkakatiwalaang ebidensiya.<ref>{{cite journal |author-link=Barbara J. King |vauthors=Culotta E |date=November 2009 |title=Origins. On the origin of religion |url=https://archive.org/details/sim_science_2009-11-06_326_5954/page/784 |trans-title=Pinagmulan. Ukol sa pinagmulan ng relihiyon |journal=Science |language=en |volume=326 |issue=5954 |pages=784–787 |bibcode=2009Sci...326..784C |doi=10.1126/science.326_784 |pmid=19892955}}</ref> Maaari itong umusbong bilang paraan ng kooperasyon at pagsasama ng mga sinaunang tao.<ref>{{cite journal |vauthors=Atkinson QD, Bourrat P |year=2011 |title=Beliefs about God, the afterlife and morality support the role of supernatural policing in human cooperation |trans-title=Sinusuportahan ng mga paniniwala sa Diyos, sa kabilang-buhay, at moralidad ang gampanin ng patakarang supernatural sa kooperasyon ng mga tao |url=https://www.academia.edu/3430406 |url-status=live |journal=Evolution and Human Behavior |language=en |volume=32 |issue=1 |pages=41–49 |bibcode=2011EHumB..32...41A |doi=10.1016/j.evolhumbehav.2010.07.008 |issn=1090-5138 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201015031401/https://www.academia.edu/3430406/Beliefs_about_God_the_afterlife_and_morality_support_the_role_of_supernatural_policing_in_human_cooperation |archive-date=15 October 2020 |access-date=}}</ref> Iba-iba ang mga anyo ng relihiyon.<ref name="Idinopulos-1998" /> Maaaring magkaroon ng paniniwala sa [[Kabilang buhay|kabilang-buhay]] ang mga relihiyon, ang [[pinagmulan ng buhay]], ang kalikasan ng [[sansinukob]] gayundin ang [[Katapusan ng mundo|magiging kahihinatnan]] nito, at mga aral sa moralidad at [[etika]].<ref>{{cite journal |vauthors=McKay R, Whitehouse H |date=March 2015 |title=Religion and morality |trans-title=Relihiyon at moralidad |journal=Psychological Bulletin |language=en |volume=141 |issue=2 |pages=447–473 |doi=10.1037/a0038455 |pmc=4345965 |pmid=25528346}}</ref> Malaki rin ang pagkakaiba ng mga relihiyon sa pananaw ukol sa [[transendensiya]] at [[imanensiya]], gayundin sa anyo nito tulad ng [[monismo]], [[deismo]], [[panteismo]], at [[teismo]], na nahahati sa dalawa: [[monoteismo]] at [[politeismo]].<ref>{{cite book |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110698343/html |title=God or the Divine? Religious Transcendence Beyond Monism and Theism, Between Personality and Impersonality |date=2023 |publisher=[[De Gruyter]] |isbn=978-3-11-069834-3 |editor1=Bernhard Nitsche |language=en |trans-title=Diyos o ang Banal? Transendensiya ng Relihiyon Labas sa Monismo at Teismo, Sa Pagitan ng Personalidad ng Impersonalidad |doi=10.1515/9783110698343 |editor2=Marcus Schmücker}}</ref> Bagamat mahirap isukat ang antas ng [[pagkarelihiyoso]],<ref>{{cite journal |vauthors=Hall DE, Meador KG, Koenig HG |date=June 2008 |title=Measuring religiousness in health research: review and critique |trans-title=Pagsukat sa pagkarelihiyoso sa pananaliksik sa kalusugan: rebyu at kritik |url=https://zenodo.org/record/1232820 |url-status=live |journal=Journal of Religion and Health |type=Manuskrito |language=en |volume=47 |issue=2 |pages=134–163 |doi=10.1007/s10943-008-9165-2 |pmc=8823950 |pmid=19105008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130130503/https://zenodo.org/record/1232820 |archive-date=30 January 2021 |access-date= |s2cid=25349208}}</ref> naniniwala ang malaking bahagdan ng populasyon ng mga tao sa isang relihiyon na may magkakaibang antas ng pananalig.<ref>{{cite news |date=27 August 2018 |title=Religion: why faith is becoming more and more popular |language=en-GB |trans-title=Relihiyon: bakit sumisikat ang pananampalataya |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/news/2018/aug/27/religion-why-is-faith-growing-and-what-happens-next |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301113948/https://www.theguardian.com/news/2018/aug/27/religion-why-is-faith-growing-and-what-happens-next |archive-date=1 March 2021 |issn=0261-3077 |vauthors=Sherwood H}}</ref> Ayon sa mga datos noong 2015, pinakamarami sa kanila ay mga [[Kristiyanismo|Kristiyano]], na sinusundan ng mga [[Muslim]], [[Hinduismo|Hindu]], at [[Budismo|Budista]].<ref>{{cite web |date=2017 |title=Christians remain world's largest religious group, but they are declining in Europe |trans-title=Nananatiling pinakamalaking relihiyon pa rin ang mga Kristiyano, pero kumokonti sila sa Europa |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/04/05/christians-remain-worlds-largest-religious-group-but-they-are-declining-in-europe/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191124021738/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/04/05/christians-remain-worlds-largest-religious-group-but-they-are-declining-in-europe/ |archive-date=24 November 2019 |access-date= |website=Pew Research Center |language=en-US |vauthors=Hackett C, McClendon D}}</ref> Tinatayang nasa 1.2 bilyong katao, na kumakatawan sa halos 16% ng populasyon ng mga tao noong taóng yon, ang [[Ateismo|walang relihiyon]] o di naniniwala sa konsepto ng relihiyon.<ref>{{cite web |date=5 April 2017 |title=The Changing Global Religious Landscape |trans-title=Ang Nagbabagong Tanawin ng Pandaigdigang Relihiyon |url=https://www.pewforum.org/2017/04/05/the-changing-global-religious-landscape/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218030628/https://www.pewforum.org/2017/04/05/the-changing-global-religious-landscape/ |archive-date=18 February 2022 |access-date= |website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project |language=en-US}}</ref> === Agham at pilosopiya === {{main|Agham|Pilosopiya}}Natatangi sa mga tao ang pagpapasa ng [[kaalaman]] mula sa isang henerasyon patungo sa susunod.<ref>{{cite web |last=Di Christina |first=Mariette |author-link=Mariette DiChristina |date=September 2018 |title=A Very Human Story: Why Our Species Is Special |trans-title=Makataong Kuwento: Bakit Espesyal ang Ating Espesye |url=https://www.scientificamerican.com/article/a-very-human-story-why-our-species-is-special/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124160953/https://www.scientificamerican.com/article/a-very-human-story-why-our-species-is-special/ |archive-date=24 November 2020 |access-date= |website=Scientific American |language=en}}</ref> Unti-unti itong napupunan kalaunan hanggang sa magkaroon ng komprehensibong impormasyon ang mga tao ukol sa isang bagay.<ref>{{cite encyclopedia |title=Scientific Method |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2020/entries/scientific-method/ |access-date= |date=2020 |author1-link=Hanne Andersen (philosopher) |edition= |language=en |trans-title=Pamamaraang Makaagham |archive-url=https://web.archive.org/web/20210223174917/https://plato.stanford.edu/archives/win2020/entries/scientific-method/ |archive-date=23 February 2021 |last2=Hepburn |first2=Brian |last1=Andersen |first1=Hanne |veditors=Zalta EN |url-status=live}}</ref> Tinatawag na mga [[siyentipiko]] ang mga taong nasa larangan ng mga [[agham]]. Itinuturing si [[Aristoteles]] bilang ang unang siyentipiko, na namuhay sa [[sinaunang Gresya]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Lo Presti R |date=2014 |title=History of science: The first scientist |trans-title=Kasaysayan ng agham: Ang unang siyentipiko |journal=Nature |language=en |volume=512 |issue=7514 |pages=250–251 |bibcode=2014Natur.512..250L |doi=10.1038/512250a |issn=1476-4687 |doi-access=free |s2cid=4394696}}</ref> Umusad din ang agham sa [[dinastiyang Han]] sa [[Tsina]] at sa [[Ginintuang Panahon ng Islam]]. Ang [[Rebolusyong Makaagham]], na resulta ng [[Renasimiyento]], ang nagpasimula sa [[modernong agham]].<ref>{{Cite book |title=The scientific revolution and the origins of modern science |url=https://archive.org/details/scientificrevolu0000henr |vauthors=Henry J |publisher=Palgrave Macmillan |year=2008 |isbn=978-1-137-07904-6 |edition=3 |location=Houndsmills, Basingstoke, Hampshire |language=en |trans-title=Ang rebolusyong makaagham at ang pinagmulan ng pamamaraang makaagham |chapter=Renaissance and Revolution |trans-chapter=Renasimiyento at Rebolusyon |oclc=615209781}}</ref> Nakodigo sa panahong ito ang [[pamamaraang makaagham]], isang proseso ng [[obserbasyon]] at [[eksperimento]] na naghihiwalay sa agham mula sa [[seudosiyensiya]].<ref>{{cite web |year=2017 |title=Science and Pseudo-Science |trans-title=Agham at Seudosiyensiya |url=https://plato.stanford.edu/entries/pseudo-science/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170611061811/https://plato.stanford.edu/entries/pseudo-science/ |archive-date=11 June 2017 |access-date= |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |language=en |vauthors=Hansson SO |veditors=Zalta EN}}</ref> Natatangi din sa mga tao ang [[matematika]], bagamat may mga ilang hayop na nagpapakita ng antas ng [[kognisyon]] sa [[pagbibilang]].<ref>{{cite book |title=Comparative Cognition |url=https://archive.org/details/comparativecogni0000olms |vauthors=Olmstead MC, Kuhlmeier VA |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-01116-8 |pages=[https://archive.org/details/comparativecogni0000olms/page/208 209]–210 |language=en |trans-title=Komparatibong Kognisyon}}</ref> Mahahati sa tatlong pangunahing sangay ang agham: [[Pormal na agham|pormal]], [[Nalalapat na agham|nalalapat]], at [[Empirikal na pananaliksik|empirikal]], na nahahati naman sa [[Likas na agham|likas]] at [[Agham panlipunan|panlipunan]].<ref>{{cite web |title=Branches of Science |trans-title=Mga Sangay ng Agham |url=https://pmr.uchicago.edu/sites/pmr.uchicago.edu/files/uploads/BranchesofSciencePresentation.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170423062909/https://pmr.uchicago.edu/sites/pmr.uchicago.edu/files/uploads/BranchesofSciencePresentation.pdf |archive-date=23 April 2017 |access-date= |publisher=[[University of Chicago]] |language=en}}</ref> Samantala, [[pilosopiya]] ang pag-aaral na isinasagawa ng mga tao upang malaman at maintindihan ang mga pangunahing katotohanan sa mundo.<ref>{{cite web |title=What is Philosophy? |trans-title=Ano ang Pilosopiya? |url=https://philosophy.fsu.edu/undergraduate-study/why-philosophy/What-is-Philosophy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210223102725/https://philosophy.fsu.edu/undergraduate-study/why-philosophy/What-is-Philosophy |archive-date=23 February 2021 |access-date= |work=Department of Philosophy |publisher=Florida State University |language=en}}</ref> Isa sa mga sentrong katangian ng kasaysayan ng tao ang mga pilosopikal na katanungan ukol sa mga bagay-bagay.<ref>{{cite journal |vauthors=Kaufmann F, Russell B |date=1947 |title=A History of Western Philosophy and its Connection with Political and Social Circumstances from the Earliest Times to the Present Day. |trans-title=Kasaysayan ng Kanluraning Pilosopiya at ang Koneksyon nito sa Politikal at Panlipunang Sirkumstansiya mula sa Sinaunang Panahon tungo sa Kasalukuyan |url=https://www.jstor.org/stable/2102800 |url-status=live |journal=Philosophy and Phenomenological Research |language=en |volume=7 |issue=3 |page=461 |doi=10.2307/2102800 |jstor=2102800 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331234443/https://www.jstor.org/stable/2102800 |archive-date=31 March 2022 |access-date=}}</ref> Nahahati ito sa apat na pangunahing sangay: [[metapisika]], [[epistemolohiya]], [[lohika]], at [[Aksiolohiya|aksolohiya]], na kinabibilangan ng [[etika]] at [[estetika]].<ref>{{cite journal |vauthors=Hassan NR, Mingers J, Stahl B |date=4 May 2018 |title=Philosophy and information systems: where are we and where should we go? |trans-title=Pilosopiya at mga sistemang pang-impormasyon: saan na tayo at saan dapat tayo patungo? |journal=European Journal of Information Systems |language=en |volume=27 |issue=3 |pages=263–277 |doi=10.1080/0960085X.2018.1470776 |issn=0960-085X |doi-access=free |hdl-access=free |s2cid=64796132 |hdl=2086/16128}}</ref> == Lipunan == {{main|Lipunan}}[[Lipunan]] ang tawag sa mga organisasyon at institusyon na umusbong mula sa mga interaksyon ng mga tao. Nagkakaiba ang mga anyo nito depende sa lugar at panahon.<ref>{{cite web |title=Social Stratification |trans-title=Stratipikasyong Panlipunan |url=https://web.unitn.it/files/download/8481/srs_schizzerotto_social_stratification_2_as.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180320150018/https://web.unitn.it/files/download/8481/srs_schizzerotto_social_stratification_2_as.pdf |archive-date=20 March 2018 |access-date= |publisher=[[University of Trento]] |language=en |vauthors=Schizzerotto A}}</ref> Nagbabago rin ang laki ng mga grupo ng tao, mula sa mga [[pamilya]] hanggang sa mga [[bansa]]. Ipinagpapalagay na unang umusbong ang mga lipunang nangangaso at nangangalap.<ref>{{cite book |title=The origins of political order: from prehuman times to the French Revolution |vauthors=Fukuyama F |date=2012 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |isbn=978-0-374-53322-9 |page=53 |language=en |trans-title=Ang pinagmulan ng ayos politikal: mula sa sinaunang panahon hanggang sa Rebolusyong Pranses |oclc=1082411117}}</ref> === Kasarian === {{main|Kasarian}}Tipikal na nagpapakita ang mga tao ng mga [[pagkakakilanlang seksuwal]] at [[gampaning pangkasarian]] na nagtatangi sa mga katangiang panlalaki at pambabae at naglalatag sa inaasahang ugali ng mga miyembro base sa kanilang [[Biyolohikal na kasarian|biolohikal na kasarian]].<ref>{{Cite book |title=The Developmental Social Psychology of Gender |date=2000 |publisher=Psychology Press |isbn=978-1-4106-0524-5 |pages=137–188 |language=en |trans-title=Ang Debelopmental na Sikolohiyang Panlipunan ng Kasarian |chapter=Social Role Theory of Sex Differences and Similarities : A Current Appraisal |trans-chapter=Teorya sa Gampaning Pangkasarian sa Pagkakaiba at Pagkakapareho ng Kasarian: Kasalukuyang Pananaw |doi=10.4324/9781410605245-12 |access-date= |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781410605245-12/social-role-theory-sex-differences-similarities-current-appraisal |archive-url=https://web.archive.org/web/20210430212712/https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781410605245-12/social-role-theory-sex-differences-similarities-current-appraisal |archive-date=30 April 2021 |url-status=live}}</ref> Pinakakaraniwan sa mga lipunan ang dalawang kasarian, [[lalaki]] at [[babae]],<ref>{{cite book |last=Nadal |first=Kevin L. |title=The SAGE Encyclopedia of Psychology and Gender |publisher=SAGE Publications |year=2017 |isbn=978-1483384276 |page=401 |language=en |trans-title=Ang Ensiklopediya ng SAGE sa Kasarian |quote=}}</ref> bagamat meron ding mga lipunan na may [[ikatlong kasarian]] kagaya ng mga [[Mga bakla|bakla]] sa Pilipinas,<ref>{{Cite book |last=Herdt |first=Gilbert |url={{GBurl|id=8nf8DwAAQBAJ}} |title=Third Sex, Third Gender: Beyond Sexual Dimorphism in Culture and History |date= |publisher=Princeton University Press |year=2020 |isbn=978-1-942130-52-9 |location=Princeton, NJ |pages=21–83 |language=en |trans-title=Ikatlong Kasarian: Labas sa Dimorpismong Seksuwal sa Kultura at Kasaysayan |chapter=Third Sexes and Third Genders |trans-chapter=Mga Ikatlong Kasarian |access-date=}}</ref> at sa iba pang mga bihirang kaso, hanggang lima.<ref>{{cite web |last=Graham |first=Sharyn |date=April–June 2001 |title=Sulawesi's fifth gender |trans-title=Ikalimang kasarian ng Sulawesi |url=http://www.insideindonesia.org/weekly-articles/sulawesis-fifth-gender |archive-url=https://web.archive.org/web/20141126200244/http://www.insideindonesia.org/weekly-articles/sulawesis-fifth-gender |archive-date=26 November 2014 |website=[[Inside Indonesia]] |language=en}}</ref> Sa ilang mga lipunan, ginagamit ang [[Wikang Ingles|salitang Ingles]] na [[non-binary|{{Lang|en|non-binary|nocat=yes}}]] ({{Literal na pagsasalin|wala sa dalawa}}) o katumbas sa kanilang wika upang tukuyin ang mga pagkakakilanlang hindi ekslusibong lalaki o babae.<ref>{{Cite journal |last1=Richards |first1=Christina |last2=Bouman |first2=Walter Pierre |last3=Seal |first3=Leighton |last4=Barker |first4=Meg John |author4-link=Meg-John Barker |last5=Nieder |first5=Timo O. |last6=T'Sjoen |first6=Guy |date=2016 |title=Non-binary or genderqueer genders |trans-title=Mga kasariang non-binary o genderqueer |url=https://biblio.ugent.be/publication/7279758 |url-status=live |journal=International Review of Psychiatry |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=95–102 |doi=10.3109/09540261.2015.1106446 |pmid=26753630 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626224658/https://biblio.ugent.be/publication/7279758 |archive-date=26 June 2019 |access-date= |hdl-access=free |s2cid=29985722 |hdl=1854/LU-7279758}}</ref> Nakaugnay sa mga gampaning pangkasarian ang pagkakaiba sa inaasahang ugali, pananamit, karapatan, tungkulin, pribilehiyo, katayuan, at kapangyarihan, kung saan tipikal na mga lalaking tao ang may mas maraming karapatan at pribilehiyong natatamasa magpahanggang ngayon.<ref>{{Cite web |last1=Ananthaswamy |first1=Anil |last2=Douglas |first2=Kate |title=The origins of sexism: How men came to rule 12,000 years ago |trans-title=Ang pinagmulan ng seksimo: paano napasakamay ng kalalakihan ang kapangyarihan 12000 taon ang nakaraan |url=https://www.newscientist.com/article/mg23831740-400-the-origins-of-sexism-how-men-came-to-rule-12000-years-ago/ |access-date= |website=New Scientist |language=en-US}}</ref> Sa wikang Ingles, may dalawang salitang ginagamit bilang katumbas ng kasarian: {{Lang|en|gender}}, na tumutukoy sa panlipunang pananaw sa kasarian, at {{Lang|en|sex}}, na tumutukoy naman sa biolohikal na kasarian ng tao.<ref>{{Cite web |title=What do we mean by "sex" and "gender"? |trans-title=Ano ang ibig sabihin natin sa "sex" at "gender"? |url=https://apps.who.int/gender/whatisgender/en/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170130022356/https://apps.who.int/gender/whatisgender/en/ |archive-date=30 January 2017 |access-date= |publisher=[[World Health Organization]] |language=en}}</ref> Bilang isang panlipunang gawa, nagbabago at nakadepende sa lipunan ang magiging gampanin ng bawat kasarian, at maraming beses na kinukuwestiyon ang mga gampaning ito sa kasaysayan. Gayunpaman, napakakonti ang alam sa ngayon ukol sa mga gampaning pangkasarian sa mga pinakaunang lipunan ng tao, bagamat ipinagpapalagay na pawang pareho lamang ito sa kasalukuyan simula pa noong [[Paleolitiko]], kumpara sa mga kamag-anak ng modernong tao na mga [[Neandertal]], na halos walang pinagkaiba sa pag-uugali ang dalawang kasarian.<ref>{{Cite book |last=Dobres |first=Marcia-Anne |author-link=Marcia-Anne Dobres |title=A Companion to Global Gender History |date=27 November 2020 |publisher=Wiley |isbn=978-1-119-53580-5 |editor-last=Meade |editor-first=Teresa A. |editor-link=Teresa Meade |edition= |pages=183–204 |language=en |trans-title=Katulong sa Pandaigdigang Kasaysayan ng Kasarian |chapter=Gender in the Earliest Human Societies |trans-chapter=Kasarian sa mga Pinakaunang Lipunan ng Tao |doi=10.1002/9781119535812.ch11 |access-date= |editor2-last=Wiesner-Hanks |editor2-first=Merry E. |editor2-link=Merry Wiesner-Hanks |chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119535812.ch11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220610113514/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119535812.ch11 |archive-date=10 June 2022 |url-status=live |s2cid=229399965}}</ref> === Kamag-anakan === {{main|Kamag-anakan}}Ginugrupo ng lahat ng mga lipunan ng tao ang mga uri ng relasyong panlipunan depende sa kanilang kaugnayan sa [[magulang]], [[anak]], at iba pang mga [[kadugo]], gayundin sa relasyon bunsod ng [[kasal]] ([[manugang]]). Meron ding ikatlong uri ng relasyon para sa mga [[ninong at ninang]] gayundin sa mga ampon ([[Relasyong piktibo|piktibo]]). Sa pangkalahatan, itinuturing ang mga ito bilang mga kamag-anak, na mahalaga sa mga lipunan dahil ito ang nagdidikta ng katayuan at [[pagmamana]].<ref>{{cite web |title=The Nature of Kinship: Overview |trans-title=Ang Kalikasan ng Kamag-anak: Buod |url=https://www2.palomar.edu/anthro/kinship/kinship_1.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203230431/https://www2.palomar.edu/anthro/kinship/kinship_1.htm |archive-date=3 December 2020 |access-date= |website=www2.palomar.edu |language=en}}</ref> Lahat ng mga lipunan ay nagbabawal sa [[insesto]] sa pagitan ng mga kamag-anak hanggang sa isang partikular na antas; gayunpaman, meron ding mga lipunan na may preperensiya sa pag-aasawa sa isang kamag-anak.<ref>{{cite journal |vauthors=Itao K, Kaneko K |date=February 2020 |title=Evolution of kinship structures driven by marriage tie and competition |trans-title=Pinapatakbo ng kaugnayan sa kasal at kompetisyon ang ebolusyon ng mga estraktura ng kamag-anakan |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=117 |issue=5 |pages=2378–2384 |bibcode=2020PNAS..117.2378I |doi=10.1073/pnas.1917716117 |pmc=7007516 |pmid=31964846 |doi-access=free}}</ref> Madalas na nagpapares ang mga tao sa isa't-isa, mula sa [[monogamya]] (isang lalaki para sa isang babae), [[polihinya]] (isang lalaki para sa maraming babae), [[poliandriya]] (isang babae para sa maraming lalaki), at [[Poligamiya|poligamya]] (maraming lalaki para sa maraming babae).<ref>{{Cite journal |last1=Schacht |first1=Ryan |last2=Kramer |first2=Karen L. |date=17 July 2019 |title=Are We Monogamous? A Review of the Evolution of Pair-Bonding in Humans and Its Contemporary Variation Cross-Culturally |trans-title=Monogamous ba Tayo? Rebyu sa Ebolusyon ng Pagpapares sa mga Tao at sa mga Kontemporaryong Baryasyon Nito sa mga Kultura |journal=[[Frontiers in Ecology and Evolution]] |language=en |volume=7 |page=230 |bibcode=2019FrEEv...7..230S |doi=10.3389/fevo.2019.00230 |issn=2296-701X |doi-access=free}}</ref> Sa malaking bahagi ng kasaysayan, polihinya ang madalas na anyo ng pares ng mga tao hanggang sa sumapit ang Neolitiko, nang umusbong at unti-unting naging karaniwan ang monogamya bunsod ng pagpalit ng pamumuhay mula [[Taong pagala-gala|nomadiko]] tungo sa [[Sedentaryong buhay|sedentaryo]].<ref>{{Cite journal |last1=Dupanloup |first1=Isabelle |last2=Pereira |first2=Luisa |last3=Bertorelle |first3=Giorgio |last4=Calafell |first4=Francesc |last5=Prata |first5=Maria João |last6=Amorim |first6=Antonio |last7=Barbujani |first7=Guido |date=1 July 2003 |title=A Recent Shift from Polygyny to Monogamy in Humans Is Suggested by the Analysis of Worldwide Y-Chromosome Diversity |trans-title=Iminumungkahi ng Pagsusuri sa Pandaigdigang Dibersidad sa Kromosomang Y ang Kamakailang Paglipat mula Polihinya papuntang Monogamya sa mga Tao |url=http://link.springer.com/10.1007/s00239-003-2458-x |journal=[[Journal of Molecular Evolution]] |language=en |volume=57 |issue=1 |pages=85–97 |bibcode=2003JMolE..57...85D |doi=10.1007/s00239-003-2458-x |issn=0022-2844 |pmid=12962309 |access-date= |via=Springer Link}}</ref> Ayon sa mga pananaliksik sa henetika, polihinya ang pinakakaraniwang anyo ng pares hanggang sa [[Pleistoseno]].<ref>{{Cite journal |last1=Nelson |first1=Emma |last2=Rolian |first2=Campbell |last3=Cashmore |first3=Lisa |last4=Shultz |first4=Susanne |date=3 November 2010 |title=Digit ratios predict polygyny in early apes, Ardipithecus, Neanderthals and early modern humans but not in Australopithecus |trans-title=Prediksyon ng rásyong bilang ang polihinya sa mga sinaunang bakulaw, Ardipithecus, Neandertal, at sinaunang modernong tao pero hindi sa mga Australopithecus |journal=[[Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences]] |language=en |volume=278 |issue=1711 |pages=1556–1563 |doi=10.1098/rspb.2010.1740 |issn=0962-8452 |pmc=3081742 |pmid=21047863}}</ref> === Etnisidad === {{main|Pangkat etniko}}Isang panlipunang kategorya ang mga [[pangkat etniko]] ng mga tao, na siyang nagbibigay ng [[pagkakakilanlan]] sa mga taong may magkakaparehong katangian na nagtatangi sa kanila sa ibang mga grupo ng tao. Kabilang sa mga katangiang ito ang mga tradisyon, ninuno, wika, kasaysayan, lipunan, kultura, bansa, at relihiyon sa isang partikular na lugar.<ref>{{cite book |last=Chandra |first=Kanchan |author-link=Kanchan Chandra |title=Constructivist theories of ethnic politics |date=2012 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-989315-7 |pages=69–70 |language=en |trans-title=Mga teoryang konstruktibista ng politikang etniko |oclc=829678440}}</ref> Hiwalay na konsepto ang pangkat etniko sa [[lahi]], na nakabase sa pisikal na katangian, bagamat pareho silang mga [[Gawaing panlipunan|panlipunang gawa]].<ref>{{cite web |date=22 February 2019 |title=Race and ethnicity: How are they different? |trans-title=Lahi at etnisidad: Paano sila nagkakaiba? |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022013516/https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ |archive-date=22 October 2020 |access-date= |website=Culture |language=en |vauthors=Blackmore E}}</ref> Mahirap igrupo ang mga tao base sa etnisidad dahil sa dibersidad na maaaring magkaroon sa mga ito, gayundin sa kawalang katiyakan sa kahulugan ng pangkat etniko mismo.<ref>{{cite journal |vauthors=Chandra K |date=2006 |title=What is Ethnic Identity and Does It Matter? |trans-title=Ano ang Pagkakakilanlang Etniko at Mahalaga ba Ito? |journal=Annual Review of Political Science |language=en |volume=9 |issue=1 |pages=397–424 |doi=10.1146/annurev.polisci.9.062404.170715 |issn=1094-2939 |doi-access=free}}</ref> Gayunpaman, nananatili pa rin itong isang makapangyarihang kategorya na nagpausbong sa konsepto ng mga [[bansa]] pagsapit ng ika-19 na siglo.<ref>{{cite journal |vauthors=Banton M |year=2007 |title=Max Weber on 'ethnic communities': a critique |url=https://archive.org/details/sim_nations-and-nationalism_2007-01_13_1/page/18 |trans-title=Si Max Weber sa 'mga pamayanang etniko': kritik |journal=Nations and Nationalism |language=en |volume=13 |issue=1 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x}}</ref> === Pamahalaan at politika === {{main|Pamahalaan|Politika}} [[Talaksan:Secretary_of_the_Interior_Deb_Haaland_traveled_to_New_York_City_to_represent_the_United_States_at_the_United_Nation’s_23rd_Permanent_Forum_on_Indigenous_Issues_on_15_April_2024_-_6.jpg|thumb|[[Mga Nagkakaisang Bansa]] ang pinakamalaking pandaigdigang organisasyon ng mga tao.]] Habang lumalaki at kumakapal ang dami ng mga tao sa mga pamayanang nagsasaka, nagiging komplikado ang mga interaksyon ng mga tao sa isa't-isa. Humantong ito kalaunan sa pag-usbong ng [[pamamahala]] sa pamayanan at sa pagitan ng mga pamayanan.<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/mapsoftimeintrod00chri |title=Maps of Time |vauthors=Christian D |date=2004 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-24476-4 |language=en |trans-title=Mga Mapa ng Panahon |url-access=registration}}</ref> Nagbabago ang kaugnayan ng mga tao sa [[politika]] lalo na kung mas makakalamang sila sa paglipat.<ref>{{cite web |date=20 September 2017 |title=How Did Humans Get So Good at Politics? |trans-title=Paano Naging Napakagaling ng mga Tao sa Politika? |url=https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807003627/https://www.sapiens.org/evolution/human-evolution-politics/ |archive-date=7 August 2020 |access-date= |website=SAPIENS |language=en-US |vauthors=Cronk L, Leech BL}}</ref> Gumagawa ng mga [[batas]] at [[Patakarang pampubliko|patakaran]] ang mga pamahalaan para sa mga nasasakupan nito. Maraming anyo ng pamamahala sa kasaysayan, na nakasalalay sa antas ng kanilang kontrol sa mga nasasakupan at sa kapangyarihan.<ref>{{cite web |date=14 February 2011 |title=What Are the Different Types of Governments? |trans-title=Ano-ano ang mga Iba't-ibang Uri ng Pamahalaan? |url=https://www.livescience.com/33027-what-are-the-different-types-of-governments.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201203345/https://www.livescience.com/33027-what-are-the-different-types-of-governments.html |archive-date=1 February 2021 |access-date= |website=livescience.com |language=en |vauthors=Melina R}}</ref> Sa kasalukuyan, tinatayang nasa 47% ng mga tao ang naninirahan sa [[demokrasya]], 37% sa [[awtoritarismo]], at 17% naman sa magkahalong pamamahala.<ref>{{cite web |date=10 February 2022 |title=Democracy Index 2021: less than half the world lives in a democracy |trans-title=Democracy Index 2021: wala sa kalahati ng mundo ang naninirahan sa demokrasya |url=https://www.eiu.com/n/democracy-index-2021-less-than-half-the-world-lives-in-a-democracy/ |work=[[The Economist Democracy Index]] |publisher=[[Economist Intelligence Unit]] |language=en}}</ref> Marami sa mga bansa sa mundo sa kasalukuyan ang ksapi ng isang [[alyansa]] o [[organisasyon]], ang pinakamalaki ay ang [[Mga Nagkakaisang Bansa]] na may 193 miyembrong estado.<ref>{{cite web |author=Jeannie Evers |date=23 December 2012 |title=international organization |trans-title=pandaigdigang organisasyon |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/international-organization/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427195211/http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/international-organization/ |archive-date=27 April 2017 |access-date= |website=National Geographic Society |language=en}}</ref> === Kalakalan at ekonomiya === {{main|Kalakalan|Ekonomiya}}Isa sa mga pangunahing katangian ng mga ''Homo sapiens'' ang [[kalakalan]], ang boluntaryong palitan ng [[yaman]] sa isa't-isa. Ayon sa mga pananaliksik, nagsasagawa ang mga sinaunang tao ng pangmalayuang kalakalan na nagbigay-daan naman sa palitan ng mga yaman, pagkain, at ideya, na wala sa mga [[Neandertal]].<ref>{{cite journal |vauthors=Horan RD, Bulte E, Shogren JF |date=1 September 2005 |title=How trade saved humanity from biological exclusion: an economic theory of Neanderthal extinction |trans-title=Paano sinalba ng kalakalan ang sangkatauhan mula sa biolohikal na pagbubukod: teoryang ekonomiko sa pagkawala ng mga Neandertal |journal=Journal of Economic Behavior & Organization |language=en |volume=58 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1016/j.jebo.2004.03.009 |issn=0167-2681}}</ref> Ipinagpapalagay na nagpapalitan ang mga sinaunang tao ng mga materyales para makagawa ng mga bagay, tulad halimbawa ng [[obsidiyano]].<ref>{{cite web |date=15 March 2018 |title=Humans may have been trading with each for as long as 300,000 years |trans-title=Maaaring nakikipagkalakalan ang mga tao sa loob ng 300,000 taon na |url=https://inews.co.uk/news/science/early-humans-trading-300000-years-135655 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123015959/https://inews.co.uk/news/science/early-humans-trading-300000-years-135655 |archive-date=23 January 2021 |access-date= |website=inews.co.uk |language=en |vauthors=Polianskaya A}}</ref> Gayunpaman, ang unang pandaigdigang kalakalan sa mundo ay ang palitan ng [[Imperyong Romano|mga Romano]] at [[Dinastiyang Han|Tsino]] sa [[Daang Sutla]].<ref>{{cite news |title=How spices changed the ancient world |language=en |trans-title=Paano binago ng mga pampalasa ang sinaunang mundo |website=[[BBC]] |url=https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125075428/https://www.bbc.com/future/bespoke/made-on-earth/the-flavours-that-shaped-the-world/ |archive-date=25 January 2021 |vauthors=Henriques M}}</ref> Ipinagpapalagay din na pawang mga [[bigayan ng regalo]] ang anyo ng ekonomiya ng mga sinaunang tao imbes na [[Palitan ng paninda|palitan]].<ref>{{cite web |date=26 February 2016 |title=The Myth of the Barter Economy |trans-title=Ang Mito ng Ekonomiya ng Palitan |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210215153209/https://www.theatlantic.com/business/archive/2016/02/barter-society-myth/471051/ |archive-date=15 February 2021 |access-date= |website=The Atlantic |language=en-US |vauthors=Strauss IE}}</ref> Mga hayop at kabibe ang ilan sa mga pinakaunang anyo ng [[pera]]. Kalaunan, iniisyu na ito ng mga pamahalaan sa pamamagitan ng [[barya]], [[Salaping papel|perang papel]], at sa modernong panahon, [[elektronikong pera]].<ref name="www.pbs.org-1996">{{cite web |date=26 October 1996 |title=The History of Money |trans-title=Ang Kasaysayan ng Pera |url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/article/history-money/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129121807/https://www.pbs.org/wgbh/nova/article/history-money/ |archive-date=29 November 2020 |access-date= |website=www.pbs.org |language=en-US}}</ref> [[Ekonomika]] ang tawag sa pag-aaral sa interaksyon ng mga tao ukol sa pamamahala sa [[kakulangan ng yaman]].<ref>{{cite web |date=July 2000 |title=Why do we need economists and the study of economics? |trans-title=Bakit kailangan ng mga ekonomista at pag-aaral ng ekonomika? |url=https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023941/https://www.frbsf.org/education/publications/doctor-econ/2000/july/economics-economists/ |archive-date=12 November 2020 |access-date= |website=Federal Reserve Bank of San Francisco |language=en}}</ref> Napakalaki ng [[Agwat ng yaman|agwat]] ng mga pinakamayayamang tao sa mga pinakamahihirap; katumbas ng kabuuang yaman ng walong pinakamayayamang tao sa kasalukuyan ang kabuuang yaman ng kalahati sa pinakamahihirap na tao sa mundo.<ref>{{cite web |title=The inequality delusion: Why we've got the wealth gap all wrong |trans-title=Ang delusyon ng di pagkakapantay-pantay: Bakit mali tayo sa ideya ng agwat ng yaman |url=https://www.newscientist.com/article/mg23731710-300-the-inequality-delusion-why-weve-got-the-wealth-gap-all-wrong/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203042931/https://www.newscientist.com/article/mg23731710-300-the-inequality-delusion-why-weve-got-the-wealth-gap-all-wrong/ |archive-date=3 February 2021 |access-date= |website=New Scientist |language=en-US |vauthors=Sheskin M}}</ref> === Karahasan === {{main|Karahasan}}Ang antas ng [[karahasan]] ng mga tao ay halos pareho lang sa ibang mga [[Hominoidea|bakulaw]], maliban lang sa preperensiya nila sa mga nasa hustong gulang kesa sa mga bata, na mas karaniwan sa ibang mga espesye ng bakulaw.<ref>{{cite web |date=28 September 2016 |title=Humans: Unusually Murderous Mammals, Typically Murderous Primates |trans-title=Mga Tao: Di Karaniwang Pumapatay na Mamalya, Madalas na Pumapatay na Primado |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121602/https://www.theatlantic.com/science/archive/2016/09/humans-are-unusually-violent-mammals-but-averagely-violent-primates/501935/ |archive-date=7 May 2021 |access-date= |website=The Atlantic |language=en |vauthors=Yong E}}</ref> Ayon sa mga pananaliksik, nasa 2% ng mga ''Homo sapiens'' ang [[Pagpatay|pinatay]] sa sinaunang panahon, na tumaas sa 12% noong [[Gitnang Kapanahunan]], at bumaba pagsapit ng modernong panahon pabalik sa 2%.<ref>{{cite journal |vauthors=Gómez JM, Verdú M, González-Megías A, Méndez M |date=October 2016 |title=The phylogenetic roots of human lethal violence |url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-10-13_538_7624/page/233 |trans-title=Ang pilohenetikong ugat ng nakakamatay na karahasan ng tao |journal=Nature |language=en |volume=538 |issue=7624 |pages=233–237 |bibcode=2016Natur.538..233G |doi=10.1038/nature19758 |pmid=27680701 |s2cid=4454927}}</ref> Iba-iba ang antas ng karahasan sa mga lipunan ng tao, kung saan nasa 0.01% ang nagaganap na karahasan sa mga lipunang may mga batas na nagbabawal sa naturang gawain.<ref>{{cite journal |vauthors=Pagel M |date=October 2016 |title=Animal behaviour: Lethal violence deep in the human lineage |trans-title=Ugali ng hayop: Nakaugat sa mga tao ang nakakamatay na karahasan |url=https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=538 |issue=7624 |pages=180–181 |bibcode=2016Natur.538..180P |doi=10.1038/nature19474 |pmid=27680700 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220520203015/https://centaur.reading.ac.uk/67361/1/Pagel%20N%26V%20on%20Gomez%20et%20al.pdf |archive-date=20 May 2022 |access-date= |s2cid=4459560}}</ref> Isang napakalaking paksa sa mga debate ang kagustuhan ng mga tao na magsagawa ng maramihang pagpatay kagaya ng mga [[digmaan]]. Ayon sa isang teorya, likas sa mga tao ang digmaan na ginagamit bilang pangbawas sa mga kakompetensiya. Ayon naman sa isang teorya, bago lamang umusbong ang digmaan na resulta ng pagpalit ng kondisyong panlipunan. Bagamat hindi pa tunay na napagkakasunduan, kasalukuyang itinuturo ng mga ebidensiya ang digmaan bilang naging karaniwan bandang 10,000 taon ang nakaraan, at sa ibang mga lugar, mas kamakailan pa.<ref name="Ferguson-2018">{{cite web |date=1 September 2018 |title=War Is Not Part of Human Nature |trans-title=Hindi Likaa sa mga Tao ang Digmaan |url=https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210130124940/https://www.scientificamerican.com/article/war-is-not-part-of-human-nature/ |archive-date=30 January 2021 |access-date= |website=Scientific American |language=en |vauthors=Ferguson RB}}</ref> Noong ika-20 siglo, naganap ang dalawang pandaigdigang digmaan na kumitil sa buhay ng tinatayang 167 hanggang 188 milyong katao.<ref>{{cite magazine |date=September–October 2006 |title=The Next War of the World |trans-title=Ang Susunod na Digmaan ng Mundo |url=https://www.foreignaffairs.com/articles/middle-east/2006-09-01/next-war-world |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220425051203/https://www.foreignaffairs.com/articles/middle-east/2006-09-01/next-war-world |archive-date=25 April 2022 |access-date= |magazine=Foreign Affairs |language=en |vauthors=Ferguson N}}</ref> Bagamat mahirap makakuha ng mga mapagkakatiwalaang impormasyon ukol sa dami ng mga namatay dahil sa mga digmaan bago ang modernong panahon, ipinagpapalagay na kumonti ang mga namatay dahil sa digmaan sa nakalipas na 80 taon kumpara sa nakaraang 600 taon.<ref>{{Cite web |last=Beauchamp |first=Zack |date=23 June 2015 |title=600 years of war and peace, in one amazing chart |trans-title=600 taon ng digmaan at kapayapaan, sa isang kamangha-manghang tsart |url=https://www.vox.com/2015/6/23/8832311/war-casualties-600-years |website=Vox |language=en}}</ref> == Tingnan din == * [[Lalaki|Lalaking tao]] * [[Babae (kasarian)|Babaeng tao]] * [[Pagkatao]] * [[Mga araling pantao]] == Talababa == {{Reflist|group=n}} == Sanggunian == {{reflist|2}} {{Human Evolution}} {{Hominidae nav}} {{Apes}} {{Taxonbar|from=Q15978631}} {{Authority control|state=expanded}} [[Kategorya:Tao|*]] [[Kategorya:Primates]] kwej94vx935a4xrj6i64v1vckeiyapz 0 1197 2221281 2219280 2026-08-22T01:02:26Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221281 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit sa tuldik sa unang banggit ng paksa. --> [[Talaksan:CMAP_-_Centre_de_Mathématiques_Appliquées_de_l'Ecole_polytechnique_(25911635211).jpg|thumb|Isa ang matematika sa mga larangang itinuturo sa lahat ng antas ng edukasyon.]] '''Matemátiká'''<ref name=":0">{{Cite web |title=matematika - Diksiyonaryo |url=https://diksiyonaryo.ph/search/matematika |access-date=13 Hunyo 2024 |website=diksiyonaryo.ph}}</ref> o '''sipnayan'''<ref name="maugnayin"/> ang larangan ng [[kaalaman]] na pangunahing nakatuon sa mga bilang, komputasyon, pormula, estraktura, hugis, espasyo, kantidad, at ang mga pagbabago nito. Dahil sa lawak ng saklaw ng larangan, wala itong napagkakasunduang isang tiyak na kahulugan, bagamat may mga [[matematiko]] at akademikong nagsubok na bigyang-kahulugan ito sa kasaysayan. Ang modernong matematika ay nahahati sa mga pangunahing sangay na kinabibilangan ng [[teorya ng bilang]], [[alhebra]], [[heometriya]], at [[pagsusuring matematikal|pagsusuri]]. Itinuturing ito bilang isang napakahalagang larangan kung saan nakaangkla ang ibang mga larangan, tulad halimbawa ng [[likas na agham]], [[inhinyera]], [[medisina]], [[pananalapi]], [[agham pangkompyuter]], at [[agham panlipunan]]. Bagamat ginagamit ang larangan sa pagmomodelo sa mga penomena, hiwalay sa mga maagham na teorya at eksperimento ang mga pangunahing katotohanan ng matematika. May ilang sangay na nadebelop upang magamit sa ibang mga larangan, tulad ng [[estadistika]] at [[teorya ng laro]], at madalas na ginugrupo sa ilalim ng [[matematikang nalalapat]]. Samantala, may mga sangay naman na hiwalay na nadebelop nang walang gamit sa simula, at ginugrupo sa ilalim ng [[purong matematika]], bagamat kalauna'y nakahanap rin ang mga ito ng paggamit dahil sa samu't saring dahilan, tulad ng pag-usad ng [[teknolohiya]]. Sentro sa mga gawain sa matematika ang paghahanap sa mga katangian ng mga [[matematikal na bagay|basal na bagay]] ({{lang-en|abstract objects}}) gamit ang [[pagdadahilan]] upang [[matematikal na patunay|patunayan]] ang mga ito. Madalas ito ay isang likas na [[Kabasalan (matematika)|kabasalan]], o di kaya'y mga entidad na itinuturing na may mga partikular na katangian o mga [[aksoma]]. ''Patunay'' ang tawag sa mga resultang ginamitan ng sunod-sunod na paglalapat ng mga [[tuntuning imperensiyal|tuntunin]] sa [[imperensiya]] upang masabing totoo nga ito. Kasama sa mga resultang ito ay ang mga napatunayan na'ng [[teorema]], aksoma, at ilang mga panimulang katangian na kinilala bilang mga tunay na simulain sa paggawa ng teorya. [[Sinaunang Gresya|Mga Griyego]] ang nagpasimula sa paggamit ng mga patunay sa matematika. Pinakasikat sa mga patunay ng [[matematikang Griyego]] ang ''[[Mga Elemento ni Euclides|Mga Elemento]]'' ni [[Euclides]]. Simula pa noon, hinahati na ang matematika sa dalawang sangay: heometriya at [[aritmetika]]. Nagbago ito simula noong ika-16 na siglo, nang sinama ang [[alhebra]] at [[kalkulo]]. Mula sa puntong yon, naging madalas na ang paggamit ng matematika upang makagawa ng mga [[pagtuklas]] sa agham. Naging sentro ng debate noong ika-19 na siglo ang mga [[haligi ng matematika]], na nagbigay-daan upang mabuo ang [[sistemang aksomatiko]]. Sa modernong panahon, kasalukuyang kinilala ng [[Mathematics Subject Classification]] ang 60 larangan bilang mga pangunahing sangay ng matematika.<ref name=":1">{{cite journal |last1=Dunne |first1=Edward |last2=Hulek |first2=Klaus |author2-link=Klaus Hulek |date=March 2020 |title=Mathematics Subject Classification 2020 |url=https://www.ams.org/journals/notices/202003/rnoti-p410.pdf |url-status=live |journal=Notices of the American Mathematical Society |language=en |volume=67 |issue=3 |pages=410–411 |doi=10.1090/noti2052 |issn=0002-9920 |eissn=1088-9477 |lccn=sf77000404 |oclc=1480366 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210803203928/https://www.ams.org/journals/notices/202003/rnoti-p410.pdf |archive-date=3 Agosto 2021 |access-date= |quote= |doi-access=free}}</ref> == Etimolohiya == Direktang [[salitang hiram|hiniram]] ang salitang "matematika" sa [[wikang Kastila]] na ''matemática,<ref name=":0" />'' na nagmula naman mula sa [[wikang Griyego]] na ''mathēmatiká'' ({{Lang-gr|μαθηματικά}}). Nagmula naman ito mula sa [[Sinaunang Gresya|sinaunang Griyegong]] ''máthēma'' ({{Lang-gr|μάθημα}}, {{Literal na pagsasalin|mga bagay na nalalaman}}), na nanganguhulugang "[[agham]]" o "[[Edukasyon|pag-aaral]]", bagamat nagkaroon ito ng mas makitid na kahulugan pagsapit ng [[panahong klasikal]] sa [[Gresya]].<ref name="EOD_n">{{cite encyclopedia |title=Mathematic (n.) |dictionary=[[Online Etymology Dictionary]] |url=https://www.etymonline.com/word/mathematic |access-date= |last=Harper |first=Douglas |date=28 Marso 2019 |language=en |trans-title=Matematika (png.) |archive-url=https://web.archive.org/web/20130307093926/http://etymonline.com/index.php?term=mathematic&allowed_in_frame=0 |archive-date=7 Marso 2013 |url-status=live}}</ref>{{efn|Halimbawa nito ang paggamit ni [[Platon]] sa ika-6 na aklat, bahagi 510c ng kanyang ''[[Republika (Platon)|Republika]]'', bagamat hindi niya itong direktang sinabi.<ref>{{cite book|author=Platon|year=1969|orig-date=375 BKP|author-link=Platon|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |title=Republic|trans-title=Republika|lang=en|translator=Paul Shorey|publisher=Harvard University Press|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224152747/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Plat.+Rep.+6.510c&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0168 |archive-date=24 Pebrero 2024}}</ref>}} Ang [[pang-uri]] nito ay ''mathēmatikós'' ({{Lang-gr|μαθηματικός}}), na nangangahulugang "mahilig mag-aral"; dito nanggaling ang salitang "matematikal".<ref>{{cite encyclopedia |title=Mathematical (adj.) |dictionary=[[Online Etymology Dictionary]] |url=https://www.etymonline.com/word/mathematical |access-date= |last=Harper |first=Douglas |date=22 Disyembre 2018 |language=en |trans-title=Matematikal (pnu.) |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126170916/https://www.etymonline.com/word/mathematical |archive-date=26 Nobyembre 2022 |url-status=live}}</ref> ''Mathēmatikoi'' ({{Lang-gr|μαθηματικοί}}) ang tawag noon sa mga estudyante, bagamat dito nanggaling ang salitang "[[matematiko]]". Ang mga tagasunod ng [[Pitagorasismo]] ang nagpakitid sa kahulugan nito upang tukuyin lamang ang [[aritmetika]] at [[heometriya]]. Pagsapit ng kapanahunan ni [[Aristoteles]], ganito na ang kahulugan ng matematika.<ref>{{cite journal |last=Perisho |first=Margaret W. |date=Tagsibol 1965 |title=The Etymology of Mathematical Terms |url=https://archive.org/details/sim_pi-mu-epsilon-journal_spring-1965_4_2/page/62 |trans-title=Ang Etimolohiya ng mga Terminong Pangmatematika |journal=[[Pi Mu Epsilon Journal]] |language=en |volume=4 |issue=2 |pages=62–66 |issn=0031-952X |jstor=24338341 |lccn=58015848 |oclc=1762376}}</ref> [[Astrolohiya]] (o sa ibang kaso, [[astronomiya]]) ang karaniwang ibig sabihin ng matematika hanggang noong bago ang ika-16 na siglo. Nagbago ang kahulugan nito patungo sa modernong kahulugan nito pagsapit ng ika-19 na siglo. Nagresulta ang pagbabagong ito sa mga maling pagsasalin sa naturang salita; halimbawa, maling naisalin ang babala ni [[Agustin ng Hipona|San Agustin]] sa mga [[Kristiyanismo|Kristiyano]] sa kanyang kasulutan kontra sa mga ''mathematici''. Astrologo ang ibig sabihin nito nung panahong niya, hindi matematiko, bagamat ginagamit pa rin ang pagkakamaling ito ng mga panatiko upang ikondena ang mga matematiko.<ref name="Boas">{{cite book |last=Boas |first=Ralph P. |author-link=Ralph P. Boas Jr. |title=Lion Hunting and Other Mathematical Pursuits: A Collection of Mathematics, Verse, and Stories |url=https://archive.org/details/lionhuntingother0000boas |publisher=[[Mathematical Association of America]] |year=1995 |isbn=978-0-88385-323-8 |editor-last1=Alexanderson |editor-first1=Gerald L. |page=[https://archive.org/details/lionhuntingother0000boas/page/257 257] |language=en |trans-title=Pangangaso sa Leon at Ibang Mga Tunguhing Matematikal: Koleksyon ng Matematika, Berso, at Kuwento |chapter=What Augustine Didn't Say About Mathematicians |trans-chapter=Kung Anong Hindi Sinabi ni San Agustin Patungkol sa mga Matematiko |lccn=94078313 |oclc=633018890 |editor-last2=Mugler |editor-first2=Dale H.}}</ref> Sa wikang Kastila nagmula ang modernong salitang Tagalog na "matematika". Ang ''matemática'' ay isang [[Pangngalan|pangngalang]] isahan ({{Lang-en|singular noun}}); ang maramihan nito ay ''matemáticas'', na siyang opisyal na salin nito sa wikang Kastila.<ref name="GALL">{{Cite web |last=Gallardo |first=Susana |date=7 Agosto 2013 |title=Matemática o matemáticas ¿Una cuestión de número? |trans-title=''Matemática'' o ''matemáticas'' Tanong ng bilang? |url=https://nexciencia.exactas.uba.ar/matematica-matematicas-lexicografia |website=NEXciencia |publisher=[[Pamantasan ng Buenos Aires]] |language=es |access-date=13 Hunyo 2024 |archive-date=18 Mayo 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240518152406/https://nexciencia.exactas.uba.ar/matematica-matematicas-lexicografia |url-status=dead }}</ref> Ganito rin ang kaso sa ibang [[mga wikang Romanse]], lalo na sa [[wikang Ingles]] na ''mathematics''. May mga teorya na dahil ito sa pagsalin sa sinaunang Griyego na ''ta mathēmatiká'' ({{Lang-gr|τὰ μαθηματικά}}), na nangangahulugang "lahat ng mga may kinalaman sa matematika", bagamat posible rin na nagmula lang din ito sa pang-uri nito at ginaya ng mga mananalitang Ingles ang lohika ng mga salitang ''physics'' ([[pisika]]) at ''metaphysics'' ([[metapisika]]), na parehong nasa anyong maramihan kahit na isahan lang ito. Pinapaikli rin ang salita bilang ''math'', na popular na ginagamit din sa Pilipinas, o ''maths'' sa [[Wikang Ingles|Britanikong Ingles]].<ref>{{cite web |title=Maths (Noun) |url=https://www.oed.com/dictionary/maths_n |access-date= |website=[[Oxford English Dictionary]] |publisher=[[Oxford University Press]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Math (Noun³) |url=https://www.oed.com/dictionary/math_n3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200404201407/http://oed.com/view/Entry/114982 |archive-date=4 Abril 2020 |access-date= |website=[[Oxford English Dictionary]] |publisher=[[Oxford University Press]] |language=en}}</ref> Samantala, isang [[neolohismo]] ang salitang "sipnayan". Nagmula ito sa diksiyonaryong ''[[Maugnaying Talasalitaan]]'' (1969) bilang bahagi ng mga mungkahi ng paggawa ng mga [[Wikang Filipino|salitang Pilipino]] na kombinasyon ng mga [[Mga wika sa Pilipinas|wikang rehiyon ng Pilipinas]]. Sa salitang ito, nabuo ito mula sa pinagsamang [[Mga wikang Bisaya|salitang Bisaya]] na ''isip'' ("matematika") at hanayan. Tulad ng marami sa mga mungkahi ng diksiyonaryo, hindi ito madalas gamitin sa karaniwang diskurso.<ref>{{Cite book|title=Tradisyon at wikang Filipino|url=https://books.google.com/books?id=9Y9kAAAAMAAJ&newbks=0&hl=en|publisher=Sentro ng Wikang Filipino, Sistemang Unibersidad ng Pilipinas|date=1997|isbn=978-971-8781-69-2|language=tl|first=Virgilio S.|last=Almario}}</ref><ref name="maugnayin">{{Maugnayin|salita=sipnayan|pahina=39}}</ref> == Kasaysayan == {{main|Kasaysayan ng matematika}} === Sinaunang panahon === {{multiple image|align=right|perrow=2|total_width=280|direction=horizontal|image1=Euclid statue, Oxford University Museum of Natural History, UK - 20080315.jpg|image2=Domenico-Fetti Archimedes 1620.jpg|image3=Raffael 068.jpg|image4=Hipparchus by Raphael.jpg|footer=Taas pababa, kaliwa pakanan: [[Euclides]], [[Arkimedes]], [[Pitagoras]]. at [[Hiparco]].}}Tinatayang [[pagbibilang|nagbibilang]] na ang mga [[sinaunang tao]] simula pa noong {{BKP|44000|link=y}}.<ref>{{Cite web |title=Early Human Counting Tools |trans-title=Mga Sinaunang Kagamitang Pambilang ng mga Tao |url=https://mathtimeline.weebly.com/early-human-counting-tools.html |access-date= |website=Math Timeline |language=en}}</ref> Kaya nilang magbilang ng parehong mga pisikal at abstraktong bagay tulad ng araw, buwan, taon, at panahon.<ref>{{Cite book |last=Zaslavsky |first=Claudia |author-link=Claudia Zaslavsky |title=Africa Counts: Number and Pattern in African Culture. |date=1999 |publisher=Chicago Review Press |isbn=978-1-61374-115-3 |language=en |trans-title=Nagbibilang ang Aprika: Bilang at Terno sa Kulturang Aprikano. |oclc=843204342}}</ref> Ganito nagsimula ang matematika hanggang noong {{BKP|3000|link=}}, nang nagsimulang gamitin ng mga taga-[[Babylonia]] at [[sinaunang Ehipto|Ehipto]] ang mga panimulang elemento ng [[aritmetika]], [[heometriya]], at maging [[alhebra]] sa kanilang mga gawain, tulad ng [[pagbubuwis]], [[pera]], [[konstruksiyon]], at [[astronomiya]].{{sfn|Kline|1990|loc=Kabanata 1}} Tinatayang ginawa noong {{BKP|2000}} hanggang {{BKP|1800}} ang mga pinakalumang tekstong pangmatematika sa [[Mesopotamia]] at Ehipto. Marami sa mga ito ang nagpapahiwatig na alam na nila (o may ideya sila kahit papaano) ang konsepto ng [[teorema ni Pitagoras]], <math class="inline">a^2 + b^2 = c^2</math>. Sa [[matematika ng Babylonia]] unang lumitaw sa kasaysayan ang apat na pangunahing operasyon ng [[mababang aritmetika]]: [[pagdaragdag]], [[pagbabawas]], [[pagpaparami (matematika)|pagpaparami]], at [[paghahati]]. Gumamit din sila ng [[notasyong posisyonal]] na nakaayon sa [[seksahesimal]] na sistema ng bilang, na ginagamit pa rin sa modernong panahon para sa pagbibilang ng oras at [[anggulo]].{{sfn|Boyer|1991|loc="Mesopotamia" pp. 24–27}} Nagsimulang maging ganap na larangan ang [[Matematikang Griyego|matematika ng mga sinaunang Griyego]] pagsapit ng {{BKP|ika-6 na siglo|link=}}, at hinihiwalay na ito mula sa agham ng ilang mga Griyego tulad ng mga tagasunod ni [[Pitagoras]].<ref>{{cite book |last=Heath |first=Thomas Little |author-link=Thomas Heath (klasista) |url=https://archive.org/details/historyofgreekma0002heat/page/n14 |title=A History of Greek Mathematics: From Thales to Euclid |date=1981 |publisher=Dover Publications |isbn=978-0-486-24073-2 |location=New York |page=1 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Matematikang Griyego: Mula Tales hanggang Euclides |orig-date=1921 |url-access=registration}}</ref> Bandang {{BKP|300|link=}}, sinimulang kolektahin ni [[Euclides]] ang kaalaman ng mga Griyego sa matematika sa pamamagitan ng paggawa ng mga [[palagay]] at mga unang prinsipyo, na kalauna'y nagresulta upang mabuo ang [[kaparaanang aksomatiko]] na ginagamit sa matematika magpahanggang ngayon.<ref>{{Cite journal |last=Mueller |first=I. |date=1969 |title=Euclid's Elements and the Axiomatic Method |url=https://archive.org/details/british-journal-for-the-philosophy-of-science_1969-12_20_4/page/289 |trans-title=''Mga Elemento'' ni Euclides at ang Kaparaanang Aksomatiko |journal=The British Journal for the Philosophy of Science |language=en |volume=20 |issue=4 |pages=289–309 |doi=10.1093/bjps/20.4.289 |issn=0007-0882 |jstor=686258}}</ref> Kinokonsidera ang kanyang aklat na [[Mga Elemento ni Euclides|''Mga Elemento'']] bilang isa sa mga pinakamatatagumpay na nalathalang aklat sa kasaysayan.{{sfn|Boyer|1991|loc="Euclid of Alexandria" p. 119}} Si [[Arkimedes]] ang itinuturing na pinakamahusay na matematiko ng sinaunang panahon dahil sa kanyang mga nagawa sa larangan,{{sfn|Boyer|1991|loc="Archimedes of Syracuse" p. 120}} kabilang na ang mga [[solido ng paglibot]] ({{lang-en|solid of revolution}}) at ang [[paraang sapilitan]] ({{lang-en|method of exhaustion}}) upang makompyut ang [[sukat]] ng isang [[parabola]] gamit ang [[serye (matematika)|sumasyon ng isang seryeng walang-hanggan]], paraang di nalalayo sa modernong konsepto ng [[kalkulo]].{{sfn|Boyer|1991|loc="Archimedes of Syracuse" p. 130}} Bukod dito, ilan sa mga natatanging ambag ng mga sinaunang Griyego ay ang pag-aaral sa mga [[Apa (matematika)|apa]] ({{lang-en|conic}}), [[trigonometriya]], at mga simulain ng [[alhebra]].{{sfn|Boyer|1991|loc="Revival and Decline of Greek Mathematics" p. 180}}{{sfn|Boyer|1991|loc="Greek Trigonometry and Mensuration" p. 162}}{{sfn|Boyer|1991|loc="Apollonius of Perga" p. 145}} Ang pinakaginagamit na sistema ng bilang ngayon, [[Sistemang pambilang Hindu-Arabo|sistemang Hindu-Arabo]], ay [[Matematika ng India|nagsimula sa India]] noong {{KP|unang milenyo}} at naipasa sa [[Kanluraning Mundo]] sa pamamagitan ng [[matematikang Islam]].<ref>{{cite book |last=Ore |first=Øystein |author-link=Øystein Ore |url={{GBurl|id=Sl_6BPp7S0AC|pg=IA19}} |title=Number Theory and Its History |publisher=Courier Corporation |year=1988 |isbn=978-0-486-65620-5 |pages=19–24 |language=en |trans-title=Teorya ng bilang at ang Kasaysayan nito |access-date=}}</ref> Bukod dito, sa India rin nagsimula ang modernong kahulugan at pagtataya sa [[sine at cosine]], gayundin sa isang sinaunang anyo ng [[Serye (matematika)|seryeng walang-hanggan]].<ref>{{cite journal |last=Singh |first=A. N. |date=Enero 1936 |title=On the Use of Series in Hindu Mathematics |trans-title=Ukol sa Paggamit ng Serye sa Matematikang Hindu |journal=Osiris |language=en |volume=1 |pages=606–628 |doi=10.1086/368443 |jstor=301627 |s2cid=144760421 | issn = 0369-7827}}</ref><ref>{{cite book |last1=Kolachana |first1=A. |title=Studies in Indian Mathematics and Astronomy |last2=Mahesh |first2=K. |last3=Ramasubramanian |first3=K. |publisher=Springer |year=2019 |isbn=978-981-13-7325-1 |series=Sources and Studies in the History of Mathematics and Physical Sciences |publication-place=Singapore |pages=438–461 |language=en |trans-title=Pag-aaral sa Matematika at Astronomiya ng India |chapter=Use of series in India |trans-chapter=Paggamit ng serye sa India |doi=10.1007/978-981-13-7326-8_20 |s2cid=190176726}}</ref> === Mula Gitnang Kapanahunan === {{multiple image|align=right|perrow=2|total_width=280|direction=horizontal|image1=Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg|image2=Carl Friedrich Gauss.jpg|image3=Leonhard Euler - Jakob Emanuel Handmann (Kunstmuseum Basel).jpg|image4=Kurt Gödel.png|footer=Taas pababa, kaliwa pakanan: [[Rene Descartes]], [[Carl Friedrich Gauss]], [[Leonhard Euler]], at [[Kurt Gödel]].}}Noong [[Ginintuang Panahon ng Islam]], lalo na noong ika-9 at ika-10 siglo, nagkaroon ng mga mahahalagang pag-abante sa pag-aaral sa matematikang Griyego sa [[Gitnang Silangan]]. Pinakamahalaga sa mga ito ay ang pagdebelop sa [[alhebra]], gayundin sa [[trigonometriyang pang-ispero]] ({{lang-en|spherical trigonometry}}) at [[Panghiwalay ng desimal|tuldok pandesimal]] sa sistema ng bilang.<ref>{{Cite book |last=Saliba |first=George |author-link=George Saliba |title=A history of Arabic astronomy: planetary theories during the golden age of Islam |url=https://archive.org/details/historyofarabica0000sali |date=1994 |publisher=New York University Press |isbn=978-0-8147-7962-0 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng astronomiyang Arabo: mga teoryang pamplaneta noong ginintuang panahon ng Islam |oclc=28723059}}</ref> Nagmula sa Persia ang karamihan sa mga mahahalagang matematiko ng panahong ito, tulad nina [[Muhammad ibn Mūsā al-Khwārizmī|Al-Khwarizmi]], [[Omar Khayyam]], at [[Sharaf al-Dīn al-Ṭūsī]].<ref>{{cite journal |last=Faruqi |first=Yasmeen M. |year=2006 |title=Contributions of Islamic scholars to the scientific enterprise |trans-title=Mga ambag ng mga iskolar na Muslim sa maagham na tunguhin |url=https://eric.ed.gov/?id=EJ854295 |url-status=live |journal=International Education Journal |language=en |publisher=Shannon Research Press |volume=7 |issue=4 |pages=391–399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114165547/https://eric.ed.gov/?id=EJ854295 |archive-date=14 Nobyembre 2022 |access-date=}}</ref> Sinalin ang mga gawa nila gayundin ang mga gawa ng mga Griyego at Arabo sa [[wikang Latin]], na kalauna'y nakarating sa Europa noong [[Gitnang Kapanahunan]].<ref>{{cite journal |last=Lorch |first=Richard |date=Hunyo 2001 |title=Greek-Arabic-Latin: The Transmission of Mathematical Texts in the Middle Ages |trans-title=Griyego-Arabo-Latin: Ang Paglipat ng mga Tekstong Matematikal sa Gitnang Kapanahunan |url=https://epub.ub.uni-muenchen.de/15929/1/greek-arabic-latin.pdf |url-status=live |format=PDF |journal=Science in Context |language=en |publisher=Cambridge University Press |volume=14 |issue=1–2 |pages=313–331 |doi=10.1017/S0269889701000114 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221217160922/https://epub.ub.uni-muenchen.de/15929/1/greek-arabic-latin.pdf |archive-date=17 Disyembre 2022 |access-date= |s2cid=146539132}}</ref> Bumilis ang pag-usad ng matematika sa [[kanlurang Europa]] pagsapit ng [[maagang modernong panahon]]. Sa panahong ito lumitaw ang mga [[baryable]] at notasyong simboliko na unang ginamit ni [[François Viète]]. Ginawa naman ni [[John Napier]] ang konsepto ng [[logaritmo]], na nagpabilis sa mga kalkulasyon sa astronomiya at [[paglalayag]]. Si [[Rene Descartes]] ang nagpakilala sa konsepto ng [[Sistema ng koordinado|koordinado]], na nakatulong upang magamit ang alhebra sa [[heometriya]]. Samantala, magkahiwalay namang naimbento nang sabay ang [[kalkulo]] nina [[Isaac Newton]] at [[Gottfried Leibniz]]. Si [[Leonhard Euler]] naman ang kinokonsidera bilang ang pinakamahalagang matematiko ng ika-18 siglo dahil sa kanyang paggawa ng isang pamantayang terminolohiya para sa mga larangang ito gayundin sa mga pagkumpleto niya sa mga ito sa pamamagitan ng pagtuklas at pagpapatunay sa samu't-saring mga teorema.<ref>{{Cite book |last=Kent |first=Benjamin |url=http://rguir.inflibnet.ac.in/bitstream/123456789/16963/1/9781984668677.pdf |title=History of Science |publisher=Bibliotex Digital Library |year=2022 |isbn=9781984668677 |volume=2 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Agham |format=PDF |url-status=dead |access-date=16 Hunyo 2024 |archive-date=16 Hunyo 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240616032343/http://rguir.inflibnet.ac.in/bitstream/123456789/16963/1/9781984668677.pdf }}</ref> Si [[Carl Friedrich Gauss]] naman ang kinokonsiderang pinakamahalagang matematiko ng ika-19 na siglo dahil sa kanyang mga ambag sa alhebra, [[pagsusuring matematikal|pagsusuri]], [[heometriyang deribatibo]], [[matris (matematika)|matris]], [[teorya ng bilang]], at [[estadistika]].<ref>{{cite journal |last=Archibald |first=Raymond Clare |author-link=Raymond Clare Archibald |date=Enero 1949 |title=History of Mathematics After the Sixteenth Century |url=https://archive.org/details/sim_american-mathematical-monthly_1949-01_56_1/page/35 |trans-title=Kasaysayan ng Matematika Matapos ng Ika-16 na Siglo |journal=The American Mathematical Monthly |series=Part 2: Outline of the History of Mathematics |language=en |volume=56 |issue=1 |pages=35–56 |doi=10.2307/2304570 |jstor=2304570}}</ref> Samantala, nilathala naman ni [[Kurt Gödel]] ang kanyang [[Mga teorema ng di-pagkakumpleto ni Gödel|mga teorema ng di-pagkakumpleto]] ({{lang-en|incompleteness theorems}}) na nagpabago sa matematika dahil sa ideya na may mga totoong proposisyon na hindi kailanman mapapatunayan sa isang konsistent na sistemang aksomatiko na kayang ilarawan ang [[aritmetika]].<ref name="Raatikainen_2005">{{cite journal |last=Raatikainen |first=Panu |date=Oktubre 2005 |title=On the Philosophical Relevance of Gödel's Incompleteness Theorems |trans-title=Ukol sa Kahalagahang Pilosopikal ng mga Teorema ng Di-Pagkakumpleto ni Gödel |url=https://www.cairn.info/revue-internationale-de-philosophie-2005-4-page-513.htm |url-status=live |journal=Revue Internationale de Philosophie |language=en |volume=59 |issue=4 |pages=513–534 |doi=10.3917/rip.234.0513 |jstor=23955909 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112212555/https://www.cairn.info/revue-internationale-de-philosophie-2005-4-page-513.htm |archive-date=12 Nobyembre 2022 |access-date= |s2cid=52083793}}</ref> Mabilis ang pag-usad ng matematika sa ika-20 siglo at papasok sa ika-21 siglo, lalo na sa tulong ng mga makabagong teknolohiya tulad ng mga [[kompyuter]] at [[superkompyuter]]. Noong 2006 halimbawa, nasa database ng dyornal na ''[[Mathematical Reviews]]'' ang mahigit kumulang 1.9 milyong papeles at aklat simula noong unang isyu nito noong 1940, na nadadagdagan pa nang 75 libo kada taon, karamihan mga bagong teorema at ang kani-kanilang mga patunay.{{sfn|Sevryuk|2006|pp=101–109}} == Pagsulat at terminolohiya == {{Main|Notasyong matematikal|Wika ng matematika}} [[Talaksan:Sigma summation notation.svg|thumb|Pagsulat sa [[sumasyon]].]] Ginagamit ang [[notasyong pangmatematika]] sa [[agham]] at [[inhinyera]] para ipakita ang mga komplikadong konsepto at katangian sa paraang konsistent, tiyak, at tumpak. Gumagamit ang mga ito ng mga simbolo para sa mga [[Operasyon (matematika)|operasyon]], di-tiyak na bilang, [[Relasyon (matematika)|relasyon]], at ibang mga bagay sa matematika, kung saan pinagsasama sila sa isang ekspresyon o pormula. [[Baryable]] ang tawag sa mga simbolong ginagamit para sa mga bilang at ibang mga bagay, na kadalasan nakasulat sa [[sulat Latin]] o [[sulat Griyego|Griyego]], at minsan ay [[Subscript at superscript|nakaangat]] ({{lang-en|superscript}}). Ipinapakita ang mga operasyon at relasyon gamit ang mga partikular na simbolo o [[glipo]], such halimbawa ng + ([[Pagdaragdag|pagdagdag]]), <math display="inline">\int</math> ([[Kalkulong integral|integral]]), at = ([[Ekwasyon|katumbas]]). Nakabuo ang mga matematiko ng isang malawak na bokubularyo upang ilarawan nang tiyak at tumpak ang mga konsepto sa matematika. Nagdebelop rin sila ng mga pamantayang kahulugan upang magkaintindihan. [[Aksoma]] ({{lang-en|axiom}}) ang tawag sa mga pahayag na totoo at hindi na kailangan pang [[Pormal na patunay|patunayan]]. [[Konhetura]] ({{lang-en|conjecture}}) naman ang tawag sa mga pahayag na kailangan pa munang patunayan. Kung sakaling mapatunayan ito, magiging [[teorema]] ({{lang-en|theorem}}) ito. [[Lema]] ({{lang-en|lemma}}) ang tawag sa mga teoremang ginawa upang patunayan ang isa pang teorema. [[Korolaryo]] ({{lang-en|corrolary}}) naman ang tawag sa isang napatunayang bahagi ng mas malawak na teorema. [[Neolohismo]] ang marami sa mga salitang ginagamit sa matematika, tulad halimbawa ng [[polinomial]] at [[homeomorpismo]] (parehong mula sa [[wikang Kastila]]) o [[matris (matematika)|baskagan]] ({{lang-en|matrix}}). May ilan ding mga termino na iba nang bahagya ang kahulugan mula sa karaniwang paggamit.<ref>{{cite journal |last=Silver |first=Daniel S. |date=Nobyembre–Disyembre 2017 |title=The New Language of Mathematics |trans-title=Ang Bagong Wika ng Matematika |journal=The American Scientist |language=en |publisher=[[Sigma Xi]] |volume=105 |pages=364–371 |doi=10.1511/2017.105.6.364 |issn=0003-0996 |lccn=43020253 |oclc=1480717 |doi-access=free |number=6 |s2cid=125455764}}</ref> Minsan, ginagamit ang mga karaniwang salita sa isang teknikal na konteksto, na nagiging dahilan tuloy ng kalituhan sa mga wala sa larangan; halimbawa nito ay "lahat ng [[Parang (matematika)|parang]] ay [[Singsing (matematika)|singsing]]" ({{lang-en|all fields are ring}}), na isang totoong pahayag sa [[alhebra]]. == Sangay == Dalawa ang pangunahing sangay ng matematika sa maagang kasaysayan nito: [[aritmetika]] at [[heometriya]]. Bukod dito, kinonsidera din noon bilang mga sangay ng matematika ang [[numerolohiya]] at [[astrolohiya]], na ngayo'y itinuturing na'ng mga [[seudosiyensiya]].<ref>{{cite book |last=Tiwari |first=Sarju |title=Mathematics in History, Culture, Philosophy, and Science |url=https://archive.org/details/mathematicsinhis0000tiwa |publisher=Mittal Publications |year=1992 |isbn=978-81-7099-404-6 |edition=1 |publication-place=[[New Delhi]] |page=[https://archive.org/details/mathematicsinhis0000tiwa/page/n42 27] |language=en |trans-title=Matematika sa Kasaysayan, Kultura, Pilosopiya, at Agham |chapter=A Mirror of Civilization |trans-chapter=Salamin ng Sibilisasyon |lccn=92909575 |oclc=28115124 |quote=}}</ref> Pagsapit ng [[Renasimiyento]], nadagdagan ito ng dalawa: [[alhebra]] at [[kalkulo]]. Ganito ang pagsasangay sa larangan hanggang sa dulo ng ika-19 na siglo,<ref>{{cite book |last=Restivo |first=Sal |author-link=Sal Restivo |title=Mathematics in Society and History |publisher=[[Kluwer Academic Publishers]] |year=1992 |isbn=0-7923-1765-3 |editor-last=Bunge |editor-first=Mario |editor-link=Mario Bunge |series=Episteme |volume=20 |page=14 |language=en |trans-title=Matematika sa Lipunan at Kasaysayan |chapter=Mathematics from the Ground Up |trans-chapter=Matematika mula Simula |lccn=25709270 |oclc=92013695}}</ref> kung saan naging sangay din ang [[kombinatorika]] gayundin ang [[mekanika]], na ngayo'y bahagi na ng [[pisika]].<ref>{{cite book |last=Musielak |first=Dora |author-link=Dora Musielak |title=Leonhard Euler and the Foundations of Celestial Mechanics |publisher=[[Springer International Publishing]] |year=2022 |isbn=978-3-031-12321-4 |series=History of Physics |language=en |trans-title=Si Leonhard Euler at ang mga Haligi ng Mekanikang Pangkalawakan |doi=10.1007/978-3-031-12322-1 |eissn=2730-7557 |issn=2730-7549 |oclc=1332780664 |s2cid=253240718}}</ref><ref>{{cite journal |last=Biggs |first=N. L. |date=May 1979 |title=The roots of combinatorics |trans-title=Simulain ng kombinatorika |journal=Historia Mathematica |language=en |volume=6 |issue=2 |pages=109–136 |doi=10.1016/0315-0860(79)90074-0 |issn=0315-0860 |eissn=1090-249X |lccn=75642280 |oclc=2240703 |doi-access=free}}</ref> Sa ika-19 na siglo din unang pinagdebatehan ang [[mga haligi ng matematika]], na nagresulta sa isang pamantayang [[sistemang aksomatiko]] at ang paglitaw ng marami pang mga sangay.<ref name="Warner_2013">{{cite web |last=Warner |first=Evan |title=Splash Talk: The Foundational Crisis of Mathematics |trans-title=Mabilisang Usapan: Ang Krisis sa Haligi ng Matematika |url=https://www.math.columbia.edu/~warner/notes/SplashTalk.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322165544/https://www.math.columbia.edu/~warner/notes/SplashTalk.pdf |archive-date=22 Marso 2023 |access-date= |publisher=[[Columbia University]] |language=en |format=PDF}}</ref> Noong 2020, hindi bababa sa 60 pangunahing sangay ang kinilala ng [[Mathematics Subject Classification]].<ref name=":1" /> === Teorya ng bilang === {{main|Teorya ng bilang}} [[File:Spirale Ulam 150.jpg|thumb|Ang [[pilipit ni Ulam]], na nagpapakita sa distribusyon ng mga [[pangunahing bilang]]. Maraming mga palagay ang nilatag ng mga matematiko ukol sa pagkakaroon ng mga pahalang na linya nito simula noong una itong ginawa noong 1963, bagamat hindi pa ito malinaw na naipapaliwanag magpahanggang ngayon.]] [[Teorya ng bilang]] ang sangay ng matematika na nakatuon sa pagmamanipula ng mga [[bilang]]—[[likas na bilang|likas]] <math display="inline">(\N)</math>, [[buumbilang|buo]] <math display="inline">(\Z)</math>, at [[makatuwirang bilang|makatuwiran]] <math display="inline">(\Q)</math>. Kilala rin ito sa tawag na "mataas na aritmetika" lalo na noon, bagamat mas ginagamit na ang terminong ito para tumukoy sa [[pagsusuring matematikal|pagsusuri]].<ref>{{cite book |last=LeVeque |first=William J. |author-link=William J. LeVeque |title=Fundamentals of Number Theory |publisher=[[Addison-Wesley Publishing Company]] |year=1977 |isbn=0-201-04287-8 |pages=1–30 |language=en |trans-title=Mga Simulain sa Teorya ng Bilang |chapter=Introduction |trans-chapter=Simula |lccn=76055645 |oclc=3519779 |s2cid=118560854}}</ref> Unang lumitaw ang teorya ng bilang sa [[Babylonia]] at posibleng sa [[sinaunang Tsina|Tsina]] rin. Sina [[Euclides]] at [[Diofante]] ang ilan sa mga unang nag-aral sa larangan.<ref>{{cite book |last=Goldman |first=Jay R. |title=The Queen of Mathematics: A Historically Motivated Guide to Number Theory |url=https://archive.org/details/queenofmathemati0000gold |publisher=A K Peters |year=1998 |isbn=1-56881-006-7 |publication-place=[[Massachusetts]] |pages=[https://archive.org/details/queenofmathemati0000gold/page/2 2]–3 |language=en |trans-title=Ang Reyna ng Matematika: Isang Gabay Pangkasaysayan ukol sa Teorya ng Bilang |chapter=The Founding Fathers |trans-chapter=Mga Haliging Ama |doi=10.1201/9781439864623 |lccn=94020017 |oclc=30437959 |s2cid=118934517}}</ref> Ang modernong pag-aaral sa teorya ng bilang ay nagsimula kina [[Pierre de Fermat]] at [[Leonhard Euler]], at naging pormal itong sangay dahil sa mga ambag nina [[Carl Friedrich Gauss]] at [[Adrien-Marie Legendre]].<ref>{{cite book |last=Weil |first=André |author-link=André Weil |title=Number Theory: An Approach Through History From Hammurapi to Legendre |publisher=Birkhäuser Boston |year=1983 |isbn=0-8176-3141-0 |pages=2–3 |language=en |trans-title=Teorya ng Bilang: Pagtingin sa Kasaysayan mula kay [Hammurabi] hanggang Legendre |doi=10.1007/978-0-8176-4571-7 |lccn=83011857 |oclc=9576587 |s2cid=117789303}}</ref> Ilan sa mga sikat na mga halimbawa ng problema sa teorya ng bilang ay ang [[Huling Teorema ni Fermat]], na nagsasabing walang tatlong positibong [[buumbilang]] na <math display="inline">a, b, c</math> na magpapatotoo sa [[ekwasyon]]g <math display="inline">a^{n} + b^{n} = c^{n}</math> para sa <math display="inline">n > 2</math>. Una itong ipinahayag noong 1637, ngunit [[Patunay ni Wiles sa Huling Teorema ni Fermat|napatunayan lamang]] ito ni [[Andrew Wiles]] noong 1994 sa pamamagitan ng mga [[iskema (matematika)|iskema]] mula sa [[heometriyang alhebraiko]], gayundin sa [[teorya ng kategorya]] at [[alhebrang homolohikal]].<ref name=":3">{{Cite web |last=Hesselink |first=Wim H. |date=3 Abril 2008 |title=Computer verification of Wiles' proof of Fermat's Last Theorem |trans-title=Beripikasyon sa kompyuter ng patunay ni Wiles sa Huling Teorema ni Fermat |url=http://www.cs.rug.nl/~wim/fermat/wilesEnglish.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080618020750/http://www.cs.rug.nl/~wim/fermat/wilesEnglish.html |archive-date=18 Hunyo 2008 |access-date= |website=www.cs.rug.nl |language=en}}</ref> Isa rin sa mga sikat na problema ay ang [[konhetura ni Goldbach]], na nagsasabing lahat ng mga [[tukol]] na buumbilang na higit sa 2 ay ang [[pagdaragdag|suma]] ng dalawang [[pangunahing bilang]]. Una itong ipinahayag noong 1742, at di tulad ng naunang halimbawa, wala pa rin itong malinaw na solusyon.<ref>{{cite book |last=Wang |first=Yuan |title=The Goldbach Conjecture |publisher=[[World Scientific]] |year=2002 |isbn=981-238-159-7 |edition=2 |series=Series in Pure Mathematics |volume=4 |pages=1–18 |language=en |trans-title=Ang Konhetura ni Goldbach |doi=10.1142/5096 |lccn=2003268597 |oclc=51533750 |s2cid=14555830}}</ref> === Heometriya === {{main|Heometriya}} [[File:Triangles (spherical geometry).jpg|thumb|Bagamat parehong [[tatsulok]], magkaiba ang mga [[anggulo]] ng dalawang halimbawa. Saklaw ito ng dalawang magkaibang larangan sa heometriya: [[heometriyang Euclides|Euclides]] at [[heometriyang esperiko|esperiko]].]] Isa sa mga pinakamatandang sangay ng matematika ang [[heometriya]], na nakatuon sa mga [[hugis]], [[linya]], [[bilog]], at [[anggulo]]. Nagmula ito sa pangangailangan sa [[agrimensura]] at [[inhinyera]].<ref name="Straume_2014">{{Cite arXiv|last=Straume|first=Eldar|date=4 Setyembre 2014|title=A Survey of the Development of Geometry up to 1870|class=math.HO|eprint=1409.1140|trans-title=Sarbey sa Pagdebelop ng Heometriya hanggang 1870|language=en}}</ref> Sa heometriya nagsimula ang konsepto ng [[pagpapatunay (matematika)|pagpapatunay]], nang ginamit ito ng mga [[sinaunang Gresya|sinaunang Griyegong]] matematiko upang tukuyin ang mga pahayag na [[Katotohanan|siguradong totoo]]. Sa sistemang ito, hindi sapat ang [[pagsukat]] sa isang bagay; dapat patunayan kung magkapareho sila sa pamamagitan ng paggamit sa mga pahayag na napatunayan na noon. Maaari ring gamitin ang mga likas na pahayag (hal. "walang sulok ang bilog") at mga napagkasunduang mga [[aksoma]]. Ang prosesong ito ay pormal na isinakodigo sa ''[[Mga Elemento ni Euclides|Mga Elemento]]'' ni [[Euclides]] noong {{BKP|300}}.<ref>{{cite book |last=Hartshorne |first=Robin |author-link=Robin Hartshorne |url={{GBurl|id=EJCSL9S6la0C|p=9}} |title=Geometry: Euclid and Beyond |publisher=[[Springer New York]] |year=2000 |isbn=0-387-98650-2 |pages=9–13 |language=en |trans-title=Heometriya: Mula kay Euclides |chapter=Euclid's Geometry |trans-chapter=Heometriya ni Euclides |lccn=99044789 |oclc=42290188 |access-date=}}</ref> Si Euclides din ang nagpasimula sa isang sangay ng heometriya na ipinangalan sa kanya, ang [[heometriyang Euclides]]. Nakatuon ito sa mga hugis na [[Konstruksiyon gamit aguhon|nabuo]] gamit ang mga linya at bilog na nasa [[kalapagang Euclides]] ({{lang-en|Euclidean plane}}) o, sa kaso ng [[tatlong dimensiyon]], sa isang [[espasyong Euclides]].<ref name="Straume_2014" /> Walang nagbago sa pag-aaral sa heometriya hanggang noong ipinakilala ni [[Ren Descartes]] ang sistema ng [[Koordinadong Cartesiano|koordinado]] sa larangan. Imbes na ituring na mga sukat sa isang [[linyang pambilang]] ang mga [[tunay na bilang]], ginawa na itong mga punto sa isang kalapagan sa anyong koordinado na <math display="inline">(x,y)</math>. Dahil rito, nagawang magamit ng mga matematiko ang [[alhebra]] sa pag-aaral, gayundin ang [[kalkulo]] at iba pang mga larangan kalaunan, na nagresulta sa paghati sa heometriya sa dalawang pangunahing sangay: [[heometriyang sintetiko|sintetiko]] o tradisyonal, at [[heometriyang pasuri|pasuri]] o koordinado.<ref>{{cite book |last=Boyer |first=Carl B. |author-link=Carl B. Boyer |title=History of Analytic Geometry |url=https://archive.org/details/historyofanalyti0000boye_v8x5 |publisher=[[Dover Publications]] |year=2004 |isbn=0-486-43832-5 |pages=[https://archive.org/details/historyofanalyti0000boye_v8x5/page/n87 74]–102 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Heometriyang Pasuri |chapter=Fermat and Descartes |trans-chapter=Si Fermat at Descartes |lccn=2004056235 |oclc=56317813 |orig-date=1956}}</ref> Sa heometriyang pasuri mapag-aaralan ang mga [[kurba]], na maipapakita sa isang [[grap ng punsiyon]], na kalauna'y magiging sentro ng pag-aaral ng [[heometriyang deribatibo]]. Mabibigyang-kahulugan din sila gamit ang mga [[ekwasyong pahiwatig]] ({{lang-en|implicit equation}}), madalas mga [[ekwasyong polinomial]]; ito ang pinag-aaralan sa [[heometriyang alhebraiko]]. Naging posible ring pag-aralan dahil sa heometriyang pasuri ang mga espasyong Euclides na higit sa tatlong dimensiyon.<ref name="Straume_2014" /> Nadiskubre ng mga matematiko ang mga [[heometriyang di-Euclides]], na hindi sumusunod sa [[palagay ng pagkaayon]] ({{lang-en|parallel postulate}}). Nagresulta ito sa [[kabalintunaan ni Russell]] at sa mas malawak na [[Mga haligi ng matematika|krisis sa haligi ng matematika]]. Naresolba ito sa pamamagitan ng pagsasagawa ng isang sistematikong kaparaanang aksomatiko, at ipahayag na hindi isang problema sa matematika ang katotohanan ng mga piling aksoma.<ref name="Kleiner_1991">{{cite journal |last=Kleiner |first=Israel |author-link=Israel Kleiner (matematiko) |date=Disyembre 1991 |title=Rigor and Proof in Mathematics: A Historical Perspective |url=https://archive.org/details/sim_mathematics-magazine_1991-12_64_5/page/291 |trans-title=Higpit at Patunay sa Matematika: Isang Pananaw sa Kasaysayan |journal=Mathematics Magazine |language=en |publisher=Taylor & Francis, Ltd. |volume=64 |issue=5 |pages=291–314 |doi=10.1080/0025570X.1991.11977625 |issn=0025-570X |eissn=1930-0980 |jstor=2690647 |lccn=47003192 |mr=1141557 |oclc=1756877 |s2cid=7787171}}</ref> Dahil dito, pinayagan ng kaparaanang aksomatiko na mapag-aralan ang mga heometriyang nagagawa sa pamamagitan ng pagbago sa mga aksoma o sa pagkonsidera sa mga katangian na [[Hindi nagbabago (matematika)|hindi nagbabago]] sa ilalim ng mga partikular na transpormasyon sa [[Espasyo (matematika)|espasyo]].<ref>{{cite web |last1=O'Connor |first1=J. J. |last2=Robertson |first2=E. F. |date=Pebrero 1996 |title=Non-Euclidean geometry |trans-title=Heometriyang di-Euclides |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Non-Euclidean_geometry/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221106142807/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Non-Euclidean_geometry/ |archive-date=6 Nobyembre 2022 |access-date= |website=MacTuror |publisher=[[University of St. Andrews]] |language=en |publication-place=[[Eskosya]]}}</ref> === Alhebra === {{main|Alhebra}} [[File:Quadratic_formula.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Quadratic_formula.svg|alt=refer to caption|thumb|Ang [[pormulang kwadratiko]], na ginagamit sa alhebra upang hanapin ang mga solusyon sa isang [[ekwasyong kwadratiko]].]] Sa pinakasimpleng kahulugan, [[alhebra]] ang sangay ng matematika na nakatuon sa pagmamanipula sa mga ekwasyon at pormula. Pinasimulan ito nina [[Diofante]] at [[al-Khwarizmi]].{{sfn|Kleiner|2007|loc="History of Classical Algebra" pp. 3–5}} Niresolba ni Diofante ang ilang mga ekwasyon na may mga likas na bilang na hindi tukoy sa pamamagitan ng paghahanap sa mga relasyon hanggang sa makita niya ang solusyon.<ref>{{Cite web |last=Shane |first=David |year=2022 |title=Figurate Numbers: A Historical Survey of an Ancient Mathematics |trans-title=Mga Bilang Pigura: Isang Sarbey sa Kasaysayan ng isang Sinaunang Matematika |url=https://www.methodist.edu/wp-content/uploads/2022/06/mr2018_shane.pdf |access-date= |website=[[Methodist University]] |page=20 |language=en |quote=}}</ref> Samantala, gumawa naman si al-Khwarizmi ng mga sistematikong kaparaanan para baguhin ang mga ekwasyon, tulad halimbawa ng paglipat ng isang bahagi nito papunta sa kabila.<ref>{{Cite web |last1=Overbay |first1=Shawn |last2=Schorer |first2=Jimmy |last3=Conger |first3=Heather |title=Al-Khwarizmi |url=https://www.ms.uky.edu/~carl/ma330/project2/al-khwa21.html |access-date= |website=[[University of Kentucky]]}}</ref> Ang salitang ''alhebra'' ay nagmula sa pamagat ng kanyang aklat, ''[[Al-Jabr]]'', isinulat noong bandang {{KP|820}} sa [[Baghdad]].<ref>{{cite encyclopedia |title=Algebra |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam|Encyclopaedia of Islam Online]] |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/ei3o |access-date= |last=Berntjes |first=Sonja |author-link=Sonja Brentjes |edition=3 |language=en |trans-title=Alhebra |issn=1573-3912 |lccn=2007238847 |oclc=56713464}}</ref> Naging isang ganap na sangay ng matematika ang alhebra noong ipinakilala ni [[François Viète]] ang paggamit sa mga [[baryable]] upang kumatawan sa mga di-tukoy na mga halaga. Dahil dito, nagawang mailarawan ng mga matematiko ang mga operasyong gagawin sa mga bilang gamit ng mga [[Pormula (matematika)|pormula]].<ref>{{cite journal |last=Oaks |first=Jeffery A. |year=2018 |title=François Viète's revolution in algebra |trans-title=Ang rebolusyon ni François Viète sa alhebra |url=https://researchoutreach.org/wp-content/uploads/2019/02/Jeffrey-Oaks.pdf |url-status=live |journal=[[Archive for History of Exact Sciences]] |language=en |volume=72 |issue=3 |pages=245–302 |doi=10.1007/s00407-018-0208-0 |issn=0003-9519 |eissn=1432-0657 |lccn=63024699 |oclc=1482042 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221108162134/https://researchoutreach.org/wp-content/uploads/2019/02/Jeffrey-Oaks.pdf |archive-date=9 Nobyembre 2022 |access-date= |s2cid=125704699}}</ref> Hanggang noong ika-19 na siglo, limitado lang ang alhebra sa pag-aaral sa mga [[ekwasyong linyar]] (ngayo'y bahagi ng [[alhebrang linyar]]) at polinomial na may [[Ekwasyon|nag-iisang hindi alam na halaga]] (tinatawag noon na mga ''ekwasyong alhebraiko'', bagamat hindi na ngayon ito ginagamit dahil sa pagiging malabo ng naturang salita). Pagsapit ng ika-19 na siglo, nagsimulang gumamit ang mga matematiko ng mga baryable upang kumatawan hindi lang sa mga bilang kundi sa ibang mga matematikal na bagay kagaya ng [[Matris (matematika)|matris]], kung saan madalas tama ang mga operasyon sa [[aritmetika]].{{sfn|Kleiner|2007|loc="History of Linear Algebra" pp. 79–101}} Dahil dito, ipinakilala sa alhebra ang konsepto ng estrakturang alhebraiko, na nagresulta kalaunan sa [[alhebrang basal]] sa pangunguna ni [[Emmy Noether]].<ref>{{cite book |last=Corry |first=Leo |author-link=Leo Corry |url={{GBurl|id=WdGbeyehoCoC|p=247}} |title=Modern Algebra and the Rise of Mathematical Structures |publisher=Birkhäuser Basel |year=2004 |isbn=3-7643-7002-5 |edition=2nd revised |publication-place=[[Alemanya]] |pages=247–252 |language=en |trans-title=Modernong Alhebra at ang Pag-angat ng mga Estrakturang Pangmatematika |chapter=Emmy Noether: Ideals and Structures |trans-chapter=Emmy Noether: Mga Ideya at Estraktura |lccn=2004556211 |oclc=51234417 |access-date=}}</ref> Pinag-aaralan sa [[alhebrang pangkalahatan]] at [[teorya ng kategorya]] ang mga estrakturang alhebraiko bilang mga bagay sa matematika.<ref>{{cite book |last=Riche |first=Jacques |url={{GBurl|id=ZoRN9T1GUVwC|p=3}} |title=Perspectives on Universal Logic |publisher=Polimetrica International Scientific Publisher |year=2007 |isbn=978-88-7699-077-9 |editor1-last=Beziau |editor1-first=J. Y. |publication-place=[[Milano]], [[Italya]] |pages=3–39 |language=en |trans-title=Mga Pananaw sa Pangkalahatang Lohika |chapter=From Universal Algebra to Universal Logic |trans-chapter=Mula Pangkalahatang Alhebra hanggang Pangkalahatang Lohika |oclc=647049731 |access-date= |editor2-last=Costa-Leite |editor2-first=Alexandre}}</ref> Hindi limitado ang teorya ng kategorya sa mga estraktura sa alhebra; magagamit ito sa lahat ng mga estraktura sa matematika. Una itong ipinakilala kasama ng [[alhebrang homolohikal]] upang mapag-aralan sa alhebra ang mga bagay na di-alhebraiko, tulad ng mga [[espasyong topolohikal]]. Nagresulta ito sa pag-aaral na [[topolohiyang alhebraiko]].<ref>{{cite book |last=Krömer |first=Ralph |url={{GBurl|id=41bHxtHxjUAC|pg=PR20}} |title=Tool and Object: A History and Philosophy of Category Theory |publisher=[[Springer Science & Business Media]] |year=2007 |isbn=978-3-7643-7523-2 |series=Science Networks - Historical Studies |volume=32 |publication-place=[[Alemanya]] |pages=xxi–xxv, 1–91 |language=en |trans-title=Kagamitan at Bagay: Kasaysayan at Pilosopiya ng Teorya ng Kategorya |lccn=2007920230 |oclc=85242858 |access-date=}}</ref> === Kalkulo at pagsusuri === {{main|Kalkulo|Pagsusuring matematikal}} [[File:Cauchy sequence illustration.svg|thumb|Ang [[sekwensiyang Cauchy]], na nagpapakita sa mga elemento (mga punto) na papalapit nang papalapit sa isa't-isa sa paglipas ng sekwensiya.]] [[Kalkulo]], sa pinakasimpleng paliwanag, ang pag-aaral sa relasyon ng mga [[baryable]]ng nakadepende sa isa't-isa. Magkahiwalay itong nadebelop noong ika-17 siglo nina [[Isaac Newton]] at [[Gottfried Leibniz]], na nagresulta sa isang [[Kontrobersiya nina Newton at Leibniz sa kalkulo|panandaliang kontrobersiya ukol sa sinong unang nakaimbento sa larangan]].<ref>{{cite book |last=Guicciardini |first=Niccolo |author-link=Niccolò Guicciardini |title=The Oxford Handbook of Newton |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2017 |isbn=978-0-19-993041-8 |editor1-last=Schliesser |editor1-first=Eric |series=Oxford Handbooks |language=en |trans-title=Handbook ng Oxford tungkol kay Newton |chapter=The Newton–Leibniz Calculus Controversy, 1708–1730 |trans-chapter=Ang Kontrobersiya nina Newton at Leibniz sa Kalkulo, 1708-1730 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199930418.013.9 |oclc=975829354 |access-date= |editor2-last=Smeenk |editor2-first=Chris |chapter-url=https://core.ac.uk/download/pdf/187993169.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109163253/https://core.ac.uk/download/pdf/187993169.pdf |archive-date=9 Nobyembre 2022 |url-status=live}}</ref> Pinalawak pa ito nang husto sa sumunod na siglo ni [[Leonhard Euler]] na nagpakilala sa konsepto ng [[punsiyon (matematika)|punsiyon]] at sa marami pang iba.<ref>{{cite web |last1=O'Connor |first1=J. J. |last2=Robertson |first2=E. F. |date=Setyembre 1998 |title=Leonhard Euler |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Euler/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109164921/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Euler/ |archive-date=9 Nobyembre 2022 |access-date= |website=MacTutor |publisher=[[University of St Andrews]] |publication-place=[[Eskosya]]}}</ref> Sa kasalukuyan, itinuturing ang kalkulo bilang ang mababang antas ng pag-aaral at [[pagsusuring matematikal]] ang tawag sa mas mataas na pag-aaral sa larangan.<ref>{{Cite web |title=Calculus (Differential and Integral Calculus with Examples) |trans-title=Kalkulo (Kalkulong Deribatibo at Integral na may mga Halimbawa) |url=https://byjus.com/maths/calculus/ |access-date= |website=[[Byju's]] |language=en}}</ref> Nahahati rin ang pagsusuri sa dalawang sangay: [[pagsusuring tunay]], na nakatuon sa pagsusuri sa mga [[tunay na bilang]], at [[pagsusuring komplikado]], na nakatuon naman sa mga [[komplikadong bilang]]. Kaugnay rin sa pagsusuri ang [[pagsusuring pambilang]], na ginagamit madalas sa [[agham pangkompyuter]]. === Matematikang diskreto === {{Main|Matematikang diskreto}} [[File:Markovkate_01.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Markovkate_01.svg|thumb|Ang [[kadenang Markov]], na may dalawang estadong <math display="inline">A</math> at <math>E</math>. Kumakatawan ang mga bilang sa probabilidad ng pagbago ng estado.]] Sa pangkalahatang kahulugan, [[matematikang diskreto]] ang pag-aaral sa mga indibidwal at [[Mabibilang na pangkat|mabibilang]] na mga bagay sa matematika, kagaya ng [[Pangkat (matematika)|pangkat]] ng lahat ng mga [[buumbilang]].<ref>{{cite journal |last=Franklin |first=James |author-link=James Franklin (pilosopo) |date=Hulyo 2017 |title=Discrete and Continuous: A Fundamental Dichotomy in Mathematics |trans-title=Diskreto at Tuluyan: Pundamental na Dikotomiya sa Matematika |url=https://scholarship.claremont.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1334&context=jhm |journal=Journal of Humanistic Mathematics |language=en |volume=7 |issue=2 |pages=355–378 |doi=10.5642/jhummath.201702.18 |issn=2159-8118 |lccn=2011202231 |oclc=700943261 |access-date= |doi-access=free |s2cid=6945363}}</ref> Dahil diskreto ang mga bagay na pinag-aaralan dito, hindi magagamit ang mga kaparaanan sa [[kalkulo]] at [[Pagsusuring matematikal|pagsusuri]].{{efn|Ginagamit din minsan ang ilang mga konsepto sa pagsusuri, tulad ng mga kaparaanan sa [[pagsusuring komplikado]] para sa paggawa ng [[serye (matematika)|serye]].}} Mahalaga sa sangay na ito ang mga [[algoritmo]], lalo na ang kanilang [[implementasyon]] at [[pagkakomplikado sa pagkompyut]].<ref>{{cite book |last=Maurer |first=Stephen B. |title=Discrete Mathematics in the Schools |publisher=[[American Mathematical Society]] |year=1997 |isbn=0-8218-0448-0 |editor1-last=Rosenstein |editor1-first=Joseph G. |series=DIMACS: Series in Discrete Mathematics and Theoretical Computer Science |volume=36 |pages=121–124 |language=en |trans-title=Matematikang Diskreto sa mga Paaralan |chapter=What is Discrete Mathematics? The Many Answers |trans-chapter=Ano ang Matematikang Diskreto? Mga Mararami Nitong Sagot |doi=10.1090/dimacs/036/13 |issn=1052-1798 |lccn=97023277 |oclc=37141146 |access-date= |editor2-last=Franzblau |editor2-first=Deborah S. |editor3-last=Roberts |editor3-first=Fred S. |editor3-link=Fred S. Roberts |chapter-url={{GBurl|id=EvuQdO3h-DQC|p=121}} |s2cid=67358543}}</ref> Ang [[teorema ng apat na kulay]] at ang [[Konhetura ni Kepler|optimal na pagpapakete sa espero]] ang dalawa sa mga problema sa matematikang diskreto na nalutas pagsapit ng ika-20 siglo.<ref>{{cite book |last=Hales |first=Thomas C. |author-link=Thomas Callister Hales |title=Turing's Legacy |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2014 |isbn=978-1-107-04348-0 |editor-last=Downey |editor-first=Rod |editor-link=Rod Downey |series=Lecture Notes in Logic |volume=42 |pages=260–261 |language=en |trans-title=Legasiya ni Turing |chapter=Turing's Legacy: Developments from Turing's Ideas in Logic |trans-chapter=Legasiya ni Turing: Mga Nadebelop mula sa mga Ideya ni Turing sa Lohika |doi=10.1017/CBO9781107338579.001 |lccn=2014000240 |oclc=867717052 |access-date= |chapter-url={{GBurl|id=fYgaBQAAQBAJ|p=260}} |s2cid=19315498}}</ref> Mahalaga din sa sangay ang [[problemang P o NP]], isa sa mga pinakamahahalagang problemang di pa nalulutas, dahil malaki ang implikasyon ng magiging solusyon nito sa mga problema itinuring na mga [[Pagsusuri sa algoritmo|mahirap makompyut]], na madalas basehan sa modernong [[kriptograpiya]].<ref>{{cite conference|last=Sipser|first=Michael|author-link=Michael Sipser|date=July 1992|title=The History and Status of the P versus NP Question|conference=STOC 1992|pages=603–618|doi=10.1145/129712.129771|s2cid=11678884|trans-title=Ang Kasaysayan at Estado ng Tanong na P o NP|lang=en}}</ref> === Lohika at teorya ng pangkat === {{Main|Lohikang matematikal|Teorya ng pangkat}} [[File:Venn_A_intersect_B.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Venn_A_intersect_B.svg|alt=A blue and pink circle and their intersection labeled|thumb|Ang [[diagramang Venn]], na madalas gamitin bilang representasyon sa mga [[Pangkat (matematika)|pangkat]]. Ipinapakita ng <math display="inline">A \cap B</math> ang [[Salubungan (matematika)|salubungan]] ng pangkat <math>A</math> at <math>B</math>. Sa madaling salita, ipinapakita nito ang lahat ng mga elemento na meron ang dalawang pangkat.]] Bagamat matagal na'ng pinag-aaralan ang [[Lohikang matematikal|lohika]] at [[teorya ng pangkat]], naging pormal itong bahagi ng matematika pagsapit ng dulo ng ika-19 na siglo.<ref>{{cite encyclopedia |title=The Emergence of First-Order Logic |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |url=https://plato.stanford.edu/entries/logic-firstorder-emergence/ |access-date= |last=Ewald |first=William |date=November 17, 2018 |language=en |trans-title=Ang Pag-usbong ng Lohika ng Unang Antas |issn=1095-5054 |lccn=sn97004494 |oclc=37550526}}</ref> Bago ito, hindi kinokonsiderang mga bagay sa matematika ang mga [[Pangkat (matematika)|pangkat]], at mas ginugrupo naman ang lohika sa [[pilosopiya]], bagamat ginagamit rin ito sa mga pagpapatunay sa matematika.<ref>{{Cite journal |last=Ferreirós |first=José |date=Disyembre 2001 |title=The Road to Modern Logic—An Interpretation |trans-title=Ang Daan patungong Modernong Lohika - Interpretasyon |url=https://idus.us.es/xmlui/bitstream/11441/38373/1/The%20road%20to%20modern%20logic.pdf |format=PDF |journal=The Bulletin of Symbolic Logic |language=en |volume=7 |issue=4 |pages=441–484 |doi=10.2307/2687794 |issn=1079-8986 |eissn=1943-5894 |jstor=2687794 |lccn=95652899 |oclc=31616719 |access-date= |hdl=11441/38373 |s2cid=43258676 |archive-date=2 Pebrero 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202133703/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/38373/The%20road%20to%20modern%20logic.pdf?sequence=1 |url-status=dead }}</ref> Bago pag-aralan ni [[Georg Cantor]] ang mga [[walang-hanggang pangkat]], hindi tinatanggap ng mga matematiko ang ideya ng isang koleksyong [[tunay na walang-hanggan]], at mas kumikiling sa ideya ng [[Kawalang hangganan|kawalang-hangganan]] bilang resulta ng walang katapusang [[enumerasyon]]. [[Kontrobersiya sa teorya ni Cantor|Kontrobersiyal]] ang ideyang ito ni Cantor, dahil sa implikasyon na may iba't-ibang laki ang kawalang-hangganan na pinapatunayan ng [[argumentong pahalang ni Cantor]].<ref>{{cite web |date=26 Nobyembre 2013 |editor-last=Wolchover |editor-first=Natalie |editor-link=Natalie Wolchover |title=Dispute over Infinity Divides Mathematicians |trans-title=Hati ang mga Matematiko sa Problema ng Kawalang-Hanggan |url=https://www.quantamagazine.org/to-settle-infinity-question-a-new-law-of-mathematics-20131126/ |access-date= |website=[[Quanta Magazine]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Zhuang |first=Chaohui |title=Wittgenstein's analysis on Cantor's diagonal argument |trans-title=Pagsusuri ni Wittgenstein sa argumentong pahalang ni Cantor |url=https://philarchive.org/archive/ZHUWAO |access-date= |website=[[PhilArchive]] |language=en |format=DOC }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sa panahon ding ito natukoy sa maraming sangay ng matematika na may mga bagay sa matematika na hindi sapat ang kahulugan upang masiguro ang [[Kahigpitang matematikal|kahigpitan]].<ref>{{cite book |last=Tanswell |first=Fenner Stanley |title=Mathematical Rigour and Informal Proof |date=2024 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-009-49438-0 |series=Cambridge Elements in the Philosophy of Mathematics |language=en |trans-title=Kahigpitan sa Matematika at Impormal na Patunay |doi=10.1017/9781009325110 |eissn=2399-2883 |issn=2514-3808 |oclc=1418750041}}</ref> Kalaunan, nagresulta ito sa isang krisis sa mga haligi ng matematika.<ref>{{cite web |last1=Avigad |first1=Jeremy |author1-link=Jeremy Avigad |last2=Reck |first2=Erich H. |date=11 Disyembre 2001 |title="Clarifying the nature of the infinite": the development of metamathematics and proof theory |trans-title="Paglilinaw sa kalikasan ng kawalang-hanggan": ang pagdebelop ng metamatematika at teorya ng patunay |url=https://www.andrew.cmu.edu/user/avigad/Papers/infinite.pdf |access-date= |website=[[Carnegie Mellon University]] |language=en}}</ref> Naresolba rin ito kalaunan sa matematika sa pamamagitan ng pagsasagawa sa isang sistematikong kaparaanan ng paggawa ng mga aksoma sa loob ng isang [[Teorya ng pangkat nina Zermelo at Fraenkel|pormalisadong teorya ng pangkat]]. Sa madaling salita, binibigyang-kahulugan ang bawat bagay sa matematika gamit ang pangkat ng lahat na magkakatulad na mga bagay at ang mga katangiang dapat meron ito.<ref name="Warner_2013" /> Halimbawa, sa [[aritmetika ni Peano]], binibigyang-kahulugan ang [[likas na bilang]] sa pahayag na "isang bilang ang [[0 (bilang)|sero]]", "may natatanging susunod ang bawat bilang", "may natatanging nauna ang bawat bilang maliban sa sero", at ibang mga tuntunin.<ref>{{cite book |last=Hamilton |first=Alan G. |url={{GBurl|id=OXfmTHXvRXMC|p=3}} |title=Numbers, Sets and Axioms: The Apparatus of Mathematics |publisher=Cambridge University Press |year=1982 |isbn=978-0-521-28761-6 |pages=3–4 |language=en |trans-title=Bilang, Pangkat, at Aksoma: Mga Aparato ng Matematika |access-date=}}</ref> Nakaayon sa pilosopiya ng [[Pormalismo (pilosopiya ng matematika)|pormalismo]] ni [[David Hilbert]] ang [[Kabasalan (matematika)|kabasalan sa matematika]] mula sa realidad.<ref name="Snapper">{{Cite journal |last=Snapper |first=Ernst |author-link=Ernst Snapper |date=Setyembre 1979 |title=The Three Crises in Mathematics: Logicism, Intuitionism, and Formalism |url=https://archive.org/details/sim_mathematics-magazine_1979-09_52_4/page/n15 |trans-title=Ang Tatlong Krisis sa Matematika: Lohisismo, Intuisiyonismo, at Pormalismo |journal=Mathematics Magazine |language=en |volume=52 |issue=4 |pages=207–216 |doi=10.2307/2689412 |jstor=2689412}}</ref> Nananatiling isang problema sa pilosopiya ang kalikasan ng matematika, bagamat may mga matematikong may opinyon patungkol rito. Dahil dito, kinonsidera ang mga lohika, pangkat, patunay, at iba pa bilang mga bagay sa matematika, upang mabigyan sila ng mga teorema magpapatunayan sa mga ito. Halimbawa, sa [[mga teorema ng di-pagkakumpleto ni Gödel]], sinasabi na sa bawat [[konsistent]] na [[pormalisadong sistema]] na naglalaman ng mga likas na bilang, may mga teorema na totoo (na mapapatunayan sa isang mas malakas na sistema) na hindi mapapatunayan sa sistemang yon.<ref name="Raatikainen_20052">{{cite journal |last=Raatikainen |first=Panu |date=Oktubre 2005 |title=On the Philosophical Relevance of Gödel's Incompleteness Theorems |trans-title=Ukol sa Kaugnayang Pilosopikal ng mga Teorema ng Di-Pagkakumpleto ni Gödel |url=https://www.cairn.info/revue-internationale-de-philosophie-2005-4-page-513.htm |url-status=live |journal=Revue Internationale de Philosophie |language=en |volume=59 |issue=4 |pages=513–534 |doi=10.3917/rip.234.0513 |jstor=23955909 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112212555/https://www.cairn.info/revue-internationale-de-philosophie-2005-4-page-513.htm |archive-date=12 Nobyembre 2022 |access-date= |s2cid=52083793}}</ref> === Estadistika at agham pandesisyon === {{Main|Estadistika|Probabilidad}} [[Talaksan:Standard deviation diagram.svg|thumb|[[Distribusyong normal]] na nagpapakita rin sa [[pamantayang paglihis]].]] [[Estadistika]] ang sangay ng matematika na nakatuon sa pagkolekta at pagproseso sa mga [[datos]], gamit ang mga kaparaanang hango sa matematika, lalo sa [[probabilidad]]. Gumagawa ng mga datos ang mga [[estadistiko]] gamit ang naka-random na [[sample]] o [[eksperimento]].<ref>{{cite book |last=Rao |first=C. Radhakrishna |author-link=C. R. Rao |title=Statistics and Truth: Putting Chance to Work |url=https://archive.org/details/statisticstruthp0000raoc |publisher=World Scientific |year=1997 |isbn=981-02-3111-3 |edition=2 |pages=[https://archive.org/details/statisticstruthp0000raoc/page/3 3]–17, 63–70 |language=en |trans-title=Estadistika at Katotohanan: Paglalagay ng Tiyansa sa Gawa |lccn=97010349 |mr=1474730 |oclc=36597731 |orig-date=1989}}</ref> Pinag-aaralan sa [[teorya ng estadistika]] ang [[teorya ng desisyon|mga problema sa pagdedesisyon]] tulad ng pagpapababa ng [[panganib]] ([[inaasahang pagkalugi]]) sa isang gawain. Gumagamit sila ng isang proseso para rito: [[teorya ng pagtataya|pagtatáya]], [[Pagsubok sa hinuhang pang-estadistika|pagsubok]], at [[algoritmo ng pagpili|pagpili sa pinakatama]]. Sa tradisyonal na sangay na ito ng [[estadistikang pangmatematika]], nagagawa ang isang problema sa pagdedesisyon sa pamamagitan ng pagpapababa sa [[punsiyon ng pagkalugi]] o gastos sa ilalim ng ilang partikular na balakid. Halimbawa, madalas na napapababa ng mga sarbey ang gastos sa pagtatáya sa [[medya (matematika)|medya]] ({{lang-en|mean}}) ng populasyon para sa isang partikular na antas ng pagkasigurado ({{lang-en|confidence level}}).<ref name="RaoOpt">{{cite book |last=Rao |first=C. Radhakrishna |author-link=C.R. Rao |title=Mathematical programming in statistics |url=https://archive.org/details/mathematicalprog0000arth |publisher=Wiley |year=1981 |isbn=978-0-471-08073-2 |editor1-last=Arthanari |editor1-first=T.S. |series=Wiley Series in Probability and Mathematical Statistics |location=New York |pages=vii–viii |language=en |trans-title=Pagpoprogramang matematikal sa estadistika |chapter=Foreword |trans-chapter=Panimula |lccn=80021637 |mr=607328 |oclc=6707805 |editor2-last=Dodge |editor2-first=Yadolah |editor2-link=Yadolah Dodge}}</ref> Dahil gamit nito sa [[optimisasyong matematikal|optimisasyon]], madalas na kasama rin ang estadistika sa ibang mga [[teorya ng desisyon|agham pandesisyon]], tulad ng [[pananaliksik pang-operasyon]], [[teorya ng kontrol]], at [[matematikang pang-ekonomika]].{{sfn|Whittle|1994|pp=10–11, 14–18}} === Matematikang komputasyonal === {{Main|Matematikang komputasyonal}} [[Talaksan:Four color world map.svg|thumb|Ang [[teorema ng apat na kulay]] ang unang teoremang [[Pagpapatunay sa tulong ng kompyuter|napatunayan sa tulong ng kompyuter]].<ref>{{Citation |last=Swart |first=Edward Reinier |title=The philosophical implications of the four-color problem |url=http://www.maa.org/programs/maa-awards/writing-awards/the-philosophical-implications-of-the-four-color-problem |periodical=American Mathematical Monthly |volume=87 |issue=9 |pages=697–702 |year=1980 |trans-title=Ang mga implikasyon sa pilosopiya ng problema ng apat na kulay |publisher=Mathematical Association of America |language=en |doi=10.2307/2321855 |jstor=2321855 |mr=0602826}}</ref> Ayon sa teoremang ito, apat na [[kulay]] lang ang kailangan upang kulayan ang [[mapa]] nang walang magkatabing magkaparehong kulay, na ipinapakita nitong [[mapa ng mundo]].]] [[Matematikang komputasyonal]] ang pag-aaral ng mga problema sa matematika na madalas malaki masyado para makompyut ng mga tao.<ref>{{cite conference|title=Grand Challenges, High Performance Computing, and Computational Science|last1=Johnson|first1=Gary M.|last2=Cavallini|first2=John S.|conference=Singapore Supercomputing Conference 1990|date=Setyembre 1991|page=28|lccn=91018998|publisher=World Scientific|editor1-first=Kang Hoh|editor1-last=Phua|editor2-first=Kia Fock|editor2-last=Loe|url={{GBurl|id=jYNIDwAAQBAJ|p=28}}|access-date=|trans-title=Mga Dakilang Hamon, Kompyuting na High Performance, at Agham Komputasyonal|lang=en}}</ref> Pinag-aaralan sa [[pagsusuring pambilang]] ang mga kaparaanang para sa mga problema sa [[Pagsusuring matematikal|pagsusuri]] gamit ang [[pagsusuring punsiyonal]] at [[teorya ng pagtatáya.|teorya ng pagtatáya]].<ref>{{cite book |last=Trefethen |first=Lloyd N. |author-link=Lloyd N. Trefethen |url=http://people.maths.ox.ac.uk/trefethen/NAessay.pdf |title=The Princeton Companion to Mathematics |publisher=[[Princeton University Press]] |year=2008 |isbn=978-0-691-11880-2 |editor1-last=Gowers |editor1-first=Timothy |editor1-link=Timothy Gowers |pages=604–615 |language=en |trans-title=Ang Katulong ng Princeton sa Matematika |chapter=Numerical Analysis |trans-chapter=Pagsusuring Pambilang |lccn=2008020450 |mr=2467561 |oclc=227205932 |access-date= |editor2-last=Barrow-Green |editor2-first=June |editor2-link=June Barrow-Green |editor3-last=Leader |editor3-first=Imre |editor3-link=Imre Leader |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307054158/http://people.maths.ox.ac.uk/trefethen/NAessay.pdf |archive-date=7 Marso 2023 |url-status=live}}</ref> Nakatuon ito sa [[pagtatáya]] at pagdidiskreto na may pokus sa mga [[Pagra-round|error sa pag-round]]. Ginagamitan madalas ang mga ito ng [[kompyuter]] o [[superkompyuter]] upang makagawa ng mga patunay. == Kaugnayan == === Sobra-sobrang pagkamabisa === {{Tingnan din|The Unreasonable Effectiveness of Mathematics in the Natural Sciences}} Ang sobra-sobrang pagkamabisa ng matematika sa ibang mga larangan, na unang napansin ni [[Eugene Wigner]], ay isang penomenang kung saan maraming teorya sa matematika, kahit maging mga teorya sa purong sangay nito, ay nakahanap ng gamit labas sa mga layunin nito.<ref name="wigner1960">{{cite journal |last=Wigner |first=Eugene |author-link=Eugene Wigner |year=1960 |title=The Unreasonable Effectiveness of Mathematics in the Natural Sciences |trans-title=Ang Sobra-sobrang Pagkamabisa ng Matematika sa mga Likas na Agham |url=https://math.dartmouth.edu/~matc/MathDrama/reading/Wigner.html |url-status=live |journal=[[Communications on Pure and Applied Mathematics]] |language=en |volume=13 |issue=1 |pages=1–14 |bibcode=1960CPAM...13....1W |doi=10.1002/cpa.3160130102 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228152633/http://www.dartmouth.edu/~matc/MathDrama/reading/Wigner.html |archive-date=28 Pebrero 2011 |s2cid=6112252 |df=}}</ref> May mga teorya kasi na nagawa bago lumitaw ang teknolohiyang makakagamit nito.<ref>{{cite journal |last=Sarukkai |first=Sundar |date=10 Pebrero 2005 |title=Revisiting the 'unreasonable effectiveness' of mathematics |trans-title=Pagbisita muli sa 'sobra-sobrang pagkamabisa' ng matematika |journal=Current Science |language=en |volume=88 |issue=3 |pages=415–423 |jstor=24110208}}</ref> Halimbawa nito ang [[Pagsasalik sa buumbilang|pangunahing pagsasalik]] ({{lang-en|prime factorization}}) sa mga likas na bilang, na unang nadiskubre 2,000 taon na ang nakararaan at nagamit lang sa praktikal na paraan nang maimbento ang [[kriptosistemang RSA]] para sa seguridad sa [[internet]].<ref name=":2">{{cite book |last=Wagstaff |first=Samuel S. Jr. |title=Computational Cryptography, Algorithmic Aspects of Cryptography, A Tribute to AKL |publisher=Cambridge University Press |year=2021 |editor1-last=Bos |editor1-first=Joppe W. |series=London Mathematical Society Lecture Notes Series 469 |pages=41–77 |language=en |trans-title=Kriptograpiyang Komputasyonal, Mga Aspeto ng Algoritmo ng Kriptograpiya, isang Pagpupugay kay AKL |chapter=History of Integer Factoring |trans-chapter=Kasaysayan ng Pagsasalik sa Buumbilang |access-date= |editor2-last=Stam |editor2-first=Martijn |chapter-url=https://www.cs.purdue.edu/homes/ssw/chapter3.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120155733/https://www.cs.purdue.edu/homes/ssw/chapter3.pdf |archive-date=20 Nobyembre 2022 |url-status=live}}</ref> Noong ika-19 na siglo, dumating kalaunan ang heometriya sa punto na natuklasan ng mga matematiko ang mga [[heometriyang di-Euclides]], mga dimensiyon na higit sa tatlo, at mga [[manipoldo]]. Sa puntong ito ng kasaysayan, wala itong direktang gamit sa pisikal na realidad, hanggang noong nadebelop ni Albert Einstein ang kanyang teorya ng relatibidad na gumagamit sa tatlong konseptong ito; isang espasyong di-Euclides ang [[espasyo-panahon]] na inilarawan sa [[Teorya ng natatanging relatibidad|natatanging relatibidad]] na may apat na dimensiyon, at ang espasyo-panahon naman ng [[Teorya ng pangkalahatang relatibidad|pangkalahatang relatibidad]] ay isang nakakurbang manipoldo na may apat na dimensiyon.<ref>{{cite web |last=Mukunth |first=Vasudevan |date=10 Setyembre 2015 |title=Beyond the Surface of Einstein's Relativity Lay a Chimerical Geometry |trans-title=Lagpas sa Nakikita sa Relatibidad ni Einstein ay ang Mala-kimerang Heometriya |url=https://thewire.in/science/beyond-the-surface-of-einsteins-relativity-lay-a-chimerical-geometry |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120191206/https://thewire.in/science/beyond-the-surface-of-einsteins-relativity-lay-a-chimerical-geometry |archive-date=20 Nobyembre 2022 |access-date= |website=The Wire |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Wilson |first1=Edwin B. |last2=Lewis |first2=Gilbert N. |date=Nobyembre 1912 |title=The Space-Time Manifold of Relativity. The Non-Euclidean Geometry of Mechanics and Electromagnetics |trans-title=Ang Manipoldo ng Espasyo-panahon ng Relatibidad. Ang Heometriyang di-Euclides ng Mekanika at Elektromagnetika |journal=Proceedings of the American Academy of Arts and Sciences |language=en |volume=48 |issue=11 |pages=389–507 |doi=10.2307/20022840 |jstor=20022840}}</ref> Sa [[pisika]] naman, ginagamit ang matematika upang makagawa ng mga hinuha ukol sa mga posibleng partikulo na meron sa kalikasan. Halimbawa nito ang pagkadiskubre sa [[positron]] at [[Omega baryon|baryon]], na unang nailarawan sa teoryang matematikal bago natuklasan ang mga ito sa mga sumunod na taon sa pamamagitan ng mga eksperimento.<ref>{{cite journal |last=Hanson |first=Norwood Russell |author-link=Norwood Russell Hanson |date=Nobyembre 1961 |title=Discovering the Positron (I) |url=https://archive.org/details/british-journal-for-the-philosophy-of-science_1961-11_12_47/page/194 |trans-title=Pagtuklas sa Positron (I) |journal=The British Journal for the Philosophy of Science |language=en |publisher=The University of Chicago Press |volume=12 |issue=47 |pages=194–214 |doi=10.1093/bjps/xiii.49.54 |jstor=685207}}</ref><ref>{{cite journal |last=Ginammi |first=Michele |date=Pebrero 2016 |title=Avoiding reification: Heuristic effectiveness of mathematics and the prediction of the Ω^– particle |trans-title=Pag-iwas sa pagtatama: Heuristikong pagkamabisa ng matematika at ang prediskyon sa partikulong Ω^– |journal=Studies in History and Philosophy of Science Part B: Studies in History and Philosophy of Modern Physics |language=en |volume=53 |pages=20–27 |bibcode=2016SHPMP..53...20G |doi=10.1016/j.shpsb.2015.12.001}}</ref> === Mga agham === Ginagamit madalas ang matematika sa [[agham]] sa [[Modelong pangmatematika|pagmomodelo]] ng mga penomena upang makagawa ng mga prediksiyon base sa mga eksperimental na batas.<ref>{{cite book |last1=Bellomo |first1=Nicola |url={{GBurl|id=pJAvWaRYo3UC}} |title=Modelling Mathematical Methods and Scientific Computation |last2=Preziosi |first2=Luigi |date=22 Disyembre 1994 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-8493-8331-1 |series=Mathematical Modeling |volume=1 |page=1 |language=en |trans-title=Mga Kaparaanan sa Pagmomodelong Matematikal at Komputasyong Maagham |access-date=}}</ref> Matuturing na nakadepende lamang ang katumpakan ng mga prediksiyong ito sa kakayahan ng modelo dahil sa kalayaan ng katotohanan sa matematika mula sa kahit anong mga pag-eeksperimento.<ref>{{cite journal |last=Hennig |first=Christian |year=2010 |title=Mathematical Models and Reality: A Constructivist Perspective |trans-title=Mga Modelong Matematikal at Realidad: Isang Konstruktibismong Pananaw |url=https://www.researchgate.net/publication/225691477 |journal=Foundations of Science |language=en |volume=15 |pages=29–48 |doi=10.1007/s10699-009-9167-x |access-date= |s2cid=6229200}}</ref> Dahil dito, masasabing mali ang modelong ginagamit kung mali ang prediksiyon, imbes na mali ang mismong konseptong matematikal.<ref>{{cite journal |last1=Frigg |first1=Roman |author-link=Roman Frigg |last2=Hartmann |first2=Stephan |author2-link=Stephan Hartmann |date=4 Pebrero 2020 |title=Models in Science |trans-title=Mga Modelo sa Agham |url=https://seop.illc.uva.nl/entries/models-science/ |url-status=live |journal= |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20221117162412/https://seop.illc.uva.nl/entries/models-science/ |archive-date=17 Nobyembre 2022 |access-date= |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy}}</ref> Halimbawa, [[Pagkumpirma sa pangkalahatang relatibidad|maipapaliwanag]] lamang ang [[apside|perihelyon]] ng [[Merkuryo]] sa [[pangkalahatang relatibidad]] ni [[Albert Einstein]], na pumalit sa [[Batas ng unibersal na grabitasyon ni Newton|naunang batas]] sa [[grabidad]] ni [[Isaac Newton]].<ref>{{cite book |last=Stewart |first=Ian |author-link=Ian Stewart (matematiko) |title=The Map and the Territory: Exploring the Foundations of Science, Thought and Reality |publisher=Springer |year=2018 |isbn=978-3-319-72478-2 |editor1-last=Wuppuluri |editor1-first=Shyam |series=The Frontiers Collection |pages=345–356 |language=en |trans-title=Ang Mapa at ang Teritoryo: Paglalakbay sa mga Haligi ng Agham, Kaisipan, at Realidad |chapter=Mathematics, Maps, and Models |trans-chapter=Matematika, Mapa, at Modelo |doi=10.1007/978-3-319-72478-2_18 |access-date= |editor2-last=Doria |editor2-first=Francisco Antonio |chapter-url={{GBurl|id=mRBMDwAAQBAJ|p=345}}}}</ref> ==== Matematikang puro at nalalapat ==== {{Main|Matematikang puro|Matematikang nalalapat}} [[Talaksan:Euclid.jpg|thumb|Isang bahagi ng [[Paaralan ng Atenas|''Paaralan ng Atenas'']] ni [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]], na nagpapakita kay [[Euclides]] o [[Arkimedes]], na gumuguhit sa isang maliit na pisara.]] Hanggang noong ika-19 na siglo, nakaangkla ang pag-aaral sa matematika dahil sa pangangailangan ng [[teknolohiya]] at agham; walang malinaw na pagkakaiba ang [[matematikang puro]] at [[Matematikang nalalapat|nalalapat]].<ref name="Ferreirós_2007">{{cite book |last=Ferreirós |first=J. |title=The Shaping of Arithmetic after C.F. Gauss's Disquisitiones Arithmeticae |publisher=Springer Science & Business Media |year=2007 |isbn=978-3-540-34720-0 |editor1-last=Goldstein |editor1-first=Catherine |editor1-link=Catherine Goldstein |pages=235–268 |language=en |trans-title=Ang Paghuhulma sa Aritmetika matapos ang Disquisitiones ARithmeticae ni C.F. Gauss |chapter=Ό Θεὸς Άριθμητίζει: The Rise of Pure Mathematics as Arithmetic with Gauss |trans-chapter=Ό Θεὸς Άριθμητίζει: Ang Pag-angat ng Matematikang Puro bilang Aritmetika ni Gauss |editor2-last=Schappacher |editor2-first=Norbert |editor3-last=Schwermer |editor3-first=Joachim |chapter-url={{GBurl|id=IUFTcOsMTysC|p=235}}}}</ref> Halimbawa, ipinakilala ang mga [[likas na bilang]] at [[aritmetika]] dahil sa pangangailangan ng [[pagbibilang]], at [[heometriya]] naman ang resulta ng [[agrimensura]], [[arkitektura]], at [[astronomiya]]. Naipaliwanag ang paggalaw ng mga [[planeta]] pagsapit ng pag-usbong ng [[kalkulo]]. Sa panahong ito, tipikal na siyentipiko rin ang mga matematiko, at kabaligtaran.<ref>{{cite journal |last=Kuhn |first=Thomas S. |author-link=Thomas Kuhn |year=1976 |title=Mathematical vs. Experimental Traditions in the Development of Physical Science |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-interdisciplinary-history_summer-1976_7_1/page/1 |trans-title=Matematikal vs. Eksperimental na Tradisyon sa Pagdebelop ng Pisikal na Agham |journal=The Journal of Interdisciplinary History |language=en |publisher=The MIT Press |volume=7 |issue=1 |pages=1–31 |doi=10.2307/202372 |jstor=202372}}</ref> Gayunpaman, sa [[sinaunang Gresya]], may hiwalay na pag-aaral para sa matematikang puro.<ref>{{cite book |last=Asper |first=Markus |title=The Oxford Handbook of the History of Mathematics |publisher=OUP Oxford |year=2009 |isbn=978-0-19-921312-2 |editor1-last=Robson |editor1-first=Eleanor |series=Oxford Handbooks in Mathematics |pages=107–132 |language=en |trans-title=Ang Handbook ng Oxford sa Kasaysayn ng Matematika |chapter=The two cultures of mathematics in ancient Greece |trans-chapter=Ang dalawang kultura ng matematika sa sinaunang Gresya |access-date= |editor2-last=Stedall |editor2-first=Jacqueline |chapter-url={{GBurl|id=xZMSDAAAQBAJ|p=107}}}}</ref> Walang gamit labas sa matematika ang [[pagsasalik sa buumbilang]] ({{lang-en|integer factorization}}), na unang inimbestigahan ni [[Euclides]] noong {{BKP|300|link=y}}, hanggang noong naimbento ang [[RSA (kriptosistema)|kriptosistemang RSA]] na ginagamit ngayon sa mga [[network ng kompyuter]].<ref name=":2" /> Noong ika-19 na siglo, nagsimulang mag-imbestiga nang malaliman ang mga matematiko tulad nina [[Karl Weierstrass]] at [[Richard Dedekind]] sa mga problema ng matematika.<ref name="Ferreirós_2007" /> Nahati ang matematika bilang resulta nito, sa dalawang sangay na puro at nalalapat. Bagamat magkahiwalay, madalas na walang malinaw na hangganan ang dalawang sangay na ito. Matapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], mabilis na umusad ang pagdebelop sa matematikang nalalapat sa [[Estados Unidos]] at ibang lugar. Marami sa mga teoryang nadebelop para magamit ay resulta ng interes ng mga matematikong purista, na kalaunan ay nakahanap din ng gamit labas sa matematika.<ref>{{cite book |last=Silver |first=Daniel S. |title=The Best Writing on Mathematics, 2016 |publisher=Princeton University Press |year=2017 |isbn=978-0-691-17529-4 |editor1-last=Pitici |editor1-first=Mircea |pages=17–26 |language=en |trans-title=Ang mga Pinakamagagandang Kasulatan sa Matematika, 2016 |chapter=In Defense of Pure Mathematics |trans-chapter=Depensa sa Matematikang Puro |access-date= |chapter-url={{GBurl|id=RXGYDwAAQBAJ|p=17}}}}</ref> ==== Pisika ==== {{main|Kaugnayan ng matematika at pisika}} [[File:PenduloTmg.gif|thumb|Mailalarawan gamit matematika ang paggalaw ng isang [[pendulo]]. Dito, makikita ang mga puwersang nakakaapekto sa galaw nito: ang [[tensyon (pisika)|tensyon]] (<math display="inline">T</math>) at ang puwersang dulot ng [[grabidad]] (<math display="inline">g</math>) at [[masa]] (<math display="inline">m</math>), gayundin ang [[anggulo]] mula sa [[ekwilibriyo]] (<math display="inline">\theta</math>).]] Itinuturing ang matematika bilang isang mahalagang kagamitan sa [[pisika]], at kabaligtaran.<ref>{{cite journal |last1=Uhden |first1=Olaf |last2=Karam |first2=Ricardo |last3=Pietrocola |first3=Maurício |last4=Pospiech |first4=Gesche |date=20 Oktubre 2011 |title=Modelling Mathematical Reasoning in Physics Education |trans-title=Pagmomodelo sa Pagdadahilang Matematikal sa Pagtuturo ng Pisika |journal=Science & Education |language=en |volume=21 |issue=4 |pages=485–506 |bibcode=2012Sc&Ed..21..485U |doi=10.1007/s11191-011-9396-6 |s2cid=122869677}}</ref> Sa ''[[Pisika (Aristoteles)|Pisika]]'', inilarawan ni [[Aristoteles]] ang pagkakaiba ng dalawang larangan.<ref>{{cite book |last1=Lear |first1=Jonathan |url=https://archive.org/details/aristotledesiret0000lear/page/232 |title=Aristotle: the desire to understand |date=1990 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=9780521347624 |edition= |location=[[Cambridge]], [[Reyno Unido]] |page=232 |language=en |trans-title=Aristoteles: ang kagustuhang maintindihan}}</ref> Ang pananaw na wika ng [[kalikasan]] ang matematika ay unang ipinahayag ng [[Pitagorasismo]], na nagsasabing "lahat ay bilang" at "bilang ang hari ng mundo".<ref>{{cite web |last=Al-Rasasi |first=Ibrahim |date=21 Hunyo 2004 |title=All is number |trans-title=Lahat ay bilang |url=http://faculty.kfupm.edu.sa/math/irasasi/Allisnumber.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141228132248/http://faculty.kfupm.edu.sa/math/irasasi/Allisnumber.pdf |archive-date=28 Disyembre 2014 |access-date= |publisher=King Fahd University of Petroleum and Minerals |language=en}}</ref> Sang-ayon si [[Galileo Galilei]] sa pananaw na ito, na nagsabi na isinulat sa wika ng matematika ang aklat ng kalikasan.<ref>{{cite book |author=Aharon Kantorovich |url=https://books.google.com/books?id=vMFc43w0FfEC&pg=PA59 |title=Scientific Discovery: Logic and Tinkering |date=1 July 1993 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-1478-1 |pages=59 |language=en |trans-title=Maagham na Pagtuklas: Lohika at Pagbubutingting}}</ref> ==== Kompyuting ==== {{Tingnan din|Teoretikal na agham pangkompyuter|Matematikang komputasyonal}} [[File:Two-dimensional visualization of Hamming distance.jpg|thumb|Isang pagpapakita sa [[distansiyang Hamming]], isang mahalagang panukat sa [[teorya ng kodigo]].]] Malapit ang kaugnayan ng larangan ng kompyuting sa matematika. Kinokonsidera ang [[teoretikal na agham pangkompyuter]] bilang isang sangay ng matematika.<ref>{{Cite web |title=Theoretical Computer Science |trans-title=Teoretikal na Agham Pangkompyuter |url=https://math.mit.edu/research/applied/comp-science-theory.html |access-date= |website=math.mit.edu |language=en}}</ref> Ginagamit naman sa [[matematikang komputasyonal]] ang mga sangay ng matematika, kagaya ng aritmetika, sa [[kriptograpiya]] at [[teorya ng kodigo]]. Ginagamit din sa [[agham pangkompyuter]] ang [[matematikang diskreto]] para sa larangan nito tulad ng mga [[Teorya ng komputasyonal na komplehidad|teorya ng pagkakomplikado]], [[teorya ng impormasyon|impormasyon]], at [[teorya ng grap|grap]]. Sa pagsapit ng paggamit sa mga malalakas na [[kompyuter]] at [[superkompyuter]], nagsimula ring gamitin ng mga matematiko ang mga ito upang tulungan sila sa pagpapatunay sa mga teoryang mahirap patunayan nang mano-mano. Isa sa mga mahahalagang napatunayan na teorya gamit nito ay ang [[konhetura ni Kepler]] ukol sa [[pagpapakete sa isang espero]] ({{lang-en|sphere packing}}), na napatunayan noong 1998, at kalauna'y nakumpirma noong dekada 2010s.<ref>{{cite journal |last1=Hales |first1=Thomas |last2=Adams |first2=Mark |last3=Bauer |first3=Gertrud |last4=Dang |first4=Tat Dat |last5=Harrison |first5=John |last6=Hoang |first6=Le Truong |last7=Kaliszyk |first7=Cezary |last8=Magron |first8=Victor |last9=Mclaughlin |first9=Sean |last10=Nguyen |first10=Tat Thang |last11=Nguyen |first11=Quang Truong |date=2017 |title=A Formal Proof of the Kepler Conjecture |trans-title=Pormal na Patunay sa Konhetura ni Kepler |url=https://www.cambridge.org/core/journals/forum-of-mathematics-pi/article/formal-proof-of-the-kepler-conjecture/78FBD5E1A3D1BCCB8E0D5B0C463C9FBC |url-status=live |journal=Forum of Mathematics, Pi |language=en |volume=5 |page=e2 |doi=10.1017/fmp.2017.1 |issn=2050-5086 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204053232/https://www.cambridge.org/core/journals/forum-of-mathematics-pi/article/formal-proof-of-the-kepler-conjecture/78FBD5E1A3D1BCCB8E0D5B0C463C9FBC |archive-date=4 Disyembre 2020 |access-date= |hdl-access=free |last12=Nipkow |first12=Tobias |last13=Obua |first13=Steven |last14=Pleso |first14=Joseph |last15=Rute |first15=Jason |last16=Solovyev |first16=Alexey |last17=Ta |first17=Thi Hoai An |last18=Tran |first18=Nam Trung |last19=Trieu |first19=Thi Diep |last20=Urban |first20=Josef |last21=Vu |first21=Ky |last22=Zumkeller |first22=Roland |s2cid=216912822 |hdl=2066/176365}}</ref> ==== Biolohiya at kimika ==== {{main|Matematikang pangbiolohiya|Matematikang pangkimika}} [[File:Giant Pufferfish skin pattern detail.jpg|thumb|Maipapaliwanag sa matematika ang mga pattern sa balat ng mga hayop katulad nitong [[isdang globo]]; isa itong [[pattern na Turing]] na mamomodelo gamit ang isang [[sistemang reaksyon-dipyusyon]].]] Ginagamit sa [[biolohiya]] ang [[probabilidad]] sa mga larangan kagaya ng [[ekolohiya]] at [[neurosiyensiya]].<ref name=":22">{{Cite book |last=Millstein |first=Roberta |author-link=Roberta Millstein |title=The Oxford Handbook of Probability and Philosophy |date=8 Setyembre 2016 |editor-last=Hájek |editor-first=Alan |pages=601–622 |language=en |trans-title=Ang Handbook ng Oxford sa Probabilidad at Pilosopiya |chapter=Probability in Biology: The Case of Fitness |trans-chapter=Probabilidad sa Biolohiya: Ang Kaso sa Kakayahan |doi=10.1093/oxfordhb/9780199607617.013.27 |access-date= |editor-last2=Hitchcock |editor-first2=Christopher |chapter-url=http://philsci-archive.pitt.edu/10901/1/Millstein-fitness-v2.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307054456/http://philsci-archive.pitt.edu/10901/1/Millstein-fitness-v2.pdf |archive-date=7 Marso 2023 |url-status=live}}</ref> Madalas rin itong ginagamit sa mga usapin ukol sa [[Kakayahan (biolohiya)|kakayahang ebolusyonal]] ({{lang-en|evolutionary fitness}}).<ref name=":22" /> Ginagamit sa ekolohiya ang pagmomodelo upang mailarawan ang [[dinamika ng populasyon]],<ref name=":22" /> pag-aralan ang mga [[ekosistema]] at ang sistema ng nakakain-kinakain ({{lang-en|predator-prey}}), pagsukat sa [[polusyon]],{{Sfn|Bouleau|1999|pp=282–283}} at makakuhang datos ukol sa [[pagbabago ng klima]].{{Sfn|Bouleau|1999|p=285}} Mailalarawan sa matematika ang dinamika ng populasyon gamit ang ilang mga ekwasyong deribatibo, kagaya ng [[mga ekwasyong Lotka-Volterra]].<ref>{{Cite web |date=5 Enero 2022 |title=1.4: The Lotka-Volterra Predator-Prey Model |trans-title=1.4: Ang Modelo ng Kumakain-Kinakain ni Lotka-Volterra |url=https://math.libretexts.org/Bookshelves/Applied_Mathematics/Mathematical_Biology_(Chasnov)/01%3A_Population_Dynamics/1.04%3A_The_Lotka-Volterra_Predator-Prey_Model |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229204111/https://math.libretexts.org/Bookshelves/Applied_Mathematics/Mathematical_Biology_(Chasnov)/01:_Population_Dynamics/1.04:_The_Lotka-Volterra_Predator-Prey_Model |archive-date=29 Disyembre 2022 |access-date= |website=Mathematics LibreTexts |language=en}}</ref> Ginagamit naman sa [[pagsubok sa hinuhang pang-estadistika]] ang mga datos na nakukuha mula sa mga [[pagsubok klinikal]] upang malaman kung epektibo ba ang mga bagong [[Medisina|gamot]].<ref>{{Cite journal |last=Salsburg |first=David |date=17 Agosto 1992 |title=Commentary |trans-title=Komentaryo |url=https://www.dfcm.utoronto.ca/sites/default/files/inline-files/salsburg_1.pdf |journal=The Use of Statistical Methods in the Analysis of Clinical Studies |language=en |volume=46 |pages=17}}</ref> Simula noong ika-20 siglo, nagsimulang gamitin sa [[kimika]] ang mga [[kompyuter]] upang imodelo ang mga [[molekula]] sa [[tatlong dimensiyon]].<ref>{{Cite book |author=National Research Council |author-link= |url=https://nap.nationalacademies.org/read/10633/chapter/8 |title=Beyond the Molecular Frontier: Challenges for Chemistry and Chemical Engineering |publisher=NAP.edu |year=2003 |isbn=978-0-309-16839-7 |pages=71–73 |language=en |trans-title=Lagpas sa Hinaharap ng Molekula: Mga Hamon sa Kimika at Inhinyerang Pangkimika |chapter=8 |doi=10.17226/10633 |pmid=25032300}}</ref> ==== Agham pandaigdig ==== {{main|Heomatematika}} [[Image:Earth gravity.png|thumb|Ang tindi ng paglihis sa pamantayang [[grabidad]] ng [[Daigdig]]; mas matindi ang mas pula. Sobra-sobra ang pagpapakita sa halimbawang ito upang makita ang pagkakaiba; sa katunayan, masyadong itong maliit upang maramdaman ng mga tao ang epekto.]] Ginagamit ang matematika sa [[heograpiya]] at [[heolohiya]], lalo na sa mga larangan ng [[heolohiyang estraktural]] at [[klimatolohiya]] upang makagawa ng mga modelong ginagamit sa prediksyon sa mga [[sakuna]] sa hinaharap kagaya ng mga [[bagyo]]. Ganito rin ang kaso sa mga larangan ng [[meteorolohiya]], [[oseanograpiya]], at [[agham pamplaneta]].<ref>{{Cite web |title=Using Mathematical Models to Investigate Planetary Habitability |trans-title=Paggamit sa mga Modelong Matematikal upang Maimbestigahan ang Antas ng Pagiging Tirahan ng mga Planeta |url=https://icp.giss.nasa.gov/education/modules/eccm/eccm_student_3.pdf |access-date= |website=[[NASA]] |language=en}}</ref> ==== Agham panlipunan ==== {{Main|Matematikang pang-ekonomika|Dinamikang pangkasaysayan}} [[File:Supply-demand-equilibrium.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Supply-demand-equilibrium.svg|thumb|Isang grap na nagpapakita sa interaksyon sa pagitan ng [[suplay at kailangan]].]] Malawak ang paggamit sa [[estadistika]] at [[probabilidad]], gayunin sa mga ekwasyong deribatibo, sa mga [[agham panlipunan]], kagaya ng sa [[lingguwistika]], [[ekonomika]], [[sosyolohiya]], at [[sikolohiya]]. Mahalagang konsepto sa [[matematikang pang-ekonomika]] ang ideya ng isang rasyonal na indibidwal na aktor, ang ''[[homo economicus]]'' ({{Literal na pagsasalin|tao ng ekonomiya}}).<ref name=":32">{{Cite book |last=Zak |first=Paul J. |url={{GBurl|id=6QrvmNo2qD4C|p=158}} |title=Moral Markets: The Critical Role of Values in the Economy |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-3736-6 |page=158 |language=en |trans-title=Mga Merkadong Moral: Ang Kritikal na Gampanin ng mga Halaga sa Ekonomiya |access-date=}}</ref> Sa modelong ito, palaging susundin ng indibidwal [[Teorya ng rasyonal na pagpili|ang kanyang interes]] at isesentro ang lahat ng mga gagawin niyang pagpili gamit ang [[perpektong impormasyon]].<ref>{{cite book |last1=Levin |first1=Jonathan |url=https://web.stanford.edu/~jdlevin/Econ%20202/Choice%20Theory.pdf |title=Introduction to Choice Theory |last2=Milgrom |first2=Paul |date=Setyembre 2004 |language=en |trans-title=Panimula sa Teorya ng Pagpili}}</ref> Sa ganitong pananaw napapadali ang paggamit ng matematika sa ekonomika. Maaaring mamodelo sa tulong nito ang mga mekanismong nagpapaandar sa ekonomiya. Hindi lahat ng mga ekonomista ay sang-ayon sa ideya ng ''homo economicus''. Simula noong ika-20 siglo, nagkaroon ng mga adhikain sa larangan upang mailarawan ang mga kilusan sa [[kasaysayan]] sa anyong matematikal. Noong 1922, ipinahayag ni [[Nikolai Kondratiev]] ang kanyang konsepto ng mga [[Alon ni Kondratiev|siklong ipinangalan sa kanya]], na nagpapaliwanag sa mga panahon ng pag-usad ng ekonomiya at ang mga krisis.<ref>{{Cite web |title=Kondratiev, Nikolai Dmitrievich {{!}} Encyclopedia.com |url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/kondratiev-nikolai-dmitrievich |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160701224009/http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-3404100667.html |archive-date=1 Hulyo 2016 |access-date= |website=www.encyclopedia.com |language=en}}</ref> Sa pagtatapos ng nakaraang siglo, nagsimulang gamitin ng mga matematiko ang matematika sa [[heopolitika]]. Noong dekada 1990s, dinebelop ni [[Peter Turchin]] ang [[kliodinamika]].<ref name=":4">{{Cite web |title=Cliodynamics: a science for predicting the future |trans-title=Kliodinamika: ang agham para sa prediksyon sa hinaharap |url=https://www.zdnet.com/article/cliodynamics-a-science-for-predicting-the-future/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229204104/https://www.zdnet.com/article/cliodynamics-a-science-for-predicting-the-future/ |archive-date=29 Disyembre 2022 |access-date= |website=ZDNET |language=en}}</ref> Hindi sa lahat ng pagkakataon ay magagamit ang matematika sa larangan. Sa kanilang kontrobersyal na aklat na ''[[Fashionable Nonsense]]'' (1997), kumontra sina [[Alan Sokal]] at [[Jean Bricmont]] sa abusadong paggamit ng mga terminolohiya sa agham, lalo na sa matematika at pisika, sa agham panlipunan.<ref>{{cite book |last=Sokal |first=Alan |author-link=Alan Sokal |url=https://archive.org/details/fashionablenonse00soka |title=Fashionable Nonsense |author2=Jean Bricmont |author2-link=Jean Bricmont |publisher=Picador |year=1998 |isbn=978-0-312-19545-8 |location=New York |language=en |trans-title=Marangyang Kalokohan |oclc=39605994}}</ref> Gumagamit ng matematika ang pag-aaral sa mga sistemang komplikado. Gayunpaman, nananatili pa ring kontrobersyal ang paggamit nito para sa ilang mga kriteryon, kagaya ng sa [[Kawalang trabaho|kawalang-trabaho]].<ref>{{Cite web |title=Modern Macroeconomic Models as Tools for Economic Policy |trans-title=Makroekonomiko bilang mga Kagamitan sa Patakarang Pang-ekonomiya |url=https://www.minneapolisfed.org/article/2010/modern-macroeconomic-models-as-tools-for-economic-policy |website=Federal Reserve Bank of Minneapolis |language=en}}</ref> === Astrolohiya at esoterismo === {{Main|Astrolohiya|Numerolohiya}} Mga [[astrologo]] din ang ilang mga matematiko, kagaya nina [[Ptolomeo|Ptolemeo]] at [[Johannes Kepler]]. Noong [[Gitnang Kapanahunan]], kinokonsidera bilang isang agham ang astrolohiya, na kinabibilangan ng matematika. Sa [[Ensiklopedya|ensiklopedyang]] isinulat ni [[Theodor Zwinger]], [[astrolohiya]] ang "agham pangmatematika na nag-aaral sa aktibong paggalaw ng bawat bagay sa langit", at matematika naman ang "ginagamit upang makalkula ang probabilidad ng mga impluwensiya ng mga [[bituin]] upang malaman agad ang kanilang pagsalubong at paghihiwalay".<ref>{{Cite book |last=Beaujouan |first=Guy |url={{GBurl|id=92n7ZE8Iww8C|p=130}} |title=Comprendre et maîtriser la nature au Moyen Age: mélanges d'histoire des sciences offerts à Guy Beaujouan |date=1994 |publisher=Librairie Droz |isbn=978-2-600-00040-6 |page=130 |language=fr |trans-title=Pag-unawa at pag-master ng kalikasan sa Middle Ages: mga pinaghalong kasaysayan ng agham na inaalok kay Guy |access-date=}}</ref> Hindi na itinuturing na agham ang astrolohiya sa modernong panahon, at karaniwan na itong ginugrupo sa mga [[seudosiyensiya]].<ref>{{Cite web |title=L'astrologie à l'épreuve : ça ne marche pas, ça n'a jamais marché ! |trans-title=Sinubukan ang astrolohiya: hindi ito gumagana, hindi ito gumana! |url=https://www.afis.org/L-astrologie-a-l-epreuve-ca-ne-marche-pas-ca-n-a-jamais-marche |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129204349/https://www.afis.org/L-astrologie-a-l-epreuve-ca-ne-marche-pas-ca-n-a-jamais-marche |archive-date=29 Enero 2023 |access-date= |website=Afis Science – Association française pour l’information scientifique |language=fr}}</ref> == Pilosopiya == {{Main|Pilosopiya ng matematika}} === Realidad === Paksa na sa mga debate sa [[pilosopiya]] ang [[Pilosopiya ng matematika|koneksyon ng matematika at ang materyal na realidad]] simula pa noong panahon ni [[Pitagoras]]. Ayon kay [[Platon]], may mga sari-sariling realidad ang mga kabasalan na nagpapakita sa materyal na realidad na labas sa espasyo at panahon; ito ang pundasyon ng [[Platonismong matematikal]].<ref name="SEP-Platonism">{{cite encyclopedia |year=2016 |title=Platonism in Metaphysics |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2016/entries/platonism |access-date= |last=Balaguer |first=Mark |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition= |language=en |trans-title=Platonismo sa Metapisika |archive-url=https://web.archive.org/web/20220130174043/https://plato.stanford.edu/archives/spr2016/entries/platonism/ |archive-date=30 Enero 2022 |url-status=live}}</ref> Ibinuod ni [[Armand Borel]] ang ganitong pananaw sa matematika. Ayon sa kanya:<ref name="borel">{{Cite journal |last=Borel |first=Armand |author-link=Armand Borel |year=1983 |title=Mathematics: Art and Science |url=https://archive.org/details/sim_mathematical-intelligencer_1983_5_4/page/9 |trans-title=Matematika: Sining at Agham |journal=The Mathematical Intelligencer |language=en |publisher=Springer |volume=5 |issue=4 |pages=9–17 |doi=10.4171/news/103/8 |issn=1027-488X |doi-access=free}}</ref>{{blockquote|Magiging obhetibo (imbes na "subhetibo") ang isang bagay kung tayo ay kumbinsido na may ganito sa kaisipan ng iba sa anyong kapareho ng sa atin at kung maiisip ba natin ito at madidiskurso. Dahil sobrang tiyak ng wika ng matematika, sakto ito para sa pagbibigay-kahulugan sa mga konseptong napagkasunduang umiiral. Sa aking opinyon, sapat na yon upang mabigyan tayo ng {{em|pakiramdam}} na obhetibong umiiral ito, sa realidad ng matematika...{{efn|{{lang-en|Something becomes objective (as opposed to "subjective") as soon as we are convinced that it exists in the minds of others in the same form as it does in ours and that we can think about it and discuss it together. Because the language of mathematics is so precise, it is ideally suited to defining concepts for which such a consensus exists. In my opinion, that is sufficient to provide us with a {{em|feeling}} of an objective existence, of a reality of mathematics ...}}}}}}Gayunpaman, taliwas ito sa [[The Unreasonable Effectiveness of Mathematics in the Natural Sciences|pagiging sobra-sobrang pagkamabisa]] ng matematika sa ibang mga larangan.<ref name=":4" /> === Mungkahing kahulugan === {{Main|Kahulugan ng matematika}} Walang napagkakasunduang kahulugan para sa matematika, gayundin sa estado nito sa [[epistemolohiya]].<ref name="Runge">{{cite book |last1=Tobies |first1=Renate |author1-link=Renate Tobies |url={{GBurl|id=EDm0eQqFUQ4C|p=9}} |title=Iris Runge: A Life at the Crossroads of Mathematics, Science, and Industry |last2=Neunzert |first2=Helmut |publisher=Springer |year=2012 |isbn=978-3-0348-0229-1 |page=9 |language=en |trans-title=Iris Runge: Buhay sa Salubungan ng Matematika, Agham, at Industriya |quote= |access-date=}}</ref><ref name="Mura">{{cite journal |last=Mura |first=Roberta |date=Disyembre 1993 |title=Images of Mathematics Held by University Teachers of Mathematical Sciences |url=https://archive.org/details/sim_educational-studies-in-mathematics_1993_25_4/page/375 |trans-title=Mga Imahe ng Matematika na Pinanghahawakan ng mga Guro ng mga Agham Pangmatematika sa mga Pamantasan |journal=Educational Studies in Mathematics |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=375–85 |doi=10.1007/BF01273907 |jstor=3482762 |s2cid=122351146}}</ref> Walang pake kadalasan ang mga matematiko sa kahulugan nito, o di kaya'y sinasabi na lang na wala itong kahulugan.<ref name="Mura" /> Hindi rin malinaw kung sining o agham ba ang matematika.<ref name="Runge" /> Madalas sabihin sa karaniwang diskurso ang katagang "matematika ang ginagawa ng mga matematiko", na bagamat isang [[pagdadahilang pabilog]] ({{lang-en|circular reasoning}}) ay maiintindihan pa rin, dahil madalas napapagkakasunduan kung alin ang itinuturing na matematika sa hindi.<ref name="Mura" /> Marami sa mga mungkahing kahulugan ay kahulugan batay sa pinag-aaralan nito.<ref>{{cite conference|title="What is Mathematics?" and why we should ask, where one should experience and learn that, and how to teach it|first1=Günter M.|last1=Ziegler|author1-link=Günter M. Ziegler|first2=Andreas|last2=Loos|editor-last=Kaiser|editor-first=G.|conference=Proceedings of the 13th International Congress on Mathematical Education|series=ICME-13 Monographs|date=2 Nobyembre 2017|pages=63–77|publisher=Springer|doi=10.1007/978-3-319-62597-3_5|isbn=978-3-319-62596-6|lang=en|trans-title="Ano ang Matematika?" at bakit natin dapat tanungin yon, saan mararanasan at matutunan ng isa tungkol rito, at paano ito ituturo}}</ref> Ayon kay [[Aristoteles]], matematika ang "agham ng [[kantidad]]". Ang pananaw na ito ang nanatiling kahulugan ng matematika hanggang noong ika-18 siglo. Gayunpaman, binigyang-pansin din niya na hindi sapat ang kantidad upang maihiwalay ang matematika mula sa mga agham tulad ng pisika; ayon sa kanya, ang natatanging naghihiwalay sa matematika ay ang kabasalan at ang pag-aaral sa kantidad bilang katangian na hinihiwalay ng kaisipan mula sa realidad.<ref name="Franklin">{{Cite book |last=Franklin |first=James |author-link=James Franklin (philosopher) |url={{GBurl|id=mbn35b2ghgkC|p=104}} |title=Philosophy of Mathematics |date=2009 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-08-093058-9 |pages=104–106 |language=en |trans-title=Pilosopiya ng Matematika |access-date=}}</ref> Simula noong ika-19 na siglo, nang nagsimulang pag-aralan ng mga matematiko ang mga [[walang-hanggang pangkat]], na hindi makikita sa realidad, nagsimulang lumitaw ang mga bagong kahulugan sa larangan.<ref name="Cajori">{{cite book |last=Cajori |first=Florian |author-link=Florian Cajori |url={{GBurl|id=mGJRjIC9fZgC|p=285}} |title=A History of Mathematics |publisher=American Mathematical Society |year=1991 |isbn=978-0-8218-2102-2 |pages=285–286 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Matematika |access-date= |orig-date=1893}}</ref> Pagsapit ng ika-20 siglo, ang mabilis na pagdami ng mga bagong larangan ang naging dahilan upang ituring ng ilang mga matematiko na mahirap bigyang-kahulugan ang matematika. Ginagamit ding kahulugan ang ideya na matematika na'ng maituturing ang isang larangan kung ginagamit nito ang mga kaparaanan sa matematika. Halimbawa nito ay ang pagpapatunay sa mga teorema, na nangangailangan ng [[lohika]] sa pagdadahilan.<ref>{{cite journal |last1=Brown |first1=Ronald |author1-link=Ronald Brown (matematiko) |last2=Porter |first2=Timothy |date=Enero 2000 |title=The Methodology of Mathematics |trans-title=Ang Metodolohiya ng Matematika |url=https://cds.cern.ch/record/280311 |url-status=live |journal=The Mathematical Gazette |language=en |volume=79 |issue=485 |pages=321–334 |doi=10.2307/3618304 |jstor=3618304 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323164159/https://cds.cern.ch/record/280311 |archive-date=23 Marso 2023 |access-date= |s2cid=178923299}}</ref> Isa ring ginagamit na kahulugan ay ang [[teorya ng aksomatikong pangkat]] ({{lang-en|axiomatic set theory}}), ang teoryang kinokonsidera na ngayon bilang haligi ng modernong pag-aaral sa matematika.<ref>{{cite journal |last=Strauss |first=Danie |year=2011 |title=Defining mathematics |trans-title=Pagbibigay-kahulugan sa matematika |url=https://www.researchgate.net/publication/290955899 |journal=Acta Academica |language=en |volume=43 |issue=4 |pages=1–28 |access-date=}}</ref> === Kahigpitan === {{Main|Kahigpitang pangmatematika}} Kinakailangan ang [[kahigpitang pangmatematika|kahigpitan]] sa matematika. Ibig sabihin, dapat malinaw ang mga kahulugan at maisusulat ang mga [[patunay]] sa isang serye ng paggamit sa mga [[tuntunin sa imperensiya]] nang di agad gumagamit ng mga ebidensiyang empirikal o [[kutob]].<ref>{{cite journal |last=Hamami |first=Yacin |date=Hunyo 2022 |title=Mathematical Rigor and Proof |trans-title=Kahigpitang Pangmatematika at Patunay |url=https://www.yacinhamami.com/wp-content/uploads/2019/12/Hamami-2019-Mathematical-Rigor-and-Proof.pdf |url-status=live |journal=The Review of Symbolic Logic |language=en |volume=15 |issue=2 |pages=409–449 |doi=10.1017/S1755020319000443 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205114343/https://www.yacinhamami.com/wp-content/uploads/2019/12/Hamami-2019-Mathematical-Rigor-and-Proof.pdf |archive-date=5 Disyembre 2022 |access-date= |s2cid=209980693}}</ref> Bagamat hindi lamang sa matematika isinasagawa ang kahigpitan, mataas ang antas ng pagkahigpit sa larangan. Kahit na may mga tiyak na kahulugan sa matematika, kadalasang umaabot ng daan-daang pahina upang maisulat ang mga patunay. Mas lalo pa itong pinalawak pagsapit ng pag-usbong ng mga [[katulong na kompyuter sa pagpapatunay]].<ref>{{harvnb|Peterson|1988|p=4}}</ref> Nagresulta ito sa pilosopiyang [[kwasi-empirisismo sa matematika|kwasi-empirisismo]] ({{lang-en|quasi-empiricism}}), na nagsasabing di kailanman masasabing tama ang isang patunay dahil may probabilidad na kaakibat ang mga ito.<ref name="Kleiner_1991" /> Sa dulo ng ika-19 na siglo, humantong ang matematika sa puntong may mga kahulugan na hindi masyadong tiyak para maiwasan ang mga [[kabalintunaan]] ({{lang-en|paradox}}) at [[kontradiksiyon]]. Naresolba ito sa pamamagitan ng pagsama sa mga aksoma na may mga [[Apodiktiko|apodiktikong]] tuntunin ng imperensiya sa mga teoremang matematikal.<ref name="Kleiner_1991" /> Tanging sa pamamagitan ng pagtanggap ng marami sa patunay bilang tama sa paglipas ng panahon ay maituturing ang teoremang ito bilang mapagkakatiwalaan. Dahil dito, ang tradisyonal na konsepto ng kahigpitan ay nawala,<ref>{{cite journal |last=Perminov |first=V. Ya. |year=1988 |title=On the Reliability of Mathematical Proofs |trans-title=Ukol sa Pagtitiwala sa mga Patunay Pangmatematika |journal=Philosophy of Mathematics |language=en |publisher=Revue Internationale de Philosophie |volume=42 |issue=167 (4) |pages=500–508}}</ref> bagamat ginagamit pa rin ito para sa pagtuturo sa mga baguhan ukol sa pagpapatunay sa matematika.<ref>{{cite journal |last1=Davis |first1=Jon D. |last2=McDuffie |first2=Amy Roth |last3=Drake |first3=Corey |last4=Seiwell |first4=Amanda L. |year=2019 |title=Teachers' perceptions of the official curriculum: Problem solving and rigor |trans-title=Mga pananaw ng mga guro sa opisyal na kurikulum: Pagreresolba sa mga problema at kahigpitan |journal=International Journal of Educational Research |language=en |volume=93 |pages=91–100 |doi=10.1016/j.ijer.2018.10.002 |s2cid=149753721}}</ref> == Pagtuturo == {{Main|Pagtuturo ng matematika}}Ayon sa arkeolohiya, itinuturo na ang matematika simula pa noong {{BKP|ikalawang milenyo|link=y}} sa [[Babilonya]].<ref>{{cite book |last=Robson |first=Eleanor |author-link=Eleanor Robson |title=The Oxford Handbook of the History of Mathematics |publisher=OUP Oxford |year=2009 |isbn=978-0-19-921312-2 |editor1-last=Robson |editor1-first=Eleanor |language=en |trans-title=Ang Handbook ng Oxford sa Kasaysayan ng Matematika |chapter=Mathematics education in an Old Babylonian scribal school |trans-chapter=Pagtuturo sa matematika sa isang matandang paaralang pang-eskriba sa Babilonya |access-date= |editor2-last=Stedall |editor2-first=Jacqueline |editor2-link=Jackie Stedall |chapter-url={{GBurl|id=xZMSDAAAQBAJ|p=199}}}}</ref> May mga nakita ring ebidensiya ng pagtuturo sa [[sinaunang Malapit na Silangan]] at sa [[mundong Greko-Romano]] mula noong {{BKP|300|link=}}.<ref>{{cite book |last1=Bernard |first1=Alain |title=Handbook on the History of Mathematics Education |last2=Proust |first2=Christine |author2-link=Christine Proust |last3=Ross |first3=Micah |publisher=Springer |year=2014 |isbn=978-1-4614-9154-5 |editor1-last=Karp |editor1-first=A. |publication-place=New York |pages=27–53 |language=en |trans-title=Handbook sa Kasaysayan ng Pagtuturo sa Matematika |chapter=Mathematics Education in Antiquity |trans-chapter=Pagtuturo sa Matematika noong Sinaunang Panahon |doi=10.1007/978-1-4614-9155-2_3 |editor2-last=Schubring |editor2-first=G.}}</ref> Ang pinakamatandang aklat ng matematika ay ang [[papiro ni Rhind]], na tinatayang ginawa noong {{BKP|1650|link=}} sa [[Ehipto]].<ref>{{cite journal |last=Dudley |first=Underwood |date=Abril 2002 |title=The World's First Mathematics Textbook |trans-title=Ang Unang Aklat ng Matematika sa Mundo |journal=Math Horizons |language=en |publisher=Taylor & Francis, Ltd. |volume=9 |issue=4 |pages=8–11 |doi=10.1080/10724117.2002.11975154 |jstor=25678363 |s2cid=126067145}}</ref> Dahil sa kakulangan ng mga aklat, pinagpasa-pasahan ng mga matematiko sa sinaunang India ang kaalaman sa matematika sa pamamagitan ng pagkakabisado sa mga [[tradisyong pasalita]] simula noong [[Panahong Vediko|panahon ng mga Veda]].<ref>{{cite conference|title=Indian pedagogy and problem solving in ancient Thamizhakam|last=Subramarian|first=F.|conference=History and Pedagogy of Mathematics conference|url=http://hpm2012.onpcs.com/Proceeding/OT2/T2-10.pdf|access-date=|archive-date=28 Nobyembre 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221128082654/http://hpm2012.onpcs.com/Proceeding/OT2/T2-10.pdf|url-status=live|format=PDF|trans-title=Pedagohiya ng India at pagreresolba ng problema sa sinaunang Thamizhakam|lang=en}}</ref> Noong [[dinastiyang Tang]] naman sa [[Tsina]], isinama ang matematika sa kurikulum para sa [[imperyal na pagsusulit]] upang makasama sa burokrasya ng estado.<ref>{{cite book |last=Siu |first=Man Keung |url=https://scholar.archive.org/work/3fb5lb2qsfg35gf2cv6viaydny/access/wayback/http://hkumath.hku.hk:80/~mks/Chapter%206-Siu.pdf |title=How Chinese Learn Mathematics |year=2004 |isbn=978-981-256-014-8 |series=Series on Mathematics Education |volume=1 |pages=157–185 |language=en |trans-title=Paano Natututo ang mga Tsino ng Matematika |chapter=Official Curriculum in Mathematics in Ancient China: How did Candidates Study for the Examination? |trans-chapter=Opisyal na Kurikulum sa Matematika ng Sinaunang Tsina: Paano Nag-aaral ang mga Kandidato para sa Pagsusulit? |doi=10.1142/9789812562241_0006 |access-date=}}</ref> Matapos ang [[Mga Madilim na Panahon|Madilim na Panahon]] sa Europa, itinuro ang matematika sa mga paaralang panrehiliyon bilang bahagi ng ''[[quadrivium]]''. Nagsimula naman ang pormal na pagtuturo sa pedagohiya sa mga paaralan ng [[Kapisanan ni Hesus|mga Heswita]] noong ika-16 at ika-17 siglo. Praktikal ang kurikulum ng matematika hanggang noong ika-19 na siglo, nang nagsimula itong seryosohin sa [[Alemanya]] at [[Pransiya]], kung saan itinatag ang unang [[akademikong dyornal]] para sa pagtuturo ng matematika, ang ''[[L'Enseignement Mathématique]]'', na nagsimula noong 1899.<ref>{{cite journal |last1=Jones |first1=Phillip S. |year=1967 |title=The History of Mathematical Education |url=https://archive.org/details/sim_american-mathematical-monthly_1967-01_74_1/page/38 |trans-title=Ang Kasaysayan ng Pagtuturo sa Matematika |journal=The American Mathematical Monthly |language=en |publisher=Taylor & Francis, Ltd. |volume=74 |issue=1 |pages=38–55 |doi=10.2307/2314867 |jstor=2314867}}</ref> Ang pag-usad ng agham at teknolohiya sa [[Kanluraning Mundo]] ang nagpahantong sa pagtatatag sa mga sentralisadong sistema ng pagtuturo sa maraming mga bansa, kung saan kabilang ang matematika sa mga mahahalagang asignatura, dahil sa pangangailangan ng militar nung una.<ref>{{cite journal |last1=Schubring |first1=Gert |last2=Furinghetti |first2=Fulvia |last3=Siu |first3=Man Keung |date=Agosto 2012 |title=Introduction: the history of mathematics teaching. Indicators for modernization processes in societies |trans-title=Panimula: ang kasaysayan ng pagtuturo sa matematika. Mga pantukoy para sa mga proseso ng modernisasyon sa mga lipunan |journal=ZDM Mathematics Education |language=en |volume=44 |issue=4 |pages=457–459 |doi=10.1007/s11858-012-0445-7 |doi-access=free |s2cid=145507519}}</ref> Bagamat iba-iba ang nilalaman ng kurikulum at kalidad ng pagtuturo, itinuturo ang matematika sa lahat ng mga bansa sa mundo sa kasalukuyang panahon.<ref>{{Cite book |last1=von Davier |first1=Matthias |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED610099.pdf |title=TIMSS 2019 International Results in Mathematics and Science |last2=Foy |first2=Pierre |last3=Martin |first3=Michael O. |last4=Mullis |first4=Ina V.S. |publisher=[[TIMSS]] & [[PIRLS]] International Study Center, [[Lynch School of Education and Human Development]], at [[International Association for the Evaluation of Educational Achievement]] |year=2020 |isbn=978-1-889938-54-7 |page=13.1 |language=en |trans-title=Mga Pandaigdigang Resulta sa Matematika at Agham ng TIMSS 2019 |chapter=Examining eTIMSS Country Differences Between eTIMSS Data and Bridge Data: A Look at Country-Level Mode of Administration Effects |trans-chapter=Pagsisiyasat sa mga Pagkakaibang Pambansa ng eTIMSS sa pagitan ng Datos ng eTIMSS at Datos ng Tulay: Pagtingin sa mga Epekto sa Administrasyon sa Antas ng Bansa |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129163908/https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED610099.pdf |archive-date=29 Nobyembre 2022 |url-status=live}}</ref> Habang nag-aaral, may korelasyon ang kakayahan ng isang bata sa matematika sa magiging karera niya sa hinaharap. Nakakaimpluwensiya sa interes ng bata sa matematika ang mga panlabas na salik tulad ng motibasyon ng mga guro, magulang, at kaklase.<ref>{{cite journal |last1=Rowan-Kenyon |first1=Heather T. |last2=Swan |first2=Amy K. |last3=Creager |first3=Marie F. |date=Marso 2012 |title=Social Cognitive Factors, Support, and Engagement: Early Adolescents' Math Interests as Precursors to Choice of Career |trans-title=Mga Salik Kognitibong Panlipunan, Suporta, at Pakikiayon: Mga Interes sa Matematika ng mga Baguntao bilang mga Panimula sa Pagpili sa Tatahaking Karera |url=https://www.academia.edu/download/45974312/j.2161-0045.2012.00001.x20160526-3995-67kydl.pdf |url-status=live |journal=The Career Development Quarterly |language=en |volume=60 |issue=1 |pages=2–15 |doi=10.1002/j.2161-0045.2012.00001.x |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122212933/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/45974312/j.2161-0045.2012.00001.x20160526-3995-67kydl-libre.pdf?1464293840=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DSocial_Cognitive_Factors_Support_and_Eng.pdf&Expires=1700692172&Signature=cs9KfTPxoPh859wY~ExtJyAl9NpYb3X-2P4rDel1Z3z7DwehsHLRggoZtgi1pMsamxYobu9dVK4G7OsqfvNxcuwz3uKh1pnCMZQEz~ahVtPb4kvN-4dmwExJplzoxWu31o3SJOfuBt0GGE-0Hl8eLfPBg5agmtkjSwAWQwlqGrjp3YgYZGjbNxOEAM4t1l4qvoWXidWvSHHcEUNvlKYwCDvG0~QhGTmA6ldxmfS1ovf0adog-qqvjGxxJuSjtP6O8zCTwkPXYwi2e8giI0H6b5fNarHc-2q~-NRnVVtYKhvSBcwC22kNZoA7s8sp8ix9KIdM3uxiUIBRBRC-4aaVoQ__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA |archive-date=22 Nobyembre 2023 |access-date=}}</ref> Gayunpaman, maaari ring humantong ang ilan sa pagkatakot sa naturang asignatura, kilala sa tawag na [[pagkabalisa sa matematika]], na kinokonsidera bilang isa sa mga pinakanakakaapekto sa kahusayan sa klase ng isang mag-aaral. Maaaring madebelop ang pagkabalisa sa maraming paraan, partikular na ang ugali ng magulang o guro sa pagturo sa matematika, mga maling akala sa lipunan, at maging mga personal na dahilan. Upang maiwasan o maagapan ito, marami sa mga paaralan sa mundo ang nagbabago sa paraan ng pagtuturo sa matematika.<ref>{{cite journal |last1=Luttenberger |first1=Silke |last2=Wimmer |first2=Sigrid |last3=Paechter |first3=Manuela |year=2018 |title=Spotlight on math anxiety |trans-title=Pagtutok sa pagkabalisa sa matematika |journal=Psychology Research and Behavior Management |language=en |volume=11 |pages=311–322 |doi=10.2147/PRBM.S141421 |pmc=6087017 |pmid=30123014 |doi-access=free}}</ref> == Epekto sa kultura == === Sining === {{Main|Matematika at sining}} [[Talaksan:Mandelbrot sequence new.gif|thumb|Isang [[animasyon]] sa [[pangkat na Mandelbrot]], isang [[praktal]] na nagpapakita sa [[pagkakamukha]] habang lumalapit.]] Nakasulat sa simpleng [[rasyo]] ang mga [[nota]] na kinokonsiderang magandang pakinggan sa Kanluraning musika. Nirerepresenta nito ang mga tiyak na dalasan, kagaya ng pagdoble nito sa kada pagpalit ng [[oktaba]] ({{lang-en|octave}}), at ang [[perpektong sangkalima]] ({{lang-en|perfect fifth}}) na nangyayari sa kada <math display="inline">\frac{3}{2}</math> bahagi.<ref>{{cite journal |last=Cazden |first=Norman |date=Oktubre 1959 |title=Musical intervals and simple number ratios |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-research-in-music-education_fall-1959_7_2/page/197 |trans-title=Mga pagitang pangmusika at mga simpleng rasyo ng bilang |journal=Journal of Research in Music Education |language=en |volume=7 |issue=2 |pages=197–220 |doi=10.1177/002242945900700205 |jstor=3344215 |s2cid=220636812}}</ref><ref>{{cite journal |last=Budden |first=F. J. |date=Oktubre 1967 |title=Modern mathematics and music |url=https://archive.org/details/sim_mathematical-gazette_1967-10_51_377/page/204 |trans-title=Modernong matematika at musika |journal=The Mathematical Gazette |language=en |publisher=Cambridge University Press |volume=51 |issue=377 |pages=204–215 |doi=10.2307/3613237 |jstor=3613237 |s2cid=126119711}}</ref> Kinokonsiderang maganda rin ng mga tao ang pagkakapantay-pantay o [[simetriya]].<ref>{{Cite journal |last1=Enquist |first1=Magnus |last2=Arak |first2=Anthony |date=Nobyembre 1994 |title=Symmetry, beauty and evolution |trans-title=Simetriya, kagandahan, at ebolusyon |url=https://www.nature.com/articles/372169a0 |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=372 |issue=6502 |pages=169–172 |bibcode=1994Natur.372..169E |doi=10.1038/372169a0 |issn=1476-4687 |pmid=7969448 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221228052049/https://www.nature.com/articles/372169a0 |archive-date=28 Disyembre 2022 |access-date= |s2cid=4310147}}</ref> Sa matematika, bumubuo ng [[Grupong simetrikal|isang grupo]] ang mga simetriya ng isang bagay.<ref>{{Cite web |last=Hestenes |first=David |date=1999 |title=Symmetry Groups |trans-title=Mga Grupong Simetrikal |url=http://geocalc.clas.asu.edu/pdf-preAdobe8/SymmetryGroups.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230101210124/http://geocalc.clas.asu.edu/pdf-preAdobe8/SymmetryGroups.pdf |archive-date=1 Enero 2023 |access-date= |website=geocalc.clas.asu.edu |language=en}}</ref> Halimbawa, ang grupo na may simetriyang nakasalamin (baligtaran) ay isang [[grupong sikliko]] ng dalawang elemento, <math display="inline">\frac{\mathbb{Z}}{2\mathbb{Z}}</math>. Ang [[pagsubok na Rorschach]] ay isang pigurang di nababago ng simetriya.<ref>{{cite encyclopedia |title=The Rorschach Test |encyclopedia=The Wiley Encyclopedia of Personality and Individual Differences: Measurement and Assessment |publisher=Wiley |last=Bender |first=Sara |date=Setyembre 2020 |editor1-last=Carducci |editor1-first=Bernardo J. |pages=367–376 |language=en |trans-title=Ang Pagsubok na Rorschach |doi=10.1002/9781119547167.ch131 |isbn=978-1-119-05751-2 |editor2-last=Nave |editor2-first=Christopher S. |editor3-last=Mio |editor3-first=Jeffrey S. |editor4-last=Riggio |editor4-first=Ronald E.}}</ref> [[Pagkakamukha|Magkakamukha naman]] ang mga detalye ng isang [[praktal]] ({{lang-en|fractal}}).<ref>{{Cite web |last=Bradley |first=Larry |date=2010 |title=Fractals – Chaos & Fractals |trans-title=Mga Praktal - Kaguluhan & Praktal |url=https://www.stsci.edu/~lbradley/seminar/fractals.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307054609/https://www.stsci.edu/~lbradley/seminar/fractals.html |archive-date=7 Marso 2023 |access-date= |website=www.stsci.edu |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Self-similarity |trans-title=Pagkakamukha |url=https://math.bu.edu/DYSYS/chaos-game/node5.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230302132911/http://math.bu.edu/DYSYS/chaos-game/node5.html |archive-date=2 Marso 2023 |access-date= |website=math.bu.edu |language=en}}</ref> === Popularisasyon === {{Main|Matematikang popular}} [[Matematikang popular]] ang sangay ng matematika na nakatuon sa pagpapaliwanag sa mga konsepto sa matematika sa anyong maiintindihan ng marami.<ref>{{Cite conference|last=Kissane|first=Barry|date=Hulyo 2009|title=Popular mathematics|url=https://researchrepository.murdoch.edu.au/id/eprint/6242/|conference=Ika-22 Bienyal na Kumperensiya ng The Australian Association of Mathematics Teachers|location=[[Fremantle]], [[Kanlurang Australia]]|publisher=Australian Association of Mathematics Teachers|pages=125–126|access-date=|archive-date=7 Marso 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307054610/https://researchrepository.murdoch.edu.au/id/eprint/6242/|url-status=live|lang=en|trans-title=Matematikang popular}}</ref> Dahil madalas ay malayo sa realidad ang marami sa mga konsepto sa matematika, madalas ding nahihirapan ang mga taong hindi aral sa paksa.<ref>{{Cite book |last=Steen |first=L. A. |url={{GBurl|id=-d3TBwAAQBAJ|dq="popular mathematics" analogies|p=2}} |title=Mathematics Today Twelve Informal Essays |date=2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4613-9435-8 |page=2 |language=en |trans-title=Labindalawang Impormal na Sanaysay ng Mathematics Today |access-date=}}</ref> Ipinapaliwanag ang mga ito kadalasan sa anyong nagagamit o nalalapat sa pang-araw-araw na buhay.<ref>{{Cite book |last=Pitici |first=Mircea |url={{GBurl|id=9nGQDQAAQBAJ|dq="popular mathematics" analogies|p=331}} |title=The Best Writing on Mathematics 2016 |date=2017 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-8560-2 |language=en |trans-title=Ang mga Pinakamagagandang Sulatin sa Matematika ng 2016 |access-date=}}</ref> == Parangal at paligsahan == [[File:FieldsMedalFront.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:FieldsMedalFront.jpg|thumb|Ang harapang bahagi ng [[Medalyang Fields]], na nagpapakita kay [[Arkimedes]].]] Ang pinakamataas na parangal sa matematika ay ang [[Medalyang Fields]],{{sfn|Monastyrsky|2001|p=1|ps=: "The Fields Medal is now indisputably the best known and most influential award in mathematics."}}{{sfn|Riehm|2002|pp=778–782}} na unang ibinigay noong 1936 at binibigay kada apat na taon (maliban noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]) sa hanggang apat na tao.<ref name="StAndrews-Fields">{{Cite web |title=Fields Medal |trans-title=Medalyang Fields |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Honours/FieldsMedal/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190322134417/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Honours/FieldsMedal.html |archive-date=22 Marso 2019 |access-date= |website=Maths History |language=en}}</ref> Ito ang kinokonsiderang katumbas ng [[Gantimpalang Nobel]] sa matematika.<ref name="StAndrews-Fields" /> Pinagsama ni [[David Hilbert]] ang sikat na ngayo'y na 23 di pa nalulutas na problemang kilala ngayon sa tawag na [[mga problema ni Hilbert]].<ref name=":02">{{Cite web |date=6 Mayo 2020 |title=Hilbert's Problems: 23 and Math |trans-title=Mga Problema ni Hilbert: 23 at Matematika |url=https://www.simonsfoundation.org/2020/05/06/hilberts-problems-23-and-math/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220123011430/https://www.simonsfoundation.org/2020/05/06/hilberts-problems-23-and-math/ |archive-date=23 Enero 2022 |access-date= |website=Simons Foundation |language=en-US}}</ref> Sa kasalukuyang, depende sa interpretasyon, labintatlo sa mga ito ay nalutas na.<ref name=":02" /> Samantala, inilathala naman noong 2000 ang pitong mahahalagang problema na kilala sa tawag na [[Mga Problema ng Premyo ng Milenyo]]. Isa lamang sa mga ito, ang [[hinuhang Riemann]], ang nasa listahan din ni Hilbert. May kaakibat na premyong aabot ng {{USD|1 milyon}} ({{PHP|58.5 milyon}} sa 2024).<ref name=":5">{{Cite web |title=The Millennium Prize Problems |trans-title=Ang mga Problema ng Premyo ng Milenyo |url=http://www.claymath.org/millennium-problems/millennium-prize-problems |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150703184941/http://www.claymath.org/millennium-problems/millennium-prize-problems |archive-date=3 Hulyo 2015 |access-date= |publisher=Clay Mathematics Institute |language=eb}}</ref> Sa ngayon, isa pa lang sa mga ito ang nalutas na, ang [[konhetura ni Poincaré]].<ref name=":5" /> == Tingnan din ==<!-- PAALALA: Kung magsisingit ng wikilink dito, dapat may pahina po ito dito sa tlwiki, kundi ano pang punto ng bahaging ito, diba? --> * [[Pilosopiya ng matematika]] ==Sanggunian== === Sipi === {{reflist}} === Pinagkunan === {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Bouleau |first=Nicolas |title=Philosophie des mathématiques et de la modélisation: Du chercheur à l'ingénieur |publisher=L'Harmattan |year=1999 |isbn=978-2-7384-8125-2 |language=fr |trans-title=Pilosopiya ng matematika at pagmomolde: Mula sa mananaliksik hanggang sa inhinyero}} * {{cite book |last1=Boyer |first1=Carl Benjamin |author1-link=Carl Benjamin Boyer |url=https://archive.org/details/historyofmathema00boye/page/n3/mode/2up |title=A History of Mathematics |date=1991 |publisher=[[Wiley (limbagan)|Wiley]] |isbn=978-0-471-54397-8 |edition=2 |location=New York |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Matematika |chapter= |url-access=registration}} * {{cite book |last=Eves |first=Howard |author-link=Howard Eves |title=An Introduction to the History of Mathematics |url=https://archive.org/details/introductiontohi0000eves |publisher=Saunders |year=1990 |isbn=978-0-03-029558-4 |edition=6 |language=en |trans-title=Panimula sa Kasaysayan ng Matematika |ref=none}} * {{cite book |last=Kleiner |first=Israel |author-link=Israel Kleiner (matematiko) |url={{GBurl|id=RTLRBK-wj6wC}} |title=A History of Abstract Algebra |publisher=Springer Science & Business Media |year=2007 |isbn=978-0-8176-4684-4 |editor-last1=Kleiner |editor-first1=Israel |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Alhebrang Basal |doi=10.1007/978-0-8176-4685-1 |lccn=2007932362 |oclc=76935733 |access-date= |s2cid=117392219}} * {{cite book |last=Kline |first=Morris |author-link=Morris Kline |url=https://archive.org/details/mathematicalthou00klin |title=Mathematical Thought from Ancient to Modern Times |publisher=Oxford University Press |year=1990 |isbn=978-0-19-506135-2 |edition= |location=New York |language=en |trans-title=Kaisipang Matematikal mula sa Sinauna hanggang Modernong Panahon |url-access=registration}} * {{cite journal |last=Monastyrsky |first=Michael |year=2001 |title=Some Trends in Modern Mathematics and the Fields Medal |trans-title=Ilang mga Trend sa Modernong Matematika at ang Medalyang Fields |url=http://www.fields.utoronto.ca/aboutus/FieldsMedal_Monastyrsky.pdf |url-status=live |journal=CMS – Notes – de la SMC |language=en |publisher=Canadian Mathematical Society |volume=33 |issue=2–3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060813224844/http://www.fields.utoronto.ca/aboutus/FieldsMedal_Monastyrsky.pdf |archive-date=13 Agosto 2006 |access-date=}} * {{cite book |last=Oakley |first=Barbara |author-link=Barbara Oakley |url=https://archive.org/details/isbn_9780399165245 |title=A Mind For Numbers: How to Excel at Math and Science (Even If You Flunked Algebra) |date=2014 |publisher=Penguin Random House |isbn=978-0-399-16524-5 |location=New York |language=en |trans-title=Isip sa mga Bilang: Paano Humusay sa Matematika at Agham (Kahit na Bumagsak ka sa Alhebra) |quote= |ref=none |url-access=registration}} * {{cite journal |last=Peirce |first=Benjamin |author-link=Benjamin Peirce |year=1881 |editor-last=Peirce |editor-first=Charles&nbsp;Sanders |editor-link=Charles Sanders Peirce |title=Linear associative algebra |trans-title=Alhebrang asosyatibong linyar |url={{GBurl|id=De0GAAAAYAAJ|q=Peirce Benjamin Linear Associative Algebra|p=1}} |journal=American Journal of Mathematics |language=en |edition= |volume=4 |issue=1–4 |pages=97–229 |doi=10.2307/2369153 |jstor=2369153 |id= |access-date= |ref=none |hdl-access=free |hdl=2027/hvd.32044030622997}}. * {{cite book |last=Peterson |first=Ivars |title=The Mathematical Tourist: Snapshots of Modern Mathematics |url=https://archive.org/details/bwb_P9-AOR-819 |publisher=W. H. Freeman and Company |year=1988 |isbn=0-7167-1953-3 |language=en |trans-title=Ang Turista ng Matematika: Mga Snapshot sa Modernong Matematika |lccn=87033078 |oclc=17202382}} * {{cite book |last=Popper |first=Karl R. |author-link=Karl Popper |url=https://archive.org/details/insearchofbetter00karl |title=In Search of a Better World: Lectures and Essays from Thirty Years |publisher=Routledge |year=1995 |isbn=978-0-415-13548-1 |location=New York |language=en |trans-title=Sa Paghahanap sa Mas Magandang Mundo: Mga Turo at Sanaysay mula sa Tatlumpung Taon |chapter=On knowledge |trans-chapter=Ukol sa kaalaman |bibcode=1992sbwl.book.....P |ref=none |url-access=registration}} * {{cite journal |last=Riehm |first=Carl |date=Agosto 2002 |title=The Early History of the Fields Medal |trans-title=Ang Maagang Kasaysayan ng Medalyang Fields |url=https://www.ams.org/notices/200207/comm-riehm.pdf |url-status=live |journal=Notices of the AMS |language=en |volume=49 |issue=7 |pages=778–782 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061026000014/http://www.ams.org/notices/200207/comm-riehm.pdf |archive-date=26 Oktubre 2006 |access-date=}} * {{cite journal |last=Sevryuk |first=Mikhail B. |date=Enero 2006 |title=Book Reviews |trans-title=Mga Rebyu sa Aklat |url=https://www.ams.org/bull/2006-43-01/S0273-0979-05-01069-4/S0273-0979-05-01069-4.pdf |url-status=live |journal=[[Bulletin of the American Mathematical Society]] |language=en |volume=43 |issue=1 |pages=101–109 |doi=10.1090/S0273-0979-05-01069-4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060723082901/http://www.ams.org/bull/2006-43-01/S0273-0979-05-01069-4/S0273-0979-05-01069-4.pdf |archive-date=23 Hulyo 2006 |access-date= |doi-access=free}} * {{cite book |last=Whittle |first=Peter |author-link=Peter Whittle (mathematician) |title=Probability, statistics and optimisation: A Tribute to Peter Whittle |publisher=John Wiley |year=1994 |isbn=978-0-471-94829-2 |editor-last=Kelly |editor-first=F.P. |editor-link=Frank Kelly (matematiko) |edition= |location=[[Chichester]], [[Inglatera]] |pages=1–28 |language=en |trans-title=Probabilidad, estadistika, at optimisasyon: Pagpupugay kay Peter Whittle |chapter=Almost home |trans-chapter=Malapit na'ng makauwi |chapter-url=http://www.statslab.cam.ac.uk/History/2history.html#6._1966--72:_The_Churchill_Chair |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219080017/http://www.statslab.cam.ac.uk/History/2history.html#6._1966--72:_The_Churchill_Chair |archive-date=19 Disyembre 2013 |url-status=live}} {{refend}} == Magbasa pa == <!-- TODO: Isalin ang mga sanggunian na ito (ie. lagyan ng lang=en, trans-title, at naka-Tagalog na petsa.) -->{{refbegin}} * {{cite book |last=Benson |first=Donald C. |url=https://archive.org/details/momentofproofmat00bens/page/n5/mode/2up |title=The Moment of Proof: Mathematical Epiphanies |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=978-0-19-513919-8 |language=en |trans-title=Ang Sandali ng Patunay: Mga Epipanya sa Matematika |ref=none |url-access=registration}} * {{cite book |last1=Davis |first1=Philip J. |author1-link=Philip J. Davis |title=The Mathematical Experience |title-link=The Mathematical Experience |last2=Hersh |first2=Reuben |author2-link=Reuben Hersh |publisher=Mariner Books |year=1999 |isbn=978-0-395-92968-1 |edition= |location= |language=en |trans-title=Ang Karanasang Matematikal |ref=none}} Available [https://archive.org/details/mathematicalexpe0000davi/page/n5/mode/2up online] (registration required). * {{cite book |last1=Courant |first1=Richard |author-link1=Richard Courant |url=https://archive.org/details/whatismathematic0000cour/page/n5/mode/2up |title=What Is Mathematics?: An Elementary Approach to Ideas and Methods |last2=Robbins |first2=Herbert |author-link2=Herbert Robbins |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-510519-3 |edition=2 |location=New York |language=en |trans-title=Ano ang Matematika?: Isang Elementaryong Pagtingin sa mga Ideya at Kaparaanan |ref=none |url-access=registration}} * {{cite book |last=Gullberg |first=Jan |author-link=Jan Gullberg |url=https://archive.org/details/mathematicsfromb1997gull/page/n5/mode/2up |title=Mathematics: From the Birth of Numbers |publisher=W.W. Norton & Company |year=1997 |isbn=978-0-393-04002-9 |edition= |language=en |trans-title=Matematika: Mula Pagkasilang ng mga Bilang |ref=none |url-access=registration}} * {{cite book |url=http://www.encyclopediaofmath.org/ |title=Encyclopaedia of Mathematics |title-link=Encyclopaedia of Mathematics |publisher=Kluwer Academic Publishers |year=2000 |editor-last=Hazewinkel |editor-first=Michiel |editor-link=Michiel Hazewinkel |language=en |trans-title=Ensiklopedya ng Matematika |ref=none |archive-url=https://archive.today/20121220135247/http://www.encyclopediaofmath.org/ |archive-date=20 Disyembre 2012}}. * {{cite book |last=Hodgkin |first=Luke Howard |title=A History of Mathematics: From Mesopotamia to Modernity |url=https://archive.org/details/historyofmathema0000hodg_p8m0 |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=978-0-19-152383-0 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Matematika: Mula Mesopotamia hanggang Modernidad}} * {{cite book |last=Jourdain |first=Philip E. B. |author-link=Philip Jourdain |title=The World of Mathematics |publisher=Dover Publications |year=2003 |isbn=978-0-486-43268-7 |editor=James R. Newman |language=en |trans-title=Ang Mundo ng Matematika |chapter=The Nature of Mathematics |trans-chapter=Ang Kalikasan ng Matematika |ref=none}} <!-- * {{cite book |last=Maier |first=Annaliese |author-link=Anneliese Maier |title=At the Threshold of Exact Science: Selected Writings of Annaliese Maier on Late Medieval Natural Philosophy |url=https://archive.org/details/onthresholdofexa0000maie |editor=Steven Sargent |location=Philadelphia |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1982 |ref=none}} --> * {{cite book |last1=Pappas |first1=Theoni |author1-link=Theoni Pappas |url=https://archive.org/details/joyofmathematics0000papp_t0z1/page/n3/mode/2up |title=The Joy Of Mathematics |date=1986 |publisher=Wide World Publishing |isbn=978-0-933174-65-8 |location=[[San Carlos, California|San Carlos]], [[California]] |language=en |trans-title=Ang Saya ng Matematika |ref=none |url-access=registration}} * {{cite book |last=Waltershausen |first=Wolfgang Sartorius von |author-link=Wolfgang Sartorius von Waltershausen |title=Gauss zum Gedächtniss |publisher=Sändig Reprint Verlag H. R. Wohlwend |year=1965 |isbn=978-3-253-01702-5 |language=de |trans-title=Gauss ng Alaala |ref=no |orig-date=1856}} {{refend}} == Link sa labas == {{Library resources box|by=no|onlinebooks=yes|others=yes|about=yes|label=Matematika}} * [https://mathworld.wolfram.com/ MathWorld] - isang website para sa mga paksa ng matematika (sa wikang Ingles). * "[https://www.britannica.com/science/mathematics Mathematics]" (Matematika) sa website ng [[Encyclopædia Britannica|''Encyclopædia Britannica'']] (sa wikang Ingles). {{Matematika}} {{Authority control}}{{Subject bar|portal1=|portal2=|portal3=|portal4=|b=y|commons=y|d=y|n=y|q=y|s=y|v=y|wikt=y}} [[Kategorya:Matematika|*]] [[Kategorya:Mga pangunahing paksa]] [[Kategorya:Pormal na agham]] cl7s81hp6v21igasiowy9hwcwzlmmfe 0 1223 2221294 2221184 2026-08-22T01:48:00Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221294 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa. --> [[Talaksan:Doctor treats ICU pediatrics patient.jpg|thumb|300x300px|Paggamot ng mga [[doktor]] at [[Narsing|nars]] sa isang pasyenteng [[sanggol]] sa isang modernong [[ospital]].]] '''Medisína''' o '''panggagamót''' ang [[agham]] at gawain na sumesentro sa pagpapanumbalik ng [[kalusugan]] at [[kagalingan]]. Kabilang rito ang pangangalaga sa mga [[Pasyente|maysakit]] at pamamahala sa [[dayagnosis]] at [[prognosis]], gayundin sa [[Pag-iiwas sa sakit|pag-iiwas]], [[pagpapagaling]], at [[Pangangalagang pampaayos ng lagay|pagsasaayos]] sa kanilang [[pinsala sa katawan]] o [[karamdaman]] upang umayos ang kanilang lagay. Isang malawak na larangan ang medisina na may samu't saring sangay na nakatuon sa isang partikular na aspeto ng kalusugan. Ginagamit sa [[kontemporaryong medisina]] ang mga [[biomedikal na agham]] at [[Biomedikal na pananaliksik|pananaliksik]], [[Henetikang pangmedisina|henetika]], at [[Teknolohiyang pangmedisina|teknolohiya]] upang makapagbigay ng dayagnosis, pagalingin, at makaiwas sa pinsala sa katawan o karamdaman, sa pamamagitan ng [[gamot]], [[Pag-oopera|operasyon]], o [[terapiya]] kagaya ng [[sikoterapiya]]. Isinasagawa na ang medisina [[Kasaysayan ng medisina|noon pa]]. Para sa malaking bahagi ng kasaysayan, itinuturing ito bilang isang [[sining]] at karaniwang ikinokonekta sa [[relihiyon]] at [[pilosopiya]]. Halimbawa, maaaring gumamit ang isang [[arbularyo]] ng mga halaman at [[Dasal|magdasal]] bilang bahagi ng pagpapagaling. Isa ring tanggap na agham noon sa maraming kultura partikular na sa Europa ang [[pagpapadugo]] upang balansehin ang sinasabing [[Humorismo|apat na ''humor'' ng katawan]]. Sa modernong panahon, itinuturing rin bilang sining ang medisina sa ilang aspeto, partikular na sa pag-oopera, kung saan isang sining ang [[Tahi (pag-oopera)|pagtatahi]] na isinasagawa ng isang [[siruhano]] tuwing operasyon. Nananatili pa ring talamak ang paggamit sa [[tradisyonal na medisina]] sa maraming rehiyon ng mundo. Ito ang uri ng [[Alternatibong medisina|alternatibong panggagamot]] na walang kaakibat na basehan sa agham, at maaaring ituring bilang isang [[seudosiyensiya]] kagaya ng [[kiropraktika]] at [[Akupungktura|akupungtura]]. == Etimolohiya == Nagmula ang salitang ''medisina'' sa [[wikang Kastila]] {{Lang|es|medicina}},<ref>{{Cite web |title=medisina |url=https://diksiyonaryo.ph/search/medisina |access-date=2026-08-14 |website=Diksiyonaryo.ph}}</ref> na nagmula naman sa [[wikang Latin]] {{Lang|la|medicīna}}.<ref>{{Cite web |title=medicina |trans-title=medisina |url=https://dle.rae.es/medicina |access-date=2026-08-14 |website=«Diccionario de la lengua española» - Edición del Tricentenario |publisher=Real Academia Española |language=es}}</ref> Ito ang anyong pambabae ng [[pang-uri]] na {{Lang|la|medicīnus}}, na tumutukoy naman sa [[Pangngalan|pangngalang]] {{Lang|la|medicus}}, ang salitang Latin para sa mga [[doktor]]. <ref>{{Cite web |title=medicina |trans-title=medisina |url=https://buenospanish.com/dictionary/medicina/etymology |access-date=2026-08-14 |website=buenospanish.com |language=en}}</ref> Samantala, nagmula naman sa [[salitang-ugat]] na ''gamot'' ang ''panggagamot'', na ginagamit bilang isang [[pandiwa]] ("gumagamot ng bata") o pangngalan ("pambatang gamot"). Nagmula ito sa [[protowikang Pilipino]] {{Lang|mis|proto=yes|ʀamut}}, na tumutukoy sa mga mauugat na [[halamang-ugat]], na ginagamit noon bilang panlunas sa sakit. Nanatili ang kahulugang nitong "ugat" sa ibang [[mga wika sa Pilipinas]], partikular na sa [[wikang Sebwano]] {{Lang|ceb|gamot}} at [[Wikang Ilokano|Ilokano]] {{Lang|ilo|ramot}}. == Kasaysayan == {{Main|Kasaysayan ng medisina}} === Sinaunang panahon === [[File:Imhotep-Louvre.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Imhotep-Louvre.JPG|thumb|Estatwa ni [[Imhotep]], kinikilala bilang ang unang doktor ng sinaunang panahon na natukoy na may pangalan. [[Apoteosis|Sinamba siya]] kalaunan na parang diyos sa sinaunang Ehipto makalipas ng ilang milenyo.]] Ilan sa mga unang anyo ng [[Prehistorikong medisina|medisina noong sinaunang panahon]] ang paggamit sa [[Halamang-gamot|mga halamang nakakalunas ng mga sakit]], gayundin sa mga bahagi ng hayop at maging mga bato at mineral na pinaniniwalaan nakakatulong o nakakagaling sa mga karamdaman ng isang tao. Karaniwang pinapangunahan ito ng mga [[Tradisyonal na medisina|tradisyonal na doktor]] kagaya ng mga [[arbularyo]], na nag-aalay din ng mga dasal at seremonya bilang bahagi ng pagpapagaling sa maysakit. Naging bahagi ito ng kultura ng maraming mga lipunan sa mundo, at nananatili pa rin magpahanggang ngayon ang mga ganitong gawain, lalo na sa mga liblib na lugar na hindi agad mararating ng modernong medisina. Nakita sa sinaunang lungsod ng [[Ebla]] sa modernong [[Siria|Sirya]] ang mga pinakamatatandang tekstong pangmedisina. Napetsahan ang mga ito bilang nagawa noong bandang {{BCE|2500|link=yes}}.<ref>{{Cite book |last1=Radner |first1=Karen |url=https://books.google.com/books?id=Nvgz3NOuo5EC&dq=oldest+medical+recipes+ebla&pg=PA690 |title=The Oxford Handbook of Cuneiform Culture |last2=Robson |first2=Eleanor |date=2011-09-22 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-955730-1 |language=en |trans-title=Ang Handbook ng Oxford sa Kultura ng Kuniporme |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227154617/https://books.google.com/books?id=Nvgz3NOuo5EC&dq=oldest+medical+recipes+ebla&pg=PA690 |archive-date=27 February 2024 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Vogel |first1=Wolfgang H. |url=https://books.google.com/books?id=t_5pzrF1QocC&dq=oldest+medical+ebla&pg=PA16 |title=Brief History of Vision and Ocular Medicine |last2=Berke |first2=Andreas |date=2009 |publisher=Kugler Publications |isbn=978-90-6299-220-1 |language=en |trans-title=Maikling Kasaysayan ng Medisina ng Paningin at Mata |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20240227083815/https://books.google.com/books?id=t_5pzrF1QocC&dq=oldest+medical+ebla&pg=PA16 |archive-date=27 February 2024 |url-status=live}}</ref> Nakita rin sa iba't ibang panig ng mundo ang mga matatandang teksto sa medisina na naglalarawan sa kani-kanilang sistema ng pagpapagaling at pilosopiya ng panggagamot, kagaya ng sa [[Medisina sa sinaunang Ehipto|sinaunang Ehipto]], [[Medisina sa Babilonya|Babilonya]], at mga [[alternatibong medisina]] ng India, tinatawag na [[Ayurveda]], at Tsina, na kolektibong kilala sa tawag na [[tradisyonal na medisinang Tsino]]. Meron ding mga tekstong pangmedisina na nagawa sa [[Medisina sa sinaunang Gresya|sinaunang Gresya]] at [[Medisina sa sinaunang Roma|Roma]]. Pawang nagsisilbi rin bilang mga [[pari]] ang mga tradisyonal na doktor noon. Si [[Imhotep]] ang kinikilala bilang ang pinakaunang doktor na natukoy na may nakatalang pangalan. Namuhay siya sa sinaunang Ehipto noong {{BCE|ika-27 siglo|link=}} bilang isang pari para sa [[Mga diyos ng Sinaunang Ehipto|diyos]] ng Araw na si [[Amun|Ra]], bukod sa pagiging isang arkitekto rin. Samantala, napetsahan naman ang isang [[Papirong panghinekolohiya ng Kahun|papiro]] sa [[hinekolohiya]] noong bandang {{BCE|1825|link=}} sa kasagsagan ng ika-12 dinastiya ng sinaunang Ehipto. Napetsahan naman noong bandang {{BCE|1600|link=}} ang isang [[Papiro ni Edwin Smith|papiro]] na maagham na nagtatalakay sa pagsasagawa ng [[Pag-oopera|operasyon]] sa iba't ibang panig ng katawan bunsod ng pinsala rito, itinuturing bilang ang pinakamatandang teksto ng pag-oopera sa mundo. Maikukumpara naman sa isang aklat ng medisina ang nilalaman ng isang [[Papiro ni Ebers|papiro]] na napetsahan noong bandang {{BCE|1550|link=}} at nagtatalakay sa lagpas 800 katutubong panlunas para sa karamdaman at pinsala sa katawan.<ref>{{cite book |last=Ackerknecht |first=Erwin |url=https://archive.org/details/shorthistoryofme00acke |title=A Short History of Medicine |publisher=JHU Press |year=1982 |isbn=978-0-8018-2726-6 |page=[https://archive.org/details/shorthistoryofme00acke/page/22 22] |language=en |trans-title=Maikling Kasaysayan ng Medisina |url-access=registration}}</ref> Sa [[Sinaunang Tsina|Tsina]], may mga arkeolohikong ebidensiya ng sinaunang medisina ng mga Tsino simula pa noong [[dinastiyang Shang]] noong [[Panahon ng Bronse]], batay sa mga binhing ginagamit bilang panlunas gayundin sa mga kagamitang ipinagpapalagay na ginamit para sa pag-oopera.<ref>{{cite journal |last=Hong |first=Francis |year=2004 |title=History of Medicine in China |trans-title=Kasaysayan ng Medisina sa Tsina |url=http://www.medicine.mcgill.ca/MJM/issues/v08n01/crossroads/hong.pdf |journal=McGill Journal of Medicine |language=en |volume=8 |issue=1 |page=7984 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131201231218/http://www.medicine.mcgill.ca/MJM/issues/v08n01/crossroads/hong.pdf |archive-date=1 December 2013}}</ref> Isinulat noong {{BCE|ikalawang siglo|link=}} ang tekstong pangmedisina na {{Lang|zh|[[Huangdi Neijing]]}}, na ipinagpapalagay naman na isang saligang teksto ng sinaunang medisina sa naturang rehiyon.<ref>{{cite book |last=Unschuld |first=Pual |url=https://books.google.com/books?id=N2ZdrPCbpNIC&pg=PR9 |title=Huang Di Nei Jing: Nature, Knowledge, Imagery in an Ancient Chinese Medical Text |publisher=University of California Press |year=2003 |isbn=978-0-520-92849-7 |page=ix |language=en |trans-title=Huang Di Nei Jing: Kalikasan, Kaalaman, Paglalarawan sa isang Sinaunang Tekstong Pangmedisinang Tsino |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20160418053843/https://books.google.com/books?id=N2ZdrPCbpNIC&pg=PR9 |archive-date=18 April 2016 |url-status=live}}</ref> Samantala, isinulat naman sa India ang {{Lang|sa|[[Sushruta Samhita]]}} ng surihanong si [[Sushruta]] at naglalarawan sa mga kaparaanang ginagamit sa pag-oopera, kabilang na ang unang paglalarawan sa [[operasyong kosmetiko]] gayundin sa [[esterilisasyon]] ng mga [[kagamitang pang-operasyon]].<ref>{{Cite journal |last1=Dave |first1=Tirth |last2=Habte |first2=Alexander |last3=Vora |first3=Vidhi |last4=Sheikh |first4=Mahin Qudeer |last5=Sanker |first5=Vivek |last6=Gopal |first6=Sri Vengadesh |date=2024-04-05 |title=Sushruta: The Father of Indian Surgical History |trans-title=Sushruta: Ang Ama ng Kasaysayan ng Pag-oopera sa India |journal=Plastic and Reconstructive Surgery - Global Open |language=en |volume=12 |issue=4 |doi=10.1097/GOX.0000000000005715 |issn=2169-7574 |pmc=11000756 |pmid=38596573 |article-number=e5715}}</ref> May mga patunay naman ng mga gusaling ginagamit bilang pagamutan sa bundok ng [[Mihintale]] sa [[Sri Lanka]]. [[Talaksan:Hippocrates sculpture in front of Mayne Medical School, Brisbane, 2021.jpg|thumb|Rebulto ni [[Hipokrates]] sa isang [[paaralang pangmedisina]] sa [[Brisbane]].]] Sa [[sinaunang Gresya]], inilatag ng medikong si [[Hippocrates|Hipokrates]] ang isang makatuwirang pananaw sa medisina; kilala siya sa Kanluraning Mundo sa taguring "Ama ng Medisina" dahil dito.<ref>{{cite journal |vauthors=Grammaticos PC, Diamantis A |year=2008 |title=Useful known and unknown views of the father of modern medicine, Hippocrates and his teacher Democritus |trans-title=Magagamit na alam at di-alam na pananaw ng ama ng modernong medisina, si Hipokrates at ang guro niyang si Demokrito |journal=Hellenic Journal of Nuclear Medicine |language=en |volume=11 |issue=1 |pages=2–4 |pmid=18392218}}</ref> Sa kanya nagmula ang [[panunumpang Hipokratiko]] para sa mga doktor, na ginagamit pa rin hanggang sa ngayon, gayundin sa maraming mga konseptong medikal at sa pag-uuri sa mga karamdaman bilang [[Maikling karamdaman|maikli]], [[Matagalang karamdaman|matagal]], [[Endemiko (epidemiyolohiya)|endemiko]], at [[epidemya]].<ref>{{cite book |last=Garrison |first=Fielding H. |title=History of Medicine |url=https://archive.org/details/introductiontohi0000fiel |publisher=W.B. Saunders Company |year=1966 |place=[[Philadelphia]] |page=[https://archive.org/details/introductiontohi0000fiel/page/97 97] |language=en |trans-title=Kasaysayan ng Medisina}}</ref><ref>{{Cite book |last=Martí-Ibáñez |first=Félix |title=A Prelude to Medical History |publisher=MD Publications, Inc. |year=1961 |place=[[New York City|New York]] |page=90 |language=en |trans-title=Panimula sa Kasaysayan ng Medisina |lccn=61-11617 |id=}}</ref> Kilala naman ang surihanong si [[Galen]] bilang isa sa pinakamagagaling na surihano ng sinaunang mundo dahil sa pagsasagawa niya ng mga operasyong itinuturing na delikado o imposibleng magawa noong panahon niya kagaya ng [[Optalmolohiya|sa mata]] at [[Operasyon sa utak|utak]]. Naging maimpluwensiya ang medisinang Griyego sa Europa hanggang noong [[Pagbagsak ng Imperyong Romano|bumagsak]] ang [[Imperyong Romano]], bagamat napanatili ang tradisyong ito sa sumunod na [[Imperyong Bisantino]], ang silangang bahagi ng imperyo. Karamihan sa kaalamang taglay sa kasalukuyan ukol sa [[Medisinang Hudyo|sinaunang medisina ng mga Hudyo]] ay nakabatay sa mga nakatala sa [[Torah]], na naglalaman ng samu't saring mga batas at ritwal na may kinalaman sa kalusugan.<ref>{{cite web |last1=Vaisrub |first1=Samuel |last2=A. Denman |first2=Michael |last3=Naparstek |first3=Yaakov |last4=Gilon |first4=Dan |year=2008 |title=Medicine |trans-title=Medisina |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0013_0_13493.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518071643/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0013_0_13493.html |archive-date=18 May 2015 |access-date= |website=Encyclopaedia Judaica |publisher=The Gale Group |language=en}}</ref> === Gitnang Kapanahunan === [[Talaksan:Avicenna Portrait on Silver Vase - Museum at BuAli Sina (Avicenna) Mausoleum - Hamadan - Western Iran (7423560860).jpg|thumb|Itinuturing din bilang "Ama ng Medisina" si [[Avicenna]] tulad ni [[Hipokrates]] at [[Imhotep]].]] Bago ang [[Gitnang Kapanahunan]] sa Europa, madalas na tinitingnan ang mga ospital bilang isang lugar kung saan hinihintay na lamang ng isang pasyente ang kanyang kamatayan. Nagsimula lamang ito ituring bilang isang lugar para subukang gamutin ang mga pasyente sa Imperyong Bisantino dahil na rin sa impluwensiya ng turo ng [[Kristiyanismo]] ukol sa pag-aaruga sa mga maysakit.<ref>{{cite book |last=Lindberg |first=David |url=https://archive.org/details/beginningsofwest00lind |title=The Beginnings of Western Science |date=1992 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-48231-6 |page=[https://archive.org/details/beginningsofwest00lind/page/349 349] |language=en |trans-title=Ang Simula ng Kanluraning Agham |url-access=registration}}</ref> Bagamat alam na noon pang panahon ni Galen ang [[uroskopiya]] o ang pagsusuri sa [[ihi]] upang matukoy ang sakit ng isang tao, hindi ito nakikita noon bilang mahalaga sa pagtutukoy sa karamdaman. Nagsimula lamang ito gamitin ng mga doktor sa Imperyong Bisantino bilang pantukoy ng sakit, na kalauna'y lumaganap sa Europa.<ref>{{cite book |last=Prioreschi |first=Plinio |title=A History of Medicine: Byzantine and Islamic medicine |date=2004 |publisher=Horatius Press |page=146 |language=en |trans-title=Kasaysayan ng medisina: medisinang Bisantino at Islamiko}}</ref> Samantala, pagsapit ng taong {{CE|750|y}}, nakarating na sa mga Muslim ang mga gawa nina Hipokrates, Galen, at Sushruta sa pamamagitan ng mga pagsasalin sa mga gawa nila sa [[wikang Arabo]]. Mula sa mga ito nagsimula ang pananaliksik ng mga Muslim sa medisina. Itinuturing ang [[Polimata|polimatang]] si [[Avicenna]] bilang "Ama ng Medisina" rin tulad nina Imhotep at Hipokrates dahil sa mga ambag niya sa medisina,<ref>{{cite journal |vauthors=Becka J |date=January 1980 |title=Otec lékarů Avicenna v nasí vĕdĕ a kulture. Abú Alí ibn Síná (980-1037) |trans-title=Ang ama ng medisina, Avicenna, sa ating agham at kultura. Abu Ali ibn Sina (980-1037) |journal=Cas Lek Cesk |language=cs |volume=119 |issue=1 |pages=17–23 |pmid=6989499}}</ref> kagaya ng pag-akda niya sa ''[[Ang Kanon ng Medisina]]'', na naging pamantayang aklat sa medisina sa maraming mga pamantasan sa Europa noon.<ref>{{cite web |title=Avicenna 980–1037 |url=http://hcs.osu.edu/hort/history/023.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20081007070250/http://hcs.osu.edu/hort/history/023.html |archive-date=7 October 2008 |access-date= |publisher=Hcs.osu.edu |language=en}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |year=2008 |title=Avicenna |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/biography/Avicenna |access-date=18 Agosto 2026 |last=Flannery |first=Michael |language=en |trans-title= |archive-url= |archive-date=}}</ref> Bukod sa kanya, ilan sa mga kilalang iskolar ng medisina sa [[Mundong Islamiko|mundong Muslim]] ay sina [[Averroes]] at [[Ibn al-Nafis]].<ref>{{cite journal |vauthors=Martín-Araguz A, Bustamante-Martínez C, Fernández-Armayor Ajo V, Moreno-Martínez JM |date=1 May 2002 |title=La neurociencia en Al Andalus y su influencia en la medicina escolástica medieval |trans-title=Neurosiyensiya sa Al Andalus at ang impluwensiya nito sa medyebal na eskolastikang medisina |journal=Revista de Neurología |language=es |volume=34 |issue=9 |pages=877–892 |doi=10.33588/rn.3409.2001382 |pmid=12134355}}</ref><ref>{{cite journal |year=2004 |title=Chairman's Reflections: Traditional Medicine Among Gulf Arabs, Part II: Blood-letting |trans-title=Mga Pagninilay ng Pinuno: Tradisyonal na Medisina sa mga Arabo sa Golpo, Bahagi II: Pagpapadugo |url=https://www.scribd.com/doc/78110223/Traditional-Medicine-Among-Gulf-Arabs |journal=Heart Views |language=en |volume=5 |issue=2 |pages=74–85 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130308101134/http://www.scribd.com/doc/78110223/Traditional-Medicine-Among-Gulf-Arabs |archive-date=8 March 2013}}</ref> Unang tinuligsa ng Persyanong doktor na si [[Rhazes]] ang teorya ng [[humorismo]] ng mga Griyego, bagamat nanatili pa rin itong sentro ng parehong Kanluranin at Islamikong medisina noong panahong medyebal.<ref>{{cite book |last1=Pormann |first1=Peter E. |title=Medieval Islamic medicine |url=https://archive.org/details/medievalislamicm0000porm |last2=Savage-Smith |first2=Emilie |author2-link=Emilie Savage-Smith |publisher=Georgetown University |year=2007 |location=Washington DC |pages=[https://archive.org/details/medievalislamicm0000porm/page/10 10], 43–45 |language=en |trans-title=Medyebal na medisinang Islamiko |chapter=On the dominance of the Greek humoral theory, which was the basis for the practice of bloodletting |trans-chapter=Ukol sa dominasyon ng teorya ng humorismo ng mga Griyego, na naging basehan sa pagsasagawa ng pagpapadugo |ol=12911905W}}</ref> Ginamit rin bilang mga aklat sa mga pamantasan sa Europa ang ilang mga bolyum ng kanyang gawa na ''Al-Mansuri'', partikular na yung tungkol sa pag-oopera at terapiya.<ref>{{Cite encyclopedia |year=2006 |title=Al-Rāzī |encyclopedia=Encyclopaedia of the history of science, technology, and medicine in non-western cultures |publisher=Springer |last=Iskandar |first=Albert |edition=2 |pages=155–156 |language=en}}</ref> Inilalarawan din siya bilang "doktor ng mga doktor",<ref>{{cite book |last=Ganchy |first=Sally |url=https://archive.org/details/islamsciencemedi0000ganc |title=Islam and Science, Medicine, and Technology |date=2008 |publisher=Rosen Pub. |location=New York |language=en |trans-title=Islam at Agham, Medisina, at Teknolohiya |url-access=registration}}</ref> "ama ng [[pediatrika]]", at isa sa mga tagapagtaguyod ng [[optalmolohiya]] dahil sa kanyang pagtukoy sa pagliit o paglaki ng [[balintataw]] ng [[mata]] depende sa [[liwanag]].<ref name="elgood-2010">{{cite book |last1=Elgood |first1=Cyril |title=A Medical History of Persia and The Eastern Caliphate |date=2010 |publisher=Cambridge |isbn=978-1-108-01588-2 |edition=1 |location=London |pages=202–203 |language=en |trans-title=Isang Medikal na Kasaysayan ng Persia at ang Kalipato ng Silangan |quote=}}</ref> Isa sa mga unang halimbawa naman ng [[pampublikong ospital]] ang mga ospital na [[Bimaristan]] sa Persia.<ref>{{Cite encyclopedia |title=The Scientific Institutions in the Medieval Near East |encyclopedia=Encyclopedia of the History of Arabic Science |publisher=Routledge |last=Micheau |first=Françoise |date=1996 |pages=991–992 |language=en |trans-title=Ang mga Siyentipikong Institusyon sa Medyebal na Malapit na Silangan |entry= |veditors=Rashed R, Morelon R}}</ref><ref>{{cite book |last=Barrett |first=Peter |title=Science and Theology Since Copernicus: The Search for Understanding |publisher=[[Continuum International Publishing Group]] |year=2004 |isbn=978-0-567-08969-4 |page=18 |language=en |trans-title=Agham at Teolohiya Magmula kay Copernicus: Ang Paghahanap sa Pag-unawa}}</ref> [[Talaksan:Man dressed in Black by Calcar (Hermitage).jpg|thumb|Si [[Andreas Vesalius]], isa sa mga pinakamaimpluwensiyang iskolar ng [[anatomiya]].]] Iniutos ni [[Carlomagno]] ang pagkakaroon ng mga ospital sa bawat [[katedral]] at [[monasteryo]]. Inihalintulad ng historyador na si [[Geoffrey Blainey]] ang [[Simbahang Katoliko at pangangalagang pangkalusugan|mga gawain]] ng [[Simbahang Katoliko]] sa [[pangangalagang pangkalusugan]] noong Gitnang Kapanahunan sa isang maagang anyo ng isang [[estadong nangangalaga]] dahil sa pagtatayo nito ng mga ospital para sa mga matatanda at [[bahay-ampunan]] para naman sa mga bata, gayundin sa mga [[hospisyo]] para sa mga maysakit mapaanuman ang edad, matutuluyang lugar para sa mga may [[ketong]], at mga bahay-pahingaan para sa mga dumadayong [[peregrino]]. Nagsusuplay sila ng pagkain tuwing [[taggutom]] at namamahagi ng pagkain sa mga mahihirap. Nagmumula ang pondo para rito mula sa mga kinokolektang buwis gayundin sa kita mula sa mga lupain at taniman na pagmamay-ari nito. Partikular na kilala ang ordeng [[Benito ng Nursia|Benediktino]] sa mga itinayo nitong mga ospital sa loob ng kanilang mga monasteryo, gayundin sa pagtatanim nila ng mga [[halamang-gamot]] at pagsisilbi nila bilang mga doktor ng kanilang lugar. Nagtayo rin ang Simbahang Katoliko ng [[Paaralang pangmedisina|mga paaralan at pamantasan para sa medisina]] kagaya ng [[Schola Medica Salernitana]] sa lungsod ng [[Salerno]] sa [[Italya]], na itinuturing bilang isa sa mga nangungunang paaralang pangmedisina sa Europa noong panahong yon.<ref>{{cite book |last=Blainey |first=Geoffrey |title=A Short History of Christianity |title-link=A Short History of Christianity |publisher=Penguin Viking |year=2011 |pages=[https://archive.org/details/shorthistoryofch0000blai/page/214 214]–215 |language=en |trans-title=Maikling Kasaysayan ng Kristiyanismo |oclc=793902685}}</ref> Gayunpaman, winasak ng [[Itim na Salot]] noong ika-14 at ika-15 siglo ang malaking bahagi ng Europa at Gitnang Silangan.<ref>{{cite book |last=Dols |first=Michael W. |title=The Black Death in the Middle East |publisher=Princeton |year=1977 |pages=119, 285–290 |language=en |trans-title=Ang Itim na Salot sa Gitnang Silangan |oclc=2296964}}</ref> Dito nagsimulang magbago ang pananaw sa medisina ng mga iskolar, kung saan itinuturing na otoridad ang mga tradisyong minana mula sa mga doktor ng nakaraan. Nagsimulang tuligsain ng mga iskolar sa panahong ito ang mga nananaig na teorya ukol sa medisina at pangangalaga. Sinimulang suriin ng mga iskolar kagaya ni [[Andreas Vesalius]] ang mga bangkay ng tao upang mailarawan ang [[anatomiya]]; inakda niya ang aklat na ''[[De humani corporis fabrica]]'', itinuturing bilang isa sa mga mahahalagang aklat sa anatomiya ng tao. Samantala, naobserbahan sa unang pagkakataon ang mga [[bakterya]] at [[mikroorganismo]] gamit ang mga [[Mikroskopyo|mikroskopyong]] ginawa ni [[Antonie van Leeuwenhoek]] noong 1676.<ref>{{cite book |title=Brock Biology of Microorganisms |url=https://archive.org/details/brockbiologyofmi0011madi |publisher=Prentice Hall |year=2006 |isbn=978-0-13-144329-7 |veditors=Madigan M, Martinko J |edition=11 |language=en |trans-title=Biolohiya ng mga Mikroorganismo ni Brock}}</ref> Itinuturing naman bilang "ama ng modernong [[dentistriya]]" si [[Pierre Fauchard]] dahil sa pag-akda niya sa pinakaunang maagham na akda sa larangan, ang ''Le Chirurgien Dentiste'' noong 1728.<ref>{{cite journal |vauthors=Lynch CD, O'Sullivan VR, McGillycuddy CT |date=December 2006 |title=Pierre Fauchard: the 'father of modern dentistry' |url=https://archive.org/details/sim_british-dental-journal_2006-12-23_201_12/page/779 |trans-title=Pierre Fauchard: ang 'ama ng modernong dentistriya' |journal=British Dental Journal |language=en |volume=201 |issue=12 |pages=779–781 |doi=10.1038/sj.bdj.4814350 |pmid=17183395 |doi-access=free}}</ref> === Modernong panahon === [[Talaksan:Smallpox_vaccine.jpg|thumb|[[Bakuna sa bulutong|Bakuna]] kontra [[bulutong]]. Dahil sa pandaigdigang kampanya sa pagbabakuna noong ika-20 siglo, bulutong ang kauna-unahang sakit na likas na nalipol.]] Unang itinuturing bilang hiwalay sa medisina ang [[beterinarya]] noong 1761, nang itinatag ni [[Claude Bourgelat]] ang kauna-unahang paaralang pangbeterinarya sa [[Lyon]], [[Pransiya]]. Bago ito, parehong sakop ng medisina ang panggagamot sa tao at hayop. Nagsimula rin ang maagham na pananaliksik sa medisina noong ika-16 na siglo sa Europa, kung saan unti-unti na'ng umaalis ang mga iskolar sa pananaw ng herbalismo at ang teorya ng apat na ''humor''. Gayunpaman, maituturing na nagsimula ang modernong medisina sa pagtuklas ni [[Edward Jenner]] sa [[Bakuna sa bulutong|bakuna]] kontra [[bulutong]] noong dulo ng ika-18 siglo.<ref>{{Cite web |last=Rhodes |first=Philip |last2=Thomson |first2=William Archibald Robson |last3=Underwood |first3=E. Ashworth |last4=Richardson |first4=Robert G. |last5=Guthrie |first5=Douglas James |date=2026-07-24 |title=History of medicine |trans-title=Kasaysayan ng medisina |url=https://www.britannica.com/science/history-of-medicine |access-date=2026-08-20 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Natuklasan naman ni [[Robert Koch]] ang bakterya bilang sanhi ng mga sakit noong 1880,<ref>{{Cite web |title=Robert Koch |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1905/koch/biographical/ |access-date=2026-08-20 |website=[[Nobel Prize|The Nobel Prize]] |publisher=The Nobel Foundation |language=en-US}}</ref> na humantong kalaunan sa pagtuklas ni [[Paul Ehrlich]] sa [[arsepenamina]] (salvarsan) noong 1908, ang unang [[Antibiyotiko|antibiotiko]] na natuklasan.<ref>{{Cite journal |last=Hutchings |first=Michael I. |last2=Truman |first2=Andrew W. |last3=Wilkinson |first3=Barrie |date=Oktubre 2019 |title=Antibiotics: past, present and future |trans-title=Antibiotika: nakaraan, kasalukuyan, at hinaharap |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1369527419300190 |journal=Current Opinion in Microbiology |language=en |volume=51 |pages=72-80 |doi=10.1016/j.mib.2019.10.008}}</ref> Tuluyang nalipol ang likas na bulutong noong dekada 1970s dahil sa inilunsad na pandaigdigang kampanya sa [[pagbabakuna]], ang kauna-unahang sakit na nalipol ng tao.<ref>{{Cite web |title=History of smallpox vaccination |trans-title=Kasaysayan ng pagbabakuna kontra bulutong |url=https://www.who.int/news-room/spotlight/history-of-vaccination/history-of-smallpox-vaccination |access-date=2026-08-20 |publisher=[[World Health Organization|WHO]] |language=en}}</ref> Simula noon, naging sopistikado ang [[parmakolohiya]]. Dahil sa [[bioteknolohiya]], nagagawa na'ng gumawa ng mga gamot na nakadisenyo para sa isang partikular na proseso ng katawan upang mapababa ang mga [[masasamang epekto]] na maaaring maranasan ng tao. Partikular na umusad nang matindi ang [[henomika]] dahil sa kaalaman sa [[henetika]] ng tao at sa mga [[hene]] na sanhi ng mga [[diperensiyang henetiko]]. Gayunpaman, nananatili pa ring isyu ang pagtuklas ng mga lunas sa ilan sa mga pinakanakakamatay na sakit ng tao, lalo na ang mga [[kanser]] at sa [[Sakit na Alzheimer|sakit na Alzheimer's]].<ref>{{Cite journal |last=Arafah |first=Azher |last2=Khatoon |first2=Saima |last3=Rasool |first3=Iyman |last4=Khan |first4=Andleeb |last5=Rather |first5=Mashoque Ahmad |last6=Abujabal |first6=Khaled Abdullah |last7=Faqih |first7=Yazid Abdullilah Hassan |last8=Rashid |first8=Hina |last9=Rashid |first9=Shahzada Mudasir |last10=Bilal Ahmad |first10=Sheikh |last11=Alexiou |first11=Athanasios |date=2023-01-25 |title=The Future of Precision Medicine in the Cure of Alzheimer’s Disease |trans-title=Ang Hinaharap ng Medisinang Tumpak sa Lunas sa Sakit na Alzheimer's |url=https://www.mdpi.com/2227-9059/11/2/335 |journal=Biomedicines |language=en |volume=11 |issue=2 |pages=335 |doi=10.3390/biomedicines11020335 |issn=2227-9059 |pmc=9953731 |pmid=36830872}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Molla |first=Getnet |last2=Bitew |first2=Molalegne |date=2025-08-28 |title=The Future of Cancer Diagnosis and Treatment: Unlocking the Power of Biomarkers and Personalized Molecular-Targeted Therapies |trans-title=Ang Hinaharap ng Dayagnosis at Pagpapagaling sa Kanser: Pagbubukas sa Kapangyarihan ng mga Biomarker at Personalisadong Terapiyang Molekular |url=https://www.mdpi.com/2673-5261/6/3/20 |journal=Journal of Molecular Pathology |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=20 |doi=10.3390/jmp6030020 |issn=2673-5261}}</ref> ==Sanggunian== {{reflist}}{{Medicine}}{{authority control}} [[Kategorya:Kalusugan]] [[Kategorya:Panggagamot]] [[Kategorya:Kasaysayan ng panggagamot]] [[Kategorya:Kasaysayan ng sinaunang panggagamot]] qwrrekr3fh4zn25vd97vi9ys0fou8ds 0 2239 2221300 2216939 2026-08-22T02:13:16Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 3 books for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221300 wikitext text/x-wiki {{Infobox sakit | Name =HIV/AIDS | Image = Red_Ribbon.svg | Caption = Ang pulang laso ay isang simbolo ng pagkakaisa ng mga taong positibo sa HIV at sa mga taong namumuhay na may AIDS. | Alt = A red ribbon in the shape of a bow | Width = 120 | DiseasesDB = 5938 | ICD10 = {{ICD10|B|20 || b|20}}&nbsp;– {{ICD10|B|24 || b|20}} | ICD9 = {{ICD9|042}}-{{ICD9|044}} | ICDO = | OMIM = 609423 | MedlinePlus = 000594 | eMedicineSubj = emerg | eMedicineTopic = 253 | MeshID = D000163 }} <!--Signs and Symptoms --> Ang '''Human immunodeficiency virus infection''' / '''Acquired immunodeficiency syndrome''' ('''HIV/AIDS''') ay isang sakit ng [[sistemang immuno]] ng tao na sanhi ng [[HIV]].<ref name="pmid11396444">{{Cite journal|author=Sepkowitz KA|title=AIDS—the first 20 years|journal=N. Engl. J. Med.|volume=344|issue=23| pages=1764–72|year=2001|month=June|pmid=11396444|doi=10.1056/NEJM200106073442306}}</ref> Sa simulang impeksiyon, ang isang taong nahawaan ay maaaring makaranas ng isang maikling yugto ng tulad ng [[trangkaso]]ng (''influenza'') mga sakit. Ito ay karaniwang sinusundan ng isang humabang panahong walang mga sintomas. Habang nagpapatuloy ang sakit na ito, ito ay mas nanghihimasok sa sistemang immuno ng indibidwal na gumagawa sa mga meron nito na mas malamang na magkaroon ng mga impeksiyon kabilang ang mga [[oportunistikong impeksiyon]] at mga [[tumor]] na karaniwang hindi dumadapo sa mga taong may gumaganang sistemang immuno. <!--Transmission and prevention --> Ang [[HIV]] ay pangunahing naisisalin sa pamamagitan ng hindi ligtas na pakikipagtalik, nahawaang dugo at mga karayom at sa ina tungo sa anak sa pagbubuntis, panganganak o pagpapasuso.<ref name=TransmissionM2007/> Ang ilang mga pluido sa katawan gaya ng laway at luha ay hindi nagpapasa ng HIV.<ref name=CDCtransmission>{{cite web|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|year=2003|url=http://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm|title=HIV and Its Transmission|access-date=23 Mayo 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20050204141148/http://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm|archive-date=2005-02-04|url-status=live}}</ref> Ang pag-iwas sa impeksiyon ng HIV na pangunahin sa pamamagitan ng ligtas na pakikipagtalik (paggamit ng [[kondom]]) at mga programang pagpapalit ng karayom sa mga gumagamit ng droga ay isang mahalagang stratehiya upang makontrol ang pagkalat ng sakit na ito. <!--Treatment --> Sa kasalukuyan ay walang gamot (cure) o bakuna upang mapuksa ang virus na HIV sa katawan ng mga taong nahawaan nito. Gayunpaman, ang terapiyang [[antiretroviral]] ay maaaring magpabagal ng sakit at maaaring tumungo sa isang malapit sa normal na pagtagal ng buhay sa mga nahawaan nito. Bagaman ang paggamot antiretroviral ay nagpapabawas ng panganib ng kamatayan at mga komplikasyon mula sa sakit, ang mga gamot na ito ay mahal at maaaring maiugnay sa mga [[side effect]]. <!--History and Epidemiology --> Ang [[molekular na phylohenetika|pagsasaliksik henetiko]] ay nagpapakitang ang [[HIV]] ay nagmula sa Kanlurang-sentral na Aprika noong simula nang ika-20 siglo.<ref name=Orgin2011>{{cite journal|last=Sharp|first=PM|author2=Hahn, BH|title=Origins of HIV and the AIDS Pandemic|journal=Cold Spring Harbor perspectives in medicine|date=2011 Sep|volume=1|issue=1|pages=a006841|pmid=22229120|doi=10.1101/cshperspect.a006841|pmc=3234451}}</ref> Ang AIDS ay unang nakilala ng [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) ng [[Estados Unidos]] noong 1981 at ang sanhi nitong [[HIV]] ay natukoy sa simulang bahagi nang dekada.<ref>{{Cite journal|author=Gallo RC|title=A reflection on HIV/AIDS research after 25 years|journal= Retrovirology|volume=3|page=72|year=2006|pmid=17054781|doi=10.1186/1742-4690-3-72|url=http://www.retrovirology.com/content/3//72|pmc=1629027}}</ref> Simula pagkakatuklas nito, ang AIDS ay nagsanhi ng halos 30&nbsp;milyong mga kamatayan (mula 2009).<ref name=TotalDeath2010>{{cite web|title=Global Report Fact Sheet|url=http://www.unaids.org/documents/20101123_FS_Global_em_en.pdf|work=UNAIDS|year=2010|access-date=2012-08-18|archive-date=2013-03-19|archive-url=https://www.webcitation.org/6FEwLdkwz?url=http://www.unaids.org/documents/20101123_FS_Global_em_en.pdf|url-status=dead}}</ref> Mula 2010, ang tinatayang mga 34&nbsp; milyong katao ang nahawaan ng [[HIV]] sa buong mundo.<ref name=UN2011Ten/> Ang AIDS ay itinuturing na isang [[pandemiko]]ng sakit na umiiral sa malaking sakop ng mundo at aktibong kumakalat.<ref name=Kallings/> Ang HIV/AIDS ay may malaking epekto sa lipunan bilang sakit at pinagmumulan ng diskriminasyon. Ang sakit na ito ay mayroon ring malaking epekto sa [[ekonomiya]]. == Klasipikasyon == {{see also|Mga pangilalim na uri ng HIV}} {| class="wikitable" border="1" style="float:right; font-size:85%; margin-left:15px;" |+Paghahambing ng mga [[species]] ng HIV |- ! Species !! [[Birulensiya]] !! [[Paghawa]] !! Paglaganap !! Pinagpalagay na pinagmulan |- ! HIV-1 | Mataas || Mataas || Pandaigdigan || [[Chimpanzee]] |- ! HIV-2 | Mababa || Mababa || Kanlurang Aprika || [[Sooty Mangabey]] |} Ang HIV ay kasapi ng [[genus]] na ''[[Lentivirus]]'',<ref name=ICTV61.0.6>{{cite web | author=[[International Committee on Taxonomy of Viruses]] | publisher=[[National Institutes of Health]] | year=2002 | url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm | title=61.0.6. Lentivirus | access-date=2006-02-28 }}</ref> na kasapi ng pamilyang [[Retroviridae]].<ref name=ICTV61.>{{cite web | author=[[International Committee on Taxonomy of Viruses]] | publisher=[[National Institutes of Health]] | year=2002 | url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61000000.htm | title=61. Retroviridae | access-date=2006-02-28 }}</ref> Ang mga Lentiviruse ay nag-aangkin ng maraming mga karaniwang mga katangiang [[morpolohiya|morpolohikal]] at [[biolohikal]]. Maraming mga espesye ay nahahawaan ng lentivirus na mailalarawang responsable sa pangmatagalang mga sakit na may mahabang [[yugtong inkubasyon]].<ref name=Levy>{{cite journal | author=Lévy, J. A. | title=HIV pathogenesis and long-term survival | journal=AIDS | year=1993 | pages=1401–10 | volume=7 | issue=11 | pmid=8280406 | doi=10.1097/00002030-199311000-00001 }}</ref> Ang mga Lentivirus ay naipapasa bilang may isang-hibla, positibong-[[senso (molekular na biolohiya)|senso]] na nakatakip na mga [[virus na RNA]]. Sa pagpasok sa inaasintang [[selula]], ang viral na [[genome]] ng [[RNA]] ay kinokonberte ([[kabaligtarang transkripsiyon]]) sa dalawang-hiblang [[DNA]] ng isang kinokodigong viral na [[kabaligtarang transcriptase]] na inihahatid sa kahabaan ng viral genome sa partikulong virus. Ang nagreresultang viral DNA ay ipinapasok naman sa [[nucleus ng selula]] at isinasama sa selular na DNA ng kinokodigong viral na [[integrase]] at mga kapwa-paktor na hosto.<ref name="JASmith">{{cite journal | author= Smith, Johanna A.; Daniel, René (Division of Infectious Diseases, Center for Human Virology, Thomas Jefferson University, Philadelphia) |title= Following the path of the virus: the exploitation of host DNA repair mechanisms by retroviruses |journal=ACS Chem Biol|volume=1|issue=4 |pages= 217–26 | year= 2006 |pmid= 17163676 |doi=10.1021/cb600131q |url= }}</ref> Kapag ito ay naisama na, ang virus ay maaaring maging [[yugtong inkubasyon|latento]] na pumapayag sa virus at mga selulang hosto nito na makaiwas sa pagkakatuklas (detection) ng [[sistemang immuno]]. Sa alternatibong paraan, ang virus ay maaring [[transkripsiyon (henetika)|tinranskriba]] na lumilikha ng bagong mga genome na RNA at mga protinang viral na kinakahon at inilalabas mula sa selula habang ang mga bagong partikulong virus na nagpasimula ng [[replikasyon]] (pagkopya) ay bagong [[siklo|sumiklo]]. Ang dalawang mga uri ng HIV ay inilalarawan na: [[HIV-1]] at [[HIV-2]]. Ang HIV-1 ang virus na naunang natuklasan at pinangalanang LAV at HTLV-III. Ito ay mas [[birulente]], mas nakahahawa,<ref>{{cite journal | title=Comparison of HIV-1 and HIV-2 infectivity from a prospective cohort study in Senegal | url=https://archive.org/details/sim_statistics-in-medicine_2003-02-28_22_4/page/573 | last=Gilbert | first=PB et al | journal=Statistics in Medicine | date=28 Pebrero 2003| volume=22 | issue=4 | pages=573–593 | pmid=12590415 | doi=10.1002/sim.1342 | last2=McKeague | first2=IW | last3=Eisen | first3=G | last4=Mullins | first4=C | last5=Guéye-Ndiaye | first5=A | last6=Mboup | first6=S | last7=Kanki | first7=PJ}}</ref> at ang sanhi ng karamihan sa mga impeksiyong HIV sa buong mundo. Ang mas mababang nakakahawang HIV-2 kumpara sa HIV-1 ay nagpapahiwatig na ang mas kaunti sa mga nalantad sa HIV ay mahahawaan kada paglalantad. Dahil sa relatibong mahinang kakayahan nito sa pagpasa, ang HIV-2 ay karamihang nakalagak lamang sa [[Kanlurang Aprika]].<ref name=Reeves>{{cite journal | author=Reeves, J. D. and Doms, R. W | title=Human Immunodeficiency Virus Type 2 | journal=J. Gen. Virol. | year=2002 | pages=1253–65 | volume=83 | issue=Pt 6 | pmid=12029140 | doi=10.1099/vir.0.18253-0 }}</ref> == Mga tanda at sintomas == [[Talaksan:Hiv-timecourse copy.svg|300px|thumb|right|Isang nilahat na [[grapo]] ng ugnayan sa pagitan ng mga kopya ng HIV (bigat na viral) at mga bilang ng CD4 sa [[aberahe]]ng panahon ng hindi nagamot na impeksiyon ng HIV. Ang anumang kurso ng sakit ng isang partikular na indibiwal maaaring may malaking pagkakaiba.{{legend-line|blue solid 2px|CD4⁺ T cell count (cells per µL)}} {{legend-line|red solid 2px|HIV RNA copies per&nbsp;mL of plasma}}]] Ang impeksiyon o pagkahawa ng HIV-1 ay kaugnay ng patuloy na pagbaba ng bilang ng CD4<SUP>+</SUP> na [[selulang T]] at pagdagdag ng [[bigat na viral]] na lebel ng HIV sa [[dugo]]. Ang yugto ng impeksiyon ay maaaring matukoy sa pamamagitan ng pagsukat ng bilang ng CD4<SUP>+</SUP> na selulang T at bigat na viral ng pasyente. Ang mga yugto ng impeksiyong HIV ay [[Acute (medical)|impeksiyong acute]] (na kilala rin bilang pangunahing impeksiyon), [[latensiya]] at AIDS. Ang impeksiyong acute ay tumatagal ng ilang mga linggo at maaaring kabilangan ng mga sintomas gaya ng [[lagnat]] (fever), [[lymphadenopathy]]&nbsp; (pamamaga ng [[kulani]]), [[pharyngitis]]&nbsp; (masakit na lalamunan o sore throat), [[rash]], [[myalgia]]&nbsp; (kirot sa masel), [[malaise]], at mga [[Singaw (sakit)|singaw]] sa bibig at lalamuna. Ang yugtong latensiya ay sumasangkot sa kaunti o walang mga sintomas at maaaring tumagal mula 2 linggo hanggang 20 taon o higit pa depende sa indibidwal. Ang panghuling yugto ng pagkahawa ng HIV ang AIDS. Ito ay inilalarawan ng mababang bilang ng CD4+ na selulang T (mas kaunti sa 200 kada mikrolitro) at paglitaw ng iba't ibang mga [[oportunistikong impeksiyon]], [[kanser]] at iba pang mga kondisyon. Ang maliit na lebel ng mga impektado ng HIV-1 na indibidwal ay nagpapanatili ng mataas na lebel ng mga CD4+ na selulang T nang walang [[terapiyang antiretroviral]]. Gayunpaman, ang karamihan sa mga ito ay may natutuklasan (detectable) na bigat na viral at kalaunan ay tumutuloy sa AIDS nang walang paggamot bagaman mas mabagal sa iba. Ang mga indibidwal na ito ay inuuri bilang kontroler ng HIV o [[pangmatagalang hindi tagatuloy]] (long-term nonprogressors o LTNP). Ang mga indibiwal na nagpapanataili ng bilang ng CD4+ ng selulang T at mayroon ring mababa at hindi matutuklasang bigat na viral nang walang paggamot ng antiretroviral ay tinatawag na mga elitistang kontrol o mga elitistang tagasupil (ES).<ref name=Grabar>{{cite journal | author=Grabar, S., Selinger-Leneman, H., Abgrall, S., Pialoux, G., Weiss, L., Costagliola, D. | title=Prevalence and comparative characteristics of long-term nonprogressors and HIV controller patients in the French Hospital Database on HIV |journal=AIDS | year=2009 | pages=1163–1169 | volume=23 | issue=9 | pmid=19444075 |doi=10.1097/QAD.0b013e32832b44c8}}</ref><ref name=LT2010>{{cite journal|last=Blankson|first=JN|title=Control of HIV-1 replication in elite suppressors|journal=Discovery medicine|date=2010 Mar|volume=9|issue=46|pages=261–6|pmid=20350494}}</ref> === Impeksiyong acute === {{Main|Acute HIV infection}} [[Talaksan:Symptoms of acute HIV infection.png|thumb|right|300px|Mga pangunahing sintomas ng impeksiyong HIV]] Ang impeksiyong HIV ay pangkalahatang nangyayari sa pagpapakilala ng mga [[pluidong pangkatawan]] mula sa impektado indibidwal (''indibidwal na may HIV'') tungo sa katawan ng isang indibidwal na hindi impektado (''indibidwal na walang HIV''). Ang isang yugto ng mabilisang [[replikasyong viral]] ay nagreresulta, na nagdudulot sa pagsagana ng virus sa [[periperal na dugo]]. Sa yugto ng pangunahing impeksiyon, ang lebel ng HIV ay maaaring umabot ng ilang mga milyong partikulo ng virus kada mililitro ng dugo.<ref name=Piatak>{{cite journal | author=Piatak, M., Jr, Saag, M. S., Yang, L. C., Clark, S. J., Kappes, J. C., Luk, K. C., Hahn, B. H., Shaw, G. M. and Lifson, J.D. | title=High levels of HIV-1 in plasma during all stages of infection determined by competitive PCR | url=https://archive.org/details/sim_science_1993-03-19_259_5102/page/1748 | journal=Science | year=1993 | pages=1749–1754 |volume=259 | issue=5102 | pmid=8096089 | doi=10.1126/science.8096089|bibcode = 1993Sci...259.1749P }}</ref> Ang dugong ito ay sinasamahan ng maliwanag na pagbagsak ng bilang ng mga sumisirkulong CD4⁺ na selulang T. Ang acute na viremia na ito ay iniuugnay sa halos lahat ng mga pasyente sa aktibasyon (pagpapagana) ng [[cytotoxic T cell|CD8⁺ na mga selulang T]] na pumapatay ng mga selulang impektado ng HIV at kalaunan ng produksiyon ng [[antibody]] o [[seroconversion]]. Ang dugong CD8⁺ na selulang T ay ipinagpapalagay na mahalaga sa pagkokontrol ng mga lebel ng virus na sumusukdol (peak) at pagkatapos ay bumabagsak habang ang bilang ng CD4⁺ selulang T ay muling tumataas. Ang isang mabuting dugong CD8⁺ na selulang T ay inigunay sa mas mabagal na pagpapatuloy ng sakit at isang mas mabuting [[prognosis]] bagaman ito ay hindi nagtatanggal ng virus.<ref name=Pantaleo1998> {{cite journal | author=Pantaleo G, Demarest JF, Schacker T, Vaccarezza M, Cohen OJ, Daucher M, Graziosi C, Schnittman SS, Quinn TC, Shaw GM, Perrin L, Tambussi G, Lazzarin A, Sekaly RP, Soudeyns H, Corey L, Fauci AS. | title=The qualitative nature of the primary immune response to HIV infection is a prognosticator of disease progression independent of the initial level of plasma viremia | journal=Proc Natl Acad Sci U S A. | year=1997 | pages=254–258 | volume=94 | issue=1 | pmid=8990195 | doi=10.1073/pnas.94.1.254 | pmc=19306 |bibcode = 1997PNAS...94..254P }}</ref> Sa yugtong ito (na karaniwang ay 2–4 linggo pagkatapos ng pagkakalantad), maraming mga indibidwal ay nagkakaroon ng [[influenza]] o tulad ng [[mononucleosis]] na sakit na tinataag na [[acute HIV infection]] na ang pinakaraniwang mga sintomas ay kinabibilangan ng [[lagnat]][[lymphadenopathy]], [[pharyngitis]], [[rash]], [[myalgia]], [[malaise]] at mga [[Singaw (sakit)|singaw]] sa bibig at lalamunan, at maaari ring kabilangan ng mas hindi karaniwang [[sakit sa ulo]], [[nausea]], at [[pagsusuka]], lumaking [[atay]]/[[spleen]], [[pagbawas ng timbang]], [[Candidiasis|thrush]], at mga [[neurolohikal]] na sintomas. Ang mga impektadong indibidwal ay maaaring makaranas ng lahat o ilan o wala sa mga sintomas na ito. Ang tagal ng mga sintomas ay nag-iiba iba na ang aberahe ay 28 araw at karaniwan ay tumatagal ng hindi bababa sa isang linggo.<ref name=Kahn> {{cite journal | author=Kahn, J. O. and Walker, B. D. | title=Acute Human Immunodeficiency Virus type 1 infection | journal=N. Engl. J. Med. | year=1998 | pages=33–39 | volume=331 | issue=1 | pmid=9647878 | doi=10.1056/NEJM199807023390107 }}</ref> Dahil sa mga hindi spesipikong kalikasan ng mga sintomas na ito, ang mga ito ay kadalasang hindi nakikilala bilang mga tanda ng impeksiyong HIV. Kahit pa ang mga pasyente ay pumunta sa kanilang mga doktor o hospital, ang mga ito ay kadalasang nabibigyan ng maling [[diagnosis]] na merong may isa sa mas karaniwang mga [[nakahahawang sakit]] na may parehong mga sintomas. Dahil dito, ang mga pangunahing sintomas na ito ay hindi ginagamit sa pagda-diagnos ng impeksiyong HIV dahil ang mga ito ay hindi nakikita sa lahat ng mga kaso at dahil sa marami sa mga ito ay sinasanhi ng ibang mas karaniwang mga sakit. Gayunpaman, ang pagkilala ng sindroma ay mahalaga dahil ang pasyente ay mas nakahahawa sa yugtong ito. <ref name="pmid11187417">{{cite journal |author=Daar ES, Little S, Pitt J, ''et al.'' |title=Diagnosis of primary HIV-1 infection. Los Angeles County Primary HIV Infection Recruitment Network |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2001-01-02_134_1/page/n64 |journal=Ann. Intern. Med. |volume=134 |issue=1 |pages=25–9 |year=2001 |pmid=11187417 |doi=}}</ref> === Impeksiyong kroniko === Ang isang malakas ng pagtatanggol ng [[sistemang immuno]] ay nagbabawas ng mga partikulong virus sa [[daluyang ng dugo]] na naghuhudyat ng pagsisimula ng pangalawa o kronikong (chronic) impeksiyong HIV. Ang pangalawang yugto ng impeksiyong HIV ay iba iba mula 2 linggo hanggang 20 taon. Sa yugtong ito ng impeksiyon, ang HIV ay aktibo sa mga [[kulani]] na karaniwan ay patuloy ang pamamaga bilang tugon sa malaking mga halaga ng virus na nabitag (trapped) sa follicular na [[dendritikong selula]]ng network.<ref name=burton> {{cite journal | author=Burton GF, Keele BF, Estes JD, Thacker TC, Gartner S. | title=Follicular dendritic cell contributions to HIV pathogenesis | journal=Semin Immunol. | year=2002 | pages=275–284 | volume=14 | issue=4 | pmid=12163303 | doi=10.1016/S1044-5323(02)00060-X }} </ref> Ang mga nakapaligid na [[tisyu]] na mayaman sa CD4<SUP>+</SUP> na selulang T ay maaari ring maging impektado at ang mga partikulong viral ay natitipon sa parehong mga impektadong selula at bilang malayang virus. Ang mga indibidwal na nasa yugtong ito ay nakahahawa pa rin. Sa panahong ito, ang [[Helper T cell|CD4<SUP>+</SUP> CD45RO<SUP>+</SUP> na selulang T]] ay nagdadala ng karamihan sa mga bigat na proviral.<ref name=clapham> {{cite journal | author=Clapham PR, McKnight A. | title=HIV-1 receptors and cell tropism | journal=Br Med Bull. | year=2001 | pages=43–59 | volume=58 | issue=4 | pmid=11714623 | doi=10.1093/bmb/58.1.43 }}</ref> Sa yugtong ito ng impeksiyon, ang unang pagsisimula ng terapiyang [[antiretroviral]] ay malaking nagpapaigi ng pagpapatuloy (survival) ng buhay ng indibidwal na may HIV kumpara sa mga indibidwal na may ipinagpalibang terapiya. === AIDS === Kapag ang bilang ng CD4⁺ na selulang T ay bumagsak na mas mababa sa kritikal na antas ng 200 selula kada mililitro, ang pinamamagitang selulang [[immunidad]] ay nawawala at ang mga impeksiyon na may iba ibang oportunistikong [[mikrobyo]] ay lumilitaw. Ang unang mga sintomas ay karaniwang kinabibilangan ng katamtaman at hindi maipaliwanag na [[pagbawas ng timbang]], paulit ulit na impeksiyon sa [[traktong respiratoryo]] (gaya ng [[sinusitis]], [[bronchitis]], [[otitis media]], [[pharyngitis]]), [[prostatitis]], skin rashes, at mga singaw sa bibig. Ang mga karaniwang oportunistikong mga impeksiyon at [[tumor]] na ang ang karamihan ay kinokontrol ng masaganang CD4⁺ ang pinamamagitan ng selulang T na immunidad ay nagsisimulang makaapekto sa pasyente. Sa karaniwang ang [[resistansiya]] ay nawawala sa simula sa pambibig na espesye ng [[Candida]] at ''Mycobacterium tuberculosis'', na tumutungo sa karagdagang pagiging marupok sa [[pambibig na candiasis]] (thrush) at [[tubercolosis]]. Sa kalaunan, ang muling pagpapagana ng latentong [[Herpesviridae|herpes viruses]] ay maaaring magsanhi ng paglala ng muling paglitaw ng [[herpes simplex]] eruptions, [[shingles]], [[Epstein-Barr virus]]-induced [[Lymphoma|B-cell lymphomas]], o [[Kaposi's sarcoma]]. Ang [[Pneumonia]] na sanhi ng [[fungus]] na ''[[Pneumocystis jirovecii]]'' ay karaniwan at kalimitang nakamamatay. Sa mga huling yugto ng AIDS, ang impeksiyon sa [[cytomegalovirus]] (na isa pang [[Herpesviridae|herpes virus]]) o [[Mycobacterium avium complex]] ay mas nakikita. Hindi lahat ng mga pasyenteng may AIDS ay nakakakuha ng lahat ng mga impeksiyong ito o tumor at mayroong mga ibang tumor at impeksiyon na hindi gaanong makikita ngunit mahalaga pa rin. == Transmisyon (Pagpasa) == {| class="wikitable" style="float:center; margin-left:15px;" |- style="background:#efefef;" |+ Tinatantiyang kada aktong panganib ng pagkakamit ng HIV sa rutang paglalantad dito<ref name=MMWR3>{{ cite journal |author=Smith DK, Grohskopf LA, Black RJ, ''et al.'' |title=Antiretroviral postexposure prophylaxis after sexual, injection-drug use, or other nonoccupational exposure to HIV in the United States: recommendations from the U.S. Department of Health and Human Services |journal=MMWR Recomm Rep |volume=54 |issue=RR–2 |pages=1–20 |year=2005 |month=January |pmid=15660015 |doi= |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5402a1.htm#tab1 | access-date=2009-03-31 }}</ref><ref name=Jin_et_al>{{ cite journal |author=Jin F ''et al.'' |title=Per-contact probability of HIV transmission in homosexual men in Sydney in the era of HAART|journal=AIDS |volume=24 |issue=6 |pages=907–913 |year=2010 |month=March |pmid=20139750 |doi= 10.1097/QAD.0b013e3283372d90 |pmc=2852627 }}</ref> |- style="background:#efefef;" ! abbr="Ruta" | Ruta ng kalantaran ! abbr="Mga impeksiyon" | Tinatantiyang mga impeksiyon kada 10,000<br /> na kalantaran sa impektado o may sakit na indibidwal |- | style="text-align:left"| Transpusyon o pagsasalin ng dugo | 9,000 (90%)<ref name=Donegan>{{ cite journal | author=Donegan E, Stuart M, Niland JC, et al. | title=Infection with human immunodeficiency virus type 1 (HIV-1) among recipients of antibody-positive blood donations | url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_1990-11-15_113_10/page/732 | journal=Ann. Intern. Med. | year=1990 | pages=733–739 | volume=113 | issue=10 | pmid=2240875 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Ina-sa-anak kabilang ang [[pagbubuntis]], [[panganganak]] at [[pagpapasuso]] (nang walang paggamot sa HIV) | 2,500 (25%)<ref name=Coovadia>{{ cite journal | author=Coovadia H | title=Antiretroviral agents—how best to protect infants from HIV and save their mothers from AIDS | url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2004-07-15_351_3/page/288 | journal=N. Engl. J. Med. | year=2004 | pages=289–292 | volume=351 | issue=3 | pmid=15247337 | doi=10.1056/NEJMe048128 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Ina-sa-anak kabilang ang [[pagbubuntis]], [[panganganak]] at [[pagpapasuso]] (nang may kanais nais na paggamot sa HIV) | 100–200 (1%–2%)<ref name=Coovadia/> |- | style="text-align:left"| Pagsasalo sa paggamit sa [[karayom]] o [[siringhe]] sa paggamit ng [[droga]]. | 67 (0.67%)<ref name=Kaplan>{{ cite journal | author=Kaplan EH, Heimer R | title=HIV incidence among New Haven needle exchange participants: updated estimates from syringe tracking and testing data | journal=J. Acquir. Immune Defic. Syndr. Hum. Retrovirol. | year=1995 | pages=175–176 | volume=10 | issue=2 | pmid=7552482 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Percutaneous (o pambalat) na pagtusok ng impektadong karayom | 30 (0.30%)<ref name=Bell>{{ cite journal | author=Bell DM | title=Occupational risk of human immunodeficiency virus infection in healthcare workers: an overview | url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-medicine_1997-05-19_102_5b/page/n19 | journal=Am. J. Med. | year=1997 | pages=9–15 | volume=102 | issue=5B | pmid=9845490 | doi=10.1016/S0002-9343(97)89441-7 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Tumatanggap na [[pakikipagtalik na anal]] (2009 at 2010 na mga pag-aaral) | 170 (1.7%)^‡ [30–890]<ref name=Boily_et_al/> / 143 [48–285]<ref name=Jin_et_al/> |- | style="text-align:left"| Tumatanggap na [[pakikipagtalik na anal]] (batay sa data ng 1992 na pag-aaral) | 50 (0.5%)<ref name=ESG>{{ cite journal | author=European Study Group on Heterosexual Transmission of HIV | title=Comparison of female to male and male to female transmission of HIV in 563 stable couples. European Study Group on Heterosexual Transmission of HIV | journal=BMJ. | year=1992 | pages=809–813 | volume=304 | issue=6830 | pmid=1392708 | pmc=1881672 | doi=10.1136/bmj.304.6830.809 }}</ref><ref name=Varghese>{{ cite journal | author=Varghese B, Maher JE, Peterman TA, Branson BM,Steketee RW | title=Reducing the risk of sexual HIV transmission: quantifying the per-act risk for HIV on the basis of choice of partner, sex act, and condom use | url=https://archive.org/details/sim_sexually-transmitted-diseases_2002-01_29_1/page/38 | journal=Sex. Transm. Dis. | year=2002 | pages=38–43 | volume=29 | issue=1 | pmid=11773877 | doi=10.1097/00007435-200201000-00007 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Pumasok na na [[pakikipagtalik na anal]] para sa mga hindi [[tuli]]ng lalake (2010 pag-aaral) | 62 (0.62%)^a [7–168]<ref name=Jin_et_al/> |- | style="text-align:left"| Pumasok na na [[pakikipagtalik na anal]] para sa mga [[tuli]]ng lalake (2010 pag-aaral) | 11 (0.11%)^a [2–24]<ref name=Jin_et_al/> |- | style="text-align:left"| Pumasok na na [[pakikipagtalik na anal]] (batay sa 1992 pag-aaral) | 6.5(0.065%)<ref name=ESG /><ref name=Varghese /> |- | style="text-align:left"| Mababang-sahod na bansa babae-sa-lalake | 38 (0.38%)^‡ [13–110]<ref name=Boily_et_al/> |- | style="text-align:left"| Mababang-sahod na bansa lalake-sa-babae | 30 (0.3%)^‡ [14–63]<ref name=Boily_et_al/> |- | style="text-align:left"| Babaeng tumatanggap ng [[pakikipagtalik|pakikipagtalik sa puke]] | 10 (0.1%)<ref name=ESG /><ref name=Varghese /><ref name=Leynaert>{{ cite journal | author=Leynaert B, Downs AM, de Vincenzi I | title=Heterosexual transmission of human immunodeficiency virus: variability of infectivity throughout the course of infection. European Study Group on Heterosexual Transmission of HIV | journal=Am. J. Epidemiol. | year=1998 | pages=88–96 | volume=148 | issue=1 | pmid=9663408 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Lalakeng nagpasok ng titi nito sa [[pakikipagtalik|pakikipagtalik sa puke]] | 5 (0.05%)<ref name=ESG /><ref name=Varghese /> |- | style="text-align:left"| [[Fellatio|Paggamit ng bibig sa titi ng lalake]] | 1 (0.01%)^†^b<ref name=Varghese /> |- | style="text-align:left"| Lalakeng [[fellatio|ginamitan ng bibig sa titi nito]] | 0.5 (0.005%)^†^b<ref name=Varghese /> |- |} :^a Natuklasan ng ilang pag-aaral ang hindi sapat na ebidensiya na ang [[pagtutuli]] sa mga lalake ay pumoprotekta sa impeksiyong HIV sa mga [[lalakeng nakikipagtalik sa kapwa lalake]].<ref name=Millett_et_al>{{cite journal |author=Millett GA, Flores SA, Marks G, Reed JB, Herbst JH |title=Circumcision status and risk of HIV and sexually transmitted infections among men who have sex with men: a meta-analysis |journal=The Journal of American Medical Association |volume=300 |issue=14 |pages=1674–1684 |year=2009 |month=October |pmid=18840841 |doi= 10.1001/jama.300.14.1674|url=http://jama.ama-assn.org/cgi/content/short/300/14/1674 | access-date=2010-04-11}}</ref><ref name=Millett_et_al2>Correction about the values although "the pattern of nonsignificant findings remains consistent with the originally published article"[http://jama.ama-assn.org/cgi/content/full/jama;301/11/1126] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070515011914/http://jama.ama-assn.org/cgi/content/full/jama |date=2007-05-15 }}</ref> :^b Ang [[trauma]] o pinsala sa [[bibig]], mga [[Singaw (sakit)|singaw]], pamamaga, sabay na umiiral na mga [[sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]], [[ehakulasyon]] sa bibig at sistemikong pagsupil ng [[immuno]] ay maaaring magpadagdag ng rate ng pagpasa ng HIV.<ref>{{cite web |url=http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/epi_update_may_04/13-eng.php |title=Public Health Agency of Canada |publisher=Phac-aspc.gc.ca |date=2004-12-01 |access-date=2010-07-28 |archive-date=2012-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120623172006/http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/epi_update_may_04/13-eng.php |url-status=dead }}</ref> :^† "pinakamahusay na hulang pagtatantiya" :^‡ Tinipong [[probabilidad]] na pagtatantiya ng pagpasa. :Ang naka-bracket na mga halaga ay kumakatawan sa 95% na [[konpidensiyang interbal]]. Ang datos na ipinapakita sa itaas ay kumakatawan sa transmisyon (pagpasa) nang walang gamit na [[kondom]]. Ang panganib ay malaking dumadagdag sa presensiya ng mga [[ulcer]] sa [[ari]] (genital), mga hiwa sa [[mukosa]], sabay na umiiral na mga [[sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]], o pakikipagtalik sa [[katalik]] na may may taas na [[bigat na viral]] ng HIV. <ref>{{cite web |url=http://uhavax.hartford.edu/bugl/hiv.htm |title=University of Hartford |publisher=uhavax.hartford.edu/ |date=2002-03-19 |access-date=2011-08-14 |archive-date=2011-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930090600/http://uhavax.hartford.edu/bugl/hiv.htm |url-status=dead }}</ref> Ang pagkakalantad sa [[prostitusyon]] at ang antas ng pambansang kita ay maaaring makaapekto sa panganib.<ref name=Boily_et_al>{{ cite journal |author=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M |title=Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies|journal=The Lancet Infectious Diseases |volume=9 |issue=2 |pages=118–129 |year=2009 |month=February |pmid=19179227 |doi=10.1016/S1473-3099(09)70021-0}}</ref> Ang tatlong pangunahing mga ruta ng transmisyon ng HIV ay natukoy. Ang HIV-2 ay naipapasa ng hindi gaanong kadalas sa pamamagitan ng rutang ina-sa-anak at rutang [[pakikipagtalik]] kesa sa HIV-1. === Seksuwal === [[Talaksan:2007 HIV STATISTICS.jpg|thumb|HIV statistics 2007]] Ang karamihan sa mga impeksiyong HIV ay nakukuha sa pamamagitan ng [[hindi ligtas o hindi protektadong pakikipagtalik]] (hindi paggamit ng [[kondom]]). Ang pagkawalang bahala sa HIV ay gumagampan ng mahalagang papel sa panganib ng pagkuha ng HIV.{{fact}} Ang transmisyon sa pakikipagtalik ay nangyayari kung ang isang impektado ng HIV na mga pluidong inilalabas sa katawan ng isang impektado ng HIV na indibidwal ay dumikit o napunta sa mga [[membrano]] ng [[ari]] (sex organ), [[bibig]] o [[rectum]] ng taong katalik nito na walang sakit na HIV. Sa mga may mataas na sahod na bansa, ang panganib sa babae-sa-lalakeng transmisyon ay 0.04% kada akto ng pakikipagtalik at 0.08% transmisyon kada akto ng pakikipagtalik sa lalake-sa-babae. Sa iba't ibang mga dahilan, ang mga rate na ito ay 4 hanggang 10 mga beses na mas mataas sa may mababang-sahod na mga bansa.<ref name="Boily_et_al"/> Ang rate para sa tumatanggap na [[pakikipagtalik na anal]] ay mas matas na 1.7% kada akto ng pakikipagtalik.<ref name=Boily_et_al/> Ang isang 1999 na meta-analisis ng mga pag-aaral ng paggamit ng [[kondom]] ay nagpakitang ang konsistenteng paggamit ng [[latex]] na kondom ay nagbabawas ng panganib ng transmisyong seksuwal ng HIV na mga 85%.<ref name="workshop">{{cite conference |last=National Institute of Allergy and Infectious Diseases |authorlink=National Institute of Allergy and Infectious Diseases |coauthors=National Institutes of Health, Department of Health and Human Services |title=Workshop Summary: Scientific Evidence on Condom Effectiveness for Sexually Transmitted Disease (STD) Prevention |pages=13–15 |date=2001-07-20 |location=Hyatt Dulles Airport, Herndon, Virginia |url=http://www3.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/PDF/condomReport.pdf |format=PDF |access-date=2009-01-08 |archive-date=2010-03-15 |archive-url=https://www.webcitation.org/5oFAVQUhH?url=http://www3.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/PDF/condomReport.pdf |url-status=dead }}</ref> Gayunpaman, ang [[spermicide]] ay maaaring aktuwal na magpadagdag ng rate ng transmisyon.<ref name="spermicide">{{cite web|url=http://www.fda.gov/ForConsumers/byAudience/ForPatientAdvocates/HIVandAIDSActivities/ucm126372.htm|title=Should spermicides be used with condoms?|publisher=[[United States Food and Drug Administration]]|date=2009-04-30|access-date=2009-07-23|work=Condoms and Sexually Transmitted Diseases, Brochure|archive-date=2013-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130213061836/http://www.fda.gov/ForConsumers/byAudience/ForPatientAdvocates/HIVandAIDSActivities/ucm126372.htm|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.global-campaign.org/rectalN9.htm#rectal Global Campaign for Microbicides : Rectal Use of N-9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120821185718/http://www.global-campaign.org/rectalN9.htm#rectal |date=2012-08-21 }} checked 2009-07-22</ref><ref>[http://www.global-campaign.org/clientfiles/GFN.pdf Nonoxynol-9 Spermicide on HIV Risk List] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120821194706/http://www.global-campaign.org/clientfiles/GFN.pdf |date=2012-08-21 }} checked 2009-07-22</ref> Ang mga [[randoma]]ng kinontrol na mga [[pagsubok medikal]] kung saan ang mga hindi [[tuli]]ng lalake ay randomang itinakda na tuliin sa mga kondisyong malinis at binigyan ng pagpapayo at ibang mga lalakeng hindi natuli ay isinagawa sa [[Timog Aprika]],<ref name=Williams>{{cite journal | author=Williams BG, Lloyd-Smith JO, Gouws E, Hankins C, Getz WM, Hargrove J, de Zoysa I, Dye C, Auvert B. | title=The Potential Impact of Male Circumcision on HIV in Sub-Saharan Africa | journal=PLoS Med | year=2006 | pages=e262 | volume=3 | issue=7 | pmid=16822094 | doi=10.1371/journal.pmed.0030262 | pmc=1489185 }}</ref> [[Kenya]],<ref>{{cite journal |author=Bailey RC, Moses S, Parker CB, ''et al.'' |title=Male circumcision for HIV prevention in young men in Kisumu, Kenya: a randomised controlled trial|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_february-24-march-2-2007_369_9562/page/643 |journal=Lancet |volume=369 |issue=9562 |pages=643–56 |year=2007 |pmid=17321310|doi=10.1016/S0140-6736(07)60312-2}}</ref> and [[Uganda]]<ref>{{cite journal | author = Gray RH et al. | date = 24 Pebrero 2007 | title = Male circumcision for HIV prevention in men in Rakai, Uganda: a randomised trial | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_february-24-march-2-2007_369_9562/page/657 | journal = Lancet | volume = 369 | issue = 9562 | pages = 657–66 | pmid = 17321311 | doi = 10.1016/S0140-6736(07)60313-4 | quote = }}</ref> na nagpapakita ng pagbabawas ng transmisyon ng HIV sa babae-sa-lalakeng pakikipagtalik na mga respektibong 60%, 53%, at 51%. Bilang resulta nito, ang isang lupon ng mga eksperto ng [[World Health Organization]] (WHO) at [[UNAIDS]] Secretariat ay "''nagrekomiyenda na ang pagtutuli sa mga kalalakihan ay makilala bilang karagdagang mahalagang interbensiyon sa pagbabawas ng panganib ng nakukuhang HIV sa pakikipagtalik na [[heteroseksuwal]] sa mga lalake.''"<ref name=WHOUNAIDScircum>{{cite web | author=WHO | publisher=WHO.int | year=2007 | url=http://www.who.int/hiv/mediacentre/news68/en/index.html | title=WHO and UNAIDS announce recommendations from expert consultation on male circumcision for HIV prevention | access-date=2007-07-13 | archive-date=2013-03-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130312062808/http://www.who.int/hiv/mediacentre/news68/en/index.html | url-status=dead }}</ref> Sa mga [[lalakeng nakikipagtalik sa kapwa lalake]], walang sapat na ebidensiya na ang [[pagtutuli]] sa mga lalake ay pumoprotekta laban sa impeksiyong HIV o iba pang mga [[sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]].<ref name="Millett_et_al"/> Ang mga pag-aaral ng HIV sa mga babaeng sumailalim sa [[pagputol ng pambabaeng ari]] ay nag-ulat ng magkahalong mga resulta na ang ilang ebidensiya ay nagpapakita ng dumagdag na panganib ng transmisyon.<ref name="maslovskayahiv">{{Cite journal|author=Maslovskaya O, Brown JJ, Padmadas SS |title=Disentangling the complex association between female genital cutting and HIV among Kenyan women |journal=J Biosoc Sci |volume=41 |issue=6 |pages=815–30 |year=2009 |month=November |pmid=19607733 |doi=10.1017/S0021932009990150 |url=}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Utz-Billing I, Kentenich H |title=Female genital mutilation: an injury, physical and mental harm |journal=J Psychosom Obstet Gynaecol |volume=29 |issue=4 |pages=225–9 |year=2008 |month=December |pmid=19065392 |doi=10.1080/01674820802547087 |url=}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Nyindo M |title=Complementary factors contributing to the rapid spread of HIV-I in sub-Saharan Africa: a review |journal=East Afr Med J |volume=82 |issue=1 |pages=40–6 |year=2005 |month=January |pmid=16122111 |doi= |url=}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Mboto CI, Fielder M, Davies-Russell A, Jewell AP |title=Prevalence of HIV-1, HIV-2, hepatitis C and co-infection in The Gambia |journal=West Afr J Med |volume=28 |issue=1 |pages=16–9 |year=2009 |month=January |pmid=19662739 |doi= |url=}}</ref> Ang mga programang naglalayon na humikayat ng [[pangingilin]] (abstinence) sa pakikipagtalik samantalang humihikayat at nagtuturo ng mga stratehiya ng [[ligtas na pakikipagtalik]] para sa mga aktibong seksuwal na indibidwal ay maaaring magbawas ng panandalian o pangmatagalang pag-aasal na nakapapanganib sa HIV sa mga kabataan sa may mataas-na-sahod na mga bansa ayon sa 2007 pag-aaral na [[Cochrane Collaboration|Cochrane Review]].<ref>{{cite journal |author= Underhill K, Operario D, Montgomery P |title= Abstinence-only programs for HIV infection prevention in high-income countries |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |issue=4 |pages= CD005421 |year=2008 |pmid= 17943855 |doi=10.1002/14651858.CD005421.pub2 |url=http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html |editor1-last= Operario |editor1-first= Don}}</ref> === Mga produkto ng dugo === Sa pangkalahatan, kung ang isang impektado ng HIV na [[dugo]] ay dumikit o tumungo sa anumang bukas na [[sugat]], ang HIV ay maaaring maipasa sa indibidwal na walang HIV. Ang rutang ito ng transmisyon ay sumasaalang alang sa mga impeksiyon sa mga tagagamit ng [[itinuturok na droga]], at tumatanggap ng [[pagsasalin ng dugo]] (bagaman ang karamihan sa mga pagsasalin ng dugo ay sinusuri para sa HIV sa mga maunlad na bansa) at mga produkto ng dugo. Ito ay ikinababahala rin para sa mga taong tumatanggap ng pangangalagang medikal sa mga rehiyong kung saan may laganap na mababang uring [[kalinisan ng katawan]] (hygiene) sa paggamit ng panturok na mga kasangkapan gaya ng muling paggamit ng mga karayom sa mga bansang [[Ikatlong Daigdig]] (third world). Ang mga manggagawa ng [[pangangalagang kalusugan]] gaya ng mga [[nars]], manggagawa ng laboratoryo at doktor ay nahawaan din bagaman ito ay bihirang mangyari. Simula na makikilala ang transmisyon ng HIV sa pamamagitan ng dugo, ang mga personnel na medikal ay inaatasang magprotekta sa kanilang mga sarili mula sa pagdikit o paglapit sa mga dugo sa pamamagitan ng [[pangkalahatang mga pag-iingat]]. Ang mga taong nagbibigay at tumatanggap ng [[tato]] (tattoo), mga [[pagtuturok sa katawan]] (body piercing) at [[pagsusugat sa katawan]] (scarification) ay maaaring manganib sa impeksiyong HIV. Natagpuan ang HIV na mababa ang konsentransiyon sa [[laway]], [[luha]] at [[ihi]] ng mga impektado ng HIV na indibidwal ngunit walang mga naitalang kaso ng impeksiyon sa mga pluidong inilalabas na ito at ang potensiyonal ng transmisyon ay hindi mahalaga.<ref name="pmid2963151">{{cite journal |author=Lifson AR |title=Do alternate modes for transmission of human immunodeficiency virus exist? A review |url=https://archive.org/details/sim_jama_1988-03-04_259_9/page/1352 |journal=JAMA |volume=259 |issue=9 |pages=1353–6 |year=1988 |pmid=2963151 |doi=10.1001/jama.259.9.1353 }}</ref> Hindi posible para sa mga [[lamok]] na magpasa ng HIV.<ref>{{cite web |url=http://www.rci.rutgers.edu/%7Einsects/aids.htm |title=Why Mosquitoes Cannot Transmit AIDS [HIV virus&#93; |publisher=Rci.rutgers.edu |date= |access-date=2010-07-28 |archive-date=2014-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140329183346/http://www.rci.rutgers.edu/~insects/aids.htm |url-status=dead }}</ref> === Ina-sa-anak === Ang transmisyon ng HIV virus mula sa ina sa anak ay maaaring mangyari ''[[in utero]]'' (habang nagbubuntis), ''intrapartum'' (sa [[panganganak]]), o sa pamamagitan ng [[pagpapasuso]]. Sa kawalan ng paggamot, ang rate ng transmisyon hanggang sa kapanganakan ng sanggol mula ina hanggang sa sanggol ay 25%.<ref name="Coovadia"/> Gayunpaman, kung may makukuhang kombinasyon ng paggamot ng [[drogang antiretroviral]] at [[seksiyong Caesarian]] ay magbabawas ng panganib sa HIV na kasingbaba ng isang porsiyento.<ref name=Coovadia /> Ang pagkatapos ng kapangakang transmisyon mula sa ina tungo sa anak ay malaking maiiwasan sa pamamagitan ng kumpletong pag-iwas sa [[pagpapasuso]] sa sanggol. Gayunpaman, ang paraang ito ay may malaking kaugnayan sa [[morbidad]] (pagkakaroon ng sakit). Ang eksklusibong pagpapasuso at ang probisyon ng pinalawig na antiretroviral prophylaxis sa sanggol ay epektibo rin sa pag-iwas ng transmisyon.<ref>Cochrane Systematic Review on interventions for prevention of late postnatal mother-to-child transmission of HIV http://www.cochrane.org/reviews/en/ab006734.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104195014/http://www2.cochrane.org/reviews/en/ab006734.html |date=2011-11-04 }}</ref> Ang UNAIDS ay nagtantiyang ang mga 430,000 bata ay nahawaan ng HIV sa buong mundo noong 2008(19% ng lahat ng mga bagong impeksiyon) na pangunahin sa rutang ito at ang karagdagang mga 65,000 na impeksiyon ay naiwasan sa pamamagitan ng pagbibigay ng antiretroviral prophylaxis sa mga kababaihang positibo-sa-HIV .<ref name=UNAIDS2009>{{Cite web | title=2009 AIDS Epidemic Update | url=http://data.unaids.org/pub/Report/2009/JC1700_Epi_Update_2009_en.pdf |author=UNAIDS |access-date=2010-10-24 | postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}}}</ref> === Pangmaramihang impeksiyon === {{Main|Superimpeksiyong HIV}} Hindi tulad ng ilang mga virus, ang impeksiyong HIV ay hindi nagbibigay ng karagdagang [[immunidad]] laban sa mga karagdagang impeksiyon, sa partikular ay sa kaso ng mga virus na may mas malayong pagkakatulad sa [[gene]] . Ang parehong inter- at intra-clade na pangmaramihang mga impeksiyon ay naiulat,<ref name='pmid15995957'>{{cite journal |author=Smith D, Richman D, Little S |title=HIV Superinfection |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2005-08-01_192_3/page/438 |journal=Journal of Infectious Diseases |volume=192 |pages=438–44 |year=2005 |pmid=15995957 |doi=10.1086/431682 |issue=3 }}</ref> at naiugnay pa sa mas mabilis na pagpapatuloy ng sakit.<ref> {{cite journal |pmid=14987889 |title=Dual HIV-1 infection associated with rapid disease progression |author=Gottlieb, et al. |journal=Lancet |year=2004 |volume=363 |issue=9049 |pages=619–22 |doi=10.1016/S0140-6736(04)15596-7 |last2=Nickle |first2=DC |last3=Jensen |first3=MA |last4=Wong |first4=KG |last5=Grobler |first5=J |last6=Li |first6=F |last7=Liu |first7=SL |last8=Rademeyer |first8=C |last9=Learn |first9=GH }} </ref> Ang pangmaramihang mga impeksiyon ay mahahati sa dalawang mga kategorya na batay sa panahon ng pagkakamit ng ikalawang [[strain]]. Ang [[kapwa impeksiyon]] (coinfection) ay tumutukoy sa dalawang mga strain na lumalabas na nakuha sa parehong panahon (o kasing magkatulad upang makilala ng hiwalay). Ang muling impeksiyon (o [[superimpeksiyon]]) ang impeksiyong may ikalawang strain sa isang masusukat na panahong pagkatapos ng unang strain. Ang parehong mga anyo ay naiulat para sa HIV sa parehong acute at kronikong impeksiyon sa buong mundo.<ref>{{cite journal |url=https://archive.org/details/sim_jama_2004-09-08_292_10/page/1176 |pmid=15353529 |title=Incidence of HIV superinfection following primary infection |author=Smith et al. |journal=JAMA |volume=292 |issue=10 |pages=1177–8 |year=2004 |doi=10.1001/jama.292.10.1177 |last2=Wong |first2=JK |last3=Hightower |first3=GK |last4=Ignacio |first4=CC |last5=Koelsch |first5=KK |last6=Daar |first6=ES |last7=Richman |first7=DD |last8=Little |first8=SJ }}</ref><ref>{{cite journal |author=Chohan B, Lavreys L, Rainwater SM, Overbaugh J |title=Evidence for Frequent Reinfection with Human Immunodeficiency Virus Type 1 of a Different Subtype |journal=J. Virol. |volume=79 |issue=16 |pages=10701–8 |year=2005 |month=August |pmid=16051862 |pmc=1182664 |doi=10.1128/JVI.79.16.10701-10708.2005 }}</ref><ref>{{cite journal |author=Piantadosi A, Chohan B, Chohan V, McClelland RS, Overbaugh J |title=Chronic HIV-1 Infection Frequently Fails to Protect against Superinfection |journal=PLoS Pathog. |volume=3 |issue=11 |pages=e177 |year=2007 |month=November |pmid=18020705 |pmc=2077901 |doi=10.1371/journal.ppat.0030177 }}</ref><ref>{{cite journal |author=Hu DJ, Subbarao S, Vanichseni S, ''et al.'' |title=Frequency of HIV-1 dual subtype infections, including intersubtype superinfections, among injection drug users in Bangkok, Thailand |journal=AIDS |volume=19 |issue=3 |pages=303–8 |year=2005 |month=February |pmid=15718841 |doi= |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?an=00002030-200502180-00009 |access-date=2009-03-31 |archive-date=2013-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130916123825/http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?an=00002030-200502180-00009 |url-status=dead }}</ref> === Pag-iwas === Ang isang kurso ng paggamot na [[antiretroviral]] na agad na nilapat pagkatapos ng pagkalantad sa HIV ay tumutukoy sa [[pagkatapos ng pagkalantad na prophylaxis]] ay nagpapabawas ng panganib ng impeksiyon kung sinimulan nang mabilis hangga't maaari.<ref name=Fan>{{cite book | author = | year = 2005 | title = AIDS : science and society | url =https://archive.org/details/aidssciencesocie0000fanh_t0s5| chapter = | editor1 = Fan, H. |editor2=Conner, R. F. |editor3=Villarreal, L. P.| edition = 4th | pages = | publisher = Jones and Bartlett Publishers | location = [[Boston|Boston, MA]] | isbn = 0-7637-0086-X}}</ref> Noong Hulyo 2010, ang isang gel na pang-[[puke ng tao]] na naglalaman ng [[tenofovir]] na isang [[tagapigil ng baliktad na transcriptase]] ay naipakitang nagpabawas ng rate ng impeksiyon ng HIV ng 39 porsiyento sa isang pagsubok na isinagawa sa Timog Aprika.<ref name=Karim>{{cite journal | author=Karim, Q. A., Karim, S. S. A., Frolich, J. A., Grobler, A. C., Baxter, C., Mansoor, L. E., Kharsany, A. B. M., Sibeko, S., Mlisana, K. P., Omar, Z., Gengiah, T. N., Maarschalk, S., Arulappan, N., Mlotshwa, M., Morris, L., and Taylor, D. | title=Effectiveness and Safety of Tenofovir Gel, an Antiretroviral Microbicide, for the Prevention of HIV Infection in Women | journal=Science | volume=329 | issue=5996 | pages=1168–74 | date=19 Hulyo 2010 |pmid=20643915 | pmc=3001187| doi=10.1126/science.1193748|bibcode = 2010Sci...329.1168A }}</ref> Ang simulang paggamot gamit ang terapiyang antiretroviral ng mga taong nahawaan ng HIV ay pumrotekta sa 96% ng mga partner nito mula sa impeksiyon.<ref>National Institute of Allergy and Infectious Diseases (NIAID), [http://www.niaid.nih.gov/news/newsreleases/2011/Pages/HPTN052.aspx "Treating HIV-infected People with Antiretrovirals Protects Partners from Infection"], NIH News, 2011 May</ref> Ang pagsusuring pagkatapos ng pagkalantad sa HIV ay nirerekomiyenda sa pasimula, sa ika-anim na linggo, ikatlong buwan at ika-anim na buwan.<ref name=PEP10>{{cite journal|last=Tolle|first=MA|author2=Schwarzwald, HL|title=Postexposure prophylaxis against human immunodeficiency virus|url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2010-07-15_82_2/page/161|journal=American family physician|date=2010 Hulyo 15|volume=82|issue=2|pages=161–6|pmid=20642270}}</ref> Sa kasalukuyan ay walang alam na makukuha ng publikong [[bakuna ng HIV]] para sa HIV o AIDS.<ref>{{cite web |author=Los Alamos National Laboratory • Established 1943 |url=http://www.lanl.gov/discover/curing_aids |title=Fighting the world's most dangerous disease::Los Alamos Lab |publisher=Lanl.gov |date= |access-date=2010-07-28 |archive-date=2010-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203034757/http://lanl.gov/discover/curing_aids |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |author=Robb ML|title=Failure of the Merck HIV vaccine: an uncertain step forward |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_november-29-december-5-2008_372_9653/page/1857|journal=Lancet |volume=372 |issue=9653 |pages=1857–1858 |doi=10.1016/S0140-6736(08)61593-7 |pmid=19012958|year=2008}}</ref><ref name="Gray2011">{{cite journal | author = Gray GE, Allen M, Moodie Z, ''et al.'' | title = Safety and efficacy of the HVTN 503/Phambili Study of a clade-B-based HIV-1 vaccine in South Africa: a double-blind, randomised, placebo-controlled test-of-concept phase 2b study | journal = Lancet Infect Dis | year = 2011 | volume = 11 | issue = 7 | pages = 507–515 | doi=10.1016/S1473-3099(11)70098-6 | pmid = 21570355 }}</ref> Gayunpaman, ang isang bakuna na kombinasyon ng dalawang nakaraang hindi matagumpay na mga kandidatong bakuna na [[ALVAC-HIV]] at [[AIDSVAX]] ay iniulat noong Seytembre 2009 na nagresulta sa 30% pagbabawas sa mga impeksiyon sa isang [[pagsubok medikal]] na isinagawa sa [[Thailand]].<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/8272113.stm | work=BBC News | title=HIV vaccine 'reduces infection' | date=24 Setyembre 2009 | access-date=30 Marso 2010}}</ref><ref>{{cite journal | title = A (prime) boost for HIV vaccine research? | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_october-3-9-2009_374_9696/page/1119 | journal = Lancet | year= 2009 | volume = 374 | issue = 9696 | page = 1119 | doi = 10.1016/S0140-6736(09)61720-7 | last1 = The Lancet }}</ref> Ang mga karagdagang pagsubok ng bakuna ay nagpapatuloy sa kasalukuyan.<ref>{{cite web | author = U.S. Army Office of the Surgeon General | title = HIV Vaccine Trial in Thai Adults | publisher = ClinicalTrials.gov | date = 21 Marso 2011 | access-date = 28 Hunyo 2011 | url = http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080}}</ref><ref>{{cite web | author = U.S. Army Office of the Surgeon General | title = Follow up of Thai Adult Volunteers With Breakthrough HIV Infection After Participation in a Preventive HIV Vaccine Trial | publisher = ClinicalTrials.gov | date = 2 Hunyo 2010 | url = http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181}}</ref> == Virolohiya == === Istraktura at Genome === {{Main|Istraktura at genome ng HIV}} {{Taxobox| | color = violet | name = ''Human immunodeficiency virus'' | image = HIV-budding-Color.jpg | image_width = 190px | image_caption = Electron micrograp ng HIV-1 (sa berde) na umuusbong mula sa kulturadong lymphocyte. Ang maraming mga bilog na bukol sa ibabaw ng selula ay kumakatawan sa mga lugar ng pagtitipon at pag-usbong nga mga virion. | virus_group = vi | familia = ''[[Retroviridae]]'' | genus = ''[[Lentivirus]]'' | subdivision_ranks = Species | subdivision = * '''''Human immunodeficiency virus 1''''' * '''''Human immunodeficiency virus 2''''' }} Ang HIV ay iba sa istraktura sa iba pang mga [[retrovirus]]. Ito ay tinatayang [[sperikal]]<ref name=McGovern>{{ cite journal | author=McGovern SL, Caselli E, Grigorieff N, Shoichet BK | title=A common mechanism underlying promiscuous inhibitors from virtual and high-throughput screening | journal=J Med Chem | year=2002 | pages=1712–22 | volume=45 | issue=8 | pmid=11931626 | doi=10.1021/jm010533y }}</ref> na may [[diametro]]ng mga 120&nbsp;[[Nanometro|nm]] na mga 60&nbsp;beses na mas maliit sa [[selulang pulang dugo]] ngunit malaki para sa isang [[virus]].<ref name=Microbiology3>Compared with overview in: {{cite book|author=Fisher, Bruce; Harvey, Richard P.; Champe, Pamela C. |title=Lippincott's Illustrated Reviews: Microbiology (Lippincott's Illustrated Reviews Series) |url=https://archive.org/details/microbiology0000harv |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |location=Hagerstown, MD |year= 2007|pages= |isbn=0-7817-8215-5 |oclc= |doi=}} Page 3</ref> Ito ay binubuo ng dalawang mga kopya ng positibong isang-hiblang [[RNA]] na nagkokodigo para sa siyam na [[gene]] ng virus na sinarhan ng [[kono|konikal]] na [[capsid]] na binubuo ng 2,000 mga kopya ng [[protina]]ng viral na [[HIV structure and genome|p24]].<ref name=compendia>{{cite book |author = Various |year = 2008 |title = HIV Sequence Compendium 2008 Introduction |url = http://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/2008/frontmatter.pdf |format = PDF |access-date = 2009-03-31 |archive-date = 2017-11-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171124115738/https://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/2008/frontmatter.pdf |url-status = dead }}</ref> Ang isang-hiblang RNA ay masikip na binibigkis sa mga protinang nucleocapsid na p7 at mga [[ensaym]] na kailangan sa kaunlaran ng virion gaya ng [[baliktad na transcriptase]], [[aspartyl protease|proteases]], [[ribonuclease]] at [[integrase]]. Ang isang [[matriks]] na binubuo ng protinang viral na p17 ay pumapaligid sa capsid na sumisiguro sa integridad o kabuuan ng partikulong virion.<ref name=compendia/> Ito naman ay napapaligiran ng [[viral na envelope]] na binubuo ng dalawang mga patong ng matabang mga [[molekula]]ng tinatawag na [[phospholipid]] na kinuha mula sa [[membrano ng selula]] ng tao kung ang bagong nabuong partikulong virus ay sumanga mula sa [[selula]]. Ang nakabigkis sa mga viral envelope ang mga protina mula sa selula ng [[hosto]] at mga 70 kopya ng kompleks na protinang HIV na umuungas sa ibabaw ng partikulong virus.<ref name=compendia/> Ang protinang ito na kilala bilang Env, ay binubuo ng isang cap na gawa sa tatlong mga molekulang tinatawag na [[gp120|glycoprotein (gp) 120]], at isang sangang binubuo ng tatlong mga molekulang [[gp41]] na kumakabit sa istraktura ng viral envelope.<ref name=Chan>{{ cite journal | author=Chan, DC., Fass, D., Berger, JM., Kim, PS. | title=Core Structure of gp41 from the HIV Envelope Glycoprotein | journal=Cell | year=1997 | pages=263–73 | volume=89 | pmid=9108481 |format=PDF |url=http://www.its.caltech.edu/~chanlab/PDFs/Chan_Cell_1997.pdf|access-date=2009-03-31 | doi=10.1016/S0092-8674(00)80205-6 | issue=2}}</ref> Ang kompleks na glycoprotein na ito ay pumapayag sa virus na kumabit at sumanib sa mga inaasintang selula upang magpasimula ng nakahahawang [[siklo]].<ref name=Chan/> Ang parehong mga pang-ibabaw na protinang ito lalo na ang gp120 ay itinuturing na mga inaasinta (targets) ng panghinaharap na paggamot o mga bakuna laban sa HIV.<ref name=nih1998>{{cite news | author=National Institute of Health | title=Crystal Structure of Key HIV Protein Reveals New Prevention, Treatment Targets | date=17 Hunyo 1998 | url=http://www3.niaid.nih.gov/news/newsreleases/1998/hivprotein.htm | access-date=2006-09-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060219112450/http://www3.niaid.nih.gov/news/newsreleases/1998/hivprotein.htm | archive-date=2006-02-19 | url-status=live }}</ref> Ang genome na [[RNA]] ay binubo ng hindi bababa sa mga pitong istraktural na tanda ([[Long terminal repeat|LTR]], [[Trans-activation response element (TAR)|TAR]], [[HIV Rev response element|RRE]], PE, SLIP, CRS, and INS), at siyam na [[gene]] na (''gag'', ''pol'', at ''env'', ''tat'', ''rev'', ''nef'', ''vif'', ''vpr'', ''vpu'', at misan ay pangsampung ''tev'', na pagsasanib ng tat env and rev) na nagkokodigo sa 19 mga [[protina]]. Tatlo sa mga gene na ito na ''gag'', ''pol'', at ''env'' ay naglalaman ng impormasyon na kailangan upang gumawa ng mga istraktural na protina para sa mga bagong partikulong virus.<ref name=compendia/> Halambawa, ang ''env'' ay nagkokodigo para sa protinang tinatawag na gp160 na sinisira ng viral na ensaym upang bumuo ng gp120 at gp41. Ang mga anim na natitirang gene na ''tat'', ''rev'', ''nef'', ''vif'', ''vpr'', at ''vpu'' (o ''vpx'' sa kaso ng HIV-2) ay mga regulatoryong gene para sa mga protinang kumokontrol sa kakayahan ng HIV na makahawa ng mga selula, lumikha ng mga bagong kopya ng virus ([[replikasyon]]) o magsanhi ng sakit.<ref name=compendia/> Ang dalawang mga protinang Tat (p16 ay p14) ang mga [[Tagapagpagana (henetika)|transkripsiyonal na transaktibidator]] para sa tagataguyod na LTR na kumikilos sa pamamagitan ng pagbibigkis ng elementong TAR RNA. Ang TAR ay maaari ring iproseso sa [[microRNA]] na rumiregula sa mga gene ng [[apoptosis]] na [[ERCC1]] at [[IER3]].<ref name="pmid18299284">{{cite journal|author=Ouellet DL, Plante I, Landry P, ''et al.'' |title=Identification of functional microRNAs released through asymmetrical processing of HIV-1 TAR element |journal=Nucleic Acids Res. |volume=36 |issue=7 |pages=2353–65 |year=2008 |month=April |pmid=18299284 |pmc=2367715 |doi=10.1093/nar/gkn076 |url=http://nar.oxfordjournals.org/cgi/content/full/36/7/2353}}</ref><ref name="pmid19220914">{{cite journal |author=Klase Z, Winograd R, Davis J, ''et al.'' |title=HIV-1 TAR miRNA protects against apoptosis by altering cellular gene expression |journal=Retrovirology |volume=6 |issue= 1|page=18 |year=2009 |pmid=19220914 |pmc=2654423 |doi=10.1186/1742-4690-6-18 |url=http://www.retrovirology.com/content/6/1/18}}</ref> Ang protinang [[Rev (HIV)|Rev]] (p19) ay sangkot sa paglilipat ng RNA mula sa [[nucleus ng selula]] at [[cytoplasmo]] sa pamamagitan ng pagbibigkis ng [[HIV Rev response element|RRE]] elementong RNA. Ang protinang Vif (p23) ay pumipigil sa aksiyon ng [[APOBEC3G]] (na isang protinang selula na nagde-[[deaminasyon|deaminado]] ng DNA: mga hybrid na RNA at/o nanghihimasok sa protinang Pol). Ang protinang Vpr (p14) ay pumipigil sa [[paghahati ng selula]] sa G2/M. Ang protinang Nef (p27) ay babang-nagreregula ng [[CD4]] (ang pangunahing reseptor na viral) gayundin ang mga molekulang [[MHC class I]] at [[MHC class II|class II]].<ref name="pmid2014052">{{cite journal |author=Garcia JV, Miller AD |title=Serine phosphorylation-independent downregulation of cell-surface CD4 by nef |journal=Nature |volume=350|issue=6318 |pages=508–11 |year=1991 |month=April |pmid=2014052 |doi=10.1038/350508a0|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1991-04-11_350_6318/page/508|bibcode = 1991Natur.350..508G }}</ref><ref name="pmid8612235">{{cite journal |author=Schwartz O, Maréchal V, Le Gall S, Lemonnier F, Heard JM |title=Endocytosis of major histocompatibility complex class I molecules is induced by the HIV-1 Nef protein |journal=Nat. Med. |volume=2 |issue=3 |pages=338–42 |year=1996|month=March |pmid=8612235 |doi= 10.1038/nm0396-338|url=}}</ref><ref name="pmid11593029">{{cite journal |author=Stumptner-Cuvelette P, Morchoisne S, Dugast M, ''et al.'' |title=HIV-1 Nef impairs MHC class II antigen presentation and surface expression |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.|volume=98 |issue=21 |pages=12144–9 |year=2001 |month=October |pmid=11593029 |pmc=59782|doi=10.1073/pnas.221256498 |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2001-10-09_98_21/page/12144|bibcode = 2001PNAS...9812144S }}</ref> Ang Nef ay nakikipag-ugnayan rin sa mga sakop na SH3. Ang protinang Vpu (p16) ay umiimpluwensiya sa paglabas ng bagong mga partikulong virus mula sa mga impektadong selula.<ref name=compendia/> Ang mga dulo ng bawat hibla ng HIV RNA ay naglalaman ng sekwensiyang [[RNA]] na tinatawag na [[mahabang terminal na pag-ulit]] (long terminal repeat o LTR). Ang mga rehiyon sa LTR ay kumikilos na mga [[switch]] upang kontrolin ang produksiyon ng mga bagong virus at maaaring pumukaw ng mga proteina mula sa HIV o sa selulang hosto. Ang [[Retroviral Psi na nagkakahong elemento|elementong Psi]] ay sangkot sa pagkakahon ng viral genome at nakikilala ng mga protinang Gag at Rev. Ang elementong SLIP (TTTTTT) ay sangkot sa [[paglipatbalangkas]] sa Gag-Pol na bumabasa ng balangkas na kailangan upang makagawa ng gumaganang Pol.<ref name=compendia/> === Tropismo === {{Main|HIV tropism}} [[Talaksan:HIV Mature and Immature.PNG|thumb|right|Diagram of the immature and mature forms of HIV]] Ang terminong [[tropismong viral]] ay tumutukoy sa kung aling mga uri ng [[selula]] ang nahahawaan ng HIV. Ang HIV ay maaaring humawa sa iba't ibang uri ng mga selulang [[immuno]] gaya ng [[Tagatulong na selulang T|CD4<SUP>+</SUP> na mga selulang T]], [[macrophage]], at [[microglial]]. Ang pagpasok ng HIV-1 sa mga macrophage at CD4<SUP>+</SUP> na mga selulang T ay pinamamagitan sa pamamagitan ng pakikipag-ugnayan ng mga virion envelope glycoprotein (gp120) sa molekulang CD4 sa inaasintang mga selula gayundin sa mga kapwa reseptor na [[chemokine]].<ref name=Chan/> Ang mga strain na macrophage ng HIV-1, o hindi-[[syncitia]]-na pumupukaw na mga strain (NSI) ay gumagamit ng reseptor na ''β''-chemokine na [[CCR5]] para sa pagpasok at kaya ay may kakayahang magreplika sa mga macrophage at CD4<SUP>+</SUP> na mga selulang T.<ref name=Coakley>{{ cite journal | author=Coakley, E., Petropoulos, C. J. and Whitcomb, J. M. | title=Assessing ch vbgemokine co-receptor usage in HIV | journal=Curr. Opin. Infect. Dis. | year=2005 | pages=9–15 | volume=18 | issue=1 | pmid=15647694 |format= | doi=10.1097/00001432-200502000-00003 }}</ref> Ang ''α''-chemokine SDF-1 na [[ligando]] CXCR4 ay sumusupil ng [[replikasyon]] ng mga [[henetikong hiwalay|hiwalay]] na T-tropic HIV-1. Ginagawa nito ito sa pamamagitan ng [[ilalim-na-regulasyon|ilalim-na-pagreregula]] ng [[ekspresyon (heneteika)|ekspresyon]] ng CXCR4 sa ibabaw ng mga [[selula]]ng ito. Ang HIV na tanging gumagamit ng reseptor na CCR5 ay tinatawag [[HIV tropism|R5]]; ang mga tanging gumagamit ng CXCR4 ay tinatawag na [[HIV tropism|X4]], at ang gumagamit ng parehong ito ay tinatawag na X4R5. Gayunpaman, ang tanging paggamit ng kapwa reseptor ay hindi nagpapaliwanag ng tropismong viral dahil hindi lahat ng virus na R5 ay nakagagamit ng CCR5 sa mga macrophage para sa isang produktibong impeksiyon<ref name=Coakley /> at ang HIV ay maaari ring makahawa ng pangilalim na uri ng [[myeloid na dendritikong mga selula]],<ref name=Knight> {{cite journal | author=Knight, S. C., Macatonia, S. E. and Patterson, S. | title=HIV I infection of dendritic cells | journal=Int. Rev. Immunol. | year=1990 | pages=163–75 | volume=6 | issue=2–3 | pmid=2152500 | doi=10.3109/08830189009056627 }}</ref> na malamang ay bumubuo ng imbakan na nagpapanatili ng impeksiyon kapag ang bilang ng CD4<SUP>+</SUP> mga selulang T ay labis na bumagsak sa mababang mga lebel. Ang ilang mga tao ay hindi tinatablan o nahahawaan ng ilang mga strain ng HIV.<ref name=Tang>{{ cite journal | author=Tang, J. and Kaslow, R. A. | title=The impact of host genetics on HIV infection and disease progression in the era of highly active antiretroviral therapy | journal=AIDS | year=2003 | pages=S51–S60 | volume=17 | issue=Suppl 4 | pmid=15080180 | doi=10.1097/00002030-200317004-00006 }}</ref> Halimbawa, ang mga taong may [[mutasyon]]g [[CCR5-Δ32]] ay resistante (hindi tinatablan) ng impeksiyon ng virus na R5 dahil ang mutasyon ay pumipigil sa HIV na magbigkis sa kapwa reseptor na ito na nagbabawas ng kakahayan nito na humawa ng mga inaasintang selula. Ang [[pakikipagtalik]] ang pangunahing paraan ng transmisyon ng HIV. Ang HIV na X4 at R5 ay makikita sa [[semilya]] na ipinapasa mula sa lalake sa katalik nito (babae o lalake). Ang virion ay maaaring humawa ng maraming mga inaasintang selula at kumalat sa buong organismo. Gayunpaman, ang proseso ng pagpili ay tumutungo sa nananaig na transmisyon ng virus na R5 sa daanang ito.<ref name=Zhu1993> {{cite journal | author=Zhu T, Mo H, Wang N, Nam DS, Cao Y, Koup RA, Ho DD. | title=Genotypic and phenotypic characterization of HIV-1 patients with primary infection | url=https://archive.org/details/sim_science_1993-08-27_261_5125/page/1178 | journal=Science | year=1993 | pages=1179–81 | volume=261 | issue=5125 | pmid=8356453 | doi=10.1126/science.8356453 |bibcode = 1993Sci...261.1179Z }}</ref><ref name=Wout> {{cite journal | author=van’t Wout AB, Kootstra NA, Mulder-Kampinga GA, Albrecht-van Lent N, Scherpbier HJ, Veenstra J, Boer K, Coutinho RA, Miedema F, Schuitemaker H. | title=Macrophage-tropic variants initiate human immunodeficiency virus type 1 infection after sexual, parenteral, and vertical transmission | journal=J Clin Invest | year=1994 | pages=2060–7 | volume=94 | issue=5 | pmid=7962552 | doi=10.1172/JCI117560 | pmc=294642 }}</ref><ref name=Zhu1996> {{cite journal | author=Zhu T, Wang N, Carr A, Nam DS, Moor-Jankowski R, Cooper DA, Ho DD. | title=Genetic characterization of human immunodeficiency virus type 1 in blood and genital secretions: evidence for viral compartmentalization and selection during sexual transmission | journal=J Virol | year=1996 | pages=3098–107 | volume=70 | issue=5 | pmid=8627789 | pmc=190172 }}</ref> Kung paanong ang selektibong prosesong ito ay kumikilos ay nasa ilalim pa rin ng pagsisiyasat ngunit ang isang modelo ay ang [[spermatozoa]] ay maaaring selektibong magdala ng R5 HIV habang kanilang inaangkin ang parehong CCR3 at CCR5 ngunit hindi ang CXCR4 sa kanilang ibabaw<ref name=Muciaccia> {{cite journal | author=Muciaccia B, Padula F, Vicini E, Gandini L, Lenzi A, Stefanini M. | title=Beta-chemokine receptors 5 and 3 are expressed on the head region of human spermatozoon | url=https://archive.org/details/sim_faseb-journal_2005-12_19_14/page/2048 | journal=FASEB J | year=2005 | pages=2048–50 | volume=19 | issue=14 | pmid=16174786 | doi=10.1096/fj.05-3962fje }}</ref> at ang [[selulang epithelial]] sa [[ari]] (genital) ay may kinikilingang sumasamsam sa virus na X4.<ref name=Berlier> {{cite journal | author=Berlier W, Bourlet T, Lawrence P, Hamzeh H, Lambert C, Genin C, Verrier B, Dieu-Nosjean MC, Pozzetto B, Delezay O. | title=Selective sequestration of X4 isolates by human genital epithelial cells: Implication for virus tropism selection process during sexual transmission of HIV | journal=J Med Virol. | year=2005 | pages=465–74 | volume=77 | issue=4 | pmid=16254974 | doi=10.1002/jmv.20478 }}</ref> Sa mga pasyenteng nahawaan ng pangilalim na uri ng B HIV-1, kadalasan ay mayroong switch na kapwa reseptor sa huling yugto ng sakit at ang mga barianto (uri) ng T-tropic ay lumilitaw na maaaring makahawa sa iba ibang mga selulang T sa pamamagitan ng CXCR4.<ref name=Clevestig> {{cite journal | author=Clevestig P, Maljkovic I, Casper C, Carlenor E, Lindgren S, Naver L, Bohlin AB, Fenyo EM, Leitner T, Ehrnst A. | title=The X4 phenotype of HIV type 1 evolves from R5 in two children of mothers, carrying X4, and is not linked to transmission | journal=AIDS Res Hum Retroviruses | year=2005 | pages=371–8 | volume=5 | issue=21 | pmid=15929699 | doi=10.1089/aid.2005.21.371 }}</ref> Ang mga uring ito ay nagrereplika naman nang mas agresibo na may tumaas na [[birulensiya]] na nagsasanhi ng mabilisang pagkaubos ng selulang T, pagbagsak ng [[sistemang immuno]] at mga paglitaw ng mga oportunistikong impeksiyon na naghuhudyat ng pagsisimula ng AIDS.<ref name=Moore> {{cite journal | author=Moore JP.| title=Coreceptors: implications for HIV pathogenesis and therapy | url=https://archive.org/details/sim_science_1997-04-04_276_5309/page/50| journal=Science | year=1997 | pages=51–2 | volume=276 | issue=5309 | pmid=9122710 | doi=10.1126/science.276.5309.51 }}</ref> Kaya sa kurso ng impeksiyon, ang pag-aangkop na viral sa paggamit ng CXCR4 imbis ng CCR5 ay maaaring isang mahalagang hakbang sa pagtungo sa AIDS. Ang ilang mga bilang ng pag-aaral ng mga indibidwal na nahawaan ng pang ilalim na uring B ay natukoy na sa pagitan ng 40 at 50% ng mga pasyente ng AIDS ay maaaring magpatira ng mga virus ng SI at ipinagpapalagay ng phenotipong X4.<ref name=Karlsson> {{cite journal | author=Karlsson A, Parsmyr K, Aperia K, Sandstrom E, Fenyo EM, Albert J.| title=MT-2 cell tropism of human immunodeficiency virus type 1 isolates as a marker for response to treatment and development of drug resistance | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_1994-12_170_6/page/1367| journal=J Infect Dis. | year=1994 | pages=1367–75 | volume=170 | issue=6 | pmid=7995974 | doi=10.1093/infdis/170.6.1367 }}</ref><ref name=Koot> {{cite journal | author=Koot M, van 't Wout AB, Kootstra NA, de Goede RE, Tersmette M, Schuitemaker H.| title=Relation between changes in cellular load, evolution of viral phenotype, and the clonal composition of virus populations in the course of human immunodeficiency virus type 1 infection | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_1996-02_173_2/page/349| journal=J Infect Dis. | year=1996 | pages=349–54 | volume=173 | issue=2 | pmid=8568295 | doi=10.1093/infdis/173.2.349 }}</ref> Ang HIV-2 ay mas hindi gaanong [[patoheniko]] kesa sa HIV-1 at mas limitado sa pamamahaging pandaigdigan nito. Ang pagkuha ng mga "kasamang genes" ng HIV-2 at ang mas maraming mga parteno ng paggamit ng kapwa reseptor (kabilang ang independiyenteng CD4) ay maaaring makatulong sa virus sa pag-aangkop nito upang makaaiwas sa likas na restriksiyong mga paktor na makikita sa mga selulang hosto. Ang pag-aangkop sa paggamit ng normal na makinaryang selular upang magkaroon ng kakayahang makapagpasa at produktibong impeksiyon ay nakatulong rin sa paglikha ng replikasyon ng HIV-2 sa mga tao. Ang isang stratehiya ng pagpapatuloy (survival) para sa anumang nakahahawang ahente ay hindi pagpatay ng hosto nito kundi sa huli ang pagiging isang [[commensal]] na organismo. Sa pagkakamit ng mababang patohenisidad sa paglipas ng panahon, ang mga barianto na mas matagumpay sa pagpasa ay mapipili.<ref name= CheneyandMcKnight>{{cite book |author= Cheney, K and McKnight, A|chapter=HIV-2 Tropism and Disease | year=2010 |title=Lentiviruses and Macrophages: Molecular and Cellular Interactions |url= https://archive.org/details/lentivirusesmacr0000unse| publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-60-8}}</ref> === Siklo ng Replikasyon === [[Talaksan:HIV gross cycle only.png|thumb|Siklo ng replikasyon ng HIV]] ==== Pagpasok sa selula ==== Ang HIV ay pumapasok sa [[macrophage]]s at CD4<SUP>+</SUP> na mga selulang T sa pamamagitan ng [[adsorpsiyon]] ng mga [[glycoprotein]] sa ibabaw sa mga reseptor sa inaasintang selula na sinundan ng pagsasanib ng [[viral envelope]] sa [[membrano ng selula]] at paglabas ng HIV capsid sa selula.<ref name=Chan2>{{cite journal |author=Chan D, Kim P |title=HIV entry and its inhibition |url=https://archive.org/details/cell_1998-05-29_93_5/page/681 |journal=Cell |volume=93 |issue=5 |pages=681–4 |year=1998 |pmid=9630213 |doi=10.1016/S0092-8674(00)81430-0}}</ref><ref name=Wyatt>{{cite journal |author=Wyatt R, Sodroski J |title=The HIV-1 envelope glycoproteins: fusogens, antigens, and immunogens |url=https://archive.org/details/sim_science_1998-06-19_280_5371/page/1884 |journal=Science |volume=280 |issue=5371 |pages=1884–8 |year=1998 | doi=10.1126/science.280.5371.1884 |pmid=9632381|bibcode = 1998Sci...280.1884W }}</ref> Ang pagpasok sa selula ay nagmumula sa pamamagitan ng interaksiyon ng trimeric envelope complex ([[gp160]] spike) at parehong [[CD4]] at reseptor na chemokine (na pangkalahatan ay [[CCR5]] o [[CXCR4]] ngunit ang iba ay alam na nakikipag-ugnayan) sa ibabaw ng selula.<ref name=Chan2/><ref name=Wyatt/> Ang gp120 bumibigkis sa [[integrin]] α₄β₇ na nagpapagana ng [[LFA-1]] na sentral na integrin na sangkot sa paglikha ng mga [[sinapse]]ng virolohikal na nangangasiwa ng mahusay na selula-sa-selulang pagkalat ng HIV-1.<ref name=Arthos>{{cite journal |author=Arthos J, Cicala C, Martinelli E, Macleod K, Van Ryk D, Wei D, Xiao Z, Veenstra TD, Conrad TP, Lempicki RA, McLaughlin S, Pascuccio M, Gopaul R, McNally J, Cruz CC, Censoplano N, Chung E, Reitano KN, Kottilil S, Goode DJ, Fauci AS. |title=HIV-1 envelope protein binds to and signals through integrin alpha (4)beta (7), the gut mucosal homing receptor for peripheral T cells |journal=Nature Immunol. |volume=In Press |issue= 3|year=2008|pmid=18264102 |doi=10.1038/ni1566 |pages=301–9}}</ref> Ang gp160 spike ay naglalaman ng mga nagbibigkis na mga sakop (domains) para sa parehong mga reseptor na CD4 at chemokine.<ref name=Chan2/><ref name=Wyatt/> Ang unang hakbang sa pagsasanib ay kinasasangkutan ng mataas na apinidad ng pagkakabit ng mga nagbibigkis na sakop (domains) na CD4 ng [[gp120]] sa CD4. Kapag ang gp120 ay nakabigkis na sa protinang CD4, ang envelope complex ay sumasailalim sa isang istraktural na pagbabago na naglalantad ng mga chemokine na nagbibigkis sa mga sakop ng gp120 at pumapayag sa mga ito na makipag-ugnayan sa mga inaasintang reseptor na chemokine.<ref name=Chan2/><ref name=Wyatt/> Ito ay pumapayag para sa mas matatag na dalawang-umuungos na pagkakabit na pumapayag sa N-terminal na nagsasanib na [[peptide]] na gp41 upang makatagos sa membrano ng selula.<ref name=Chan2/><ref name=Wyatt/> Ang inulit na mga sekwensiya sa gp41, HR1, at HR2 ay nakikipag-ugnayan naman na nagsasanhi ng pagbagsak ng ektraselular na bahagi ng gp41 sa isang hairpin. Ang pulupot na istrakturang ito ay nagpapalapit sa virus at mga membrano ng selula na pumapayag sa pagsasanib ng mga membrano at kalaunang pagpasok ng viral capsid.<ref name=Chan2/><ref name=Wyatt/> Pagkatapos ang HIV ay bumigkis sa inaasintang selula, ang [[RNA]] ng HIV at iba't ibang mga [[ensaym]] kabilang ang baligtad na transcriptrase, integrase, ribonuclease, and protease, ay itinutusok (injected) sa loob ng selula.<ref name=Chan2/> Habang isinasagawa ang batay sa microtubule na paghahatid sa nucleus, ang viral na isang hiblang RNA genome ay [[transkipsiyon|tinranskriba]] sa dalawang-hibang DNA na isinasama naman sa [[kromosoma]] ng hosto. Ang HIV ay maaaring humawa ng mga [[selulang dendritiko]] (DC) sa pamamagitan ng rutang CD4-[[CCR5]] na ito, ngunit ang isa pang ruta gamit ang spesipiko sa mannose na C-uring lectin na mga reseptor gaya ng [[DC-SIGN]] ay maaari ring gamitin.<ref name=Pope_2003>{{cite journal |author=Pope M, Haase A |title=Transmission, acute HIV-1 infection and the quest for strategies to prevent infection |journal=Nat Med |volume=9 |issue=7 |pages=847–52 |year=2003 |pmid=12835704 |doi=10.1038/nm0703-847}}</ref> Ang mga DC ang isa sa mga unang selula na naeenkwentro ng virus sa pagpasang nangyayari sa [[pakikipagtalik]]. Ang mga ito ay kasalukuyang ipinagpapalagay na gumagampan ng mahalagang papel sa pamamaigtan ng pagpasa ng HIV sa mga selulang T kapag ang virus ay nabitig sa [[mukosa]] ng mga DC.<ref name=Pope_2003 /> Ang presensiya ng [[FEZ-1]] na natural na umiiral sa mga [[neuron]] ay pinaniniwalaang nagpapaiwas sa impeksiyon ng mga selula ng HIV.<ref name="HaedickeBrown2009">{{cite journal|last1=Haedicke|first1=J.|last2=Brown|first2=C.|last3=Naghavi|first3=M. H.|title=The brain-specific factor FEZ1 is a determinant of neuronal susceptibility to HIV-1 infection|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2009-08-18_106_33/page/14040|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=33|year=2009|pages=14040–14045|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.0900502106}}</ref> ==== Replikasyon at transkripsiyon ==== Sa madaling panahong pagkatapos na ang viral capsid ay pumasok sa selula, ang isang [[ensaym]] na tinatawag na [[baligtad na transcriptase]]'' ay nagpapalaya ng isang-hiblang (+)[[RNA]] na genome mula sa ikinabit na mga protinang viral at kumokopya nito sa molekulang [[cDNA|complementary DNA (cDNA)]].<ref name=Zheng>{{cite journal | author=Zheng, Y. H., Lovsin, N. and Peterlin, B. M. | title=Newly identified host factors modulate HIV replication | journal=Immunol. Lett. | year=2005 | pages=225–34 | volume=97 | issue=2 | pmid=15752562 | doi=10.1016/j.imlet.2004.11.026}}</ref> Ang proseso ng baligtad na transkripisyon ay labis na nagagawi sa pagkakamali at ang mga nagreresultang [[mutasyon]] ay maaaring magsanhi ng [[resistansiya sa mga drogang antiviral|resistansiya]] (hindi pagtalab sa droga) o pumayag sa virus na sumakop sa [[sistemang immuno]] ng katawan. Ang baligtad na transcriptase ay mayroon ring aktibidad na ribonuclease na sumisira sa viral RNA habang isinasagawa ang [[biosintesis|sintesis]] ng cDNA gayundin ng independiyente sa DNA na aktibidad na DNA polymerase na lumilikha ng [[senso (molekula na biolohiya)|sensong]] DNA mula sa ''antisensong'' cDNA.<ref>[http://student.ccbcmd.edu/courses/bio141/lecguide/unit3/viruses/hivlc.html Doc Kaiser's Microbiology Home Page > IV. VIRUSES > F. ANIMAL VIRUS LIFE CYCLES > 3. The Life Cycle of HIV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100726222939/http://student.ccbcmd.edu/courses/bio141/lecguide/unit3/viruses/hivlc.html |date=2010-07-26 }} Community College of Baltimore County. Updated: Jan., 2008</ref> Sa pagiging magkasama, ang cDNA at ang komplementong anyo nito ay bumubuo ng dalawang-hiblang viral DNA na inihahatid naman sa [[nucleus ng selula]]. Ang pagsasama ng viral DNA sa [[genome]] ng selula ng hosto ay isinasagawa ng isa pang ensaym na viral na tinatawag na ''[[integrase]]''.<ref name=Zheng/> [[Talaksan:Reverse Transcription.png|thumb|Ang baligtad na transkipsiyon ng genome ng HIV sa dalawang hiblang DNA]] Ang isinamang viral DNA na ito ay maaaring humimlay ng hindi aktibo sa latentong yugto ng impeksiyong HIV.<ref name=Zheng/> Upang aktibong lumikha ng virus, ang ilang mga selular na [[paktor ng transkipsiyon]] ay hindi kinakailangang umiiral, na ang pinakamahalaga ang [[NF-κB|NF-''κ''B]] (NF kappa&nbsp;B) na [[taas na regulasyon|taas-na-nireregula]] kapag ang mga selulang T ay naging aktibo.<ref name=Hiscott>{{cite journal | author=Hiscott J, Kwon H, Genin P. | title=Hostile takeovers: viral appropriation of the NF-kB pathway | journal=J Clin Invest. | year=2001 | pages=143–151 | volume=107 | issue=2 | pmid=11160127 | doi=10.1172/JCI11918 | pmc=199181 }}</ref> Ang ibig sabihin nito, ang mga selulang malamang na mapatay ng HIV ang mga kasalukuyang lumalaban sa impeksiyon. Habang nangyayari ang repklikasyon ng virus, ang isinamang DNA [[provirus]] ay [[transkripsiyon (henetika)|tintranskriba]] sa [[Messenger RNA|mRNA]] na [[pagpuputol (henetika)|pinutol]] (spliced) sa mas maliit na mga piraso. Ang mga maliit na mga pirasong ito ay inilalabas mula sa nucleus patungo sa [[cytoplasma]] kung saan ang mga ito ay [[pagsasalin (henetika)|isinasalin]] sa mga regulatoryong protinang [[Tat (HIV)|Tat]] (na humihikayat ng bagong produksiyon ng virus) at [[Rev (HIV)|Rev]]. Habang ang bagong nalikhang protinang Rev ay nagtitipon sa nucleus, ito ay bumibigkis sa viral mRNAs at pumapayag sa mga hindi naputol (unspliced) RNA na umalis sa nucleus kung saan ang ito ay napananatili hanggang sa maputol.<ref name=Pollard> {{cite journal | author=Pollard, V. W. and Malim, M. H. | title=The HIV-1 Rev protein | url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-microbiology_1998_52/page/491 | journal=Annu. Rev. Microbiol. | year=1998 | pages=491–532 | volume=52 | issue= | pmid=9891806 | doi=10.1146/annurev.micro.52.1.491 }}</ref> Sa yugtong ito, ang mga istraktural na protinang Gag at Env ay nalilikha mula sa buong habang mRNA. Ang buong-habang RNA ay aktwal na genome ng virus; ito ay nagbibigkis sa protinang Gag at ikinakahon sa mga bagong partikulong virus. Ang HIV-1 at HIV-2 ay lumalabas na nagkakahong ng kanilang RNA nang magkaiba. Ang HIV-1 ay nagbibigkis sa anumang angkop na RNA samantalang ang HIV-2 ay may kinikilangang nagbibigkis sa mRNA na ginamit upang lumikha ng mismong protinang Gag. Ito ay maaaring mangahulugang ang HIV-1 ay may mas mabuting kakayahan na sumailalim sa [[mutasyon]]. Ang impeksiyong HIV-1 ay tumutuloy sa AIDS nang mas mabilis kesa sa impeksiyong HIV-2 at ang ==== Pagtitipon at paglabas ==== Ang huling hakbang ng siklong viral na pagtitipon ng mga bagong viron na HIV-1, ay nagsisimula sa [[membranong plasma]] ng selula ng hosto. Ang poliprotinang Env (gp160) ay dumadaan sa [[endoplasmikong retikulum]] at inihahahatid sa kompleks na [[Aparatong Golgi|Golgi]] kung saan ito ay pinaghihiwalay ng [[HIV-1 protease|protease]] at pinoproseso sa dalawang HIV envelope na mga glycoprotein na gp41 at gp120. Ang mga ito ay inihahatid sa [[membranong plasma]] ng selula ng hosto kung saan ang gp41 ay nagkakabit sa gp120 sa membrano ng impektadong selula. Ang Gag (p55) at Gag-Pol (p160) na mga polyprotein ay umuugnay rin sa panloob na ibabaw ng membranong plasma kasama ang genomikong RNA ng HIV habang ang nabubuong virion ay nagsisimulang sumanga mula sa selula ng hosto. Ang maturasyon (pagiging hinog o ganap) ay nangyayari sa bumubuong sanga o sa hindi hinog na viron pagkatapos itong sumanga mula sa selula ng hosto. Sa maturasyon, ang HIV proteases ay naghihiwalay ng mga polyprotein sa mga indibidwal na gumaganang protina at ensaym ng HIV. Ang iba't ibang mga istraktural na bahagi ay nagtitipon naman upang lumikha ng hinog (mature) na HIV virion.<ref name=Gelderblom>{{cite book | last = Gelderblom | first = H. R | year = 1997 | title = '''HIV Sequence Compendium''' | chapter = Fine structure of HIV and SIV | chapterurl = http://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/1997/partIII/Gelderblom.pdf | editor = Los Alamos National Laboratory | edition = | pages = 31–44 | publisher = [[Los Alamos National Laboratory]] | location = [[Los Alamos, New Mexico]] | format = PDF}}</ref> Ang hakbang na ito ng paghihiwalay ay maaaring mapigil ng mga tagapigil ng protease. Ang hinog (mature) na virus ay may kakayahan namang makahawa ng iba pang selula. === Pagkakaibang henetiko === {{See|Mga pangilalim na uri ng HIV}} [[Talaksan:HIV-SIV-phylogenetic-tree.svg|thumb|Ang [[phylohenetikong puno]] ng [[SIV]] at [[HIV]]]] Ang HIV ay iba sa maraming mga virus dahil ito ay may napakataas na [[henetikong pagkakaiba]]. Ang pagkakaibang ito o dibersidad ay resulta ng mabilis na replikasyong siklo na may paglikha ng 10¹⁰ kada arawa ksasama ng mataas na rate ng [[mutasyon]] na mga tinatayang 3 x 10⁻⁵ kada nucleotide base kada siklo ng replikasyon at [[henetikong rekombinasyon|muling pagsasamang]] mga katangian ng baligtad na transcriptase.<ref name=RobertsonDL>{{cite journal | author=Robertson DL, Hahn BH, Sharp PM. | title=Recombination in AIDS viruses | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1995-03_40_3/page/249 | journal=J Mol Evol. | year=1995 | pages=249–59 | volume=40 | issue=3 | pmid=7723052 | doi=10.1007/BF00163230}}</ref><ref name="Rambaut_2004">{{cite journal | title=The causes and consequences of HIV evolution | last=Rambaut | first=A et al | journal=Nature Reviews Genetics | volume=5 | year=2004 | month=January | doi=10.1038/nrg1246 | pmid=14708016 | url=http://tree.bio.ed.ac.uk/downloadPaper.php?id=242 | issue=52–61 | last2=Posada | first2=D | last3=Crandall | first3=KA | last4=Holmes | first4=EC | pages=52–61 | access-date=2012-08-18 | archive-date=2019-11-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191109035127/http://tree.bio.ed.ac.uk/downloadPaper.php?id=242 | url-status=dead }}</ref><ref name="pmid17960579">{{cite journal |author=Perelson AS, Ribeiro RM |title=Estimating drug efficacy and viral dynamic parameters: HIV and HCV |journal=Stat Med |volume=27 |issue=23 |pages=4647–57 |year=2008 |month=October |pmid=17960579 |doi=10.1002/sim.3116 |url=}}</ref> Ang masalimuot na senaryong ito ay tumutungo sa paglikha ng maraming mga barianto (uri) ng HIV sa isang impektadong pasyente sa kurso ng isang araw.<ref name=RobertsonDL/> Ang pagiging iba iba nito ay dinagdagan kapag ang isang selula ay sabay na nahawaan ng dalawa o mas maraming mga iba ibang strain ng HIV. Kapag ang sabay sabay na pagkahawa ay nangyari, ang genome ng progeny virion ay maaaring binubuo ng mga hiblang RNA mula sa dalawang magkaibang strain. Ang hybrid na virion ay humahawa naman sa bagong selula kung saan ito sumasailalim sa isang replikasyon. Habang nangyayari ito, ang baligtad na transcriptase sa pamamagitan ng pagtalon ng paurong sulon sa pagitan ng dalawang magkaibang suleras (template) na RNA ay lilikha ng bagong na-[[biosintesis|sintesis]] na retroviral [[sekwensiyang DNA]] na muling pagsasama sa pagitan ng dalawang mga magulang na genome.<ref name=RobertsonDL/> Ang muling pagsasamang ito ay pinakahalata kapag ito ay nangyayari sa pagitan ng mga pangilalim na uri.<ref name=RobertsonDL/> Ang malapit na kaugnay na [[simian immunodeficiency virus]] (SIV) ay nag-[[ebolusyon|ebolve]] sa maraming mga strain na inuri sa mga natural na [[species]] ng hosto. Ang mga SIV strain ng [[Aprikanong berdeng unggoy]] (SIVagm) at [[sooty mangabey]] (SIVsmm) ay pinaniniwalaang may mahabang kasaysayang [[ebolusyon]]aryo sa mga hosto nito. Ang mga hostong ito ay naka-angkop sa presensiya ng virus<ref name=pmid19661993>{{Cite pmid|19661993}}</ref> na makikita sa mataas na mga lebel sa dugo ng hosto ngunit nagpupukaw lamang ng isang katamtamang tugon ng [[immuno]],<ref>{{cite journal |author=Holzammer S, Holznagel E, Kaul A, Kurth R, Norley S |title=High virus loads in naturally and experimentally SIVagm-infected African green monkeys |url=https://archive.org/details/virology_2001-05-10_283_2/page/324 |journal=Virology |volume=283 |issue=2 |pages=324–31 |year=2001 |pmid=11336557 |doi=10.1006/viro.2001.0870}}</ref> does not cause the development of simian AIDS,<ref>{{Cite journal | author = Kurth, R. and Norley, S. | year = 1996 | title = Why don't the natural hosts of SIV develop simian AIDS? | url = | journal = J. NIH Res. | volume = 8 | issue = | pages = 33–37 }}</ref> at hindi sumasailalim sa labis na [[mutasyon]] at muling pagsasamang tipikal sa impeksiyong HIV sa mga tao.<ref>{{cite journal |author=Baier M, Dittmar MT, Cichutek K, Kurth R |title=Development of vivo of genetic variability of simian immunodeficiency virus |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1991-09-15_88_18/page/8126 |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=88 |issue=18 |pages=8126–30 |year=1991 |pmid=1896460 |doi=10.1073/pnas.88.18.8126 |pmc=52459|bibcode = 1991PNAS...88.8126B }}</ref> Salungat dito, kapag ang mga strain ay nakahawa sa mga [[species]] ng hayop na hindi naka-angkop sa HIV (mga hostong "heterologous" gaya ng [[rhesus]] o cynomologus [[macaques]]), ang mga hayop ay bumubuo ng AIDS at ang virus ay lumilikha ng pagkakaiba ibang henetiko katulad ng nakikita sa impeksiyon ng HIV sa tao.<ref>{{cite journal |author=Daniel MD, King NW, Letvin NL, Hunt RD, Sehgal PK, Desrosiers RC |title=A new type D retrovirus isolated from macaques with an immunodeficiency syndrome |url=https://archive.org/details/sim_science_1984-02-10_223_4636/page/602 |journal=Science |volume=223 |issue=4636 |pages=602–5 |year=1984 |pmid=6695172 |doi=10.1126/science.6695172|bibcode = 1984Sci...223..602D }}</ref> Ang Chimpanzee SIV (SIVcpz) na pinakamalapit na kamag-anak ng HIV-1 ay kaugnay ng dumagdag na mortalidad (kamatayan) at tulad ng AIDS na mga sintomas sa mga natural na hosto nito.<ref name=pmid19626114>{{Cite pmid|19626114}}</ref> Ang SIVcpz ay lumalabas na naipasa na relatibong kamakailan lamang sa mga chimpanzee at tao kaya ang mga hosto nito ay hindi pa naka-angkop sa virus.<ref name=pmid19661993/> Ang virus na ito ay nakawala rin ng tungkulin ng gene na [[Nef (protein)|Nef]] na makikita sa karamihan ng SIV. Kung wala ang tungkuling ito, ang pagkaubos ng selulang T ay mas malamang na tumutuloy sa [[kawalang immuno]] (immunodeficiency).<ref name=pmid19626114/> Ang tatlong mga pangkat ng HIV-1 ay natukoy sa basehan ng mga pagkakaiba sa rehiyong envelope (''env'') na M, N, and O.<ref name=Thomson> {{cite journal | author=Thomson, M. M., Perez-Alvarez, L. and Najera, R. | title=Molecular epidemiology of HIV-1 genetic forms and its significance for vaccine development and therapy | journal=Lancet Infect. Dis. | year=2002 | pages=461–471 | volume=2 | issue=8 | pmid=12150845 | doi=10.1016/S1473-3099(02)00343-2 }}</ref> Ang pangkat M ang pinakalaganap at nahahati sa walang mga pang-ilalim na uri (o [[clade]] batay sa buong genome na heograpikong walang katulad.<ref name=Carr>{{cite book | last = Carr | first = J. K. | coauthors = Foley, B. T., Leitner, T., Salminen, M., Korber, B. and McCutchan, F. | year = 1998 | title = '''HIV Sequence Compendium''' | chapter = Reference Sequences Representing the Principal Genetic Diversity of HIV-1 in the Pandemic | chapterurl = http://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/1998/III/Carr.pdf | editor = Los Alamos National Laboratory | edition = | pages = 10–19 | publisher = [[Los Alamos National Laboratory]] | location = [[Los Alamos, New Mexico]] | format = PDF | access-date = 2012-08-18 | archive-date = 2021-12-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211205021433/https://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/1998/III/Carr.pdf | url-status = dead }}</ref> Ang pinakalaganap ang pangilalim na uring B (na natagpuan ng pangunahin sa Hilagang Amerika at Europa), A at D (na pangunahing natagpuan Aprika) at C (na pangunahing natagpuan sa Aprika at Asya). Ang mga pangilalim na uring ito ay bumubuo ng mga sanga sa phylohenetikong puno na kumakatawan sa angkan ng pangkat M ng HIV-1. Ang kapwa impeksiyon sa mga walang katulad na pangilalim na uri ay nagpapalitawa ng sumisirkulang muling pinagsamang mga anyo (CRF). Noong 2000, ang huling taon kung saan ang analisis ng pandaigdigan paglaganap ng pangilalim ng uri ay nagawa, 47.2% ng pandaigdigang mga impeksiyon ay ng pangilalim na uring C, 26.7% ay ng pangilalim na uring A/CRF02_AG, 12.3% ay ng pangilalim na uring B, 5.3% way ng pangilalim na uring D, 3.2% ay ng pangilalim na uring CRF_AE, at ang natitirang 5.3% at binubuo ng mga ibang pangilalim na uri at CRF.<ref name=Osmanov> {{cite journal | author=Osmanov S, Pattou C, Walker N, Schwardlander B, Esparza J; WHO-UNAIDS Network for HIV Isolation and Characterization. | title=Estimated global distribution and regional spread of HIV-1 genetic subtypes in the year 2000 | journal=Acquir. Immune. Defic. Syndr. | year=2002 | pages=184–190 | volume=29 | issue=2 | pmid=11832690 }}</ref> Ang karamihan sa mga pagsasaliksik sa HIV-1 ay nakapokus sa pangilalim na uring B. Kaunting mga laboratoryo lamang ang nakapokus sa ibang mga pangilalim na uri nito.<ref name=Perrin> {{cite journal | author=Perrin L, Kaiser L, Yerly S. | title=Travel and the spread of HIV-1 genetic variants | journal=Lancet Infect Dis. | year=2003 | pages=22–27 | volume=3 | issue=1 | pmid=12505029 | doi=10.1016/S1473-3099(03)00484-5 }}</ref> Ang pag-iral ng ika-apat na pangkat na "P" ay [[hipotesis|hinipotesis]] batay sa virus na naihiwalay noong 2009.<ref name="Plantier_2009">{{cite journal |author=Plantier JC, Leoz M, Dickerson JE, ''et al.'' |title=A new human immunodeficiency virus derived from gorillas |journal=Nat. Med. |volume=15 |issue=8 |pages=871–2 |year=2009 |month=August |pmid=19648927 |doi=10.1038/nm.2016 |url= }}</ref><ref name="Smith_2009">{{cite news | url=http://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/health-news/woman-found-carrying-new-strain-of-hiv-from-gorillas-1766627.html | title=Woman found carrying new strain of HIV from gorillas | last=Smith | first=L | date=2009-08-03 | access-date=2009-08-04 | publisher=The Independent | location=London | archive-date=2012-12-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121224174120/http://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/health-news/woman-found-carrying-new-strain-of-hiv-from-gorillas-1766627.html | url-status=dead }}</ref><ref name="Reuters_2009">{{cite news | url=http://in.reuters.com/article/worldNews/idINIndia-41490620090803 | title=Gorillas may be a source of AIDS, researchers find | date=2009-08-03 | access-date=2009-08-04 | publisher=Reuters India | archive-date=2009-09-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090909195051/http://in.reuters.com/article/worldNews/idINIndia-41490620090803 | url-status=dead }}</ref> Ang strain na ito ay maliwanag na hango mula sa [[Gorilla gorilla|gorilla]] SIV (SIVgor) na unang naihiwalay mula sa [[western lowland gorilla]] noong 2006.<ref name="Plantier_2009"/> Ang henetikong sekwensiya ng HIV-2 ay isang bahagi lamang na [[homologo]] sa HIV-1 at mas malapit na katulad ng SIVsmm. == Diagnosis == Maraming positibo sa HIV na mga tao ang walang alam na sila ay nahawaan (infected) ng HIV virus. Halimbawa, mababa sa 1% ng mga aktibong seksuwal na populasyong pangsiyudad sa [[Aprika]] ang nasubok (tested) at ang proporsiyon na ito ay mas mababasa sa mga rural na populasyon. Sa karagdagan, ang tanging 0.5% ng mga buntis na babaeng pumpupunta sa mga pasilidad pangkalusugan ang napayuhan, nasubok, o nakatanggap ng mga resulta ng pagsubok. Muli, ang proporsiyon na ito ay mas mababa sa mga rural na pasilidad pangkalusugan. Dahil sa ang mga donor ay hindi alam ang kanilang impeksiyon, ang dugo ng donor (nagbigay) at mga produkto ng dugong ginagamit sa medisina at pananaliksik medikal ay rutinang (routinely) ini-screen para sa HIV. Ang pagsubok (testing) ng HIV-1 ay binubuo ng inisyal na screening sa isang enzyme-linked immunosorbent assay (ELISA) upang matukoy ang mga [[antibody]] sa HIV-1. Ang mga specimen na may hindi reaktibong resulta mula sa inisyal na ELISA ay tinuturing na negatibo sa HIV malibang ang bagong pagkakalantad sa isang impektadong katalik na hindi alam na may HIV ay nangyari. Ang mga specimen na may reaktibong resulta ng ELISA, ang resulta ay muling sinusubok (retested) sa duplika (duplicate) Kung ang resulta ng pagsubok na duplika ay reaktibo, ang specimen ay inuulat na paulit ulit na reaktibo at sumasailalim sa isang pagsubok ng pagkokompirma na may spesipikong karagdagang pagsubok, halimbawa ang Western blot o ang hindi mas karaniwang immunofluorescence assay (IFA)). Ang mga tanging specimen na paulit ulit na reaktibo sa ELISA at positibo sa IFA o reaktibo sa Western blot ay itinuturing na positibo sa HIV at indikatibo ng impeksiyon ng HIV. Ang mga specimen na paulit ulit na reaktibo sa ELISA ay paminsan minsang nagbibgay ng hindi matukoy na resulta ng Western blot na maaaring hindi kompletong tugon ng antibody sa HIV ng isang impektadong indibidwal o mga hindi spesipikong raksiyon sa isang hindi impektadong indibidwal. Bagaman ang IFA ay maaaring gamitin upang kompirmahin ang impeksiyon sa mga ambiguosong (malabong) mga kasong ito, ang assay na ito ay hindi malawak na ginagamit. Sa pangkalahatan, ang ikalawang specimen ay dapat kolektahin ng higit sa isang buwang kalaunan at muling subukin para sa mga indibidwal na may hindi matukoy na resulta ng Western blot. Bagaman hindi gaanong karaniwang makukuha, ang nucleic acid testing (e.g., viral RNA o proviral DNA amplification method) ay maaari ring makatulong sa ilang mga sitwasyon. Sa karagdagan, ang mga specimen ay maaaring magbigay ng hindi konklusibong mga resulta dahil sa mababang kantidad ng specimen. Sa mga sitwasyong ito, ang ikalawang specimen ay kinokolekta at sinusubok para sa impeksiyon ng HIV. Ang modernong pagsubok HIV ay labis na tiyak (accurate). Ang tsansa ng isang resultang [[mali-positibo]] (false positive) sa dalawang-hakbang na protocol ng pagsubok ay tinatantiyang 0.0004% hanggang 0.0007% sa pangkalahatang populasyon sa [[Estados Unidos]]. == Pangangasiwa == {{Main|Pangangasiwa ng HIV/AIDS}} Sa kasalukuyan ay walang gamot (cure) o epektibong [[bakuna para sa HIV]] na kumpletong mag-aalis ng virus na HIV sa katawan ng indibidwal na nahawaan nito. Ang pangangasiwa sa mga indibidwal na nahawaan ng HIV ay binubuo ng [[terapiyang antiretroviral]] (HAART) na nagpapabagal ng pagpapatuloy ng sakit.<ref name=LE2011>{{cite journal|last=May|first=MT|author2=Ingle, SM|title=Life expectancy of HIV-positive adults: a review|journal=Sexual health|date=2011 Dec|volume=8|issue=4|pages=526–33|pmid=22127039|doi=10.1071/SH11046}}</ref> Mula 2010, ang higit sa 6 milyong mga indibidwal ay umiinom ng HAART sa may mababa at gitnang sahod na mga bansa.<ref name=UN2011Ten/> === Terapiyang antiviral === [[Talaksan:Abacavir (Ziagen) 300mg.jpg|thumb|alt=Two yellow oblong pills on one of which the markings GX623 are visible|''[[Abacavir]]''&nbsp;– isang analog ng nucleoside na tagapigil ng baligtad na transcriptase (NARTI o NRTI)]] <!--What it is --> Ang kasalukuyang mga opsiyon na HAART ay mga kombinasyon (o cocktail) na binubuo ng hindi bababa sa tatlong mga gamot na kabilang sa hindi bababa sa dalawang uri o klase ng mga ahenteng antiretroviral.<ref name=WHOTx2010Pg19/> Sa simula, ang paggamot ay karaniwang isang hindi-nucleoside na tagapigil ng baligtad na transcriptase (NNRTI) na dinagdagan ng dalawang mga analogong nucleoside ng tagapigil ng baligtad na transcriptase (NNRTI).<ref name=WHOTx2010Pg19/> Ang mga karaniwang NRTI ay kinabibilangan ng [[zidovudine]] (AZT) o [[tenofovir]] (TDF) at [[lamivudine]] (3TC) o [[emtricitabine]] (FTC).<ref name=WHOTx2010Pg19/> Ang mga kombinasyon ng mga ahente na kinabibilangan ng isang tagapigil ng protease (PI) ay ginagamit kung ang nasa itaas na rehimen ay nawawalan na ng pagiging epektibo.<ref name=WHOTx2010Pg19/> <!--When to start --> Kung kelan sisimulan ang terapiyang antiretrovial ay paksa ng debate.<ref name=Deut2010/><ref>{{cite journal|last=Sax|first=PE|author2=Baden, LR|title=When to start antiretroviral therapy—ready when you are?|journal=The New England Journal of Medicine|date=2009-04-30|volume=360|issue=18|pages=1897–9|pmid=19339713|doi=10.1056/NEJMe0902713}}</ref> Ang parehong World Health Organization, European guidelines at ang Estados Unidos ay nagrerekomiyenda ng mga antiretroviral sa lahat ng mga adolesente, matatandang tao at mga buntis na babae na may bilang ng CD4 na mas mababa sa 350/uL o sa mga may sintomas kahit hindi isasaalang-alang ang bilang ng CD4.<ref name=WHOTx2010Pg19>{{cite book|title=Antiretroviral therapy for HIV infection in adults and adolescents: recommendations for a public health approach|year=2010|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-159976-4|pages=19–20|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf|access-date=2012-08-27|archive-date=2012-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120709184257/http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=Deut2010/> Ito ay sinusuportahan ng katotohanan na ang pagsisimula ng paggamot sa lebel na ito ay nagpapabawas ng panganib ng kamatayan.<ref name=CochraneART2010>{{cite journal|last=Siegfried|first=N|author2=Uthman, OA; Rutherford, GW|title=Optimal time for initiation of antiretroviral therapy in asymptomatic, HIV-infected, treatment-naive adults|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2010-03-17|issue=3|pages=CD008272|pmid=20238364|doi=10.1002/14651858.CD008272.pub2|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}</ref> Sa karagdagan, inirerekomiyenda rin ng Estados Unidos ang mga ito para sa lahat ng mga indibidwal na nahawaan ng HIV kahit hindi isasaalang alang ng bilang ng CD4 o mga sintomas.<ref name=Guidelines2009>{{cite book|last=Panel on Antiretroviral Guidelines for Adults and Adolescents|first=|title=Guidelines for the use of antiretroviral agents in HIV-1-infected adults and adolescents|url=http://www.aidsinfo.nih.gov/ContentFiles/AdultandAdolescentGL.pdf|date=2009-12-01|publisher=United States Department of Health and Human Services|page=i|access-date=2012-08-27|archive-date=2009-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113181125/http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/AdultandAdolescentGL.pdf|url-status=dead}}</ref> Inirerekomiyenda rin ng WHO ang paggamot sa mga kapwa nahawaan ng [[tubercolosis]] at sa mga may kronikong aktibong [[hepatitis B]].<ref name=WHOTx2010Pg19/> Kapag nasimulan na ang paggamot ng antiretroviral, nirerekomiyenda na ito ay ituloy nang walang patid o "holidays".<ref name=Deut2010/> Maraming mga tao ay nadiagnos lamang pagkatapos ng pagkakataon na ang kanis nais na paggamot ay dapat simulan.<ref name=Deut2010/> Ang ninanais na kalalabasan ng paggamot ay isang pangmatagalang bilang ng HIV-RNA na mababa sa 50&nbsp;mga kopya/mL.<ref name=Deut2010>{{cite journal|last=Vogel|first=M|author2=Schwarze-Zander, C; Wasmuth, JC; Spengler, U; Sauerbruch, T; Rockstroh, JK|title=The treatment of patients with HIV|journal=Deutsches Ärzteblatt international|date=2010 Jul|volume=107|issue=28–29|pages=507–15; quiz 516|pmid=20703338|doi=10.3238/arztebl.2010.0507|pmc=2915483}}</ref> Ang mga lebel na tinutukoy kung ang paggamot ay epektibo ay inisyal na nirerekomiyenda pagkatapos ng apat na linggo at kapag ang mga lebel ay bumagsak na sa 50&nbsp;mga kopya/mL, ang mga pagtingin bawat tatlo o anim na buwan ay karaniwang sapat.<ref name=Deut2010/> Ang hindi sapat na kontrol ay itinuturing na mas malaki kesa sa 400&nbsp;mga kopya/mL.<ref name=Deut2010/> Batay sa mga kriteryang ito, ang paggamot ay epektibo sa higit sa 95% ng mga taong merong HIV sa unang taon.<ref name=Deut2010/> <!--Benefit --> Ang mga benepisyo ng paggamot ay kinabibilangan ng isang nabawasang panganib ng pagpapatuloy sa AIDS at isang nabawasang panganib ng kamatayan.<ref>{{cite journal|last=When To Start|first=Consortium|author2=Sterne, JA; May, M; Costagliola, D; de Wolf, F; Phillips, AN; Harris, R; Funk, MJ; Geskus, RB; Gill, J; Dabis, F; Miró, JM; Justice, AC; Ledergerber, B; Fätkenheuer, G; Hogg, RS; Monforte, AD; Saag, M; Smith, C; Staszewski, S; Egger, M; Cole, SR|title=Timing of initiation of antiretroviral therapy in AIDS-free HIV-1-infected patients: a collaborative analysis of 18 HIV cohort studies|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-18-24-2009_373_9672/page/1352|journal=Lancet|date=2009-04-18|volume=373|issue=9672|pages=1352–63|pmid=19361855|doi=10.1016/S0140-6736(09)60612-7|pmc=2670965}}</ref> Sa mga maunlad na bansa, ang paggamot ay nagpapabuti rin ng kalusugang pisikal at pang-isipan ng mga meron nito.<ref>{{cite journal|last=Beard|first=J|author2=Feeley, F; Rosen, S|title=Economic and quality of life outcomes of antiretroviral therapy for HIV/AIDS in developing countries: a systematic literature review|journal=AIDS care|date=2009 Nov|volume=21|issue=11|pages=1343–56|pmid=20024710|doi=10.1080/09540120902889926}}</ref> Sa paggamot, mayroon isang 70% na nabawasang panganib ng pagtatamo ng tuberculosis.<ref name=WHOTx2010Pg19/> Ang mga karagdagang benepisyo ay kinabibilangan ng isang nabawasang panganib ng pagpasa ng sakit sa mga partner na katalik ng mga indbidwal na may HIV at isang nabawasang pagpasa sa ina-tungo-sa-anak mula sa inang may HIV.<ref name=WHOTx2010Pg19/><!--Adverse effects --> Ang pagiging epektibo ng paggamot ay nakasalalay sa isang malaking bahagi sa pagsunod sa terapiyang ito.<ref name=Deut2010/> Ang mga dahilan ng hindi-pagsunod ay kinabibilangan ng mababa o kawalang paglapit (access) sa pangangalagang medical,<ref>{{cite journal|last=Orrell|first=C|title=Antiretroviral adherence in a resource-poor setting|journal=Current HIV/AIDS reports|date=2005 Nov|volume=2|issue=4|pages=171–6|pmid=16343374|doi=10.1007/s11904-005-0012-8}}</ref> hindi sapat na mga suportang panlipunan, [[sakit sa pag-iisip]] at [[pang-aabuso ng droga]].<ref>{{cite journal|last=Malta|first=M|author2=Strathdee, SA; Magnanini, MM; Bastos, FI|title=Adherence to antiretroviral therapy for human immunodeficiency virus/acquired immune deficiency syndrome among drug users: a systematic review|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-addiction_2008-08_103_8/page/1242|journal=Addiction (Abingdon, England)|date=2008 Aug|volume=103|issue=8|pages=1242–57|pmid=18855813|doi=10.1111/j.1360-0443.2008.02269.x}}</ref> Gayundin sa pagiging masalimuot ng mga rehimeng paggamot (dahil sa bilang ng mga iniinom na pill at dalas ng pag-inom nito), ang mga [[epektong adberso]] ay maaari ring lumikha ng hindi sinasadyang hindi pagsunod dito.<ref>{{cite journal|last=Nachega|first=JB|author2=Marconi, VC; van Zyl, GU; Gardner, EM; Preiser, W; Hong, SY; Mills, EJ; Gross, R|title=HIV treatment adherence, drug resistance, virologic failure: evolving concepts|journal=Infectious disorders drug targets|date=2011 Apr|volume=11|issue=2|pages=167–74|pmid=21406048}}</ref> Gayunpaman, ang pagsunod ay mabuti sa may mababang sahod na mga bansa gaya ng nasa may mataas na sahod na mga bansa.<ref>{{cite journal|last=Nachega|first=JB|author2=Mills, EJ; Schechter, M|title=Antiretroviral therapy adherence and retention in care in middle-income and low-income countries: current status of knowledge and research priorities|journal=Current opinion in HIV and AIDS|date=2010 Jan|volume=5|issue=1|pages=70–7|pmid=20046150|doi=10.1097/COH.0b013e328333ad61}}</ref> Ang mga spesipikong pangyayaring adberso ay nauugnay sa ahenteng iniinom.<ref name=Montessori2004/> Ang ilan sa mga relatibong karaniwang epektong ito ang: [[nauugnay sa HIV na lipodystropiya]], [[dyslipidemia]], at [[diabetes mellitus]] lalo na sa mga gamot na tagapigil ng protease.<ref name=M121/> Ang ilang mga karaniwang sintomas ay kinabibilangan ng [[pagtatae]]<ref name=Montessori2004>{{cite journal| author=Montessori, V., Press, N., Harris, M., Akagi, L., Montaner, J. S. |title=Adverse effects of antiretroviral therapy for HIV infection | journal=CMAJ |year=2004 | pages=229–238 |volume=170 | issue=2 | pmid=14734438 | pmc=315530}}</ref><ref name="Burgoyne2008">{{Cite journal|author=Burgoyne RW, Tan DH|title=Prolongation and quality of life for HIV-infected adults treated with highly active antiretroviral therapy (HAART): a balancing act |journal=J. Antimicrob. Chemother. |volume=61 |issue=3 |pages=469–73|year=2008 |month=March |pmid=18174196|doi=10.1093/jac/dkm499 |url=http://jac.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=18174196}}</ref> at isang tumaas na panganib ng [[sakit na cardiovascular]].<ref>{{cite journal|last=Barbaro|first=G|author2=Barbarini, G|title=Human immunodeficiency virus & cardiovascular risk|journal=The Indian journal of medical research|date=2011 Dec|volume=134|issue=6|pages=898–903|pmid=22310821|doi=10.4103/0971-5916.92634|pmc=3284097}}</ref> Gayunpaman, ang mga epektong adberso ay mababa sa mga ilang mas bagong nirerekomiyendang paggamot.<ref name=Deut2010/> Ang gastos ay maaari ring maging isyu dahil sa ang ilang mga gamot na ito ay mahal<ref>{{cite journal|last=Orsi|first=F|author2=d'almeida, C|title=Soaring antiretroviral prices, TRIPS and TRIPS flexibilities: a burning issue for antiretroviral treatment scale-up in developing countries|journal=Current opinion in HIV and AIDS|date=2010 May|volume=5|issue=3|pages=237–41|pmid=20539080|doi=10.1097/COH.0b013e32833860ba}}</ref>. Gayunpaman, simula 2010, ang 47% ng mga nangangailangan nito ay umiinom nito sa may mababa at gitnang sahod na mga bansa.<ref name=UN2011Ten/> Ang ilang mga gamot ay maaaring maiugnay sa mga [[depekto sa kapanganakan]] sa mga sanggol ng inang may HIV at kaya ay hindi angkop sa mga babaeng umaasang magkaroon ng anak.<ref name=Deut2010/> <!--In children --> Ang mga rekomendasyon ng paggamot sa mga bata ay medyo iba kesa sa mga matatandang tao. Sa umuunlad na mga bansa simula 2010, ang 23% ng mga batang nangangailangan nito ay mayroong paglapit sa mga gamot na ito.<ref name=UN2011ONESIXTY>UNAIDS 2011 pg. 150–160</ref> Ang parehong World Health Organization at Estados Unidos ay nagrerekomiyenda ng paggamot para sa lahat ng mga bata na may mababa sa 12 buwan ang edad.<ref name=USKID2011/><ref name=WHOKID2010>{{cite book|title=Antiretroviral therapy for HIV infection in infants and children|year=2010|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-159980-1|page=2|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599801_eng.pdf|access-date=2012-08-27|archive-date=2014-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140224081130/http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599801_eng.pdf|url-status=dead}}</ref> Nirerekomiyenda ng Estados Unidos sa mga nasa pagitan ng 1 taon at 5 taon na may mga bilang na HIV RNA ng higit sa 100,000&nbsp;mga kopya/mL at sa mga higit sa 5 taon ng paggamot kapag ang mga bilang ng CD4 ay mababa sa 500/ul.<ref name=USKID2011>{{cite web|title=Guidelines for the Use of Antiretroviral Agents in Pediatric HIV Infection|url=http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/pediatricguidelines.pdf|work=The Panel on Antiretroviral Therapy and Medical Management of HIV-Infected Children|format=PDF|date=11 Agosto 2011|access-date=27 Agosto 2012|archive-date=16 Pebrero 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130216214548/http://www.aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/pediatricguidelines.pdf|url-status=dead}}</ref> === Mga impeksiyong oportunistiko === Ang mga paraan upang maiwasan ang mga impeksiyong oportunistiko ay epektibo sa maraming mga taong may HIV/AIDS. Ang paggamot ng mga antiviral ay kadalasang nagpapabuti ng kasalukuyan gayundin nagpapabawas ng panganib ng panghinaharap na mga impeksiyong oportunistiko. <ref name=Montessori2004/> Ang bakuna laban sa [[hepatitis A]] at [[hepatitis B]] ay ipinapayo sa lahat ng mga tao nasa panganib ng HIV bago sila mahawaan, gayunpaman, ang mga ito ay maaaring bakunahan pagkatapos mahawaan ng HIV.<ref name=Laurence>{{Cite journal | author=Laurence J | title=Hepatitis A and B virus immunization in HIV-infected persons | journal=AIDS Reader | year=2006 | pages=15–17 | volume=16 | issue=1 |pmid=16433468}}</ref> Ang prophylaxis na [[Trimethoprim/sulfamethoxazole]] sa pagitan ng apat at anim na linggong taong gulang at pagwawakas ng pagpapasuso sa mga sanggol na ipinanganak sa mga inang positibo sa HIV ay nirerekomiyenda sa mga pagtatakdang nililimitahan ng mga mapagkukunan.<ref name=UN2011ONESIXTY/> Ito ay nirerekomiyenda rin upang maiwasan ang PCP kapag ang bilang ng CD4 sa mga tao ay mababa sa 200&nbsp;mga selula/uL at sa mga mayroon o nakaraang mayroong PCP.<ref name=PCP2011>{{cite journal|last=Huang|first=L|author2=Cattamanchi, A; Davis, JL; den Boon, S; Kovacs, J; Meshnick, S; Miller, RF; Walzer, PD; Worodria, W; Masur, H; International HIV-associated Opportunistic Pneumonias (IHOP), Study; Lung HIV, Study|title=HIV-associated Pneumocystis pneumonia|journal=Proceedings of the American Thoracic Society|date=2011 Jun|volume=8|issue=3|pages=294–300|pmid=21653531|doi=10.1513/pats.201009-062WR|pmc=3132788}}</ref> Ang mga taong may malaking immunosuppresyon ay pinapayuhan rin na tumanggap ng terapiyang prophilaktiko para sa [[toxoplasmosis]] at [[Cryptococcus|Cryptococcus meningitis]].<ref name=PEPpocketguide>{{cite web | publisher=[[United States Department of Health and Human Services|Department of Health and Human Services]] | date=2 Pebrero 2007 | url=http://www.guideline.gov/summary/summary.aspx?ss=14&doc_id=6223&string=infected+AND+patients | title=Treating opportunistic infections among HIV-infected adults and adolescents. Recommendations from CDC, the National Institutes of Health, and the HIV Medicine Association/Infectious Diseases Society of America. | access-date=2012-08-27 | archive-date=2012-12-12 | archive-url=https://archive.today/20121212000558/http://www.guideline.gov/browse/archive.aspx | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130321011849/http://www.guideline.gov/browse/archive.aspx |date=2013-03-21 }}</ref> Ang mga angkop na nakakaiwas na mga pamamaran ay nagpabawas ng rate ng mga impeksiyong ito nang 50% sa pagitan ng 1992 at 1997.<ref name=InfectionBook2008/> === Medisinang alternatibo === Sa Estados Unidos, ang tinatayang 60% ng mga taong may HIV ay gumagamit ng iba't ibang mga uri ng [[alternatibong medisina]].<ref name="pmid18608078">{{Cite journal|author=Littlewood RA, Vanable PA |title=Complementary and alternative medicine use among HIV-positive people: research synthesis and implications for HIV care |journal=AIDS Care |volume=20 |issue=8 |pages=1002–18 |year=2008 |month=September |pmid=18608078 |pmc=2570227 |doi=10.1080/09540120701767216 |url=https://archive.org/details/sim_aids-care_2008-09_20_8/page/1002}}</ref> Ang pagiging epektibo ng karamihan ng mga terapiyang ito ay hindi napatunayan.<ref name="pmid15969772">{{Cite journal|author=Mills E, Wu P, Ernst E |title=Complementary therapies for the treatment of HIV: in search of the evidence |journal=Int J STD AIDS |volume=16 |issue=6 |pages=395–403 |year=2005 |month=June |pmid=15969772 |doi=10.1258/0956462054093962 |url=}}</ref> Tungkol sa payong pang-pagkain, may ilang ebidensiya na nagpapakita ng benepisyo sa mga suplemento ng [[mikronutriento]].<ref name="Irlam"/> Ang ebidensiya para sa suplementasyon ng [[selenium]] ay halo na ilang mga tentatibong ebidensiya ng benepisyo.<ref>{{cite journal|last=Stone|first=CA|author2=Kawai, K; Kupka, R; Fawzi, WW|title=Role of selenium in HIV infection|url=https://archive.org/details/sim_nutrition-reviews_2010-11_68_11/page/671|journal=Nutrition Reviews|date=2010 Nov|volume=68|issue=11|pages=671–81|pmid=20961297|doi=10.1111/j.1753-4887.2010.00337.x|pmc=3066516}}</ref> May ilang ebidensiya na ang suplementasyon ng [[bitamina A]] sa mga bata ay nagpapabawas ng kamatayan at nagpapabuti ng paglaki ng mga ito.<ref name=Irlam/> Sa Aprika sa mga babaeng buntis at nagpapasuso na may nakompromisong nutrisyon, ang suplementasyon ng multibitamina ay nagpabuti ng mga kalalabasan para sa parehong mga ina at mga sanggol.<ref name=Irlam>{{cite journal|last=Irlam|first=JH|author2=Visser, MM; Rollins, NN; Siegfried, N|title=Micronutrient supplementation in children and adults with HIV infection|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2010-12-08|issue=12|pages=CD003650|pmid=21154354|doi=10.1002/14651858.CD003650.pub3|editor1-last=Irlam|editor1-first=James H}}</ref> Ang pag-inom ng mga mikronutriento sa mga lebel ng [[RDA]] ng mga matandang tao na nahawaan ng HIV ay nirerekomiyenda ng [[World Health Organization]].<ref>{{cite journal|last=Forrester|first=JE|author2=Sztam, KA|title=Micronutrients in HIV/AIDS: is there evidence to change the WHO 2003 recommendations?|journal=The American journal of clinical nutrition|date=2011 Dec|volume=94|issue=6|pages=1683S–1689S|pmid=22089440|doi=10.3945/ajcn.111.011999|pmc=3226021}}</ref><ref name='WHO_nutrients'>{{Cite book | last = [[World Health Organization]] | title = Nutrient requirements for people living with HIV/AIDS: Report of a technical consultation | date = 2003–05 | location = Geneva | url = http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf | id = | isbn = | access-date = 31 Marso 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090325030154/http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf | archive-date = 2009-03-25 | deadurl = no | url-status = live }}</ref> Karagdagang isinasaad ng WHO na ang suplementasyon ng [[bitamina A]], [[zinc]], at [[iron]] sa ilang mga pag-aaral ay maaaring lumikha ng mga [[epektong adberso]] sa mga matatandang tao na nahawaan ng HIV.<ref name='WHO_nutrients' /> Walang sapat na ebidensiya upang suportahan ang paggamit ng mga [[medisinang herbal]].<ref>{{Cite journal|author=Liu JP, Manheimer E, Yang M |title=Herbal medicines for treating HIV infection and AIDS |journal=Cochrane Database Syst Rev|issue=3 |pages=CD003937 |year=2005 |pmid=16034917 |doi=10.1002/14651858.CD003937.pub2|url=|editor1-last=Liu|editor1-first=Jian Ping}}</ref> === Latentong HIV reservoir === Sa kabilan ng tagumpay ng mataas na aktibong terapiyang antiretroviral (''highly active antiretroviral therapy'' o HAART) sa pagkokontrol ng impeksiyong HIV at pagbabawas ng kamatayang kaugnay ng HIV, ang mga kasulukuyang rehimeng droga ay walang kakayahan na kompletong malipol ang impeksiyong HIV. Maraming mga taong nasa HAART ay nagkakamit ng pagsupil ng HIV sa mababa sa hangganan ng deteksiyon ng pamantayang mga klinikal na assay para sa maraming mga taon. Gayunpaman, sa paghinto ng HAART, ang bigat viral ng HIV ay mabilis na bumabalik na may sabay na pagbaba ng mga CD4+ na T-Selula na sa karamihan ng mga mga kaso na walang pagbalik sa paggamot ay tumutuloy sa AIDS. Upang matagumpay na maparami ang sarili nito, ang HIV ay dapat kumomberte ng [[RNA]] genome nito sa [[DNA]] na nag-aangkat naman sa [[nucleus ng selula]] ng hosto (host) at nagpapasok sa genome ng hosto sa pamamagitan ng aksiyon ng HIV [[integrase]]. Dahil ang pangunahing [[selula]]r na inaasinta ng HIV ang CD4+ T-Selula ay gumagampan bilang [[memorya]]ng mga selula ng [[sistemang immuno]], ang isinamang HIV ay maaaring manataling tulog (dormant) sa loob ng maraming mga taon at posible sa mga [[dekada]]. Ang latentong [[reservoir]] ay maaaring masukat sa pamamagitan ng kapwa-pagkukultura ng mga CD4+ T-Selula mula sa mga nahawaang pasyente sa mga CD4+ T-Selula mula sa hindi hawaang mga donor at sukatin ang protinang HIV o [[RNA]]. Ang pagkabigo ng mga kandidatong [[bakuna]] upang pumrotekta laban sa impeksiyong HIV at pagpapatuloy sa AIDS ay tumungo sa binagong pokus sa mga biolohikal na mekanismong responsable sa [[latensiya ng HIV]]. Ang isang limitadong panahon ng terapiya na nagsasama ng mga anti-retroviral sa mga droga na umaasinta ng latentong [[reservoir]] ay maaaring sa hinaharap ay pumayag sa kabuuang paglipol ng impeksiyong HIV. == Prognosis == Kung walang paggamot, ang net [[median]] na panahong ng pagpapatuloy (survival) ng buhay pagkatapos pagkahawa sa HIV ay tinatantiyang mga 9 hanggang 11 mga tao depende sa pangilalim na uri (subtype) na HIV at ang median na rate ng pagpaptuloy pagkatapos ng diagnosis ng AIDS sa mga kapaligirang limitado sa mga mapagkukunan na ang paggamot ay hindi makukuha ay sumasaklaw sa pagitan ng 6 hanggang mga 19 buwan depende sa pag-aaral. Sa mga area, na ang HAART ay malawak na makukuha para sa impeksiyong HIV at AIDS ay nabawasan ang rate ng kamatayan mula sa sakit nito nang mga 80% at nagpataas ng [[ekspektansiya ng buhay]] (natitirang inaasahang buhay) para sa mga bagong na-diagnose na impektado ng HIV na indibidwal ay mga 20 hanggang 50 taon. Habang ang mga bagong paggamot ay patuloy na pinauunlad at dahil ang HIV ay patuloy na nag-eebol ng [[resistansiya]] (hindi pagtalab) sa mga gamot, ang pagtatantiya ng panahong ng pagpapatuloy (survival) ay malamang patuloy na magbago. Kung walang terapiyang antiretroviral, ang kamatayan ay normal na nangyayari sa loob ng isang taon pagkatapos na ang indbidwal ay nagpatuloy sa AIDS. Ang karamihan sa mga pasyente ay namamatay mula sa mga oportunistikong mga impeksiyon o mga [[malignansiya]]ng kaugnay ng patuloy na pagkabigo ng [[sistemang immuno]]. Ang rate ng klinikal pagpapatuloy ng sakit ay malawak na nag-iiba sa pagitan ng mga indbidwal at naipakitang apektado ng maraming mga paktor gaya ng [[suseptibilidad]] (madaling mahawaan) at pangangalang pangkalusugan ng pagganang [[immuno]] at mga kapwa-impeksiyon, gayundin kung aling partikular na [[strain]] ng [[virus]] ang sangkot. == Epidemiolohiya == Tinatantiya ng [[UNAIDS]] at [[WHO]] (World Health Organization) na ang AIDS ay pumatay ng mahigit 25 milyong mga tao sa pagitan ng 1981 nang ito ay unang makilala at 2005 na gumagawa rito na isa sa pinakadestruktibong [[pandemika]] sa itinalang kasaysayan. Sa kabila ng napabuting paglapit (access) sa paggamot antiretroviral at pangangalaga sa maraming mga rehiyon sa buong mundo, ang pandemikang AIDS ay pumatay ng tinatantiyang 2.8 milyon (sa pagitan ng 2.4 at 3.3 milyon) na ang higit sa kalahting milyon (570,000) ay mga bata. Tinantiya rin ng [[UNAIDS]] na ang 33.3 milyong mga tao ay nabubuhay na may HIV sa dulo ng 2009 na tumaas mula 26.2 noong 1999. Kanilang tinantiya ang kaugnay ng AIDS na kamatayan noong 2009 na 1.8 milyon na bumaba sa tuktok (peak) na 2.1 milyon noong 2004 at ang mga bagong impeksiyon na 2.6 milyon na bumaba sa tuktok na 3.2 milyong noong 1997, at ang bilang ng mga indibidwal sa mababa o gitnang sahod (middle income) na mga bansa na tumatanggap ng terapiyang antiretroviral noong 2009 na 5.2 milyon na tumaas mula 4 milyon noong 2008. Ang [[Sub-Saharan Africa]] ay nananatili hanggang ngayon na pinaka masamang apektadong rehiyon na may tinatantiyang 22.5 milyong na kasalukuyang nabubuhay na may HIV (67% ng kabuuang pandaigdig), 1.3 milyong kamatayan (72% ng kabuuang pandaigdig) at 1.8 mga bagong impeksiyon (69% ng kabuuang pandaigdig). Gayunpaman, ang bilang ng mga bagong impeksiyon ay bumaba nang 19% sa buong rehiyong ito mula 2001 at 2009 at nang mahigit mga 25% sa 22 mga bansa sa sub-Saharan Africa sa panahong ito. Ang [[Asya]] ang ikalawang pinakamasamang apektadong rehiyon na may 4.9 milyong mga indidbiwal na nabubuhay na may HIV (15% ng kabuuang pandaigdig). Ang pinakahuling ulat ng pagsusuri ng World Bank's Operations Evaluation Department ay tumataya ng pagiging epektibo ng pagpapaunlad ng World Bank's country-level HIV/AIDS na asistansiya na inilalawan bilang dialogong patakaran, analitikong gawain at pagpapautang na may hayagang layunin ng pagbabawas ng sakop o epekto ng epidemikong AIDS. Ito ang unang komprehensibong pagsusuri ng HIV/AIDS suporta ng World Bank sa mga bansa mula sa pagsisimula ng epedimikang ito hanggang gitnang 2004. Dahil sa ang [[World Bank]] ay naglalayong tumulong sa pagpapatupad ng mga pambansang pamahalaang programa, ang kanilang karanasan ay nagbibigay ng mahalagang kabatiran kung paanong ang mga pambansang programa para sa AIDS ay magagawang mas epektibo. Ang pagpapaunlad ng HAART bilang isang epektibong terapiya ng impeksiyong HIV ay malaking nakabawas ng rate ng kamatayan mula sa sakit na ito sa mga area kung saan ang mga gamot na ito ay malawak na makukuha. Dahil sa ang [[ekspektansiya ng buhay]] ng mga indibidwal na may HIV ay dumagdag sa mga bansang ang HAART ay malawak na ginagamit, ang patuloy na pagkalat ng sakit na ito ay nagsanhi ng bilang ng mga taong nabubuhay na may HIV na labis na tumaas. Sa [[Aprika]], ang bilang ng mga kasong pagpasang HIV ng ina-sa-anak (mother-to-child-transmission o MTCT) at pagiging laganap ng AIDS ang nagsimulang bumaliktad ng mga dekada ng matatag na pagpapatuloy ng buhay sa mga bata. Ang mga bansang gaya ng Uganda ay nagtatangkang supilin ang epidemikang MTCT sa pamamagitan ng pag-aalok ng mga serbisyong VCT (voluntary counselling and testing/boluntaryong pagpapayo at pagsubok), PMTCT (prevention of mother-to-child transmission/pag-iwas na ina-sa-anak na transmisyon) at ANC (ante-natal care/pangangalagang ante-natal) na kinabibilangan ng pamamahagi ng terapiyang antiretroviral. == Kasaysayan == === Mga pinagmulan === Ang HIV ay inakalang nagmula sa hindi-taong mga [[Primates|primado]] sa [[sub-Saharan Aprika]] at naipasa sa mga tao sa huli ng ika-19 o simula ng ika-20 [[siglo]]. Ang unang papel na kumikilala ng paterno (pattern) ng mga oportunistikong impeksiyon na katangian ng AIDS ay naiulat noong 1981. Ang parehong [[HIV-1]] at [[HIV-2]] ay pinaniniwalaang nagmula sa Kanularang-Sentral na [[Aprika]] at tumalon sa mga [[species]] (isang prosesong tinatawag na [[zoonosis]]) mula sa hindi-taong mga [[Primates|primado]] tungo sa mga tao (humans). Ang HIV-1 ay lumilitaw na nagmula sa katimugang [[Cameroon]] sa pamamagitan ng [[ebolusyon]] ng [[SIV]] (cpz) na isang [[simiang immunodeficiency virus]] (SIV) na humahawa ng mga ligaw (wild) na [[chimpanzee]]. Ang HIV-1 ay nagmula sa [[SIVcpz]] enedemiko sa pangilalim na species/subspecies ng [[chimpanzee]] na [[Pan troglodytes troglodytes]]. Ang pinakamalapit na kamag-anak ng HIV-2 ang [[SIV (smmm)]] na isang virus ng [[sooty mangabey]] (Cercocebus atys atys) na isang [[Lumang Daigdig]] na [[unggoy]] na nabubuhay sa [[litoral]] na Kanlurang Aprika mula katimugang [[Senegal]] hanggang kanluraning [[Ivory Coast]]. Ang mga Lumang Daigdig na mga unggoy gaya ng mga [[kwagong unggoy]] ay hindi tinatalaban ng impeksiyong HIV-1 na posibleng dahil sa [[genome|genomikong]] [[fusion]] ng dalawang [[gene]] ng resistansiya (pagiging hindi tinatablan). Ang HIV-1 ay inakalang tumalon sa harang ng [[species]] sa hindi bababa sa tatlong magkahiwalay na mga okasyon na nagpalitaw ng tatlong mga pangkat ng virus na M, N, at O. May ebidensiyang ang mga tao na nakilahok sa mga gawaing [[bushmeat]] bilang mga [[mangangaso]] (hunters) o tagatinda ng bushmeat ay karaniwang nagtatamo ng [[SIV]]. Gayunpaman, ang [[SIV]] ay isang mahinang [[virus]]. Ito ay karaniwang sinusupil ng [[sistemang immuno]] ng tao sa loob ng mga linggo ng pagkakahawa nito. Inakalang ang ilang mga pagpasa ng virus mula indibidwal-sa-indibidwal sa mabilis na paghalili ay kailangan upang pumayag sa sapat na panahong ito ay mag-[[mutasyon|mutado]] (mutate) sa HIV. Sa karagdagan, dahil sa relatibong mababang rate ng tao-sa-taong pagpasa nito, ito ay maaari lamang kumalat sa kabuuan ng populasyon sa presensiya ng isa o higit sa mga kanelong (channels) pagpasang mataas na panganib na inakalang hindi umiiral sa [[Aprika]] bago ang ika-20 [[siglo]]. Ang spesipikong minungkahing mga kanelong pagpasang mataas na panganib na pumapayag sa [[virus]] na maka-angkop (adapt) sa mga tao at kumalat sa buong lipunan ay depende sa iminungkahing panahong ng hayop-sa-taong pagtawid. Ang mga [[henetika|henetikong]] pag-aaral ng virus ay nagmumungkahing ang pina-kamakailang (most recent) na ninuno ng HIV-1 M pangkat ay pinepetasahan ng pabalik sa circa 1910. Ang mga tagataguyod ng petsang ito ay nag-uugnay ng epidemikang HIV sa paglitaw ng [[kolonyalismo]] at paglago ng malaking mga kolonyal na siyudad Aprika na tumungo sa pagbabagong panlipunan kabilang ang mas mataas na digri ng [[sekswual na promiskuidad]], pagkalat ng [[prostitusyon]] at ang sabay na mataas na prekwensiyang mga sakit na [[genital ulcer]] gaya ng [[syphilis]] sa mga bagong kolonyal na siyudad. May ebidensiyang ang mga rate ng transmisyon ng HIV sa [[pakikipagtalik|pakikipagtalik pampuke]] bagaman medyo mababa sa ilalim ng mga regular na sirkunstansiya ay maaaring tumaas ng mga sampu kung hind daang beses kung ang isa sa mga katalik ay dumadanas ng [[Sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]] (STD) na resulta ng [[genital ulcer]]. Ang simula nang 1900 na mga kolonyal na mga siyudad ay kilala dahil sa mataas na paglaganap ng [[prostitusyon]] at [[STD]] na [[genital ulcer]] sa digri na noong 1928, kasingrami ng 45% ng mga residenteng babae ng silanganing [[Kinshasa]] ay inakalang mga [[prostitut]] at noong 1933, ang mga 15% ng lahat ng mga resident ng parehong siyudad ay impektado ng isa sa mga anyo ng [[syphilis]]. Ang alternatibong pananaw ay nagsasaad na ang hindi ligtas na mga kasanayang [[medikal]] sa [[Aprika]] sa mga panahong pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] gaya ng hindi sterilisadong muling paggamit pang-isahing gamit na mga [[siringhe]] (syrigne) habang isinasagawa ang pangmasang [[pagbabakuna]], mga kampanyang paggamot na [[antibiotiko]] at anti-[[malaria]] ang inisyal na mga [[vector]] na pumayag sa virus na maka-angkop (adapt) sa mga tao at kumalat. Ang pinakaunang maiging nadokumentong kaso ng HIV sa tao ay pinetsahan ng pabalik sa 1959. Ang [[virus]] na HIV ay maaaring umiiral na sa [[Estados Unidos]] sa simula ng 1966 ngunit ang malawak na karamihang mga impeksiyon ay nangyayari sa labas ng [[Sub-Saharan Aprika]] (kabilang ang Estados Unidos) ay mababakas pabalik sa isang hindi kilalang indibidwal na nahawaan ng HIV sa [[Haiti]] at nagdala naman ng impeksiyon sa Estados Unidos noong mga 1969. Ang [[epidemika]] ay mabilis namang kumalat sa mga mataas na panganib na pangkat (sa simula ay mga seksuwal na promiskuosong mga [[homoseksuwal]]). Noong 1978, ang pagiging laganap ng HIV-1 sa mga baklang lalakeng resident ng [[New York]] at [[San Francisco]] ay tinatantiyang 5% na nagmumungkahing ang ilang mga libong indibidwal sa Estados Unidos ay nahawaan na sa panahong ito. === Pagkakatuklas === Ang AIDS ay unang klinikal na napagmasdan sa pagitan ng huli nang 1980 at simula nang 1981. Ang mga tagagamit ng [[panturok ng droga]] (drug injection) at mga [[homoseksuwal]] na lalakeng hindi alam ang dahilan ng huminang [[immunidad]] ay nagpakita ng mga [[sintomas]] ng [[Pneumocystis carinii pneumonia]] (PCP) na isang bihirang oportunistikong impeksiyon na alam sa mga panahong ito na nakikita sa mga taong may labis na nakomopromisong (huminang) mga [[sistema ng immuno]]. Sandaling pagkatapos nito, ang karagdagang mga baklang lalake ay nakitaan ng nakaraang bihirang [[kanser ng balat]] na tinatawag na [[Kaposi’s sarcoma]] (KS). Marami pang mga kaso ng PCP at KS ang mabilis na lumitaw na umalerto sa [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) ng [[Estados Unidos]]. Ang isang CDC task force ay binuo upang imonitor ang pagsiklab ng mga kasong ito. Pagkatapos makilala ang isang paterno ng anomalosong mga sintomas na nakikita sa mga pasyente, pinangalan ng CDC task force ang kondisyong ito na ''acquired immune deficiency syndrome'' (AIDS). Noong 1983, ang dalawang magkahilaway na mga pangkat pagsasaliksik na pinangunahan nina [[Robert Gallo]] at [[Luc Montagnier]] ay independiyenteng naghayag na ang isang nobelang (novel) [[retrovirus]] ay maaaring umaapekto sa mga pasyente ng AIDS at kanilang inilimbang ang kanilang mga natuklasan sa parehong isyu ng hornal na ''Science''. Inangkin ni Gallo na ang [[virus]] na naihiwalay (isolated) ng kanyang pangkat mula sa pasyente ng AIDS ay mapapansing katulad sa hugis sa ibang pantaong [[T-lymphotropic viruses]] (HTLVs) na ang kanyang pangkat ang unang naghiwalay. Tinawag ng pangkat ni Gallo ang kanilang bagong naihiwalay na virus na HTLV-III. Sa parehong panahon, ang pangkat ni Montagneir ay naghiwalay ng virus mula sa pasyenteng kinakikitaan ng [[lymphadenopatiya]] (pamamaga ng [[kulani]]) ng leeg at kahinaang pisikal na dalawang mga klasikong sintomas ng AIDS. Sa pagsasalungat ng ulat mula sa pangkat ni Gallo, si Montagnier at ang kanyang mga kasama ay nagpakitang ang core na mga [[protina]] ng virus na ito ay [[sistemang immuno|immunolohikal]] na iba mula sa nasa HTLV-I. Pinangalan ng pangkat ni Montagnier ang kanilang naihiwalay na virus na lymphadenopathy-associated virus (LAV). Ang pangalang HIV ay napili bilang kompromiso sa pagitan ng mga dalawang pang-aankin na LAV at HTLV-III. Kung si Gallo o Montagnier ang nararapat ng mas higit na kredito sa pagkakatuklas ng virus na nagsasanhi ng AIDS ay isang bagay ng malaking kontrobersiya. Kasama ng kanyang kasamang si [[Françoise Barré-Sinoussi]], si Montagnier ay ginawaran ng kalahati ng 2008 [[Gantimpalang Nobel]] sa [[Physiolohiya]] o Medisina sa kanyang "pagkakatuklas ng human immunodeficiency virus". Si [[Harald zur Hausen]] ay nakisalo rin sa Gantimpalang Nobel sa kanyang pagkakatuklas na ang [[human papilloma virus]] ay tumutungo sa [[kanser na serbikal]] ngunit si Gallo ay hindi isinama. Sinabi ni Gallo na "isang pagkasiphayo" na hindi siya napangalanan bilang kapwa resipyente ng Gantimpalang Nobel. Sinabi ni Montagnier na siya ay "nagulat" na si Gallo ay hindi kinilala ng komite ng Nobel na sinasabing: "Mahalaga sa akin na mapatunayang ang HIV ang sanhi ng AIDS at si Gallo ay may napakahalagang papel dito. Ako'y labis na nalulungkot para kay Robert Gallo." == Pagtanggi sa AIDS == Ang maliit na pangkat ng mga indibidwal ay patuloy na tumututol sa koneksiyon sa pagitan ng HIV at AIDS, pagtanggi sa pag-iral ng mismong HIV o ang balidad ng pagsubok (testing) ng HIV at mga paraang paggamot. Ang mga pag-aangking ito na tinatawag na [[AIDS denialism]] ay sinuri at itinakwil ng pamayanang siyentipiko. Gayunpaman, ang mga pangkat na ito ay may malaking epektong pampolitika partikular na sa Timog Aprika kung saan ang opisyal na pagyakap ng pamahaalan nito sa [[AIDS denialism]] ay responsable sa hindi epektibo nitong tugon sa epidemikang AIDS sa bansang ito at sinisi sa daang mga libong maiiwasang kamatayan at mga impeksiyong HIV. == Pananaliksik == === Transplantasyon ng stem cell === Noong 2007, ang isang 40 taong gulang lalakeng positibo sa HIV ay nabigyan ng [[stem cell transplant]] bilang bahagi ng kanyang paggamot para sa [[acute myelogenous leukemia]] (AML). Ang ikalawang transplant ay isinagawa pagkatapos ng isang taon pagkatapos ng [[relapse]] (pagbalik sa dating kondisyon). Ang donor ay napili hindi laman dahil sa kompatibilidad [[henetika|henetiko]] kundi dahil sa pagiging homozygous rin para sa mutasyong [[CCR5-Δ32]] na nagbibigay ng [[resistansiya]] (pagiging hindi tinatablan) sa impeksiyong HIV. Pagkatapos ng 20 buwan na walang paggamot ng drogang antiretroviral, iniulat na ang mga lebel ng HIV sa dugo ng tumanggap nito, [[marrow ng buto]] at [[bower]] ay mababa sa hangganan (limit) ng deteksiyon. Ang virus ay nanatiling hindi matukoy (undetectable) sa paglipas ng tatlong taon pagakatapos ng unang transplant. Bagaman inilarawan ng mga mananaliksik at komentador ang resultang ito bilang lunas (cure) ang iba ay nagmungkahing ang virus ay maaaring nananatiling tago sa mga [[tisyu]] gaya ng [[utak]] na isang viral [[reservoir]]. Ang paggamot gamit ang [[stem cell]] ay nananatiling iniimbestigahan dahil sa kalikasang [[anekdotal]] nito, ang sakit at ang panganib ng kamatayan na kaugnay ng mga stem cell transplant at ang kahirapan ng paghanap ng mga angkop na donor ng stem cell. === Mga ahenteng immunomodulatoryo === Sa pagkokomplementa ng mga pagsisikap na kontrolin ang [[replikasyon ng virus]], ang mga [[immunoterapiya]] na maaaring makatulong sa paggaling ng [[sistemang immuno]] ay siniyasat sa nakaraan at may mga patuloy na pagsubok (trial) na isinasagawa kabilang ang IL-2 at IL-7. == Tingnan din == * [[HIV]] == Sanggunian == {{Reflist|2|refs= <ref name=TransmissionM2007>{{cite book|last=Markowitz|editor-first=William N. |editor-last=Rom |first=Steven B.|title=Environmental and occupational medicine|year=2007|publisher=Wolters Kluwer/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-0-7817-6299-1|page=745|url=http://books.google.ca/books?id=H4Sv9XY296oC&pg=PA745|edition=4th}}</ref> <ref name=UN2011Ten>UNAIDS 2011 pg. 1–10</ref> <ref name=Kallings>{{Cite journal|journal= J Intern Med |year=2008|volume=263|issue=3|pages=218–43 |title= The first postmodern pandemic: 25 years of HIV/AIDS |author= Kallings LO|doi=10.1111/j.1365-2796.2007.01910.x|pmid=18205765|url=https://doi.org/10.1111/j.1365-2796.2007.01910.x}} (subscription required)</ref> <ref name=M121>Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 121.</ref> <ref name=InfectionBook2008>{{cite book|editor-last=Smith|editor-first=Blaine T.|title=Concepts in immunology and immunotherapeutics|year=2008|publisher=American Society of Health-System Pharmacists|location=Bethesda, Md.|isbn=978-1-58528-127-5|page=143|url=http://books.google.ca/books?id=G46DrdlxNJAC&pg=PA143|edition=4th}}</ref> }} {{STD/STI}} [[Kategorya:Panggagamot]] [[Kategorya:Sakit na sanhi ng virus]] [[Kategorya:Kalusugan]] [[Kategorya:Mga sakit na nakukuha sa pakikipagtalik]] [[Kategorya:HIV/AIDS]] 1af4nk0y79anvy8n4q8wvf3lz81l7c3 0 4883 2221292 2221173 2026-08-22T01:37:14Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221292 wikitext text/x-wiki {{year nav|{{PAGENAME}}}} Ang '''1918''' (MCMXVIII) ay isang karaniwang taon na nagsimula noong Martes sa [[Kalendaryong Gregoryano]] at Lunes sa [[Kalendaryong Juliyano]]. Ito ang ika-1918 na taon ng [[Karaniwang Panahon (kalendaryong Gregoryano)|Karaniwang Panahon]] (''Common Era'', CE) at ''[[Anno Domini]]'' (AD), ang ika-918 na taon ng ikalawang milenyo, ang ika-18 na taon ng [[Ika-20 dantaon|ika-20]] [[Ika-20 dantaon|dantaon]], at ang ika-9 na taon ng dekada 1910. Sa pagsisimula ng 1918, ang Kalendaryong Gregoryano ay 13 araw na nauuna sa Kalendaryong Juliyano, na nanatiling ginagamit sa ilang lokalidad hanggang 1923. Ang kasunduang tigil-putukan na epektibong nagwakas sa [[Unang Digmaang Pandaigdig]] ay naganap sa ikalabing-isang oras ng ikalabing-isang araw ng ikalabing-isang buwan ng taong ito. Sa taon ding ito, ang pandemya ng [[Pandemyang trangkaso ng 1918|trangkasong Espanyol]] ay kumitil ng tinatayang 50 hanggang 100 milyong katao sa buong mundo. Sa [[Rusya]], ang taong ito ay may 352 araw lamang. Bunga ng paglipat mula sa Kalendaryong Juliyano patungo sa Kalendaryong Gregoryano, kinailangang laktawan ang 13 araw. Ang Miyerkules, Enero 31 (Kalendaryong Juliyano) ay kaagad na sinundan ng Huwebes, Pebrero 14 (Kalendaryong Gregoryano). == Kaganapan == * [[Enero]] – [[Pandemyang trangkaso ng 1918|Pandemya ng trangkaso noong 1918]]: Ang "trangkasong Espanyol" ay unang naobserbahan sa [[Kondado]] ng Haskell, [[Kansas]], Estados Unidos.<ref name="Barry">{{cite book |last=Barry |first=John M. |url=https://archive.org/details/greatinfluenzaep00barr |title=The Great Influenza; The Story of the Deadliest Pandemic in History |publisher=Penguin Books |year=2005 |isbn=978-0143036494 |location=New York |language=en |url-access=registration}}</ref> * [[Enero 18]] – Idinaos sa Konzerthaus sa [[Viena]] ang Makasaysayang Konsiyerto para sa Kapakinabangan ng mga Balo at Ulila ng mga Sundalong [[Austria|Austriyano]] at [[Unggriya|Unggaro]].<ref>{{Cite web |date=2014-02-10 |title=Historical Concert for the Benefit of Widows and Orphans |url=http://www.wdl.org/en/item/4585/#languages=deu&page=5 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150622073027/http://www.wdl.org/en/item/4585/#languages=deu&page=5 |archive-date=Hunyo 22, 2015 |access-date=2014-06-22 |work=World Digital Library |language=en}}</ref> * [[Pebrero 6]] – [[Karapatan]] ng [[kababaihan]] sa [[Halalan|pagboto]] sa [[Reyno Unido]]: Ipinagkaloob ng Batas sa Pagkakatawan ng mga Mamamayan ang [[Pagboto ng mga kababaihan|karapatang bumoto]] sa karamihan ng mga kababaihang may edad na 30 taong gulang pataas.<ref name="Pocket On This Day">{{cite book |title=Penguin Pocket On This Day |url=https://archive.org/details/penguinpocketont0000unse |publisher=Penguin Reference Library |year=2006 |isbn=0-14-102715-0 |language=en}}</ref> * [[Marso 12]] – Naging bagong kabisera ng [[Sobyetikong Rusya]] ang [[Mosku]] dahil sa panganib sa seguridad na dulot ng pagiging napakalapit ng [[Petrograd]] sa mga teritoryong nasakop ng [[Gitnang Kapangyarihan]] sa panahon ng "''Operation Fist Punch''".<ref>Tucker & Roberts 2005, p. 663 (sa Ingles)</ref> * [[Abril 21]] – Isang lindol ang yumanig sa katimugang [[California]], [[Estados Unidos]] na nagdulot ng pinsalang nagkakahalaga ng $200,000, ikinamatay ng isang tao, at ikinasugat ng ilan pa.<ref>{{citation |last=Townley |first=S.D. |title=The San Jacinto earthquake of April 21, 1918 |url=http://m.bssaonline.org/content/8/2-3/45.extract |journal=Bulletin of the Seismological Society of America |volume=VIII |number=2–3 |pages=45–52 |year=1918 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511150008/https://pubs.geoscienceworld.org/ssa/bssa/article-abstract/8/2-3/45/119241/The-San-Jacinto-earthquake-of-April-21-1918?redirectedFrom=fulltext |publisher=Seismological Society of America |language=en |bibcode=1918BuSSA...8...45T |doi=10.1785/BSSA0080020045 |access-date=Abril 2, 2018 |archive-date=Mayo 11, 2020 |s2cid=133342475 |url-status=dead |url-access=subscription}}</ref> * [[Mayo 24]] – Ang mga kababaihan sa [[Canada]], maliban sa mga residente ng [[Québec|Quebec]], ay pinagkalooban ng [[Pagboto ng mga kababaihan|karapatang bumoto]] sa mga [[pederal]] na [[halalan]].<ref>{{Cite web |title=Women's Right to Vote in Canada |url=https://lop.parl.ca/sites/ParlInfo/default/en_CA/ElectionsRidings/womenVote |access-date=2018-02-22 |website=lop.parl.ca |language=en}}</ref> * [[Hunyo 1]] – Ang epidemya ng [[Pandemyang trangkaso ng 1918|trangkasong Kastila]] ay naging isang [[pandemya]], na kumitil ng mahigit 30 milyong buhay sa sumunod na anim na buwan.<ref>{{cite web |title=La Grippe Espagnole de 1918 |url=http://www.pasteur.fr/infosci/conf/CRC/Grippe_CRC.ppt |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604144218/http://www.pasteur.fr/infosci/conf/CRC/Grippe_CRC.ppt |archive-date=Hunyo 4, 2011 |access-date=3 Mayo 2011 |publisher=Institut Pasteur |language=en}}</ref> * [[Hunyo 9]] – Ginampanan ni Theda Bara ang pangunahing papel sa tahimik na dramang ''Under the Yoke'', na kalaunan ay naging kontrobersyal dahil sa paglalarawan nito sa [[mga Pilipino]] at sa panig lamang ng pananaw nito hinggil sa [[pananakop ng Estados Unidos sa Pilipinas]].<ref>Dr. Nathan Bradford, "1901–1935: How Americans and Filipinos regarded each other" in "Proceedings of the Second International Academic Conference on the Cultural Images of Colonial Domination", Cape Town, 1999 (sa Ingles)</ref> * [[Hunyo 18]] – Itinatag sa [[Guagua]], [[Pilipinas]], ang kauna-unahang [[Guagua National Colleges]] (Pambansang Kolehiyo ng Guagua).<ref>{{cite web |title=History-GNC |url=https://gnc.edu.ph/ |access-date=3 Disyembre 2017 |website=GNC |publisher=GNC Portal |language=en}}</ref>[[Talaksan:Grand Duchess Anastasia Nikolaevna Crisco edit letters removed.jpg|thumb|Si Gran Dukesa Anastasia Nikolaevna ng Rusya na pinatay sa utos ng partidong Bolshivek noong Hulyo 17, 1918. Pinatay din ang kanyang ama na si Tsar Nicholas II, mga kaanak at kasama sa bahay. Ang sinasabing pagkaligtas ni Anastasia ay naging paksa ng mga pelikula (gaya ng [[Anastasia (pelikula noong 1997)|animasyong pelikula noong 1997]] at ng pelikula noong 1956 na pinagbatayan nito, na pinagbidahan nina [[Ingrid Bergman]] at Yul Brynner), mga pelikulang ginawa para sa telebisyon, at isang [[musikal]] sa Broadway na batay sa animasyong pelikula noong 1997.]] * [[Hulyo 17]] – Sa utos ng [[Bolshevik|Partidong Bolshevik]] at isinagawa ng [[Cheka]], binaril at pinatay sa Bahay Ipatiev sa [[Ekaterinburg]], [[Rusya]], ang dating [[tsar]] ng [[Tsarato ng Rusya|Rusya]] na si [[Nicolas II ng Rusya|Nicholas II]] at ang kaniyang asawang si Alexandra Feodorovna. Pinaslang din ang kanilang mga anak na sina Olga, Tatiana, Maria, Anastasia, at Alexei. Napatay rin ang manggagamot ng maharlikang pamilya na si Eugene Botkin, ang kasambahay na si Anna Demidova, ang tauhang si Alexei Trupp, at ang kusinerong si Ivan Kharitonov.<ref>{{cite book |last1=Rappaport |first1=Helen |title=The Last Days of the Romanovs: Tragedy at Ekaterinburg |date=2010 |publisher=St. Martin's Griffin |isbn=978-0312603472 |pages=178–186 |language=en}}</ref> * [[Agosto 30]] – Bilang tugon sa [[Rebolusyong Oktubre]] sa Rusya, binaril at nasugatan si [[Vladimir Lenin]] ni Fanny Kaplan sa [[Mosku]], subalit nakaligtas siya.<ref>{{cite journal |last=Lyandres |first=Semion |date=Taglagas 1989 |title=The 1918 Attempt on the Life of Lenin: A New Look at the Evidence |url=https://archive.org/details/sim_slavic-review_fall-1989_48_3/page/432 |journal=Slavic Review |language=en |publisher=Cambridge University Press |volume=48 |issue=3 |pages=432–448 |doi=10.2307/2498997 |jstor=2498997 |s2cid=155228899}}</ref> * [[Setyembre 7]] – Inilathala ni John Brian Christopherson ang kaniyang natuklasan na ang antimonyo potasyum tartrato ay isang mabisang lunas sa ''bilharzia'', isang sakit na dulot ng mga parasitikong ''flatworm'' (platelminto o [[Platyhelminthes]]).<ref>{{cite journal |last=Christopherson |first=J. B. |year=1918 |title=The Successful Use of Antimony in Bilharziosis |url=https://zenodo.org/record/1907214 |journal=The Lancet |language=en |volume=192 |issue=4958 |page=325 |doi=10.1016/S0140-6736(01)02807-0}}</ref> * [[Oktubre 3]] – Itinalaga ni [[Guillermo II ng Alemanya|Kaiser Wilhelm]] si Prinsipe Maximilian ng Baden bilang [[Kansilyer ng Alemanya]].<ref>{{Cite book |last=Haffner |first=Sebastian |title=Die deutsche Revolution 1918/19 (German) |publisher=Kindler |year=2002 |isbn=3-463-40423-0 |page=44 |language=en}}</ref> * [[Nobyembre 23]] – Nagsimula ang pamahalaang militar ng [[Britanya (ngalan ng pook)|Britanya]] sa [[Palestina]].<ref>{{cite book |last=Biger |first=Gideon |url=https://books.google.com/books?id=jC9MbKNh8GUC |title=The Boundaries of Modern Palestine, 1840–1947 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=978-0-7146-5654-0 |location=London |pages=55, 164 |language=en |access-date=2009-05-02}}</ref> * [[Disyembre 3]] – Isang maliit na singsing na [[Eklipse ng araw|eklipse ng Araw]] (''annular solar eclipse'') ang nagtakip sa 94% ng [[Araw (astronomiya)|Araw]] sa isang malawak na landas na may lapad na hanggang 236.4 [[kilometro]], at tumagal nang 7 minuto at 5.69 segundo. Namataan ang eklipse sa malaking bahagi ng [[Timog Amerika]], kabilang ang [[Santiago, Tsile|Santiago]], [[Buenos Aires, Cauca|Buenos Aires]], at [[Montevideo]], gayundin sa ilang bahagi ng Timog-Kanlurang [[Aprika]].<ref>{{cite web |title=Saros Series 131 |url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsaros/SEsaros131.html |access-date=6 Oktubre 2018 |website=Catalog of Solar Eclipses |publisher=NASA |language=en}}</ref> ==Kapanganakan== [[Talaksan:Lucrecia Roces Kasilag 2018 Philippines stamp (cropped).jpg|thumb|296x296px|[[Lucrecia Kasilag]]]] * [[Lucrecia Kasilag]] * [[Bayani Casimiro]] * [[Ingmar Bergman]] * [[Chichay]] * [[Jose de Cordova]] * [[Richard Feynman]] * [[João Goulart]] * [[Katherine Johnson]] * [[Nelson Mandela]] * [[Birgit Nilsson]] * [[Patrick O'Donovan]] * [[Lili St. Cyr]] * [[Robert Stewart]] * [[Joseph Wiseman]] == Kamatayan == [[Talaksan:Mariano Ponce's passport application.jpg|thumb|200x200px|[[Mariano Ponce]]]] * [[Annie Bidwell]] * [[Karl Ferdinand Braun]] * [[Claude Debussy]] * [[Hermann Cohen]] * [[John Rundle Cornish]] * [[Georg Cantor]] * [[Nicolas II ng Rusya]] * [[Mariano Ponce]] * [[Sai Baba ng Shirdi]] * [[Severino de las Alas]] * [[Juan Crisostomo Soto]] == Mga sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Taon]] [[Kategorya:1918]] tw9lrcoecgyroxmkbmnl6ifimjdsupx 0 4958 2221293 2217184 2026-08-22T01:45:07Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 3 books for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221293 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Mundo}}{{Ibang gamit}}{{use dmy dates}}<!-- Panatilihin ang paggamit sa tuldik sa unang banggit sa paksa. --> {{Infobox planet <!--------------------------------------------------------------------------------------- This infobox has been formatted in the same way as those for other planets and bodies in the Solar System, so please do not change it without discussion on the talk page. Scroll down to get beyond this long template and edit the main body text. ---------------------------------------------------------------------------------------->| background = LightSteelBlue | name = Daigdig | alt_names = {{Hlist|[[mundo]]|[[lupa]]|[[globo]]|[[Terra]]|[[Gaia]]|{{lang|en|Earth}}|{{lang|en|world}}}} | adjectives = {{Hlist|pandaigdig|pandaigdigan|global|mundiyal}} | symbol = [[File:Earth symbol (bold).svg|24px|class=skin-invert|🜨]] at [[File:Globus cruciger (bold).svg|class=skin-invert|24px|♁]] | image = The Blue Marble, AS17-148-22727.jpg | caption = ''[[Ang Bughaw na Holen]]'', [[Apollo 17]], Disyembre 1972 | epoch = [[J2000.0|J2000]]<ref group="n" name="epoch" /> | aphelion = {{val|152,097,597|u=km}} | perihelion = {{val|147,098,450|u=km}}<ref group="n" name="apsis" /> | time_periastron = 3 Enero 2026 | semimajor = {{val|149,598,023|u=km}}<ref name="VSOP87" /> | eccentricity = {{val|0.0167086}}<ref name="VSOP87" /> | period = {{convert|365.256363004|d|yr|comma=gaps|abbr=on|lk=out|disp=x|<ref name="IERS" /><br />(|[[Taong Julian (astronomiya)|_j]])}} | avg_speed = {{val|29.7827|u=km/s}}<ref name="earth_fact_sheet" /> | mean_anomaly = {{val|358.617|u=°}} | inclination = {{ublist |{{val|7.155|u=°}} – ekwador ng [[Araw (astronomiya)|Araw]]; |{{val|1.57869|u=°}} – [[imbaryableng lapag]];<ref name="Allen294" /> |{{val|0.00005|u=°}} – J2000 [[ekliptiko]]}} | asc_node = {{val|-11.26064|u=°}} – J2000 ekliptiko<ref name="earth_fact_sheet" /> | arg_peri = {{val|114.20783|u=°}}<ref name="earth_fact_sheet" /> | satellites = 1 ([[Buwan (astronomiya)|Buwan]]) | allsatellites = yes | mean_radius = {{val|6371.0|u=km}}<ref name="hbcp2000" /> | equatorial_radius = {{val|6378.137|u=km}}<ref name=usno /><ref name="WGS-84" /> | polar_radius = {{val|6356.752|u=km}}<ref name="cazenave_ahrens1995" /> | flattening = 1/{{val|298.257222101}} ([[ETRS89]])<ref name="IERS2004" /> | circumference = {{unbulleted list | {{val|40075.017|u=km}} [[ekwador]]<ref name="WGS-84">{{cite web|title=World Geodetic System|lang=en|trans-title=Pandaigdigang Heodetikong Sistema|url=http://earth-info.nga.mil/GandG/wgs84/|archive-url=https://web.archive.org/web/20200311023739/https://earth-info.nga.mil/GandG/wgs84/|archive-date=11 March 2020|work=[[National Geospatial-Intelligence Agency]]}}</ref> | {{val|40007.86|u=km}} [[meridyano (heograpiya)|meridyano]]<ref name="WGS-84-2" /><ref group="n" name="circ">Halos eksaktong 40,000&nbsp;km ang [[sirkumperensiya]] ng Daigdig dahil naka-{{lang|en|calibrate}} ang [[metro]] sa sukat na ito, o mas tumpak sabihin na 1/10-milyon ng layo ng magkabilang polo at ng ekwador.</ref> }} | surface_area = {{unbulleted list |{{val|510,072,000|u=km2}}<ref name="Pidwirny 2006_8" /><ref group="n" name="surfacecover" /> |Land: {{val|148,940,000|u=km2}} |Water: {{val|361,132,000|u=km2}} }} | volume = {{val|1.08321|e=12|u=km3}}<ref name="earth_fact_sheet" /> | mass = {{val|5.972168|e=24|u=kg}}<ref name="earthmass" /> | density = {{convert|5513|kg/m3|g/cm3|comma=gaps|abbr=on|disp=out}}<ref name="earth_fact_sheet" /> <!--- Planetary densities are conventionally given in g/cm3 instead of kg/m3 ---> | surface_grav = {{val|9.80665|u=m/s2|}}<ref name="NIST2008" /><br />(eksaktong 1 [[Standard gravity|g₀]]) | moment_of_inertia_factor = 0.3307<ref name="Williams1994" /> | escape_velocity = {{val|11.186|u=km/s}}<ref name="earth_fact_sheet" /> | rotation = {{longitem|{{val|1.0|u=d}} <br /> (24h 00&nbsp;m 00s)}} | sidereal_day = {{longitem|{{val|0.99726968|u=d}}<ref name="Allen296" /> <br /> (23h 56&nbsp;m 4.100s)}} | rot_velocity = 1674.4 km/h<ref name="Cox2000" /> | axial_tilt = {{val|23.4392811|u=°}}<ref name="IERS" /> | albedo = {{ublist|class=nowrap |0.434 [[Heometrikong albedo|heometriko]]<ref name="earth_fact_sheet" /> |0.294 [[Bond albedo|Bond]]<ref name="earth_fact_sheet" />}} | single_temperature = {{cvt|255|K|C|0}}<br />([[Epektibong temperatura|temperatura sa blackbody]])<ref name="American Chemical Society 2013">{{cite web | title=Atmospheres and Planetary Temperatures|trans-title=Mga Temperatura ng Atmospera at Planeta|lang=en | website=American Chemical Society | date=18 July 2013 | url=https://www.acs.org/climatescience/energybalance/planetarytemperatures.html| archive-url=https://web.archive.org/web/20230127144936/https://www.acs.org/climatescience/energybalance/planetarytemperatures.html |archive-date=27 January 2023}}</ref> | atmosphere = yes | temp_name1 = &nbsp;{{refn|group=n|Sanggunian para sa minimum,<ref name=asu_lowest_temp /> mean,<ref>{{cite journal |last1=Jones |first1=P. D.|last2=Harpham |first2=C. |title=Estimation of the absolute surface air temperature of the Earth |trans-title=Pagtataya sa tunay na temperatura ng hangin sa ibabaw ng Daigdig|journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres |date=2013 |volume=118 |issue=8 |pages=3213–3217 |doi=10.1002/jgrd.50359 |bibcode=2013JGRD..118.3213J |language=en |issn=2169-8996 |doi-access=free}}</ref> at maximum<ref name=asu_highest_temp /> na temperatura sa ibabaw.<!--Moved here to avoid stretching the infobox border-->}} | min_temp_1 = −89.2&nbsp;°C | mean_temp_1 = 14.76&nbsp;°C | max_temp_1 = 56.7&nbsp;°C | surface_equivalent_dose_rate = {{convert|2.40 |mSv/yr |μSv/h |disp=out}}<ref>{{cite book |author=United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation |title=Sources and effects of ionizing radiation |trans-title=Mga pinagmulan at epekto ng nag-iionisang radyasyon|lang=en|date=2008 |publication-date=2010 |publisher=United Nations |location=New York |isbn=978-92-1-142274-0 |url=http://www.unscear.org/unscear/en/publications/2008_1.html |at=Table 1 |archive-date=16 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716210835/http://www.unscear.org/unscear/en/publications/2008_1.html |url-status=live }}</ref> | abs_magnitude = −3.99 | surface_pressure = {{val|101.325|ul=kPa}} (lebel ng dagat) | atmosphere_composition = {{unbulleted list | 78.08% [[nitroheno]] (tuyong hangin) | 20.95% [[oksiheno]] (tuyong hangin) | ≤1% [[singaw-tubig]] (nagbabago) | 0.9340% [[argon]] | 0.0415% [[dioksidong karbono]] | 0.00182% [[neon]] | 0.00052% [[elyo]] | 0.00017% [[metano]] | 0.00011% [[kripton]] | 0.00006% [[idroheno]] }} Sanggunian:<ref name="earth_fact_sheet" /> | note = no }} '''Daigdíg''' ang ikatlong [[planeta]] mula sa [[Araw (astronomiya)|Araw]] at ang natatanging [[astronomikong bagay]] na may [[buhay]]. Dahil ito sa pagkakaroon nito ng [[tubig]] sa [[Ibabaw ng Daigdig|ibabaw]] nito, na natatangi sa [[Sistemang Solar]]. Halos lahat ng katubigan ng Daigdig ay nasa mga [[karagatan]] nito, na kumakatawan sa tinatayang 70.8% ng kabuuang lawak ng ibabaw nito. Lupa ang natitirang 29.2% ng ibabaw nito, na makikita naman bilang mga [[kontinente]]. Malaking bahagi ng lupa sa Daigdig ang mahalumigmig at [[Behetasyon|nababalutan]] ng mga [[halaman]], habang [[yelo]] naman ang parehong [[rehiyong polar]] nito, na siyang humahawak sa malaking porsyento ng lahat ng tubig sa planeta. Taglay ng ibabaw ng Daigdig ang mga [[tektonikong plato]] na mabagal na gumagalaw, na dahilan upang magkaroon ang planeta ng mga [[kabundukan]], [[bulkan]], at [[lindol]]. Gawa sa likido ang [[Panlabas na kaibuturan ng daigdig|panlabas na kaibuturan]] nito, na siyang gumagawa sa [[magnetospera]] nito na nagsisilbing pananggalang nito laban sa karamihan ng mga mapaminsalang [[hanging solar]] at [[kosmikong radyasyon]]. May [[Atmospera ng Daigdig|dinamikong atmospera]] ang Daigdig, na responsable sa pagpapanatili sa mga kondisyon para maging posible ang buhay sa planeta at nagsisilbi ring proteksyon nito laban sa mga [[bulalakaw]] at [[Radyasyong ultrabiyoleta|radyasyong UV]]. Naglalaman ito ng malaking bahagdan ng [[oksiheno]] at [[nitroheno]]. Meron ding [[Singaw-tubig|singaw]] sa loob nito, na siyang gumagawa sa mga [[ulap]] na bumabalot sa malaking bahagi ng planeta. Isa itong [[greenhouse gas]] na gumagawa sa mga kondisyon upang manatili ang tubig sa ibabaw nito sa pamamagitan ng pagkuha ng enerhiyang mula sa Araw. Napapanatili ng prosesong ito ang kasalukuyang karaniwang temperatura sa ibabaw na {{Convert|14.76|C|F}}, temperatura kung saan nasa anyong likido ang tubig sa ilalim ng karaniwang presyur ng atmospera. Magkaiba ang natatanggap na sinag ng Araw sa mga rehiyon ng Daigdig, pinakamataas sa [[Tropiko|rehiyon ng ekwador]] at pinakamababa sa magkabilang polo nito. Ito ang nagdidikta sa [[daloy ng hangin]] at [[Daloy ng tubig|tubig]] sa buong planeta, na nagreresulta sa isang [[pandaigdigang sistema ng klima]] na may iba't-ibang [[Klasipikasyon ng klima|rehiyon ng klima]], gayundin sa samu't saring klase ng panahon kagaya ng [[pag-ulan]], na nagpapaikot naman sa mga mahahalagang elemento kagaya ng [[karbon]] at [[nitroheno]] sa iba't-ibang panig nito. [[Sukat ng Daigdig|Sinusukat]] ang Daigdig bilang isang {{Lang|en|[[Ellipsoid ng Daigdig|ellipsoid]]}} na may tinatayang sirkumperensiya na {{Convert|40000|km|mi}}. Daigdig ang [[Talaan ng mga bagay sa Sistemang Solar batay sa laki|pinakamakapal na planeta sa Sistemang Solar]]; sa apat na [[planetang lupa]] ng sistema, Daigdig ang pinakamalaki. [[Pag-ikot ng Daigdig|Umiikot ang Daigdig]] sa sariling aksis nito sa loob ng 23 oras at 56 minuto kada araw. Nasa 1 [[Yunit na pang-astronomiya|AU]] (o 8 [[Sinag-taon|sinag-minuto]]) ang layo nito sa Araw, na [[Ligiran ng Daigdig|nililibot nito]] sa loob ng 365.25 araw. Bahagyang nakatagilid ang aksis ng Daigdig kumpara sa [[Ligiran|lapag ng ligiran]] nito sa Araw, na dahilan upang magkaroon ang planeta ng mga [[kapanahunan]] ({{Lang|en|season}}). May isang [[likas na satelayt]] ang Daigdig, ang [[Buwan (astronomiya)|Buwan]], na lumilibot sa planeta sa layong {{Convert|384400|km|mi}} at may laking nasa sang-apat ng Daigdig. Tinutulungan ng Buwan na mapanatili nang maayos ang aksis ng Daigdig, na nagreresulta sa pagkakaroon ng mga [[kati]] ({{Lang|en|tide}}) at ang unti-unting pagbagal ng pag-ikot ng Daigdig. Dahil sa hila ng [[Grabedad|grabidad]] ng Daigdig, naka-{{Lang|en|[[tidal locking|tidal lock]]}} ang Buwan sa planeta kaya makikita lamang sa ibabaw ng Daigdig ang isang bahagi nito na tinatawag na "[[Harap ng Buwan|harap]]" nito. Kagaya ng karamihan ng mga bagay sa Sistemang Solar, nabuo ang Daigdig [[Edad ng Daigdig|tinatayang 4.5 bilyong taon ang nakaraan]] mula sa pagsasanib ng gas at alikabok mula sa [[Pagbuo at ebolusyon ng Sistemang Solar|maagang kasaysayan ng sistema]]. Nabuo ang mga karagatan nito pagkatapos ng isang bilyong taon, na humantong kalaunan sa [[Abiohenesis|pag-usbong ng buhay]]. Binago ng mga buhay na nilalang ang mga likas na proseso ng planeta na nagresulta sa [[Malawakang Pagkalat ng Oksiheno|mabilis na pagkalat ng oksiheno]] sa atmospera nito dalawang bilyong taon ang nakaraan. Umusbong naman ang mga [[tao]] sa kontinente ng [[Aprika]] tinatayang 300,000 taon ang nakaraan at mabilis na kumalat sa lahat ng kontinente. Tulad ng ibang mga buhay na nilalang, nakadepende ang mga tao sa [[Biyospero|biospera]] ng Daigdig, ngunit [[Epekto ng mga tao sa kalikasan|unti-unting nagiging malaki ang epekto nila sa kalikasan ng planeta]]. Kasalukuyang hindi masusustento ang epekto ng sangkatauhan sa biospera at klima ng Daigdig, na delikado para sa kabuhayan ng mga tao gayundin sa ibang mga nilalang, at nagreresulta sa mga [[Pagkalipol sa Holoseno|malawakang pagkalipol ng buhay]]. == Etimolohiya == Nagmula ang salitang ''daigdig'' sa [[wikang Gitnang Pilipino]]ng {{lang|mis|daləgdəg|proto=yes|italic=yes}} ("[[kulog]]"), na nagmula naman sa [[wikang Proto-Austronesyo]] {{lang|mis|dəʀdəʀ|italic=yes|proto=yes}} ("kulog"). Ayon sa isang diksiyonaryo na nilimbag noong 1835, nagmula ito mula sa pinaikling ''sandaigdigan'', na orihinal na tumutukoy noon sa "lugar kung saan maririnig ang kulog", mula sa paniniwala ng mga Pilipino noon na naririnig sa buong mundo ang kulog. Ginamit rin ito noon upang tumukoy sa [[uniberso]]. Ilan sa mga nilistang kasingkahulugan ang ''sanlibutan'' at ''sansinukob'', na ngayo'y mas tumutukoy sa [[Ariwanas]] at uniberso.<ref>{{Cite book |last=de los Santos |first=Domingo |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Vocabulario_de_la_lengua_Tagala_Reimpres/OWJcAAAAcAAJ?gbpv=1 |title=Vocabulario de la lengua tagala |date=1835 |publisher=Dayot |editor-last=Oliva |editor-first=Tomas |pages=507 |language=es |trans-title=Diksiyonaryo ng wikang Tagalog |via=Google Books}}</ref> Sinusulat ang daigdig sa [[Maliit at malaking titik|malaking titik]] kung tumutukoy ito sa planeta; sa [[Maliit at malaking titik|maliit na titik]], tumutukoy naman ito sa konsepto katulad ng salitang ''[[mundo]]'', na ginagamit ding kasingkahulugan nito sa karaniwang diskurso.<ref>{{Cite-UPDF2|daigdig|url=https://diksiyonaryo.ph/search/daigdig|access-date=16 Oktubre 2025}}</ref> Nagmula ito sa [[wikang Kastila]] at sumailalim sa proseso ng paglipat ng [[Diin (lingguwistika)|diin]] nang hiniram sa [[wikang Tagalog]], mula sa dulo papunta sa ikalawa sa dulo, na kalimitan sa Tagalog. Mula ito sa [[wikang Latin]] na {{Lang|la|mundus}},<ref>{{Cite web |title=mundo |url=https://dle.rae.es/mundo |access-date=16 Oktubre 2025 |website=Diccionario de la lengua española |publisher=Real Academia Española |language=es}}</ref> na nagmula naman sa [[wikang Etrusko]] o di kaya'y sa [[wikang Proto-Indo-Europeo]].<ref>{{Cite book |last=De Vaan |first=Michiel |url=https://books.google.com.ph/books?id=ecZ1DwAAQBAJ&pg=PA394&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |title=Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages |date=2008 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-16797-1 |pages=394–395 |language=en |trans-title=Diksiyonaryong Pang-etimolohiya ng Latin at ibang mga Wikang Italiko |via=Google Books}}</ref> == Likas na kasaysayan == {{Main|Kasaysayan ng Daigdig|Kronolohiya ng likas na kasaysayan}} === Pagbuo === {{Main|Maagang Daigdig|Hadean}} [[File:The_Mysterious_Case_of_the_Disappearing_Dust.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Mysterious_Case_of_the_Disappearing_Dust.jpg|thumb|Malikhaing paglalarawan sa protoplanetaryong disko na bumuo sa Daigdig.]] Napetsahan ang pinakamatandang materyal sa [[Sistemang Solar]] noong {{Val|4.5682|0.0002|0.0004}} [[Taon|Ga]] (bilyong taon).<ref name=bouvier_wadhwa2010/> Pagsapit ng {{Val|4.54|0.04}} Ga, nabuo ang [[maagang Daigdig]], [[Pagbuo at ebolusyon ng Sistemang Solar|kasabay ng ibang mga bagay sa Sistemang Solar]].<ref name="age_earth1"/> Nabubuo ang mga [[planeta]] sa pamamagitan ng pamamahagi ng isang [[nebulang solar]] ng [[kaulapang molekular]] dahil sa pagbagsak ng [[grabidad]], na nagresulta sa mabilis na pag-ikot at pagpatag kalaunan upang maging isang [[diskong sirkumstelar]], kung saan naman nabubuo ang mga planeta. Naglalaman ang mga [[nebula]] ng gas, piraso ng yelo, at alikabok. Ayon sa [[Teoryang Nebular|teoryang nebular]], nabubuo ang mga [[planetesimal]] sa pamamagitan ng [[akresyon]] (pamumuo), kung saan nabuo ang Daigdig sa ganitong proseso sa loob ng tinatayang 70 hanggang 100 milyong taon.<ref>{{cite journal |last1=Righter |first1=K. |last2=Schonbachler |first2=M. |date=7 May 2018 |title=Ag Isotopic Evolution of the Mantle During Accretion: New Constraints from Pd and Ag Metal–Silicate Partitioning |trans-title=Ebolusyon ng Ag Isotopo ng Manto sa Kasagsagan ng Akresyon: Mga Bagong Limitasyon mula sa Pamamahaging Pd at Ag Metal na Silikato |url=https://ntrs.nasa.gov/citations/20180002991 |url-status=live |journal=Differentiation: Building the Internal Architecture of Planets |volume=2084 |page=4034 |bibcode=2018LPICo2084.4034R |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106093844/https://ntrs.nasa.gov/citations/20180002991 |archive-date=6 November 2020 |lang=en}}</ref> Samantala, di hamak na mas bata ang [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] kesa sa Daigdig, na tinatayang nasa 4.5 Ga o mas bata pa ang edad.<ref>{{Cite journal |last1=Tartèse |first1=Romain |last2=Anand |first2=Mahesh |last3=Gattacceca |first3=Jérôme |last4=Joy |first4=Katherine H. |author-link4=Katherine Joy |last5=Mortimer |first5=James I. |last6=Pernet-Fisher |first6=John F. |last7=Russell |first7=Sara |author7-link=Sara Russell |last8=Snape |first8=Joshua F. |last9=Weiss |first9=Benjamin P. |date=2019 |title=Constraining the Evolutionary History of the Moon and the Inner Solar System: A Case for New Returned Lunar Samples |trans-title=Paglilimita sa Ebolusyonal na Kasaysayan ng Buwan at ng Loobang Sistemang Solar: Isang Kaso para sa mga Kababalik pa lang na Sampol mula sa Buwan |journal=Space Science Reviews |language=en |volume=215 |issue=8 |page=54 |bibcode=2019SSRv..215...54T |doi=10.1007/s11214-019-0622-x |issn=1572-9672 |doi-access=free}}</ref> Ayon sa [[Palagay na matinding pagtama|nangungunang teorya ukol sa pagbuo nito]], nabuo ito sa pamamagitan ng akresyon ng mga materyal na nagmula sa salpukan ng Daigdig sa isang planetang singlaki ng [[Marte]] at 10% ng masa ng Daigdig, na pinangalanang [[Theia (palagay na planeta)|Theia]].<ref name=reilly20091022/> Lubhang mapaminsala ang salpukang ito, ngunit bumalik din kalaunan sa Daigdig dahil sa paghila ng grabidad ang ilan sa masang tumilapon.<ref>{{cite journal |last1=Meier |first1=M. M. M. |last2=Reufer |first2=A. |last3=Wieler |first3=R. |date=4 August 2014 |title=On the origin and composition of Theia: Constraints from new models of the Giant Impact |trans-title=Ukol sa pinagmulan at komposisyon ng Theia: Mga limitasyon mula sa mga bagong modelo ng Matinding Pagtama |journal=Icarus |language=en |volume=242 |page=5 |arxiv=1410.3819 |bibcode=2014Icar..242..316M |doi=10.1016/j.icarus.2014.08.003 |issn=0019-1035 |s2cid=119226112}}</ref> Mula naman noong 4.0 hanggang 3.8 Ga naganap ang [[Huling Malawakang Pambobomba]], kung saan binago ng sandamakmak na mga pagtama ng [[asteroyd]] ang [[ibabaw ng Daigdig]] gayundin sa Buwan.<ref>{{cite book |last1=Claeys |first1=Philippe |title=Encyclopedia of Astrobiology |url=https://archive.org/details/encyclopediaofas0001unse_w4m0 |last2=Morbidelli |first2=Alessandro |author-link2=Alessandro Morbidelli (astronomer) |publisher=Springer Berlin Heidelberg |year=2011 |isbn=978-3-642-11271-3 |editor-last1=Gargaud |editor-first1=Muriel |pages=909–912 |language=en |trans-title=Ensiklopedya ng Astrobiolohiya |chapter=Late Heavy Bombardment |trans-chapter=Huling Malawakang Pambobomba |doi=10.1007/978-3-642-11274-4_869 |editor-last2=Amils |editor-first2=Prof Ricardo |editor-last3=Quintanilla |editor-first3=José Cernicharo |editor-last4=Cleaves II |editor-first4=Henderson James (Jim) |editor-last5=Irvine |editor-first5=William M. |editor-last6=Pinti |editor-first6=Prof Daniele L. |editor-last7=Viso |editor-first7=Michel}}</ref> === Pagkatapos mabuo === {{Main|Heolohikong kasaysayan ng Daigdig}} Nabuo ang [[atmospera ng Daigdig]] mula sa mga [[Bulkanismo|gawain ng mga bulkan]] gayundin sa [[paglalabas ng gas]].<ref>{{cite web |title=Earth's Early Atmosphere and Oceans |trans-title=Maagang Atmospera at Karagatan ng Daigdig |url=https://www.lpi.usra.edu/education/timeline/gallery/slide_17.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190708180329/https://www.lpi.usra.edu/education/timeline/gallery/slide_17.html |archive-date=8 July 2019 |work=Lunar and Planetary Institute |publisher=Universities Space Research Association |language=en}}</ref> Nakondensado ang mga [[singaw-tubig]] mula sa mga ito papunta sa mga karagatan, na pinarami naman sa tulong ng tubig at yelo mula sa mga asteroyd, [[protoplaneta]], at kometa.<ref name="watersource" /> Ipinagpapalagay na may sapat na tubig sa Daigdig upang mapuno ang mga karagatan matapos nitong mabuo.<ref>{{Cite journal |last1=Piani |first1=Laurette |last2=Marrocchi |first2=Yves |last3=Rigaudier |first3=Thomas |last4=Vacher |first4=Lionel G. |last5=Thomassin |first5=Dorian |last6=Marty |first6=Bernard |display-authors=1 |date=2020 |title=Earth's water may have been inherited from material similar to enstatite chondrite meteorites |url=https://archive.org/details/science_2020-08-28_369_6507/page/1110 |trans-title=Maaaring nakuha mula sa mga materyal katulad ng sa mga enstatite chondrite na bulalakaw ang katubigan sa Daigdig |journal=Science |language=en |volume=369 |issue=6507 |pages=1110–1113 |bibcode=2020Sci...369.1110P |doi=10.1126/science.aba1948 |issn=0036-8075 |pmid=32855337 |s2cid=221342529}}</ref> Sa modelong ito, napigilan ng mga [[greenhouse gas]] sa atmospera ang pagyeyelo ng mga karagatan noong [[Kabalintunaang mahinang batang Araw|nasa 70% lamang]] ng kasalukuyang [[Liwanag ng Araw|liwanag]] ang bagong buong Araw.<ref name="asp2002" /> Pagsapit ng 3.5 Ga, nabuo naman na ang [[magnetikong sakop ng Daigdig]], na tumutulong sa pagpigil sa pagkasira ng atmospera dahil sa mga [[hanging solar]].<ref name="physorg20100304" /> Nang nagsimulang lumamig ang tunaw na [[Kaibuturan ng isang planeta|kaibuturan]] nito, nabuo ang pinakaunang solidong [[ibabaw ng Daigdig]], na ipinagpapalagay na {{Lang|en|[[mafic]]}}. Unang nabuo naman ang pinakaunang [[kontinental na ibabaw]] ng planeta, na {{Lang|en|[[felsic]]}} naman, mula sa bahagyang pagtunaw ng {{Lang|en|mafic}} na ibabaw nito.<ref name="comp">{{cite journal |last1=McDonough |first1=W.F. |last2=Sun |first2=S.-s. |year=1995 |title=The composition of the Earth |trans-title=Ang komposisyon ng Daigdig |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0009254194001404 |url-status=live |journal=Chemical Geology |language=en |volume=120 |issue=3–4 |pages=223–253 |bibcode=1995ChGeo.120..223M |doi=10.1016/0009-2541(94)00140-4 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20230506174028/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/0009254194001404 |archive-date=6 May 2023}}</ref> Dahil sa pagkakaroon ng [[mineral]] na [[sirkon]] mula sa panahong [[Hadiko]] sa mga [[batong sedimentaryo]] na mula naman sa [[Eoarkeo]], ipinagpapalagay naman may {{Lang|en|felsic}} na ibabaw na ang Daigdig noon pang 4.4 Ga, o 140 milyong taon pagkatapos mabuo ito.<ref name="science310_5756_1947" /> Kasalukuyang may dalawang modelo na nagpapaliwanag kung paanong dumami ang noo'y napakakonting kontinental na ibabaw:<ref name="williams_santosh2004" /> # relatibong tuloy-tuloy na pagdami hanggang sa kasalukuyan, na suportado ng [[radiometrikong pagpepetsa]] sa kontinental na ibabaw sa buong Daigdig,<ref name="science164_1229" /> # mabilis na pagdami noong panahong [[Arkeo]], na bumubuo sa malaking bahagdan ng lahat ng kontinental na ibabaw sa Daigdig sa kasalukuyan,<ref name="ajes38_613" /><ref name="tp322_19" /> na suportado naman ng mga [[Isotope|isotopong]] patunay mula sa [[Hafniyo|hapniyo]] sa sirkon at [[Niyodimyo|neodimyo]] sa mga batong sedimentaryo. Maaaring maipagsama ang dalawang modelo at mga patunay sa mga ito dahil sa malawakang [[Pagreresiklo sa ibabaw|pagreresiklo]] ng mga materyal sa kontinental na ibabaw, lalo na sa maagang kasaysayan ng planeta.<ref name="Dhuime_etal_2018" /> Nabubuo ang mga bagong kontinental na ibabaw dahil sa mga [[tektonikong plato]], isang proseso na resulta ng tuloy-tuloy na pagkawala ng init sa looban ng Daigdig. Sa loob ng daan-daang milyong taon, nagsama-sama kalaunan ang mga kontinental na ibabaw dahil sa mga puwersang tektoniko upang bumuo ng mga [[superkontinente]] nang ilang beses sa kasaysayan, na nagkawatak-watak din kalaunan. Noong tinatayang 750 Ma (milyong taon), nagsimulang mawatak ang superkontinente ng [[Rhodinia]], isa sa mga pinakaunang superkontinente. Nagsama-sama muli ang mga kontinental na ibabaw kalaunan upang mabuo ang [[Pannotia]] noong 600–540 Ma, at panghuli, ang [[Pangaea]], na nagsimula namang mawatak noong 180 Ma.<ref name="bradley_2011" /> Nagsimula ang pinakabagong [[panahon ng yelo]] noong bandang 40 milyong taon ang nakaraan,<ref>{{cite news |last=Kinzler |first=Ro |title=When and how did the ice age end? Could another one start? |language=en |trans-title=Kailan at paano natapos ang panahon ng yelo? Posible bang magkaroon ulit ng panibago? |website=Ology |publisher=American Museum of Natural History |url=https://www.amnh.org/explore/ology/earth/ask-a-scientist-about-our-environment/how-did-the-ice-age-end |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20190627220742/https://www.amnh.org/explore/ology/earth/ask-a-scientist-about-our-environment/how-did-the-ice-age-end |archive-date=27 June 2019}}</ref> na tumindi noong [[Pleistoseno]] tatlong milyong taon ang nakaraan.<ref>{{cite journal |last1=Chalk |first1=Thomas B. |last2=Hain |first2=Mathis P. |last3=Foster |first3=Gavin L. |last4=Rohling |first4=Eelco J. |last5=Sexton |first5=Philip F. |last6=Badger |first6=Marcus P. S. |last7=Cherry |first7=Soraya G. |last8=Hasenfratz |first8=Adam P. |last9=Haug |first9=Gerald H. |last10=Jaccard |first10=Samuel L. |last11=Martínez-García |first11=Alfredo |display-authors=1 |date=12 December 2007 |title=Causes of ice age intensification across the Mid-Pleistocene Transition |trans-title=Mga sanhi ng pagtindi ng panahon ng yelo noong Transisyon ng Gitnang Pleistoseno |journal=Proc Natl Acad Sci USA |language=en |volume=114 |issue=50 |pages=13114–13119 |doi=10.1073/pnas.1702143114 |pmc=5740680 |pmid=29180424 |doi-access=free |first12=Heiko |last12=Pälike |first13=Richard D. |last13=Pancost |first14=Paul A. |last14=Wilson}}</ref> Sumailalim kalaunan ang mga rehiyon sa mataas at gitnang latitud sa paulit-ulit na siklo ng pagyeyelo at pagtunaw kada 21,000 taon, 41,000 taon, at 100,000 taon.<ref name="psc" /> Noong [[Huling Panahon ng Yelo]], na tinatawag sa popular na diskurso bilang ang "panahon ng yelo", nabalot sa yelo ang malaking bahagi ng mga kontinente hanggang sa gitnang latitud, at natapos noong tinatayang 11,700 taon ang nakaraan.<ref>{{cite journal |last1=Turner |first1=Chris S.M. |display-authors=et al |year=2010 |title=The potential of New Zealand kauri (Agathis australis) for testing the synchronicity of abrupt climate change during the Last Glacial Interval (60,000–11,700 years ago) |trans-title=Ang potensiyal ng New Zealand kauri (Agathis australis) para sa pagsubok sa sinkronidad ng biglaang pagbabago sa klima noong Huling Panahon ng Yelo (60,000–11,700 taon ang nakaraan) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379110003197 |url-status=live |journal=Quaternary Science Reviews |language=en |publisher=Elsevier |volume=29 |issue=27–28 |pages=3677–3682 |bibcode=2010QSRv...29.3677T |doi=10.1016/j.quascirev.2010.08.017 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331100359/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379110003197 |archive-date=31 March 2021 |access-date=}}</ref> === Pinagmulan ng buhay at ebolusyon === {{Main|Abiohenesis|Mga pinakamatatandang anyo ng buhay|Kasaysayan ng buhay}} Humantong sa paglitaw ng mga pinakaunang molekulang kayang magparami ng sarili dahil sa mga [[Reaksiyong kimikal|reaksyong kemikal]] simula noong bandang apat na bilyong taon ang nakaraan. Lumitaw naman sa sumunod na kalahating bilyong taon ang [[Pinakahuling karaniwang ninuno ng lahat|pinakahuling karaniwang ninuno ng lahat ng buhay sa kasalukuyan]].<ref name="sa282_6_90" /> Sa puntong ito, nadebelop ang proseso ng [[potosintesis]], na nagpahintulot sa mga buhay na maiproseso ang mga enerhiyang nakukuha mula sa Araw. Resulta ng prosesong ito ang paglalabas ng [[Oksiheno|molekular na oksiheno]] ({{Chem2|O2}}) sa atmospera, na unti-unting naipon at nagresulta sa pagkakaroon ng [[Ozone layer|pananggalang na osono]] dahil sa interaksyon nito sa [[Radyasyong ultrabiyoleta|radyasyong UV]].<ref name="NYT-20131003">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |author-link=Carl Zimmer |date=3 October 2013 |title=Earth's Oxygen: A Mystery Easy to Take for Granted |language=en |trans-title=Oksiheno ng Daigdig: Misteryong Madaling Ipagkaliit |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2013/10/03/science/earths-oxygen-a-mystery-easy-to-take-for-granted.html |url-access=limited |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003121909/http://www.nytimes.com/2013/10/03/science/earths-oxygen-a-mystery-easy-to-take-for-granted.html |archive-date=3 October 2013}}</ref> Samantala, nagsama-sama naman ang mga maliliit na selula sa loob ng mga malalaking selula upang mabuo ang mga pinakaunang [[eukaryota]].<ref name="jas22_3_225" /> Dahil sa pagkakaroon ng mga espesyalistang selula sa loob mga ito kaya nabuo ang mga pinakaunang tunay na multiselulang organismo. Kumalat kalaunan sa buong ibabaw ng Daigdig ang mga anyo ng buhay na ito salamat sa pagharang ng osono sa mga makapaminsalang [[Radiyasyon|radyasyon]].<ref name="burton20021129" /> Ilan sa mga pinakamatatandang patunay na [[posil]] ng buhay ay ang mga posil ng [[Mikroorganismo|mikrobyo]] sa mga [[batong buhangin]] na may tinatayang edad na 3.48 bilyong taon na natagpuan sa [[Kanlurang Australia]],<ref>{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |author4-link=Robert Hazen |date=8 November 2013 |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |trans-title=Mga Estrakturang Sedimentaryo na may mga Mikrobyo at Nagtatala sa isang Sinaunang Ekosistema sa tinatayang 3.48 Bilyong Taong Dresser Formation, Pilbara, Kanlurang Australia |journal=[[Astrobiology (journal)|Astrobiology]] |language=en |volume=13 |issue=12 |pages=1103–1124 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |doi=10.1089/ast.2013.1030 |pmc=3870916 |pmid=24205812}}</ref> gayundin sa mga [[Sustansiyang bioheniko|biohenikong]] [[grapito]] sa mga batong nakita naman sa kanlurang [[Groenlandiya|Greenland]] na tinatayang may tanda naman na 3.7 bilyong taon,<ref>{{cite journal |last1=Ohtomo |first1=Yoko |last2=Kakegawa |first2=Takeshi |last3=Ishida |first3=Akizumi |last4=Nagase |first4=Toshiro |last5=Rosing |first5=Minik T. |display-authors=3 |date=January 2014 |title=Evidence for biogenic graphite in early Archaean Isua metasedimentary rocks |trans-title=Patunay para sa biohenikong grapito sa mga metasedimentaryong bato ng maagang Isua ng Arkeo |journal=[[Nature Geoscience]] |language=en |volume=7 |issue=1 |pages=25–28 |bibcode=2014NatGe...7...25O |doi=10.1038/ngeo2025 |issn=1752-0894 |s2cid=54767854}}</ref> at sa mga bakas ng [[biotikong materyal]] sa mga batong natuklasan naman sa Kanlurang Australia na may edad na 4.1 bilyong taon.<ref>{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |date=19 October 2015 |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |language=en |trans-title=Mga hint sa buhay sa inaakala na walang buhay na maagang Daigdig |work=[[Excite (web portal)|Excite]] |publisher=[[Mindspark Interactive Network]] |agency=[[Associated Press]] |location=Yonkers, NY |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818063111/https://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=18 August 2016}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Bell |first1=Elizabeth A. |last2=Boehnike |first2=Patrick |last3=Harrison |first3=T. Mark |author-link3=T. Mark Harrison |last4=Mao |first4=Wendy L. |author4-link=Wendy Mao |date=19 October 2015 |title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1&nbsp;billion-year-old zircon |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-science_2015-11-24_112_47/page/14518 |trans-title=Posibleng biohenikong karbon na napreserba sa isang sirkon na may tandang 4.1 bilyong taon |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |language=en |volume=112 |issue=47 |pages=14518–4521 |bibcode=2015PNAS..11214518B |doi=10.1073/pnas.1517557112 |issn=1091-6490 |pmc=4664351 |pmid=26483481 |doi-access=free}}</ref> Noong panahong [[Neoproterosoiko]] (1000–539 Ma), nababalot ang halos kabuuan ng Daigdig sa yelo. Binansagan ang palagay na ito bilang {{Lang|en|[[Snowball Earth]]}} ({{Literal na pagsasalin|Niyebeng Mundo}}), na isang partikular na interesanteng panahon sa kasaysayan ng Daigdig dahil ito muna ang naganap bago ang tinatawag na [[Kambriyano|Kambrianong pagdami]], kung saan mabilis na dumami ang mga komplikadong organismong multiselular.<ref>{{cite book |last1=Brooke |first1=John L. |title=Climate Change and the Course of Global History |url=https://archive.org/details/climatechangecou0000broo |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=978-0-521-87164-8 |page=[https://archive.org/details/climatechangecou0000broo/page/42 42] |language=en |trans-title=Pagbabago ng Klima at ang Tinatahak ng Pandaigdigang Kasaysayan}}</ref><ref>{{cite book |last1=Cabej |first1=Nelson R. |title=Epigenetic Mechanisms of the Cambrian Explosion |publisher=Elsevier Science |year=2019 |isbn=978-0-12-814312-4 |page=56 |language=en |trans-title=Epihenetikong Mekanismo ng Kambrianong Pagdami}}</ref> Matapos ang kaganapang ito noong 535 Ma, nakaranas ang buhay sa Daigdig ng di bababa sa limang malawakang [[pagkalipol]], at napakaraming mas maliliit na pagkalipol.<ref name="Stanley_2016" /> Maliban sa kasalukuyang pinagdedebatehang [[Holosenong pagkalipol|ikaanim na malawakang pagkalipol]] sa kasalukuyang panahong [[Holoseno]], ang pinakahuling sa lima ay naganap noong 66 Ma, nang tumama ang isang malaking [[bulalakaw]] sa ngayo'y [[Mehiko]] na nagresulta sa mabilis na pagkaubos ng mga [[Dinosauro|dinosaur]] (liban sa mga lumilipad) at mga malalaking [[reptilya]]. Nakaligtas mula sa pangyayaring ito ang mga mas maliliit na hayop kagaya ng mga [[insekto]], [[mamalya]], [[butiki]], at [[ibon]]. Simula noon, lumaganap ang mga mamalya sa Daigdig, at mga ito umusbong ang mga [[tao]], isang espesye ng mga [[Hominoidea|bakulaw]] sa [[Aprika]] na nagawang makatayo ilang milyong taon ang nakalipas.<ref name="gould1994" /><ref>{{Cite journal |last1=Daver |first1=G. |last2=Guy |first2=F. |last3=Mackaye |first3=H. T. |last4=Likius |first4=A. |last5=Boisserie |first5=J.-R. |last6=Moussa |first6=A. |last7=Pallas |first7=L. |last8=Vignaud |first8=P. |last9=Clarisse |first9=N. D. |date=2022 |title=Postcranial evidence of late Miocene hominin bipedalism in Chad |trans-title=Postcranial na patunay ng bipedalismo sa mga hominin ng huling Mioseno sa Chad |url=https://www.nature.com/articles/s41586-022-04901-z |url-status=live |journal=Nature |language=en |volume=609 |issue=7925 |pages=94–100 |bibcode=2022Natur.609...94D |doi=10.1038/s41586-022-04901-z |issn=1476-4687 |pmid=36002567 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220827082104/https://www.nature.com/articles/s41586-022-04901-z |archive-date=27 August 2022 |access-date=}}</ref> Ang abilidad na ito ang nagpahintulot sa kanila na makagamit at makagawa ng mga [[Kasangkapan|kagamitan]] at nagpakailangan sa pagkaroon ng mabisang paraan ng [[Pakikipagtalastasan|komunikasyon]] na siya namang nagresulta sa isang mas maayos na nutrisyon na humantong kalaunan sa pagkakaroon ng paglaki ng [[utak]] at nagpasimula sa [[Ebolusyon ng tao|ebolusyon nila patungo sa kasalukuyang nilang anyo]]. Natuklasan nila ang [[agrikultura]], na dahilan upang mabuo ang mga pinakaunang [[Kabihasnan|sibilisasyon]]. Dahil dito, patuloy na malaki ang [[Epekto ng mga tao sa Daigdig|impluwensiya nila]] sa takbo ng Daigdig at sa kalikasan at buhay nito sa kasalukuyan.<ref name="bgsa119_1_140" /> === Hinaharap === {{Main|Hinaharap ng Daigdig}} [[Talaksan:Red_Giant_Earth_warm.jpg|alt=A dark gray and red sphere representing the Earth lies against a black background to the right of an orange circular object representing the Sun|thumb|Isang malikhaing paglalarawan sa nagliliyab na Daigdig matapos maging isang [[pulang higante]] ang Araw, tinatayang 5–7 bilyong taon sa hinaharap.]] Nakadepende sa Araw ang inaasahang malayong hinaharap ng Daigdig. Sa susunod na 1.1 bilyong taon, tataas nang 10% ang [[liwanag ng Araw]], at sa susunod na 3.5 bilyong taon, nang 40%.<ref name="sun_future" /> Dahil dito, inaasahang iinit ang ibabaw ng Daigdig, na magpapabilis sa [[siklo ng inorganikong karbon]] hanggang sa punto kung saan nakakamatay ang lebel ng konsentrasyon ng {{Chem2|CO2}} para sa mga kasalukuyang halaman sa loob ng tinatayang 100–900 milyong taon.<ref name="britt2000" /><ref name="pnas1_24_9576" /> Magreresulta ang pagkonti ng mga halaman sa pagkaubos ng oksiheno sa atmospera, na papatay sa lahat ng buhay na hayop sa Daigdig.<ref name="ward_brownlee2002" /> Inaasahan ding aabot sa {{Convert|100|C|F|abbr=on}} ang magiging karaniwang temperatura sa ibabaw ng Daigdig pagkatapos ng 1.5 bilyong taon, na siyang magpapasingaw sa lahat ng tubig sa mga karagatan patungo sa kalawakan at posibleng humantong sa [[Epektong greenhouse|matinding epektong greenhouse]] sa loob ng susunod na 1.6 hanggang 3 bilyong taon.<ref name="Mello-2020">{{Cite journal |last1=Mello |first1=Fernando de Sousa |last2=Friaça |first2=Amâncio César Santos |date=2020 |title=The end of life on Earth is not the end of the world: converging to an estimate of life span of the biosphere? |trans-title=Hindi katapusan ng mundo kung mawala ang lahat ng buhay sa Daigdig: pagsasama sa isang pagtataya sa kabuuang haba ng buhay ng biospera? |journal=International Journal of Astrobiology |language=en |volume=19 |issue=1 |pages=25–42 |bibcode=2020IJAsB..19...25D |doi=10.1017/S1473550419000120 |issn=1473-5504 |doi-access=free}}</ref> Kahit na ituring na imortal ang Araw, lulubog kalaunan ang malaking bahagdan ng tubig sa mga karagatan patungo sa [[Mantel|manto]] dahil sa pagbaba ng nilalabas na singaw mula sa vent sa kailaliman ng dagat habang unti-unting lumalamig ang kaibuturan ng Daigdig.<ref name="Mello-2020" /><ref name="hess5_4_569" /> Inaasahang [[Ebolusyon ng bituin|magiging]] isang [[pulang higanteng bituin]] ang Araw sa susunod na 5 bilyong taon. Sa prosesong ito, lalaki ang Araw nang 250 beses kumpara sa kasalukuyan nitong laki.<ref name="sun_future" /><ref name="sun_future_schroder" /> Hindi malinaw kung ano ang mangyayari sa Daigdig sa puntong ito. Bilang isang pulang higante, bababa nang halos 30% ang masa ng Araw, na magreresulta sa paglipat ng ligiran ng Daigdig patungo sa layong 1.7 AU mula sa Araw sa pinakamalaking anyo nito, kung sakaling wala na'ng epekto ang [[kati]]. Kung sakaling meron pang kati, maaaring pumasok ang Daigdig sa atmospera ng Araw at tuluyang malusaw, habang lulubog naman ang mga mabibigat na elemento nito patungo sa kaibuturan ng Araw.<ref name="sun_future" /> == Pisikal na katangian == {{See also|Heopisika}} === Laki at hugis === {{Main|Hugis ng Daigdig}} {{See also|Radyus ng Daigdig|Sirkumperensiya ng Daigdig|Bilog na Daigdig|Heomorpolohiya}} [[Talaksan:Earth2014shape_SouthAmerica_small-tl.png|thumb|Ang kanlurang hemispera ng Daigdig, na nagpapakita sa topograpiya kung saan mas matingkad na pula ang mas malayo sa gitna ng planeta, kumpara sa tipikal na pagsukat mula sa karaniwang lebel ng dagat.]] [[Hugis ng Daigdig|Bilog ang Daigdig]] dahil sa [[ekwilibriyong hidrostatiko]],<ref name="Horner 2021">{{cite web |last=Horner |first=Jonti |date=16 July 2021 |title=I've always wondered: why are the stars, planets and moons round, when comets and asteroids aren't? |trans-title=Palagi kong naiisip: bakit bilog ang mga bituin, planeta, at buwan, pero hindi ang mga kometa at asteroyd? |url=https://theconversation.com/ive-always-wondered-why-are-the-stars-planets-and-moons-round-when-comets-and-asteroids-arent-160541 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303211236/https://theconversation.com/amp/ive-always-wondered-why-are-the-stars-planets-and-moons-round-when-comets-and-asteroids-arent-160541 |archive-date=3 March 2023 |access-date= |website=The Conversation |language=en}}</ref> at may karaniwang diametro na {{Convert|12,742|km|mi|abbr=on}}, ang [[Talaan ng mga bagay sa Sistemang Solar batay sa laki|panglimang pinakamalaking planeta]] sa [[Sistemang Solar]] at ang pinakamalaking [[planetang lupa]] ng naturang sistema.<ref>{{Cite web |last=Lea |first=Robert |date=6 July 2021 |title=How big is Earth? |trans-title=Gaano kalaki ang Daigdig? |url=https://www.space.com/17638-how-big-is-earth.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109225632/https://www.space.com/17638-how-big-is-earth.html |archive-date=9 January 2024 |access-date= |website=Space.com |language=en}}</ref> Dahil sa [[Pag-ikot ng Daigdig|pag-ikot]] nito, mas malapit ang hugis nito sa isang {{Lang|en|ellipsoid}} kaya [[Pagkaumbok sa ekwador|nakaumbok ang bahaging ekwador]] nito, kung saan nasa {{Convert|43|km|mi|abbr=on}} na mas malawak ito kesa sa magkabilang polo.<ref name="ngdc2006" /><ref name="milbert_smith96" /> Meron ding mga baryasyon ang [[topograpiya]] ng ibabaw nito, kagaya ng sa [[Bambang ng Marianas]], na may lalim na {{Convert|10,925|km|mi|abbr=on}} o 0.17% ng karaniwang diametro ng Daigdig, at ng [[Bundok Everest]], na may taas naman na {{Convert|8,848|km|mi|abbr=on}} o 0.14% ng karaniwang diametro ng planeta.<ref>{{Cite journal |last1=Stewart |first1=Heather A. |last2=Jamieson |first2=Alan J. |date=2019 |title=The five deeps: The location and depth of the deepest place in each of the world's oceans |trans-title=Ang limang malalalim: lokasyon at lalim ng mga pinakamalalalim na lugar sa bawat karagatan ng mundo |journal=Earth-Science Reviews |language=en |volume=197 |bibcode=2019ESRv..19702896S |doi=10.1016/j.earscirev.2019.102896 |issn=0012-8252 |doi-access=free |article-number=102896}}</ref><ref>{{cite web |last1=Tewksbury |first1=Barbara |title=Back-of-the-Envelope Calculations: Scale of the Himalayas |trans-title=Mga Mabilisang Pagkakalkula: Lawak ng Himalayas |url=https://serc.carleton.edu/quantskills/activities/botec_himalayas.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023091247/https://serc.carleton.edu/quantskills/activities/botec_himalayas.html |archive-date=23 October 2020 |access-date= |work=[[Carleton University]] |language=en}}</ref> Dahil sa umbok nito sa ekwador, ang bulkang [[Chimborazo]] sa [[Ecuador]], sa taas na {{Convert|6,384.4|km|mi|abbr=on}}, ay ang pinakamalayong bahagi ng ibabaw mula sa gitna.<ref name="ps20_5_16" /><ref>{{cite web |last1=Krulwich |first1=Robert |author-link=Robert Krulwich |date=7 April 2007 |title=The 'Highest' Spot on Earth |trans-title=Ang 'Pinakamataas' na Punto sa Daigdig |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9428163 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130130164111/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9428163 |archive-date=30 January 2013 |access-date= |work=NPR.org |language=en}}</ref> Ginagamit ng mga siyentipiko sa larangan ng [[heodesiya]] ang isang perpektong hugis ng Daigdig sa mga kalkulasyon nila. Isa itong {{Lang|en|geoid}}, na kumakatawan sa Daigdig na walang kahit anong uka o umbok sa ibabaw dulot ng topograpiya nito, kung saan ang karaniwang ibabaw ng dagat naman ang ginagamit naman na sanggunian sa mga pagsusukat.<ref>{{Cite web |title=What is the geoid? |trans-title=Ano ang geoid? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/geoid.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201017000735/https://oceanservice.noaa.gov/facts/geoid.html |archive-date=17 October 2020 |access-date= |website=oceanservice.noaa.gov |publisher=[[National Ocean Service]] |language=EN-US}}</ref> === Ibabaw === {{See also|Ibabaw ng planeta|Kalupaan|Karagatan|Dagat}} [[Talaksan:AYool_topography_15min-tl.png|thumb|Topograpiya at batimetriya ng Daigdig sa kasalukuyan.]] Tinatayang may lawak na {{Convert|510|e6km2|e6mi2|abbr=unit}} ang kabuuang [[ibabaw ng Daigdig]].<ref name="Pidwirny 2006_8" /> Mahahati ito sa dalawang hemispera: [[Hilagang Hating-globo|Hilaga]] at [[Timog Hating-globo|Katimugan]] kung gagamitin ang latitud, o [[Kanlurang Emisperyo|Kanluran]] at [[Silangang Emisperyo|Silangan]] kung longhitud naman ang gagamitin. Nasa 70.8% nito ang sakop ng katubigan na katumbas ng {{Convert|361|e6km2|e6mi2|abbr=unit}};<ref name="Pidwirny 2006_8" /> dahil dito, tinatagurian din ang Daigdig bilang isang ''planetang tubig''. Tinatawag na [[pandaigdigang karagatan]] ang kabuuang saklaw ng katubigang ito,<ref name="Smith 2021">{{cite web |last=Smith |first=Yvette |date=7 June 2021 |title=Earth Is a Water World |trans-title=Tubig na Mundo ang Daigdig |url=http://www.nasa.gov/image-feature/earth-is-a-water-world |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220827003111/https://www.nasa.gov/image-feature/earth-is-a-water-world/ |archive-date=27 August 2022 |access-date= |website=NASA |language=en}}</ref><ref name="National Geographic Society 2022">{{cite web |date=20 May 2022 |title=Water-Worlds |trans-title=Mga Tubig na Mundo |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/water-worlds/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819111728/https://education.nationalgeographic.org/resource/water-worlds/ |archive-date=19 August 2022 |access-date= |website=National Geographic Society |language=en}}</ref> na kalimitan ay hinahati sa lima: mula pinakamalaki, [[Karagatang Pasipiko]], [[Karagatang Atlantiko|Atlantiko]], [[Karagatang Indiyo|Indiyo]], [[Katimugang Karagatan|Katimugan]], at [[Karagatang Artiko|Artiko]].<ref name="Janin Mandia 2012 p. 20">{{cite book |last1=Janin |first1=H. |url=https://books.google.com/books?id=it27LP5V0ugC&pg=PA20 |title=Rising Sea Levels: An Introduction to Cause and Impact |last2=Mandia |first2=S.A. |publisher=McFarland, Incorporated, Publishers |year=2012 |isbn=978-0-7864-5956-8 |page=20 |language=en |trans-title=Tumataas na Lebel ng Dagat: Panimula sa Sanhi at Epekto |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195211/https://books.google.com/books?id=it27LP5V0ugC&pg=PA20 |archive-date=21 February 2023 |url-status=live}}</ref><ref name="Ro 2020">{{cite web |last=Ro |first=Christine |date=3 February 2020 |title=Is It Ocean Or Oceans? |trans-title=Karagatan ba o Mga Karagatan? |url=https://www.forbes.com/sites/christinero/2020/02/03/is-it-ocean-or-oceans/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220826231806/https://www.forbes.com/sites/christinero/2020/02/03/is-it-ocean-or-oceans/ |archive-date=26 August 2022 |access-date= |website=Forbes |language=en}}</ref> Sa magkabilang polo, nababalot sa yelo ang katubigan. Samantala, lupa ang natitirang 29.2% ng ibabaw ng Daigdig na katumbas ng {{Convert|149|e6km2|e6mi2|abbr=unit}}. Nahahati ito sa apat na pangunahing [[lupalop]]: mula pinakamalaki, [[Apro-Eurasya]], [[Kaamerikahan]], [[Antartika]], at [[Australya (lupalop)|Australia]].<ref name="DunnMitchell2016">{{cite book |last1=Dunn |first1=Ross E. |url=https://books.google.com/books?id=-aowDwAAQBAJ&pg=PA232 |title=The New World History: A Field Guide for Teachers and Researchers |last2=Mitchell |first2=Laura J. |last3=Ward |first3=Kerry |publisher=Univ of California Press |year=2016 |isbn=978-0-520-28989-5 |pages=232– |language=en |trans-title=Ang Bagong Kasaysayan ng Mundo: Gabay sa Larangan para sa mga Guro at Mananaliksik |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195225/https://books.google.com/books?id=-aowDwAAQBAJ&pg=PA232 |archive-date=21 February 2023 |url-status=live}}</ref><ref name="Dempsey 2013">{{cite web |last=Dempsey |first=Caitlin |date=15 October 2013 |title=Geography Facts about the World's Continents |trans-title=Mga Fact sa Heograpiya ukol sa mga Kontinente ng Mundo |url=https://www.geographyrealm.com/continents/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220826235549/https://www.geographyrealm.com/continents/ |archive-date=26 August 2022 |access-date= |website=Geography Realm |language=en}}</ref><ref name="McColl">{{cite encyclopedia |year=2005 |title=continents |encyclopedia=Encyclopedia of World Geography |publisher=Facts on File, Inc. |url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA215 |editor=R.W. McColl |volume=1 |page=215 |language=en |trans-title=kontinente |isbn=978-0-8160-7229-3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195231/https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&pg=PA215 |archive-date=21 February 2023 |url-status=live}}</ref> Nahahati naman ang mga ito sa samu't saring mga pulo gayundin ng mga mas maliliit na [[kontinente]] at [[Kontinente|subkontinente]]. Iba-iba ang elebasyon ng iba't-ibang mga punto nito, mula sa pinakamababa, {{Convert|-418|m|ft}} sa [[Dagat Patay]], hanggang sa pinakamataas, {{Convert|8,848|m|ft}} sa [[Bundok Everest]]. Gayunpaman, nasa {{Convert|797|m|ft}} lamang ang karaniwang elebasyon ng kalupaan.<ref>{{cite web |last=Center |first=National Geophysical Data |date=19 August 2020 |title=Hypsographic Curve of Earth's Surface from ETOPO1 |trans-title=Kurbang Hipsograpiko ng Ibabaw ng Daigdig mula sa ETOPO1 |url=https://www.ncei.noaa.gov/products/etopo-global-relief-model |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915114233/https://ngdc.noaa.gov/mgg/global/etopo1_surface_histogram.html |archive-date=15 September 2017 |website=ngdc.noaa.gov |language=en}}</ref> Nababalot ito ng tubig, yelo, niyebe, artipisyal na estraktura, o [[behetasyon]], na siyang pinakamadalas.<ref name="Carlowicz Simmon 2019">{{cite web |last1=Carlowicz |first1=Michael |last2=Simmon |first2=Robert |date=15 July 2019 |title=Seeing Forests for the Trees and the Carbon: Mapping the World's Forests in Three Dimensions |trans-title=Pagtingin sa mga Gubat para sa mga Puno at Karbon: Pagmamapa sa mga Kagubatan ng Mundo sa Tatlong Dimensiyon |url=https://earthobservatory.nasa.gov/features/ForestCarbon#:~:text=They%20cover%20about%2030%20percent,percent%20of%20the%20Earth's%20land. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231005400/https://earthobservatory.nasa.gov/features/ForestCarbon#:~:text=They%20cover%20about%2030%20percent,percent%20of%20the%20Earth's%20land. |archive-date=31 December 2022 |access-date= |website=NASA Earth Observatory |language=en}}</ref> Nasa 10.7% lamang ng kabuuang lawak ng kalupaan ang magagamit para sa [[Agrikultura|pagsasaka]], at tanging 1.3% lamang ang permanenteng sakahan.<ref>{{cite web |title=Arable land |trans-title=Masasakang lupa |url=http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.ARBL.ZS/countries/1W?display=graph |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002170510/http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.ARBL.ZS/countries/1w?display=graph |archive-date=2 October 2015 |access-date= |publisher=World Bank |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Permanent cropland |trans-title=Permanenteng sakahan |url=http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.CROP.ZS/countries?display=graph |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150713131245/http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.CROP.ZS/countries?display=graph |archive-date=13 July 2015 |access-date=19 October 2015 |publisher=World Bank |language=en}}</ref> Binubuo ng parehong kalupaan at kalapagan sa kailaliman ng mga karagatan ang kabuuang ibabaw ng Daigdig, na siyang bumubuo naman sa [[litospera]] ng planeta kasama ng ilang bahagi ng [[Mantel|itaas na manto]] nito. Mahahati sa dalawa ang ibabaw: [[Pandagat na ibabaw|pandagat]] at [[Pangkontinenteng ibabaw|pangkontinente]]. Tipikal na gawa sa [[basalto]] ang pandagat na ibabaw, habang dominante naman sa pangkontinenteng ibabaw ang mga materyal na may mas mababang densidad kagaya ng mga [[batong sedimentaryo]] at [[Metamorpikong bato|metamorpiko]].<ref name="layers_earth" /> Tinatayang nasa 75% ng pangkontinenteng ibabaw ang gawa sa mga batong sedimentaryo, kahit na tanging kumakatawan lamang ang mga ito sa 5% ng kabuuang masa ng ibabaw.<ref name="jessey" /> === Tektonikong plato === {{Main|Tektonikong plato}} [[Talaksan:Plates_tect2_en.svg|thumb|Mga pangunahing plato ng Daigdig]] Nahahati sa mga [[tektonikong plato]] ang bahagyang gumagalaw na litospera ng Daigdig. Ito ang mga bahaging gumagalaw sa mga hangganan ng bawat isa sa paraang alinman sa tatlo: [[Nagbabanggaang hangganan|nagbabanggaan]] ({{Lang|en|convergent}}), [[Naghihiwalayang hangganan|naghihiwalay]] ({{Lang|en|divergent}}), o [[Nagkikiskisang hangganan|nagkikiskisan]] ({{Lang|en|transform}}). Sa mg hangganang ito nagaganap ang [[Bulkan|bulkanismo]], paglitaw ng mga kabundukan at kalupaan at bambang sa mga karagatan, at mga [[lindol]].<ref name="kious_tilling1999" /> Nakapatong ang mga tektonikong plato sa [[astenospera]], ang solido ngunit bahagyang likidong bahagi ng itaas na manto na responsable sa mga paggalaw ng mga ito.<ref name="seligman2008" /> Dahil sa mga paggalaw ng mga tektonikong plato, [[Pagpapailalim (heolohiya)|pumapailalim]] ang pandagat na ibabaw sa mga hangganan ng banggaan. Samantala, umaakyat ang mga materyal ng [[Mantel|manto]] sa mga hangganan ng hiwalayan na gumagawa sa mga tagaytay sa gitna ng dagat ({{Lang|en|mid-ocean ridge}}). Dahil sa pinagsamang prosesong ito, nareresiklo ang pandagat na ibabaw pabalik sa manto kaya pawang mga bata sa heolohikong pananaw ang malaking bahagdan ng kalapagan sa kailaliman ng mga karagatan (tinatayang nasa 100 Ma lamang). Nasa 200 Ma lamang ang edad ng pinakamatandang bahagi nito,<ref name="duennebier1999" /><ref name="noaa20070307" /> kumpara sa 4,030 Ma na edad ng pinakamatandang bahagi ng pangkontinenteng ibabaw,<ref name="cmp134_3" /> bagamat may mga sirkon na napreserba sa mga batong sedimentaryo noong panahong Eoarkeo na may tandang 4,400 Ma.<ref name="science310_5756_1947" /> May pitong pangunahing plato ang Daigdig: [[Plato ng Pasipiko|Pasipiko]], [[Plato ng Hilagang Amerika|Hilagang Amerika]], [[Plato ng Eurasya|Eurasya]], [[Plato ng Aprika|Aprika]], [[Plato ng Antartika|Antartika]], [[Plato ng Indo-Australia|Indo-Australia]], at [[Plato ng Timog Amerika|Timog Amerika]]. Bukod dito, ilan sa mga malalaking plato ang [[Plato ng Arabia|Arabia]], [[Plato ng Karibe|Karibe]], [[Plato ng Pilipinas|Pilipinas]], [[Plato ng Nazca|Nazca]], at [[Plato ng Scotia|Scotia]]. Pinakabago sa mga ito ang Indo-Australia, na resulta ng pagsasama ng [[plato ng Australia]] at [[Plato ng India|India]] noong 50–55 Ma. Pinakamabilis naman ang [[plato ng Cocos]], na gumagalaw sa bilis na {{Convert|75|mm/year|in/year|abbr=unit}}, na sinusundan ng plato ng Pasipiko na may bilis naman na {{Convert|52-69|mm/year|in/year|abbr=unit}}.<ref name="podp2000" /> Samantala, pinakamabagal ang plato ng Timog Amerika, na gumagalaw lamang sa bilis na {{Convert|10.6|mm/year|in/year|abbr=unit}}.<ref name="Argus_etal_2011">{{Cite journal |last1=Argus |first1=D.F. |last2=Gordon |first2=R.G. |last3=DeMets |first3=C. |date=2011 |title=Geologically current motion of 56 plates relative to the no-net-rotation reference frame |trans-title=Mga heolohikong kasalukuyang galaw ng 56 na plato relatibo sa no-net-rotation reference frame |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |language=en |volume=12 |issue=11 |pages=n/a |bibcode=2011GGG....1211001A |doi=10.1029/2011GC003751 |doi-access=free}}</ref> === Loobang estraktura === {{Main|Loobang estraktura ng Daigdig}} [[Talaksan:Earth_cutaway_schematic-tl.png|thumb|Estraktura ng looban ng Daigdig.]] Kagaya ng ibang mga planetang lupa, nahahati ang looban ng Daigdig sa mga patong ayon sa mga katangiang kemikal at pisikal. Nababalot ito ng isang solidong ibabaw, na nakapatong naman sa isang mala-likidong [[Mantel|manto]]. Nakahiwalay ang ibabaw sa manto dahil sa [[hangganang Mohorovičić]].<ref name="GeolSoc" /> Iba-iba ang kapal ng ibabaw ng Daigdig, mula {{Convert|6|km|mi|abbr=on}} sa mga karagatan hanggang sa {{Convert|30-40|km|mi|abbr=on}} naman sa mga kontinente. Tinatawag na [[litospera]] ang ibabaw kasama ng matigas-tigas at malamig na itaas na manto, na nahahati naman sa mga gumagalaw na tektonikong plato.<ref>{{cite news |last1=Micalizio |first1=Caryl-Sue |last2=Evers |first2=Jeannie |date=20 May 2015 |title=Lithosphere |language=en |trans-title=Litospera |work=[[National Geographic]] |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/lithosphere/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220529052948/https://education.nationalgeographic.org/resource/lithosphere/ |archive-date=29 May 2022}}</ref> Sa ilalim ng litospera makikita ang [[astenospera]], ang bahaging medyo mala-likido na kinapapatungan nito. Nagaganap ang mga mahahalagang pagbabago sa estraktura ng mga [[kristal]] pagsapit ng lalim na {{Convert|410 and 660|km|mi|abbr=on}}, na nagsisilbi din bilang [[Sonang transisyonal (Daigdig)|transisyon]] ng itaas at ibabang manto. Sa ilalim naman ng manto makikita ang likidong [[Kaibuturan ng isang planeta|labas na kaibuturan]] na nakapatong naman sa isang solidong [[Kaibuturan ng isang planeta|loob na kaibuturan]].<ref name="tanimoto_ahrens1995" /> Maaaring mas mabilis ang ikot ng loob na kaibuturan ng Daigdig kesa sa ibang mga bahagi nito, na nasusukat mula 0.1–0.5° kada taon, bagamat may mga pananaliksik din na nagbibigay ng mas mataas o mas mababa pang antas kesa rito.<ref name="Deuss_2014" /> Tinatayang sanglima ng radyus ng Daigdig ang radyus ng loob na kaibuturan nito. Mas tumitindi ang densidad habang palalim nang palalim, ang pinakamataas para sa kahit anong planeta sa Sistemang Solar. === Komposisyong kemikal === {{Main|Pagkayabong ng mga elemento sa ibabaw ng Daigdig}} Tinatayang nasa {{Val|5.97|u=kg|e=24}} ang kabuuang [[masa ng Daigdig]]. Nagtataglay ito ng [[bakal]] na kumakatawan sa 32.1% ng masa nito, at sinusundan ng [[oksiheno]] (30.1%), [[Silikon|silisyo]] (15.1%), [[magnesyo]] (13.9%), [[asupre]] (2.9%), [[nikel]] (1.8%), [[Kalsiyo|kalsyo]] (1.5%), [[aluminyo]] (1.4%), at mga maliliit na bakas ng ibang mga elemento (1.2%).<ref name="pnas71_12_6973" /><ref name="comp" /> Dahil sa paghihiwalay ng grabidad, taglay ng kaibuturan ang mga elementong mas mataas ang densidad tulad ng bakal (88.8%), nikel (5.8%), at asupre (4.5%). Pinakakaraniwang taglay ng mga bato sa ibabaw ang mga [[oksido]], na kumakatawan sa lagpas 99% ng ibabaw mula sa labing-isang elemento tulad ng silisyo, aluminyo, bakal, kalsyo, magnesyo, [[potasyo]], o [[sodyo]].<ref name="pnas71_12_6973" /><ref name="brown_mussett1981" /> === Loob na init === {{Main|Badyet sa loob na init ng Daigdig}} [[Talaksan:Earth_heat_flow.jpg|thumb|Mapa ng lumalabas na init mula sa kaibuturan ng Daigdig papunta sa ibabaw nito. Mapapansin na pinakamatindi ito sa mga tagaytay sa gitna ng mga karagatan.]] Nagmumula ang loob na init ng Daigdig sa init na nagawa noong nabuo ito at sa init dahil sa [[Radiyasyon|radyasyon]].<ref name="Turcotte">{{cite book |author1=Donald L. Turcotte |url=https://books.google.com/books?id=-nCHlVuJ4FoC&q=primordial&pg=PA286 |title=Geodynamics |author2=Gerald Schubert |date=25 March 2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-66624-4 |language=en |trans-title=Heodinamika}}</ref> Ilan sa mga [[Isotope|isotopo]] na pangunahing nagbibigay ng init sa planeta ay ang [[potasyo 40]], [[uranyo 238]], at [[toryo 232]].<ref name="sanders20031210" /> Aabot ang init sa sentro hanggang {{Convert|6,000|C|F|abbr=on}},<ref>{{cite web |date=25 April 2013 |title=The Earth's Centre is 1000 Degrees Hotter than Previously Thought |trans-title=Mas Mainit nang 1000 Digri ang Sentro ng Daigdig kesa sa Naunang Inakala |url=http://www.esrf.eu/news/general/Earth-Center-Hotter |archive-url=https://web.archive.org/web/20130628075455/http://www.esrf.eu/news/general/Earth-Center-Hotter/Earth-Centre-Hotter/ |archive-date=28 June 2013 |access-date= |website=The European Synchrotron (ESRF) |language=en}}</ref> at presyur hanggang {{Convert|360|GPa|e6psi|abbr=unit}}.<ref name="ptrsl360_1795_1227" /> Dahil nagmumula ang karamihan sa init na nagagawa ng Daigdig mula sa radyasyon, ipinagpapalagay ng mga siyentipiko na mas matindi pa kesa sa kasalukuyan ang produksiyon ng init ng planeta noong panahon kung saan hindi pa nauubos ang mga isotopong may maiiksing buhay. Pagsapit ng tatlong bilyong taon sa hinaharap, inaasahan na dodoble ang produksiyon ng init kumpara sa kasalukuyan, na magpapabilis sa pag-ikot ng init sa manto at dahil dito gayundin sa mga tektonikong plato, at magpapahintulot sa paggawa sa mga bihira ngayong mabuo na mga [[batong igneo]] tulad ng [[komatita]].<ref name="T&S 137" /><ref name="epsl121_1" /> Nasa {{Val|87|u=mW/m2}} ang karaniwang init na nawawala sa Daigdig, para sa kabuuang pagkawala ng init na aabot sa {{Val|4.42|u=W|e=13}}.<ref name="jg31_3_267" /> Ipinagpapalagay na dumadaloy ang init na ito papunta sa ibabaw dahil sa mga [[pagbuga ng manto]], na itinuturong salarin sa mga maanomalyang aktibidad ng ilang mga bulkan.<ref name="science246_4926_103" /> Gayunpaman, karamihan sa init ay nawawala dahil sa paggalaw ng mga tektonikong plato dahil sa pamamaga ng manto sa mga tagaytay sa kailaliman ng mga karagatan. Nailalabas din ang init sa pamamagitan ng konduksiyon ng litospera, na madalas mangyari din sa kailaliman ng mga karagatan.<ref name="heat loss" /> === Grabidad === {{Main|Grabidad ng Daigdig}} Nasa {{Convert|9.8|m/s|ft/s|abbr=on}} ang bilis ng [[Grabedad|grabidad]] malapit sa ibabaw ng Daigdig. Gayunpaman, maaari itong bahagyang magbago dahil sa mga [[Anomalya sa grabidad|anomalya]] bunsod ng topograpiya, heolohiya, at at lokal na estraktura ng tektonikong plato.<ref>{{cite journal |last1=Watts |first1=A. B. |last2=Daly |first2=S. F. |date=May 1981 |title=Long wavelength gravity and topography anomalies |trans-title=Mga anomalya sa mahabang haba ng alon ng grabidad at topograpiya |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |language=en |volume=9 |issue=1 |pages=415–418 |bibcode=1981AREPS...9..415W |doi=10.1146/annurev.ea.09.050181.002215}}</ref> === Magnetikong sakop === {{Main|Magnetikong sakop ng Daigdig}} Ginagawa ang pangunahing bahagi ng [[magnetikong sakop ng Daigdig]] sa [[Kaibuturan ng isang planeta|kaibuturan]] nito, kung saan nagaganap ang prosesong [[Teoryang daynamo|daynamo]] na naglilipat sa kinetikong enerhiya mula sa init ng kumbeksiyon patungo sa enerhiyang elektromagnetiko. Umaabot hanggang sa labas ng kaibuturan ang sakop nito, mula sa manto patungo sa ibaba kung saan isa itong [[dipolo]]. Malapit sa heograpikong polo ang dipolo ng Daigdig. Sa ekwador ng magnetikong sakop, ang lakas ng sakop malapit sa ibabaw ay nasa {{Val|3.05|u=T|e=-5}}, na may [[magnetikong momento]] na {{Val|7.79|u=Am{{sup|2}}|e=2}} sa epoch 2000, na bumababa nang mga 6% kada siglo bagamat nananatili pa rin itong mas malakas kumpara sa pangmatagalang karaniwan nito.<ref name="dipole">{{cite journal |last1=Olson |first1=Peter |last2=Amit |first2=Hagay |year=2006 |title=Changes in earth's dipole |trans-title=Mga pagbabago sa dipolo ng Daigdig |url=https://pages.jh.edu/~polson1/pdfs/ChangesinEarthsDipole.pdf |url-status=live |journal=Naturwissenschaften |language=en |volume=93 |issue=11 |pages=519–542 |bibcode=2006NW.....93..519O |doi=10.1007/s00114-006-0138-6 |pmid=16915369 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927110538/http://pages.jh.edu/~polson1/pdfs/ChangesinEarthsDipole.pdf |archive-date=27 September 2019 |s2cid=22283432}}</ref> Magulo ang paggalaw ng kumbeksiyon sa kaibuturan; gumagalaw ang magnetikong polo at nagpapalitan din ng pagkakahanay paminsan-minsan. Nagreresulta ito sa [[Heomagnetikong pagkakaibang sekular|sekular na pagkakaiba]] sa pangunahing sakop at pagpapalitan ng heomagnetikong polo nang ilang beses kada ilang milyong taon. Pinakabago sa mga ito ang pagpapalitan na naganap noong tinatayang 700,000 taon ang nakalipas.<ref name="fitzpatrick2006" /><ref name="campbelwh" /> [[Magnetospera]] ang tawag sa kabuuang saklaw ng magnetikong sakop ng Daigdig. Pinapalihis nito ang mga [[Ion|iono]] at [[elektron]] ng [[hanging solar]]; pinipisat ng hanging solar ang bahaging nakaharap sa Araw nang mga 10 radyus ng Daigdig at nagpapahaba naman sa bahaging nasa likod upang maging isang mahabang buntot.<ref>{{Cite journal |last1=Ganushkina |first1=N. Yu |last2=Liemohn |first2=M. W. |last3=Dubyagin |first3=S. |date=2018 |title=Current Systems in the Earth's Magnetosphere |script-title=Mga Sistema ng Daloy sa Magnetospera ng Daigdig |url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2017RG000590 |journal=Reviews of Geophysics |language=en |volume=56 |issue=2 |pages=309–332 |bibcode=2018RvGeo..56..309G |doi=10.1002/2017RG000590 |issn=1944-9208 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331100349/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/2017RG000590 |archive-date=31 March 2021 |hdl-access=free |hdl=2027.42/145256 |s2cid=134666611}}</ref> Dahil di hamak na mas mabilis ang hanging solar kesa sa bilis ng along dinadala nito, palaging nagaganap ang isang supersonikong [[arko ng banggaan]] ({{Lang|en|bow shock}}) sa bahaging nakaharap sa Araw.<ref>{{cite web |last=Masson |first=Arnaud |date=11 May 2007 |title=Cluster reveals the reformation of the Earth's bow shock |trans-title=Ibinunyag ng klaster ang repormasyon ng arko ng banggaan ng Daigdig |url=http://sci.esa.int/jump.cfm?oid=40994 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331100440/https://sci.esa.int/web/cluster/-/40994-cluster-reveals-the-reformation-of-the-earth-s-bow-shock |archive-date=31 March 2021 |publisher=European Space Agency |language=en}}</ref> Nananatili lamang ang mga [[kargadong partikulo]] sa loob ng magnetospera, partikular na sa rehiyong tinatawag na plasmaspera na sumusunod sa linya ng magnetikong sakop ng Daigdig habang umiikot ito.<ref>{{cite web |last=Gallagher |first=Dennis L. |date=14 August 2015 |title=The Earth's Plasmasphere |trans-title=Ang Plasmaspera ng Daigdig |url=http://plasmasphere.nasa.gov/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160828213813/http://plasmasphere.nasa.gov/ |archive-date=28 August 2016 |publisher=NASA/Marshall Space Flight Center |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Gallagher |first=Dennis L. |date=27 May 2015 |title=How the Plasmasphere is Formed |trans-title=Paano Nabuo ang Plasmaspera |url=http://plasmasphere.nasa.gov/formed.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115064232/http://plasmasphere.nasa.gov/formed.html |archive-date=15 November 2016 |publisher=NASA/Marshall Space Flight Center |language=en}}</ref> Nabubuo ang pasingsing na daloy dahil sa pagsunod nito sa magnetikong sakop kahit na pawang natatangay lamang ang mga ito dahil sa dominasyon ng magnetikong daloy sa rehiyon.<ref name="BaumjohannTreumann1997">{{cite book |last1=Baumjohann |first1=Wolfgang |title=Basic Space Plasma Physics |last2=Treumann |first2=Rudolf A. |publisher=World Scientific |year=1997 |isbn=978-1-86094-079-8 |pages=8, 31 |language=en |trans-title=Mga Simpleng Pisika ng Plasma ss Kalawakan}}</ref> Samantala, nabubuo naman ang [[sinturong Van Allen]] dahil sa mga random na paggalaw ng mga matitinding kargadong partikulo sa magnetospera.<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia |year=2012 |title=Ionosphere and magnetosphere |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |publisher=Encyclopædia Britannica, Inc. |url=https://www.britannica.com/science/ionosphere-and-magnetosphere/Magnetosphere |last=McElroy |first=Michael B. |language=en |trans-title=Ionospera at magnetospera |archive-url=https://web.archive.org/web/20160703085345/https://www.britannica.com/science/ionosphere-and-magnetosphere/Magnetosphere |archive-date=3 July 2016 |url-status=live}}</ref><ref name="Van Allen">{{cite book |last=Van Allen |first=James Alfred |title=Origins of Magnetospheric Physics |date=2004 |publisher=University of Iowa Press |isbn=978-0-87745-921-7 |language=en |trans-title=Mga Pinagmulan ng Pisika ng Magnetospera |oclc=646887856}}</ref> Tuwing nagaganap ang mga [[magnetikong bagyo]], lumilihis ang mga partikulong mula sa magnetospera at lalo na sa buntot nito patungo sa linya ng magnetikong sakop na papunta sa [[ionospera]] ng Daigdig, kung saan nagreresulta sa mga [[Aurora (astronomiya)|aurora]] sa kalangitan ang interaksyon ng mga ito sa atmospera.<ref name="stern2005" /> == Pag-ikot at paglibot == === Pag-ikot === {{Main|Pag-ikot ng Daigdig}} [[Talaksan:EpicEarth-Globespin-tilt-23.4.gif|thumb|Pag-ikot ng Daigdig, mula sa pinagsama-samang kuha ng mga nakapalibot na satelayt.]] Masusukat ang bilis ng [[pag-ikot ng Daigdig]] depende sa sangguniang gagamitin: ayon sa [[Araw (astronomiya)|Araw]] ({{Lang|en|solar day}}) at ayon sa [[nakapirmeng bituin]] ({{Lang|en|sidereal day}}). Kung gagamitin ang Araw bilang sanggunian, karaniwang umiikot ang Daigdig sa sarili nitong aksis sa bilis na 86,400 segundo (86,400.0025 kung gagamitin ang segundong [[Pandaigdigang Sistema ng mga Yunit|SI]]). Dahil sa epekto ng puwersa ng [[kati]], na nagpapabagal sa pag-ikot, bahagyang nagbabago ang kabuuang haba ng isang araw sa ganitong kahulugan nang 1 o 2 milisegundo kesa sa karaniwan.<ref name="USNO_TSD" /><ref>{{cite journal |date=9 April 2015 |title=Rapid Service/Prediction of Earth Orientation |trans-title=Rapid Service/Prediksyon sa Oryentasyon ng Daigdig |url=http://maia.usno.navy.mil/ser7/ser7.dat |format= |journal=IERS Bulletin-A |language=en |volume=28 |issue=15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150314182157/http://maia.usno.navy.mil/ser7/ser7.dat |archive-date=14 March 2015 |access-date=}}</ref> Samantala, mas mabagal nang 4 na minuto ang araw (ayon sa Araw) kung gagamitin naman ang mga nakapirmeng bituin bilang sanggunian; ang isang araw sa ganitong kahulugan ay katumbas ng 23 oras 56 minuto 4 segundo.<ref name="IERS" /> Mas mabilis ito nang mga 8 milisegundo tuwing [[ekinoksiyo]] sa [[Ekinoksiyo ng Marso|Marso]].<ref name="seidelmann1992" /> Maliban sa mga [[bulalakaw]] at mga [[satelayt]] sa mababang ligiran, natutunghayan mula sa pananaw sa ibabaw ng Daigdig ang paggalaw ng mga bagay sa kalangitan nang pakanluran sa bilis na 15 digri kada oras. Mula sa [[ekwador ng kalangitan]], katumbas ito ng diametro ng parehong Araw at [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] kada dalawang minuto; sa pananaw sa ibabaw, tila halos magkasinglaki ang dalawang bagay, na nagpapahintulot sa pagkakaroon ng mga halos perpektong [[laho]] sa Daigdig.<ref name="zeilik1998" /><ref name="angular" /> === Paglibot === {{Main|Ligiran ng Daigdig|Lokasyon ng Daigdig}} [[Talaksan:Seasons-tl.png|thumb|[[Ligiran ng Daigdig]], kabilang na ang mga [[panahon]], [[apsis]], [[solstisyo]], at [[ekinoksiyo]].]] Ikatlong planeta mula sa Araw ang Daigdig, at bahagi ng [[loobang Sistemang Solar]]. Lumilibot ang Daigdig sa Araw sa tinatayang karaniwang layo na {{Convert|150|e6km|e6mi|abbr=unit}}, na siyang basehan ng [[astronomikong yunit]] (AU) at katumbas ng 8.3 [[Sinag-taon|sinag-minuto]] o 380 beses ng [[Distansiyang lunar|distansiya ng Buwan sa Daigdig]]. Karaniwang lumilibot ang Daigdig sa Araw sa loob ng 365.2564 na araw, sa karaniwang bilis na {{Convert|29.7827|km/s|mi/s}}.<ref name="earth_fact_sheet" /> Samantala, lumilibot ang Daigdig at ang buong Sistemang Solar sa [[Ariwanas]] sa tinatayang layo na 28,000 sinag-taon mula sa gitna. Mas mataas naman ito nang nasa 20 [[sinag-taon]] mula sa [[kalapagang galaktiko]], sa [[braso ng Orion]].<ref name="nasa20051201" /> === Pagkatagilid === [[Talaksan:Axial_tilt_vs_tropical_and_polar_circles.svg|thumb|Dahil sa pagkatagilid ng Daigdig, sabay na nakakaranas ang hilaga at timog ng magkaibang kapanahunan. Halimbawa, kung tag-init sa hilaga, taglamig sa timog.]] Nakatagilid ang Daigdig nang 23.439281 digri, kung saan palaging nakaturo ang aksis nito sa mga [[polo sa kalangitan]] nase sa kahulugan. Dahil dito, magkaiba ang natatanggap na sinag ng Araw sa ibabaw ng Daigdig sa paglipas ng taon. Ito ang dahilan kung bakit nagaganap ang mga tinatawag na [[kapanahunan]] sa mga rehiyon lagpas ng mga linya ng tropiko (mula [[ekwador]]): nasa tag-init ang hilaga at taglamig sa timog kung nakaharap sa Araw ang [[Tropiko ng Kanser]], nasa taglamig naman ang hilaga at tag-init sa timog kung nakaharap naman sa Araw ang [[Tropiko ng Kaprikorn]]. Tuwing tag-init, mas matagal na nagpapakita ang Araw sa langit; tuwing taglamig, mas mabilis itong lumulubog.<ref>{{cite book |last1=Rohli |first1=Robert. V. |title=Climatology |last2=Vega |first2=Anthony J. |publisher=Jones & Bartlett Learning |year=2018 |isbn=978-1-284-12656-3 |edition=4 |pages=291–292 |language=en |trans-title=Klimatolohiya}}</ref> Samantala, hindi nakakatanggap ng sinag ng Araw ang mga rehiyong malapit sa magkabilang polo nang ilang linggo kada taon; mas mahaba pa ito sa magkabilang polo mismo, na maaaring tumagal nang ilang buwan. Nakakaranas din sila ng mga araw kung saan hindi lumulubog ang Araw.<ref>{{cite book |last=Burn |first=Chris |url=http://nwtresearch.com/sites/default/files/the-polar-night.pdf |title=The Polar Night |date=March 1996 |publisher=The Aurora Research Institute |language=en |trans-title=Ang Gabing Polar |archive-url=https://web.archive.org/web/20230806150129/https://nwtresearch.com/sites/default/files/the-polar-night.pdf |archive-date=6 August 2023 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |date=24 June 2020 |title=Sunlight Hours |trans-title=Mga Oras ng Sinisinagan |url=https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/sunlight-hours/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201022025038/https://www.antarctica.gov.au/about-antarctica/weather-and-climate/weather/sunlight-hours/ |archive-date=22 October 2020 |work=Australian Antarctic Programme |language=en}}</ref> Sa astronomikong pananaw, nasusukat ang apat na panahon–taglamig, tagsibol, tag-init, at taglagas–base sa mga [[solstisyo]] at [[ekinoksiyo]]. Sa hilaga, nagaganap ang solstisyo ng taglamig tuwing bandang ika-21 ng Disyembre, solstisyo ng tag-init tuwing bandang ika-21 ng Hunyo, ekinoksiyo ng tagsibol tuwing bandang ika-20 ng Marso, at ekinoksiyo ng taglagas tuwing bandang ika-22 o ika-23 ng Setyembre. Baligtad naman ang sitwasyon sa timog para sa mga petsa ng solstisyo at ekinoksiyo nito.<ref name="bromberg2008" /> Matatag ang pagkatagilid ng aksis ng Daigdig sa mahabang panahon. Gayunpaman, sumasailalim pa rin ito sa [[nutasyon]], o ang bahagyang pagbabago sa pag-ikot nito kada 18.6 na taon. Kabilang sa mga ito ang [[alog na Chandler]], ang [[presesyon]] ng pag-ikot na nakakabuo ng kumpletong bilog kada 25,800 taon, at ang mga bahagyang paggalaw ng polo ng Daigdig. Ang mga ito ay resulta ng hilaan ng Araw at Buwan sa Daigdig.<ref name="fisher19960205" /> Hindi isang [[bilog]] ang ligiran ng Daigdig kundi isang [[Habilog|elipse]]. Tinatawag na [[perihelion]] ang pinakamalapit na punto ng ligiran nito mula sa Araw, at [[aphelion]] naman para sa pinakamalayong punto nito. Sa kasalukuyan, nagaganap ang perihelion kada tuwing ika-3 ng Enero at aphelion kada tuwing ika-4 ng Hulyo. Nagbabago ito sa paglipas ng panahon dahil sa presesyon at pagbabago sa ligiran dahil sa [[siklong Milankovitch]]. Tinatayang nasa 6.8% mas mataas ang natatanggap na [[enerhiyang solar]] tuwing perihelion kada taon kumpara sa aphelion.<ref>{{cite web |last1=Buis |first1=Alan |date=27 February 2020 |title=Milankovitch (Orbital) Cycles and Their Role in Earth's Climate |trans-title=Mga Siklong Milankovitch (Ligiran) at ang Gampanin Nito sa Klima ng Daigdig |url=https://climate.nasa.gov/news/2948/milankovitch-orbital-cycles-and-their-role-in-earths-climate/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030105553/https://climate.nasa.gov/news/2948/milankovitch-orbital-cycles-and-their-role-in-earths-climate/ |archive-date=30 October 2020 |work=NASA |language=en}}</ref> Dahil ang timog ang nakaharap sa Araw pagsapit ng aphelion, bahagyang mas mataas ang natatanggap nito na enerhiyang solar kesa hilaga sa buong taon. Gayunpaman, hindi ito masyadong nadadama dahil sa pagkatagilid ng aksis at ang pagkuha ng karamihan ng sobra sa enerhiyang ito ng katubigan na mas marami sa timog kesa sa hilaga.<ref>{{cite web |last1=Kang |first1=Sarah M. |last2=Seager |first2=Richard |title=Why is the Northern Hemisphere Warmer than the Southern Hemisphere? |trans-title=Bakit mas Mainit ang Hilagang Hemispero kesa sa Katimugang Hemispero? |url=http://ocp.ldeo.columbia.edu/res/div/ocp/pub/seager/Kang_Seager_subm.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210907195739/http://ocp.ldeo.columbia.edu/res/div/ocp/pub/seager/Kang_Seager_subm.pdf |archive-date=7 September 2021 |work=Columbia University |location=New York |language=en}}</ref> == Buwan == {{Main|Buwan (astronomiya)|Ligiran ng Buwan}} [[Talaksan:FullMoon2010.jpg|thumb|Ang harapan o nakikitang bahagi ng [[Buwan (astronomiya)|Buwan]].]] [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] ang tanging [[likas na satelayt]] ng Daigdig. Isa itong malaking mala-[[planetang lupa]] na likas na satelayt na may diametrong sang-apat ng Daigdig. Ito ang pinakamalaking buwan sa [[Sistemang Solar]] kumpara sa planeta nito, bagamat mas malaki ang [[Charon]] kung ikukumpara sa [[Pluto]], na isang [[planetang menor]].<ref>{{cite web |last1=Klemetti |first1=Erik |date=17 June 2019 |title=What's so special about our Moon, anyway? |trans-title=Ano bang espesyal sa Buwan natin, ha? |url=https://astronomy.com/news/2019/06/whats-so-special-about-our-moon-anyway |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106063032/https://astronomy.com/news/2019/06/whats-so-special-about-our-moon-anyway |archive-date=6 November 2020 |access-date= |work=[[Astronomy (magazine)|Astronomy]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |date=19 December 2019 |title=Charon |url=https://solarsystem.nasa.gov/moons/pluto-moons/charon/in-depth/#:~:text=At%20half%20the%20size%20of,phenomenon%20called%20mutual%20tidal%20locking. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201014164907/https://solarsystem.nasa.gov/moons/pluto-moons/charon/in-depth/#:~:text=At%20half%20the%20size%20of,phenomenon%20called%20mutual%20tidal%20locking. |archive-date=14 October 2020 |access-date= |website=NASA |language=en}}</ref> Kapitalisado ang salitang ''Buwan'' upang ihiwalay ito sa [[Buwan (panahon)|kalendaryong buwan]] gayundin sa mga likas na satelayt ng ibang mga planeta, na tinatawag ding ''buwan''. Kasalukuyang pinaniniwalaan na nabuo ito bilang resulta ng [[Hinuhang matinding pagtama|banggaan]] ng Daigdig at ng isang planetang singlaki ng [[Marte]], na tinatawag na [[Theia (palagay na planeta)|Theia]]. Pinapaliwanag rin nito ang halos kawalan ng makikitang [[bakal]] at ibang mga elementong madaling matunaw sa Buwan pati na rin sa pagkakatulad halos ng komposisyon nito sa ibabaw ng Daigdig.<ref name="canup_asphaug2001b" /> Base sa mga isinagawang simulasyon sa kompyuter, may makikitang dalawang mala-blokeng bakas ng naturang protoplaneta sa loob mismo ng Daigdig.<ref name="NYT-20231101">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |date=1 November 2023 |title=A 'Big Whack' Formed the Moon and Left Traces Deep in Earth, a Study Suggests - Two enormous blobs deep inside Earth could be remnants of the birth of the moon. |language=en |trans-title=Nabuo ang Buwan dahil sa isang 'Matinding Hampas' at Nag-iwan ng Bakas sa Loob ng Daigdig, ayon sa isang Pag-aaral - Posibleng mga naiwang bakas ng pagkabuo ng Buwan ang dalawang dambuhalang bloke sa kaloob-looban ng Daigdig |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2023/11/01/science/moon-formation-theia.html |url-status=live |access-date= |archive-url=https://archive.today/20231101232849/https://www.nytimes.com/2023/11/01/science/moon-formation-theia.html |archive-date=1 November 2023}}</ref><ref name="NAT-20231101">{{cite journal |author=Yuan, Qian |display-authors=et al. |date=1 November 2023 |title=Moon-forming impactor as a source of Earth's basal mantle anomalies |trans-title=Banggaan na gumawa sa Buwan bilang pinagmulan ng mga anomalya sa basaltong manto ng Daigdig |url=https://www.nature.com/articles/s41586-023-06589-1 |url-status=live |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |language=en |volume=623 |issue=7985 |pages=95–99 |bibcode=2023Natur.623...95Y |doi=10.1038/s41586-023-06589-1 |pmid=37914947 |url-access=subscription |archive-url=https://archive.today/20231102061800/https://www.nature.com/articles/s41586-023-06589-1 |archive-date=2 November 2023 |access-date= |s2cid=264869152}}</ref> Ang paghihilaan ng Buwan at ng Daigdig dahil sa [[grabidad]] ang siyang dahilan kung bakit may mga [[kati]].<ref>{{Cite journal |last1=Coughenour |first1=Christopher L. |last2=Archer |first2=Allen W. |last3=Lacovara |first3=Kenneth J. |author-link3=Kenneth Lacovara |date=2009 |title=Tides, tidalites, and secular changes in the Earth–Moon system |trans-title=Kati, tidalite, at mga sekular na pagbabago sa sistemang Daigdig–Buwan |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012825209001445 |url-status=live |journal=Earth-Science Reviews |language=en |volume=97 |issue=1 |pages=59–79 |bibcode=2009ESRv...97...59C |doi=10.1016/j.earscirev.2009.09.002 |issn=0012-8252 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20121028000947/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012825209001445 |archive-date=28 October 2012 |access-date=}}</ref> Dahil rin dito kaya nakaharap palagi sa Daigdig ang isang bahagi nito, na resulta ng {{Lang|en|[[tidal locking]]}}.<ref>{{Cite news |last=Kelley |first=Peter |date=17 August 2017 |title=Tidally locked exoplanets may be more common than previously thought |language=en |trans-title=Maaaring mas karaniwan kesa sa inaakala noon ang mga naka-tidal lock na eksoplaneta |newspaper=Uw News |url=https://www.washington.edu/news/2017/08/14/tidally-locked-exoplanets-may-be-more-common-than-previously-thought/ |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009192401/https://www.washington.edu/news/2017/08/14/tidally-locked-exoplanets-may-be-more-common-than-previously-thought/ |archive-date=9 October 2020}}</ref> Habang lumilibot ang Buwan sa Daigdig, nasisinagan ang ilang bahagi nito ng Araw; tinatawag ang mga ito bilang mga [[yugto ng buwan]].<ref>{{Cite web |title=Lunar Phases and Eclipses |trans-title=Mga Yugto at Laho ng Buwan |url=https://solarsystem.nasa.gov/moons/earths-moon/lunar-phases-and-eclipses |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201016180007/https://solarsystem.nasa.gov/moons/earths-moon/lunar-phases-and-eclipses/ |archive-date=16 October 2020 |access-date= |website=NASA Solar System Exploration |language=en}}</ref> Unti-unting lumalayo ang Buwan mula sa Daigdig dahilan sa epekto ng interaksyon ng kati, sa bilis na {{Convert|38|mm/yr|in/yr|abbr=unit}}. Ibig sabihin, iba ang haba ng isang araw at taon ilang milyong taon ang nakaraan at maging sa malayong hinaharap.<ref name="espenak_meeus20070207" /> Halimbawa, noong panahong [[Ediakarano]] (620 milyong taon ang nakaraan), tinatayang 400 araw ang isang taon at halos 22 oras lamang ang isang araw.<ref>{{Cite journal |last=Williams |first=G.E. |date=2000 |title=Geological constraints on the Precambrian history of Earth's rotation and the Moon's orbit |trans-title=Mga heolohikong limitasyon sa kasaysayang Prekambriano ng pag-ikot ng Daigdig at ng ligiran ng Buwan |journal=Reviews of Geophysics |language=en |volume=38 |issue=1 |pages=37–59 |bibcode=2000RvGeo..38...37W |doi=10.1029/1999RG900016 |doi-access=free |s2cid=51948507}}</ref> May malaking bahagi ang Buwan sa pagdebelop ng buhay sa Daigdig dahil sa gampanin nito sa klima. Ayon sa mga pag-aaral sa [[paleontolohiya]] at simulasyon sa kompyuter, naging matatag ang pagkatagilid ng aksis ng Daigdig dahil sa mga kati.<ref name="aaa428_261" /> Ipinagpapalagay ng ilang mga siyentipiko na maaaring maging magulo ang pag-ikot ng Daigdig dahil sa gitgitan ng Araw sa umbok sa ekwador ng Daigdig, na makakaapekto nang matindi sa paglipas ng panahon kagaya ng sa [[Marte]], bagamat kasalukuyan pa rin itong pinagtatalunan.<ref>{{cite web |last1=Cooper |first1=Keith |date=27 January 2015 |title=Earth's moon may not be critical to life |trans-title=Maaaring hindi kritikal sa buhay ang buwan ng Daigdig |url=https://phys.org/news/2015-01-earth-moon-critical-life.html#:~:text=Lissauer's%20team%20found%20that%20without,day%20angle%20of%2023.5%20degrees. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030120857/https://phys.org/news/2015-01-earth-moon-critical-life.html#:~:text=Lissauer's%20team%20found%20that%20without,day%20angle%20of%2023.5%20degrees. |archive-date=30 October 2020 |access-date= |work=[[Phys.org]] |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dadarich |first1=Amy |last2=Mitrovica |first2=Jerry X. |author-link2=Jerry X. Mitrovica |last3=Matsuyama |first3=Isamu |last4=Perron |first4=J. Taylor |last5=Manga |first5=Michael |author-link5=Michael Manga |last6=Richards |first6=Mark A. |date=22 November 2007 |title=Equilibrium rotational stability and figure of Mars |trans-title=Pagkamatatag ng pag-ikot sa ekwilibriyo at anyo ng Marte |url=http://web.mit.edu/perron/www/files/Daradich08.pdf |journal=Icarus |language=en |volume=194 |issue=2 |pages=463–475 |doi=10.1016/j.icarus.2007.10.017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201201094104/http://web.mit.edu/perron/www/files/Daradich08.pdf |archive-date=1 December 2020 |access-date=}}</ref> Mula sa ibabaw ng Daigdig, halos magkasinglaki ang Buwan at Araw. Nagmumukhang ganito ang kaso dahil sa pagiging 400 na mas malaki ang Araw kesa sa Buwan, at 400 din na mas malayo ito mula sa Daigdig.<ref name="angular" /> Dahil dito, posible ang mga halos perpektong [[laho]] sa kalangitan ng Daigdig.<ref>{{cite web |last1=Sharf |first1=Caleb A. |author1-link=Caleb Scharf |date=18 May 2012 |title=The Solar Eclipse Coincidence |trans-title=Ang Nagkataon Lang na Lahong Solar |url=https://blogs.scientificamerican.com/life-unbounded/the-solar-eclipse-coincidence/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201015083529/https://blogs.scientificamerican.com/life-unbounded/the-solar-eclipse-coincidence/ |archive-date=15 October 2020 |access-date= |work=[[Scientific American]] |language=en}}</ref> === Asteroyd at artipisyal na satelayt === {{Main|Bagay malapit sa Daigdig|Palagay na buwan ng Daigdig}} [[Talaksan:The_station_pictured_from_the_SpaceX_Crew_Dragon_1.jpg|thumb|Ang [[Pandaigdigang Estasyong Pangkalawakan]] (ISS) noong 2021.]] May mga [[asteroyd]] na dumadaan [[Bagay na malapit sa Daigdig|malapit o nasa mismong ligiran ng Daigdig]]. Kinabibilangan ito ng mga [[kwasisatelayt]], mga bagay na may [[ligirang hugis sapatos ng kabayo]], at mga [[Troyanong asteroyd|trojan]]. Hindi bababa sa pitong kwasisatelayt, kabilang na ang [[469219 Kamoʻoalewa]], na may sukat mula 10 metro hanggang 5000 metro.<ref name="christou_asher2011" /><ref>{{cite journal |last1=Marcos |first1=C. de la Fuente |last2=Marcos |first2=R. de la Fuente |date=8 August 2016 |title=Asteroid (469219) 2016 HO3, the smallest and closest Earth quasi-satellite |trans-title=Asteroyd (469219) 2016 HO3, ang pinakamaliit at pinakamalapit na kwasisatelayt ng Daigdig |url=https://academic.oup.com/mnras/article/462/4/3441/2589984 |url-status=live |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |language=en |volume=462 |issue=4 |pages=3441–3456 |arxiv=1608.01518 |bibcode=2016MNRAS.462.3441D |doi=10.1093/mnras/stw1972 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031044749/https://academic.oup.com/mnras/article/462/4/3441/2589984 |archive-date=31 October 2020 |access-date= |doi-access=free |s2cid=118580771}}</ref> Sumasailalim sa [[librasyon]] ang isang asteroyd na trojan, {{mpl|2010 TK|7}}, sa pangunahing [[puntong Lagrange]] na L4 sa ligiran ng Daigdig.<ref name="Choi" /> Samantala, lumalapit naman ang {{mpl|2006 RH|120}}, isang maliit na asteroyd malapit sa Daigdig, sa sistema ng Daigdig at Buwan kada bandang 20 taon. Paminsan-minsan itong lumilibot sa Daigdig sa loob ng maikling panahon tuwing lumalapit ito sa sistema.<ref>{{cite web |title=2006 RH120 ( = 6R10DB9) (A second moon for the Earth?) |trans-title=2006 RH120 ( = 6R10DB9) (Ikalawang buwan ng Daigdig?) |url=http://www.birtwhistle.org/Gallery6R10DB9.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206154817/http://www.birtwhistle.org/Gallery6R10DB9.htm |archive-date=6 February 2015 |access-date= |website=Great Shefford Observatory |language=en}}</ref> Tinatayang nasa 4,550 [[artipisyal na satelayt]] ang kasalukuyang gumagana at lumilibot sa Daigdig noong Setyembre 2021,<ref name="ucs" /> kabilang na ang [[Pandaigdigang Estasyong Pangkalawakan]] (ISS), ang pinakamalaking artipisyal na satelayt.<ref>{{Cite book |last1=Welch |first1=Rosanne |url=https://books.google.com/books?id=aWGHDwAAQBAJ&q=largest+artificial+satellite&pg=RA2-PA126 |title=Technical Innovation in American History: An Encyclopedia of Science and Technology |last2=Lamphier |first2=Peg A. |publisher=ABC-CLIO |year=2019 |isbn=978-1-61069-094-2 |page=126 |language=en |trans-title=Teknikal na Inobasyon sa Kasaysayang Amerikano: Ensiklopedya ng Agham at Teknolohiya |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810224725/https://books.google.com/books?id=aWGHDwAAQBAJ&q=largest+artificial+satellite&pg=RA2-PA126 |archive-date=10 August 2023 |url-status=live}}</ref> Bukod sa mga ito, lumilibot din sa Daigdig ang mga hindi na gumaganang artipisyal na satelayt, kabilang na ang pinakamatandang satelayt sa ligiran, [[Vanguard 1]], gayundin sa di bababa sa 18,000 tukoy na debri sa kalawakan.<ref>{{cite journal |date=February 2018 |editor1-last=Anz-Meador |editor1-first=Phillip |editor2-last=Shoots |editor2-first=Debi |title=Satellite Box Score |trans-title=Box Score ng mga Satelayt |url=https://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/quarterly-news/pdfs/odqnv22i1.pdf |url-status=live |journal=Orbital Debris Quarterly News |language=en |volume=22 |issue=1 |page=12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402034308/https://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/quarterly-news/pdfs/odqnv22i1.pdf |archive-date=2 April 2019 |access-date=}}</ref> == Katubigan == {{Main|Hidrospera}} [[Talaksan:Ocean_world_Earth.jpg|thumb|Nababalot ang malaking bahagi ng Daigdig sa tubig. Makikita rito ang mga kaulapan at mga yelo sa rehiyong polar nito.]] Saklaw sa [[hidrospera]] ng Daigdig ang kabuuan ng mga katubigan nito at ang distribusyon nito sa ibabaw. Karamihan sa mga ito ang nasa mga [[karagatan]]. Kabilang din sa hidrospera ang mga katubigan sa kalupaan at himpapawid ng Daigdig. Tinatayang nasa {{Val|1.35|u=metrikong tonelada|e=18}} ang kabuuang masa ng mga karagatan, at may lawak na aabot nang {{Convert|361.8|e6km2|e6mi2|abbr=unit}} at karaniwang lalim na {{Convert|3,682|m|ft|abbr=on}} upang magkaroon ng tinatayang bolyum na {{Convert|1.332|e9km3|e6mi3|abbr=unit}}.<ref name="ocean23_2_112" /> Nasa 97.5% nito ang [[tubig-alat]], at [[tubig-tabang]] naman ang natitirang 2.5%. Pawang mga nasa [[yelo]] ang tinatayang 68.7% ng lahat ng tubig-tabang sa Daigdig,<ref>{{cite web|last=Perlman|first=Howard|date=17 March 2014|title=The World's Water|url=https://water.usgs.gov/edu/earthwherewater.html|access-date=|work=USGS Water-Science School|archive-date=22 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150422113320/http://water.usgs.gov/edu/earthwherewater.html|url-status=live|language=en|trans-title=Ang Katubigan ng Mundo}}</ref> 30% ang [[Groundwater|nakalagak sa loob ng kalupaan]],<ref name="Lake Scientist 20162">{{cite web |title=Where Are Lakes?|website=Lake Scientist|date=28 February 2016|url=https://www.lakescientist.com/where-are-lakes/|access-date=28 February 2023|archive-date=28 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228013824/https://www.lakescientist.com/where-are-lakes/|url-status=live}}</ref> at 1% ang nasa ibabaw ng Daigdig gayundin sa mga maliliit na bakas nito mula sa biolohikal na nilalang at [[singaw]] sa atmospera.<ref name="School 2019">{{cite web |last=School|first=Water Science|title=How Much Water is There on Earth?|website=United States Geological Survey|date=13 November 2019|url=https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/science/how-much-water-there-earth#science|access-date=|archive-date=9 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220609050627/https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/science/how-much-water-there-earth#science|url-status=live|trans-title=Gaano Karaming Tubig ang Meron sa Daigdig?|language=en}}</ref><ref name="Education 20222">{{cite web |title=Freshwater Resources|website=Education|date=18 August 2022|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/freshwater-resources/|access-date=|archive-date=26 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526195118/https://education.nationalgeographic.org/resource/freshwater-resources|url-status=live|trans-title=Mga Mapagkukunan ng Tubig Tabang|language=en}}</ref> Sa mga [[rehiyong polar]] ng Daigdig, nananatili ang [[niyebe]] kahit tag-init at [[Pamumuo ng yelo|nagiging yelo]]. Nakakabuo ito kalaunan ng mga [[glasyar]], akumulasyon ng niyebe na unti-unting natutulak pababa dahil sa [[grabidad]]. Nabubuo ito sa mga kabundukan ([[Alpinong glasyar|alpino]]) at mga malalawak na kapatagan ([[Kontinental na glasyar|kontinental]]). Dahil rin sa proseso nito, nakakagawa ito ng mga anyong-lupa kagaya ng mga [[lambak na hugis U]]. Bukod dito, meron ding mga [[Yelo sa dagat|malalaking tipak ng yelo sa mga karagatan]], na kung ipagsasama ay may kabuuang lawak na kapareho halos ng sa Estados Unidos, bagamat unti-unting lumiliit ito dahil sa [[pagbabago ng klima]].<ref>{{Cite book|last=Hendrix|first=Mark|title=Earth Science: An Introduction|publisher=Cengage|year=2019|isbn=978-0-357-11656-2|location=Boston|page=|language=en|trans-title=Agham Pandaigdig: Panimula}}</ref> Nasa 35 gramo ng [[asin]] kada kilo ng tubig-alat ang karaniwang [[salinidad]] (pagkaalat) ng mga karagatan ng Daigdig.<ref name="kennish2001" /> Nagmumula ang karamihan sa mga ito sa mga pagbuga ng bulkan gayundin mula sa mga [[batong igneo]].<ref name="mullen2002" /> Tinutunaw ng karagatan ang mga gas mula sa himpapawid, na mahalaga para sa buhay sa loob nito.<ref name="natsci_oxy4" /> Malaki ang gampanin rin nito sa pagpapanatili sa init ng Daigdig, Maaaring humantong sa mga matitinding pagbabago sa panahon ang mga kahit maliliit na pagbabago sa init nito, kagaya ng [[El Niño at La Niña]] sa [[Karagatang Pasipiko]].<ref name="sample2005" /> Isa sa mga natatanging katangian ng Daigdig ang pagkakaroon nito ng tubig, partikular na ang likidong tubig. Bagamat may mga planeta sa [[Sistemang Solar]] na may atmosperang may singaw ng tubig, wala sa mga ito ang kayang magpanatili ng likidong tubig sa ibabaw.<ref name="Center 2021">{{cite web |last=|first=|title=Tour of Water in the Solar System|website=United States Geological Survey|date=14 October 2021|url=https://www.usgs.gov/news/tour-water-solar-system|access-date=|archive-date=19 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119211912/https://www.usgs.gov/news/tour-water-solar-system|url-status=live|language=en|trans-title=Paglalakbay sa Katubigan ng Sistemang Solar}}</ref> May mga buwan na nagpapakita ng mga senyales ng pagkakaroon ng likidong tubig na maaaring mas marami pa kesa sa lahat ng tubig sa mga karagatan ng Daigdig. Gayunpaman, ang mga ito ay nakapaloob nang ilang daang kilometro sa ilalim ng mga nagyeyelong ibabaw nito.<ref>{{cite web |title=Are there oceans on other planets?|website=NOAA's National Ocean Service|date=1 June 2013|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/et-oceans.html|access-date=|archive-date=19 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619132905/http://oceanservice.noaa.gov/facts/et-oceans.html|url-status=live|trans-title=May mga karagatan ba sa ibang mga planeta?|language=en}}</ref> == Himpapawid == {{Main|Atmospera ng Daigdig}} Karaniwang nasa {{Convert|101.325|kPa|psi|abbr=on}} ang [[atmosperikong presyur]] ng himpapawid ng Daigdig sa [[eskalang taas]] na mga {{Convert|8.5|km|mi|abbr=on}}.<ref name="Exline2006">{{cite book|last1=Exline|first1=Joseph D.|url=https://www.nasa.gov/pdf/288978main_Meteorology_Guide.pdf|title=Meteorology|last2=Levine|first2=Arlene S.|last3=Levine|first3=Joel S.|date=2006|publisher=NASA/Langley Research Center|page=6|id=NP-2006-08-97-LaRC|access-date=|archive-date=28 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180528181043/https://www.nasa.gov/pdf/288978main_Meteorology_Guide.pdf|url-status=live|language=en|trans-title=Meteorolohiya}}</ref><ref name="earth_fact_sheet" /> Nagtataglay ang tuyong atmospera ng 78.084% [[nitroheno]], 20.946% [[oksiheno]], 0.934% [[argon]], at mga maliliit na bakas ng [[dioksidong karbon]] at ibang mga [[molekula]].<ref name="Exline2006" /> Nasa 0.01% hanggang 4% ang [[singaw ng tubig]],<ref name="Exline2006" /> pero karaniwang nasa 1% ito.<ref name="earth_fact_sheet" /> Natatakpan ng [[Ulap|kaulapan]] ang 2/3 ng ibabaw ng Daigdig, mas madalas sa mga karagatan kesa sa kalupaan.<ref name="King Platnick Menzel Ackerman 2013 pp. 3826–3852">{{cite journal |last1=King|first1=Michael D.|last2=Platnick|first2=Steven|last3=Menzel|first3=W. Paul|last4=Ackerman|first4=Steven A.|last5=Hubanks|first5=Paul A.|title=Spatial and Temporal Distribution of Clouds Observed by MODIS Onboard the Terra and Aqua Satellites|journal=IEEE Transactions on Geoscience and Remote Sensing|publisher=Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE)|volume=51|issue=7|year=2013|issn=0196-2892|doi=10.1109/tgrs.2012.2227333|pages=3826–3852|bibcode=2013ITGRS..51.3826K|s2cid=206691291|doi-access=free|hdl=2060/20120010368|hdl-access=free|trans-title=Distribusyon sa Espasyo at Panahon ng Kaulapan na Naobserbahan ng MODIS sakay sa mga satelayt na Terra at Aqua|language=en}}</ref> Nakadepende sa latitud ang taas ng [[tropospera]], mula {{Convert|8|km|mi|abbr=on}} sa mga polo hanggang {{Convert|17|km|mi|abbr=on}} sa ekwador.<ref name="geerts_linacre97" /> Matindi ang ginawang pagbabago ng [[Biyospero|biospera]] sa kasalukuyang atmospera ng Daigdig. Nagsimula ang [[potosintesis]] ng oksiheno noong 2.7 bilyong taon ang nakaraan, na siyang bumuo sa kasalukuyang atmospera na puno ng nitroheno at oksiheno.<ref name="NYT-20131003" /> Dahil dito, lumitaw ang mga [[organismong aerobiko]] at nagresulta kalaunan sa pagbuo sa [[Osonang patong|osonong patong]] dahil sa [[Siklong osono-oksiheno|paglipat]] ng {{Chem2|O2}} upang maging {{Chem2|O3}}. Hinaharang nito ang [[Ultrabiyoleta|radyasyong UV]] mula sa Araw, na nagpahintulot sa pagkakaroon ng buhay sa lupa.<ref name="Harrison 2002" /> Bukod dito, ilan sa mga responsibilidad ng himpapawid na mahalaga sa buhay ang paglilipat sa singaw ng tubig, pagbibigay sa mga mahahalagang gas, pagsunog sa mga maliliit na [[bulalakaw]] bago ito tumama sa lupa, at pagpapanatili sa temperatura sa prosesong tinatawag na [[epektong greenhouse]].<ref name="Narottam2008" /> Karaniwang hinahati ang ibabaw na bahagi ng atmospera, ang bahagi sa taas ng tropospera, sa tatlo: [[estratospera]], [[mesospera]], at [[termospera]].<ref name="atmosphere" /> [[Eksospera]] ang hangganan ng atmospera patungo sa [[magnetospera]] ng Daigdig.<ref name="sciweek2004" /> Sa loob ng estratospera makikita ang [[Osonang patong|osonong patong]], na mahalaga sa buhay dahil sa pagharang nito sa mga radyasyong UV. Tinatawag na [[linyang Karman]] ang napagkasunduang hangganan ng atmospera ng Daigdig at kalawakan, na makikita sa taas na 100 km (62 mi).<ref name="cordoba2004" /> === Panahon at klima === {{Main|Panahon|Klima}} Walang tiyak na hangganan ang atmospera ng Daigdig; unti-unti lamang ito numinipis hanggang sa mawala ito sa kalawakan.<ref>{{cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/where-is-the-edge-of-space-and-what-is-the-karman-line|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304132146/https://www.nationalgeographic.com/science/article/where-is-the-edge-of-space-and-what-is-the-karman-line|archive-date=4 March 2021|title=Where, exactly, is the edge of space? It depends on who you ask|website=[[National Geographic]]|last1=Drake|first1=Nadia|author-link1=Nadia Drake|date=20 December 2018|access-date=|language=en|trans-title=Saan ba talaga ang hangganan ng kalawakan? Depende kung sino ang tinanungan mo}}</ref> Nasa unang 11 km (6.8 mi) mula sa ibabaw ang malaking bahagdan ng kabuuang masa nito; tinatawag itong [[tropospera]].<ref>{{cite web|url=https://spaceplace.nasa.gov/troposphere/en/|title=Troposphere|website=SpacePlace|publisher=[[NASA]]|last1=Erickson|first1=Kristen|last2=Doyle|first2=Heather|date=28 June 2019|access-date=|archive-date=4 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204093554/https://spaceplace.nasa.gov/troposphere/en/|url-status=live|trans-title=Tropospera|language=en}}</ref> Pinapainitan ito at pati ang ibabaw ng enerhiya mula sa Araw, na siyang nagpapalawak sa ere. Umaangat ang ere na ito na may mababang densidad pataas at pinapalitan ng mas malamig at mas matinding densidad na ere. Nagreresulta ito sa [[sirkulasyon ng hangin]] na siyang nagmamando naman sa [[panahon]] at [[klima]] sa pamamagitan ng pamamahagi ng [[enerhiyang termal]].<ref name="moran2005" /> May dalawang pangunahing hangin sa sirkulasyong ito: ang [[hanging silangan]] ({{Lang|en|easterlies}}) na nasa rehiyong nasa 30° latitud sa ibaba ng ekwador at [[hanging kanluran]] ({{Lang|en|westerlies}}) na nasa mga gitnang latitud sa pagitan ng 30° hanggang 60°.<ref name="berger2002" /> Mahalaga rin sa klima ang [[nilalamang init ng karagatan]] at [[Daloy ng dagat|daloy ng tubig]], lalo na ang [[sirkulasyong termohalina]] na siyang nagdidirekta naman ng init mula sa ekwador patungo sa mga rehiyong polar.<ref name="rahmstorf2003" /> Nakakatanggap ang Daigdig ng {{Val|1361|u=W/m2}} na [[radyasyong solar]],<ref>{{cite journal |first1=Odele|last1=Coddington|first2=Judith L.|last2=Lean|author2-link=Judith Lean|first3=Peter|last3=Pilewskie|first4=Martin|last4=Snow|first5=Doug|last5=Lindholm|date=2016|title=A Solar Irradiance Climate Data Record|url=https://archive.org/details/bulletin-of-the-american-meteorological-society_2016-07_97_7/page/1265|journal=Bulletin of the American Meteorological Society|volume=97|issue=7|pages=1265–1282|bibcode=2016BAMS...97.1265C|doi=10.1175/bams-d-14-00265.1|doi-access=free|trans-title=Tala ng Datos ng Klima sa Radyasyong Solar|language=en}}</ref><ref name="earth_fact_sheet" /> na kumokonti habang pataas ng latitud. Bumababa nang {{Convert|0.4|C-change|F-change|abbr=on}} kada digri ng latitud mula sa ekwador ang karaniwang temperatura ng hangin sa lebel ng dagat.<ref name="sadava_heller2006" /> Maaaring hatiin ang Daigdig sa mga rehiyon base sa latitud: [[Tropiko|tropikal]], [[Subtropiko|subtropikal]], [[templado]], at [[Rehiyong polar|polar]].<ref name="climate_zones" /> Sumisingaw ang kalupaan sa proseso ng [[ebaporasyon]] na dinadala ng sirkulasyon ng hangin sa himpapawid. Depende sa kondisyon ng panahon sa lugar, umaangat ang mainit na hangin na siyang [[Kondensasyon|magkokondensa]] at bubuo sa mga ulap at kalauna'y babalik sa ibabaw sa pamamagitan ng [[presipitasyon]] tulad ng [[ulan]] o [[niyebe]].<ref name="moran2005" /> Pagkabagsak sa ibabaw, dadaloy ang tubig patungo sa mga mabababang lugar sa pamamagitan ng mgadaluyan tulad ng [[ilog]] na tipikal na hahantong kalaunan sa mga [[karagatan]] o [[lawa]]. Tinatawag ang prosesong ito bilang ang [[siklo ng tubig]], na isang napakahalagang proseso mapanatili ang buhay sa kalupaan at [[erosyon]] sa paglipas ng heolohikong panahon. Nakadepende sa samu't saring salik kagaya ng topograpiya at temperatura ang dami ng babagsak na ulan o niyebe sa isang lugar.<ref name="hydrologic_cycle" /> == Buhay == {{Main|Biyospero|Kasaysayan ng buhay}} Sa kasalukuyan, Daigdig lamang ang tanging lugar sa buong [[sansinukob]] na may [[buhay]]. Unang umusbong ito sa mga pinakaunang [[Anyong tubig|anyong-tubig]] sa planeta ilang daang milyong taon matapos ito mabuo apat na bilyong taon ang nakaraan. May likidong tubig ang Daigdig, na isang mahalagang sangkap upang mabuo ang mga mas komplikadong [[Kompuwestong organiko|molekulang organiko]] at makapagbigay ng sapat na enerhiya para makapagsimula ng [[metabolismo]]. Kumukuha ng mga [[Sustansiya (nutrisyon)|sustansiya]] mula sa tubig, lupa, at himpapawid ang mga halaman at iba pang mga organismo.<ref name="ab2003" /> Tuloy-tuloy na nareresiklo ng mga espesye ang mga sustansiyang ito.<ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=J. S. |author-link1=Jamuna Sharan Singh |title=Ecology environmental science and conservation |last2=Singh |first2=S. P. |author-link2=S. P. Singh (biochemist) |last3=Gupta |first3=S.R. |publisher=S. Chand & Company |year=2013 |isbn=978-93-83746-00-2 |edition=1 |location=New Delhi |language=en |trans-title=Ekolohiya agham pangkalikasan at konserbasyon |oclc=896866658}}</ref> == Mga tao == {{Main|Tao|Mundo}} [[Talaksan:BlackMarble20161km.jpg|thumb|Pinagtagpi-tagping larawan na nagpapakita sa mga liwanag na nagmumula sa mga [[Polusyon sa liwanag|artipisyal na ilaw]] mula sa mga [[lungsod]] tuwing gabi.]] Unang umusbong ang mga tao mula sa mga unang [[Primata|primado]] sa Aprika 300,000 taon ang nakaraan at [[Paglabas sa Aprika|kumalat]] sa Daigdig simula noon. Simula noong umusbong ang [[agrikultura]] tinatayang 12,000 taon ang nakaraan, nanatili sila sa iisang lugar at nakapagtayo ng mga [[lipunan]].<ref>{{Cite web |date=11 July 2022 |title=Introduction to Human Evolution |trans-title=Panimula sa Ebolusyon ng Tao |url=http://humanorigins.si.edu/education/introduction-human-evolution |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108211808/https://humanorigins.si.edu/education/introduction-human-evolution |archive-date=8 November 2023 |access-date= |website=humanorigins.si.edu |language=en}}</ref> Nagawa nilang marating ang [[Antartika]], ang pinakahuling kontinente na walang tao, noon lamang ika-20 siglo, bagamat nananatili pa rin itong limitado. Simula noong ika-19 na siglo, mabilis na dumami ang mga tao, na umabot sa walong bilyon noong dekada 2020s at inaasahang dadami pa hanggang sampung bilyon pagsapit ng ikalawang bahagi ng ika-21 siglo.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2025-11-15 |title=Day of 8 Billion |trans-title=Araw ng Walong Bilyon |url=https://www.un.org/en/dayof8billion |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523051432/https://www.un.org/en/dayof8billion/ |archive-date=2025-05-23 |access-date= |website=United Nations |language=en}}</ref><ref name="Harvey-2020">{{Cite news |last=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=15 July 2020 |title=World population in 2100 could be 2 billion below UN forecasts, study suggests |language=en-GB |trans-title=Maaaring 2 bilyon na mas mababa kesa sa pagtataya ng UN ang populasyon ng mundo pagsapit ng 2100, ayon sa pag-aaral |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2020/jul/15/world-population-in-2100-could-be-2-billion-below-un-forecasts-study-suggests |url-status=live |url-access=registration |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904212947/https://www.theguardian.com/world/2020/jul/15/world-population-in-2100-could-be-2-billion-below-un-forecasts-study-suggests |archive-date=4 September 2020 |issn=0261-3077}}</ref> Marami sa kanila ang nakatira sa [[Timog Asya|katimugan]] at [[Silangang Asya|silangang bahagi]] ng [[Asya]] at nasa 90% sa kanila ang nakatira sa [[Hilagang Hating-globo|Hilagang Hemispero]] dahil 68% ng kabuuang kalupaan ng Daigdig ay nasa naturang hemispero.<ref>{{Cite web |last1=Lutz |first1=Ashley |date=4 May 2012 |title=MAP OF THE DAY: Pretty Much Everyone Lives In The Northern Hemisphere |trans-title=MAPA NGAYONG ARAW: Halos Lahat ay Nakatira sa Hilagang Hemispero |url=https://www.businessinsider.com/90-of-people-live-in-the-northern-hemisphere-2012-5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180119181108/http://www.businessinsider.com/90-of-people-live-in-the-northern-hemisphere-2012-5 |archive-date=19 January 2018 |access-date= |work=Business Insider |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Méndez |first1=Abel |author-link1=Abel Méndez |date=6 July 2011 |title=Distribution of landmasses of the Paleo-Earth |trans-title=Distribusyon ng kalupaan sa sinaunang Daigdig |url=http://phl.upr.edu/library/notes/distributionoflandmassesofthepaleo-earth |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106010959/http://phl.upr.edu/library/notes/distributionoflandmassesofthepaleo-earth |archive-date=6 January 2019 |access-date= |publisher=University of Puerto Rico at Arecibo |language=en}}</ref> Bukod sa ibabaw ng Daigdig, nagawang manirahan at manatili din ng mga tao sa kailaliman ng parehong dagat at lupa, gayundin sa kalawakan sa pamamagitan ng mga nakadisenyong tirahan tulad ng mga [[estasyong pangkalawakan]], [[Pagmimina|minahan]], at [[submarino]]. Gayunpaman, nananatili pa ring nakatira ang napakalaking bahagdan ng populasyon nila ang ibabaw ng Daigdig, at simula noong ika-20 siglo, may iilang tao na nagawang manirahan nang pansamantala sa mga estasyong pangkalawakan na lumilibot sa Daigdig, at sa mga ito, tanging bilang lamang ang mga tao na nakapaglakbay at nakatapak sa Buwan.<ref name="shayler_vis2005" /><ref>{{Cite news |last=Holmes |first=Oliver |date=19 November 2018 |title=Space: how far have we gone – and where are we going? |language=en-GB |trans-title=Kalawakan: gaano kalayo na ang narating natin – at saan tayo patungo? |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/science/2018/nov/19/space-how-far-have-we-gone-and-where-are-we-going |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20201006041822/https://www.theguardian.com/science/2018/nov/19/space-how-far-have-we-gone-and-where-are-we-going |archive-date=6 October 2020 |issn=0261-3077}}</ref> === Epekto sa kalikasan === {{Main|Pagbabago ng klima|Epekto ng mga tao sa kalikasan}} [[Talaksan:Global_Temperature_And_Forces_With_Fahrenheit.svg|alt=|thumb|Pagbabago sa karaniwang temperatura ng hangin sa ibabaw at mga salik sa pagbabagong ito. Mga tao ang may pakana sa pagtaas sa temperatura, na dumagdag sa mga likas na salik.<ref name=":0">{{Cite book |author=IPCC |author-link=IPCC |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Full_Report.pdf |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |publisher=Cambridge University Press (In Press) |year=2021 |editor1-last=Masson-Delmotte |editor1-first=V. |series=Contribution of Working Group I to the [[IPCC Sixth Assessment Report|Sixth Assessment Report]] of the Intergovernmental Panel on Climate Change |place=Cambridge, United Kingdom and New York, NY, US |at=SPM-7 |language=en |trans-title=Climate Change 2021: Piskal na Agham na Basehan |access-date=2 June 2022 |editor2-last=Zhai |editor2-first=P. |editor3-last=Pirani |editor3-first=A. |editor4-last=Connors |editor4-first=S. L. |editor5-last=Péan |editor5-first=C. |editor6-last=Berger |editor6-first=S. |editor7-last=Cau |editor7-first=N. |editor8-last=Chen |editor8-first=Y. |editor9-last=Goldfarb |editor9-first=L. |display-editors=4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813201719/https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Full_Report.pdf |archive-date=13 August 2021 |url-status=live |editor10-first=M. I. |editor10-last=Gomis}}</ref>]] Malaki ang epekto ng mga gawain ng tao sa kalikasan. Pinapataas ng mga gawain ng tao ang mga [[gas na greenhouse]] sa himpapawid, na [[Pagbabago ng klima|nagpapabago sa klima]].<ref name="ConsensusOnConsensus" /><ref>{{Cite web |last1=Lindsey |first1=Rebecca |date=14 January 2009 |title=Climate and Earth's Energy Budget |trans-title=Klima at Badyet sa Enerhiya ng Daigdig |url=https://earthobservatory.nasa.gov/features/EnergyBalance |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002090444/https://earthobservatory.nasa.gov/features/EnergyBalance |archive-date=2 October 2019 |access-date= |website=Earth Observatory |publisher=[[NASA]] |language=en}}</ref> Tinatayang nasa {{Convert|1.2|C-change|F-change|abbr=on}} na mas mainit kesa bago ang [[Rebolusyong Industriyal]] ang pandaigdigang temperatura noong 2020.<ref name=":0" /> Lima sa siyam na natukoy na [[hangganan ng planeta]] ang lumagpas na sa ligtas na lebel. Noong 2018, wala pa sa mga bansa ang kayang maserbisyuhan ang populasyon nito nang hindi lumalagpas sa mga hangganang ito.<ref name="Boundaries">{{cite web |last1=DiGirolamo |first1=Mike |date=8 September 2021 |title=We've crossed four of nine planetary boundaries. What does this mean? |trans-title=Natawid na natin ang apat sa siyam na hangganan ng planeta. Ano'ng ibig sabihin nito? |url=https://news.mongabay.com/2021/09/weve-crossed-four-of-nine-planetary-boundaries-what-does-this-mean/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127200649/https://news.mongabay.com/2021/09/weve-crossed-four-of-nine-planetary-boundaries-what-does-this-mean/ |archive-date=27 January 2022 |access-date= |website=[[Mongabay]] |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last1=Carrington |first1=Damien |date=18 January 2022 |title=Chemical pollution has passed safe limit for humanity, say scientists |language=en |trans-title=Lumagpas na sa ligtas na hangganan ang polusyong kemikal, sabi ng mga siyentipiko |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2022/jan/18/chemical-pollution-has-passed-safe-limit-for-humanity-say-scientists |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412082940/https://www.theguardian.com/environment/2022/jan/18/chemical-pollution-has-passed-safe-limit-for-humanity-say-scientists |archive-date=12 April 2022}}</ref> Ipinagpapalagay na posible ang [[Sustenibilidad|nasusustentong]] paggamit sa mga likas na yaman habang napupunan pa rin ang mga pangangailangan ng bawat tao sa mundo.<ref>{{Cite journal |last1=O'Neill |first1=Daniel W. |last2=Fanning |first2=Andrew L. |last3=Lamb |first3=William F. |last4=Steinberger |first4=Julia K. |author4-link=Julia Steinberger |date=2018 |title=A good life for all within planetary boundaries |trans-title=Isang maayos na buhay para sa lahat sa loob ng mga hangganan ng planeta |url=https://www.nature.com/articles/s41893-018-0021-4 |url-status=live |journal=Nature Sustainability |language=en |volume=1 |issue=2 |pages=88–95 |bibcode=2018NatSu...1...88O |doi=10.1038/s41893-018-0021-4 |issn=2398-9629 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220201214934/https://www.nature.com/articles/s41893-018-0021-4/ |archive-date=1 February 2022 |access-date= |s2cid=169679920}}</ref> == Tingnan din == * [[Mundo]] * [[Marte]] * [[Buwan (astronomiya)|Buwan]] * [[Benus (planeta)|Benus]] * [[Sistemang Solar]] ==Talababa== <!-- List alphabetized. Please keep it that way, thank you! --> {{reflist |30em |group="n" |refs= <!--<ref name="Aoki">The ultimate source of these figures, uses the term "seconds of UT1" instead of "seconds of mean solar time".—{{cite journal |last1=Aoki |first1=S. |title=The new definition of universal time |url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1982-01_105_2/page/358 |journal=Astronomy and Astrophysics |year=1982 |volume=105 |issue=2 |pages=359–361 |bibcode=1982A&A...105..359A |last2=Kinoshita |first2=H. |last3=Guinot |first3=B. |last4=Kaplan |first4=G. H. |last5=McCarthy |first5=D. D. |last6=Seidelmann |first6=P. K.}}</ref>--> <ref name="apsis">{{cite book|page=[https://archive.org/details/probingnewsolars0000wilk/page/144 144]|title=Probing the New Solar System|url=https://archive.org/details/probingnewsolars0000wilk|trans-title=Paglalakbay sa Sistemang Solar|lang=en|last1=Wilkinson|first1=John|year= 2009|publisher=CSIRO Publishing|isbn=978-0-643-09949-4}} aphelion = ''a'' × (1 + ''e''); perihelion = ''a'' × (1&nbsp;– ''e''), kung saan ''a'' ang semimayor na aksis at ''e'' ang tindi ng layo ({{lang|en|eccentricity}}). Ang pagkakaiba ng perihelion at aphelion ng Daigdig ay nasa 5 milyong kilometro.</ref> <ref name="epoch">Paiba-iba ang lahat ng mga astronomikong kantidad, parehong [[Penomenang sekular|sekular]] at [[dalasan|periodiko]]. Mga halaga sa agarang [[J2000.0]] na baryasyong sekular ang lahat ng mga kantidad na binigay rito, at binabalewala ang mga periodikong baryasyon.</ref> <!--<ref name="hill_radius">For Earth, the [[Hill radius]] is <math>R_H = a\left ( \frac{m}{3M} \right )^{\frac{1}{3}}</math>, where ''m'' is the mass of Earth, ''a'' is an astronomical unit, and ''M'' is the mass of the Sun. So the radius in AU is about <math>\left ( \frac{1}{3 \cdot 332,946} \right )^{\frac{1}{3}} = 0.01</math>.</ref>--> <!--<ref name="jaes41_3_379">Including the [[Somali Plate]], which is being formed out of the African Plate. See: {{cite journal |first=Jean |last=Chorowicz |date=October 2005 |title=The East African rift system |journal=[[Journal of African Earth Sciences]] |volume=43 |issue=1–3 |pages=379–410 |doi=10.1016/j.jafrearsci.2005.07.019 |bibcode=2005JAfES..43..379C}}</ref>--> <!--<ref name="solar_energy">Aphelion is 103.4% of the distance to perihelion. Due to the inverse square law, the radiation at perihelion is about 106.9% of the energy at aphelion.</ref>--> <ref name="surfacecover">{{cite web|title=Global Landcover|trans-title=Pandaigdigang Sakop ng Kalupaan|url=http://www.landcover.org/|archive-url=https://web.archive.org/web/20150326085837/http://www.landcover.org/|archive-date=26 Marso 2015|lang=en}} Dahil sa mga likas na pagbabago, kalabuan pagdating sa mga [[Ice shelf|yelo]], at kumbensiyon sa pagmamapa para sa mga [[nakapatayong datos]], walang katuturan ang pagbibigay sa mga eksaktong halaga ng sakop ng karagatan at kalupaan. Batay sa datos mula sa mga dataset nasa 0.6% hanggang 1.0% ng kabuuang ibabaw ng Daigdig ang maidadagdag sa sakop ng katubigan kung isasama ang mga lawa at bukal. Itinuturing bilang bahagi ng kalupaan ang mga yelo sa [[Antartika]] at [[Greenland]], kahit na marami sa mga batong sumusuporta sa mga ito ay nasa ilalim ng dagat.</ref> <!--<ref name="space_debris">As of 4 January 2018, the United States Strategic Command tracked a total of 18,835 artificial objects, mostly debris. See: {{cite journal |url=https://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/quarterly-news/pdfs/odqnv22i1.pdf |title=Satellite Box Score |journal=Orbital Debris Quarterly News |editor1-first=Phillip |editor1-last=Anz-Meador |editor2-first=Debi |editor2-last=Shoots |volume=22 |issue=1 |page=12 |date=February 2018 |access-date=18 April 2018 |archive-date=2 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402034308/https://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/quarterly-news/pdfs/odqnv22i1.pdf |url-status=live }}</ref>--> }} ==Sanggunian== {{reflist|refs= <ref name=VSOP87>{{cite journal |title=Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and planets |url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1994-02-10_282_2/page/662 |trans-title=Mga numerikong ekspresyon para sa pormula ng presesyon at mga elemento ng mean ng Buwan at mga planeta|lang=en|journal=Astronomy and Astrophysics |volume=282 |issue=2 |pages=663–683 |date=February 1994 |last1=Simon |first1=J.L. |display-authors=et al|bibcode=1994A&A...282..663S}}</ref> <ref name=IERS>{{cite web |author=Staff |date=13 March 2021 |url=http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/models/constants.html |title=Useful Constants |trans-title=Mga Magagamit na Konstante|lang=en|publisher=[[International Earth Rotation and Reference Systems Service]] |archive-date=29 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121029154942/http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/models/constants.html |url-status=live }}</ref> <ref name="earth_fact_sheet">{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=Earth Fact Sheet|trans-title=Fact Sheet sa Daigdig |lang=en|work=[[NSSDCA]] |publisher=[[NASA Goddard Space Flight Center]] |first=David R. |last=Williams |date=15 November 2024 |archive-date=8 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |url-status=live }}</ref> <ref name="Allen294">{{cite book |title=Allen's Astrophysical Quantities|lang=en|trans-title=Mga Astropisikong Kantidad ni Allen |last1=Allen |first1=Clabon Walter |author-link1=Clabon Allen |last2=Cox |first2=Arthur N. |editor=Arthur N. Cox |publisher=Springer |date=2000 |isbn=978-0-387-98746-0 |url=https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 |page=294 |archive-date=21 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195157/https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 |url-status=live }}</ref> <ref name="hbcp2000">{{cite book |editor=David R. Lide |date=2000 |title=Handbook of Chemistry and Physics|lang=en|trans-title=Handbook ng Kimika at Pisika |edition=81 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-8493-0481-1 |url=https://archive.org/details/crchandbookofche81lide}}</ref> <ref name=usno>{{cite web |title=Selected Astronomical Constants, 2011|trans-title=Mga Piling Astronomikong Konstante, 2011|lang=en |work=The Astronomical Almanac |url=http://asa.usno.navy.mil/SecK/2011/Astronomical_Constants_2011.txt |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826043456/http://asa.usno.navy.mil/SecK/2011/Astronomical_Constants_2011.txt |archive-date=26 August 2013}}</ref> <<ref name="WGS-84-2">{{cite web |first1=Sigurd |last1=Humerfelt |date=26 October 2010 |title=How WGS 84 defines Earth|trans-title=Paano dinedepina ng WGS 84 ang Daigdig|lang=en |url=http://home.online.no/~sigurdhu/WGS84_Eng.html |website=Home Online |archive-url=https://web.archive.org/web/20110424104419/http://home.online.no/~sigurdhu/WGS84_Eng.html |archive-date=24 April 2011}}</ref> <ref name=cazenave_ahrens1995>{{cite book |first1=Anny |last1=Cazenave |author-link=Anny Cazenave |editor=Ahrens, Thomas J |date=1995 |title=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants|lang=en| trans-title=Pandaigdigang Pisika ng Daigdig: Handbook ng mga Pisikal na Konstante|issue=1 |publisher=American Geophysical Union |location=Washington, DC, Ameriks |isbn=978-0-87590-851-9 |chapter-url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf |archive-date=16 October 2006|chapter=Geoid, Topography and Distribution of Landforms |series=AGU Reference Shelf|trans-chapter=Geoid, Topograpiya, at Distribusyon ng mga Anyong-lupa |volume=1 |doi=10.1029/RF001 |bibcode=1995geph.conf.....A}}</ref> <ref name="IERS2004">{{cite book |author=International Earth Rotation and Reference Systems Service (IERS) Working Group |chapter=General Definitions and Numerical Standards|trans-chapter=Pangkalahatang Kahulugan at Numerikong Pamantayan |chapter-url=http://www.iers.org/SharedDocs/Publikationen/EN/IERS/Publications/tn/TechnNote32/tn32_009.pdf?__blob=publicationFile&v=1 |editor-first=Dennis D. |editor-last=McCarthy |editor-link=Dennis McCarthy (scientist) |editor2-first=Gérard |editor2-last=Petit |url=http://www.iers.org/SharedDocs/Publikationen/EN/IERS/Publications/tn/TechnNote32/tn32.pdf?__blob=publicationFile&v=1 |title=IERS Conventions (2003)| lang=en|trans-title=Pagpupulong ng IERS (2003)|publisher=Verlag des Bundesamts für Kartographie und Geodäsie |year=2004 |format=PDF |location=Frankfurt am Main |page=12 |isbn=978-3-89888-884-4 |archive-date=12 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160812171821/https://www.iers.org/SharedDocs/Publikationen/EN/IERS/Publications/tn/TechnNote32/tn32.pdf?__blob=publicationFile&v=1 |url-status=live }}</ref> <ref name="Pidwirny 2006_8">{{cite book |last=Pidwirny |first=Michael |date=2 February 2006 |chapter=Introduction to the Oceans|trans-chapter=Panimula sa mga Karagatan |title=Fundamentals of Physical Geography|trans-title=Mga Pundamental sa Pisikal na Heograpiya|edition=2|lang=en |publisher=[[University of British Columbia, Okanagan]] |chapter-url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html|archive-date=9 December 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061209125035/http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html |url-status=live}}</ref> <ref name=earthmass>{{cite web |url=https://ssd.jpl.nasa.gov/planets/phys_par.html |title=Planetary Physical Parameters|lang=en|trans-title=Pisikal na Parametro ng Planeta |publisher=[[Jet Propulsion Laboratory]] |date=2008}}</ref> <ref name="NIST2008">{{Cite book |url=http://physics.nist.gov/Pubs/SP330/sp330.pdf |title=The international system of units (SI) |lang=en|trans-title=Ang pandaigdigang sistema ng mga yunit (SI)|publisher=[[United States Department of Commerce]], [[National Institute of Standards and Technology|NIST]] Special Publication 330 |page=52 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090205071943/https://physics.nist.gov/Pubs/SP330/sp330.pdf |archive-date=5 February 2009}}</ref> <ref name="Williams1994">{{cite journal |last1=Williams |first1=James G. |title=Contributions to the Earth's obliquity rate, precession, and nutation|trans-title=Mga Ambag sa tindi ng pagkatagilid, presesyon, at nutasyon ng Daigdig|lang=en|journal=The Astronomical Journal |volume=108 |year=1994 |page=711 |issn=0004-6256 |doi=10.1086/117108 |bibcode=1994AJ....108..711W|s2cid=122370108 |doi-access=free }}</ref> <ref name="Allen296">{{cite book |title=Allen's Astrophysical Quantities|trans-title=Mga Astropisikong Kantidad ni Allen |lang=en|last1=Allen |first1=Clabon Walter |author-link1=Clabon Allen |last2=Cox |first2=Arthur N. |editor=Arthur N. Cox |publisher=Springer |date=2000 |isbn=978-0-387-98746-0 |url=https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 |page=296 |archive-date=21 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195213/https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 |url-status=live }}</ref> <ref name="Cox2000">{{cite book |last1=Allen |first1=Clabon Walter |author-link1=Clabon Allen |last2=Cox |first2=Arthur N. |editor=Arthur N. Cox |title=Allen's Astrophysical Quantities|trans-title=Mga Astropisikong Kantidad ni Allen|lang=en |url=https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA244 |edition=4th |date=2000 |publisher=AIP Press |location=New York |isbn=978-0-387-98746-0 |page=244 |archive-date=21 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195217/https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA244 |url-status=live }}</ref> <ref name="asu_highest_temp">{{cite web |url=https://wmo.asu.edu/content/world-highest-temperature |title=World: Highest Temperature|lang=en|trans-title=Mundo: Pinakamataas na Temperatura |work=[[WMO]] Weather and Climate Extremes Archive |publisher=[[Arizona State University]]|archive-date=1 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180501140030/https://wmo.asu.edu/content/world-highest-temperature |url-status=live }}</ref> <ref name="asu_lowest_temp">{{cite web |url=https://wmo.asu.edu/content/world-lowest-temperature |title=World: Lowest Temperature |lang=en|trans-title=Mundo: Pinakamababang Temperatura|work=[[WMO]] Weather and Climate Extremes Archive |publisher=[[Arizona State University]] |archive-date=23 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323204244/https://wmo.asu.edu/content/world-lowest-temperature |url-status=live }}</ref> <ref name="bouvier_wadhwa2010">{{cite journal |last1=Bouvier |first1=Audrey |last2=Wadhwa |first2=Meenakshi |author-link2=Meenakshi Wadhwa|title=The age of the Solar System redefined by the oldest Pb–Pb age of a meteoritic inclusion|trans-title=Binago ang edad ng Sistemang Solar ng pinakamatandang Pb-Pb na edad ng isang inklusyon sa bulalakaw|lang=en|journal=Nature Geoscience |date=September 2010 |volume=3 |issue=9 |pages=637–641 |doi=10.1038/ngeo941 |bibcode=2010NatGe...3..637B }}</ref> <ref name="age_earth1">{{multiref| {{cite book |first1=G. Brent |last1=Dalrymple |author-link1=Brent Dalrymple|date=1991 |title=The Age of the Earth |url=https://archive.org/details/ageofearth00unse |publisher=Stanford University Press|lang=en|trans-title=Ang Edad ng Daigdig |location=California |isbn=978-0-8047-1569-0}} | {{cite web |last=Newman |first=William L. |date=9 July 2007 |url=http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html |title=Age of the Earth |lang=en|trans-title=Ang Edad ng Daigdig |publisher=Publications Services, USGS |archive-date=23 December 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051223072700/http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html |url-status=live }} | {{cite journal |last1=Dalrymple |first1=G. Brent |author-link1=Brent Dalrymple |title=The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved |lang=en|trans-title=Ang edad ng Daigdig sa ikadalawampung siglo: isang problemang (halos) nalutas na |journal=Geological Society, London, Special Publications |year=2001 |volume=190 |issue=1 |pages=205–221 |url=http://sp.lyellcollection.org/cgi/content/abstract/190/1/205|doi=10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14 |bibcode=2001GSLSP.190..205D |s2cid=130092094 |archive-date=11 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071111141237/http://sp.lyellcollection.org/cgi/content/abstract/190/1/205 |url-status=live |url-access=subscription }} }}</ref> <ref name=reilly20091022>{{cite news |first1=Michael |last1=Reilly |date=22 October 2009 |title=Controversial Moon Origin Theory Rewrites History|lang=en|trans-title=Binago ang Kasaysayan ng Kontrobersiyal na Teorya ng Pinagmulan ng Buwan |url=http://news.discovery.com/space/moon-earth-formation.html |website=Discovery News |archive-url=https://web.archive.org/web/20100109042800/http://news.discovery.com/space/moon-earth-formation.html |archive-date=9 January 2010}}</ref> <ref name="watersource">{{cite journal |display-authors=1 |last1=Morbidelli |first1=A. |author-link1=Alessandro Morbidelli (astronomer)|last2=Chambers |first2=J. |last3=Lunine |first3=J. I. |last4=Petit |first4=J. M. |last5=Robert |first5=F. |last6=Valsecchi |first6=G. B. |last7=Cyr |first7=K. E. |title=Source regions and time scales for the delivery of water to Earth |trans-title=Mga pinagmulang rehiyon at eskala ng panahon para sa pagkakaroon ng tubig sa Daigdig|lang=en|journal=Meteoritics & Planetary Science |year=2000 |volume=35 |issue=6 |pages=1309–1320 |bibcode=2000M&PS...35.1309M |doi=10.1111/j.1945-5100.2000.tb01518.x |doi-access=free}}</ref> <ref name="asp2002">{{cite conference |last1=Guinan |first1=E. F. |last2=Ribas |first2=I. |editor=Benjamin Montesinos, Alvaro Gimenez and Edward F. Guinan |title=Our Changing Sun: The Role of Solar Nuclear Evolution and Magnetic Activity on Earth's Atmosphere and Climate|trans-title=Ang Ating Nagbabagong Araw: Ang Gampanin ng Nukleyar na Ebolusyon at Magnetikong Gawain ng Araw sa Atmospera at Klima ng Daigdig|lang=en|work=ASP Conference Proceedings: The Evolving Sun and its Influence on Planetary Environments |year=2002 |location=San Francisco, Amerika |isbn=978-1-58381-109-2 |publisher=Astronomical Society of the Pacific |bibcode=2002ASPC..269...85G}}</ref> <ref name=physorg20100304>{{cite news |author=Staff |title=Oldest measurement of Earth's magnetic field reveals battle between Sun and Earth for our atmosphere |trans-title=Ibinunyag ng pinakamatandang pagsukat sa magnetikong sakop ng Daigdig ang labanan sa pagitan ng Araw at Daigdig para sa ating atmospera|lang=en|date=4 March 2010 |work=[[Phys.org]] |url=http://www.physorg.com/news186922627.html |archive-date=27 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427064855/http://www.physorg.com/news186922627.html |url-status=live }}</ref> <ref name=science310_5756_1947>{{cite journal |doi=10.1126/science.1117926 |date=December 2005 |last1=Harrison |first1=T. M.|author-link=T. Mark Harrison |last2=Blichert-Toft |first2=J. |author2-link=Janne Blichert-Toft |last3=Müller |first3=W. |last4=Albarede |first4=F. |author4-link=Francis Albarède |last5=Holden |first5=P. |last6=Mojzsis |first6=S. |s2cid=11208727 |title=Heterogeneous Hadean hafnium: evidence of continental crust at 4.4 to 4.5 ga |trans-title=Heteroheneong Hadikong hapniyo: patunay ng kontinental na ibabaw noong 4.4 hanggang 4.5 Ga|lang=en|volume=310 |issue=5756 |pages=1947–1950 |pmid=16293721 |journal=Science |bibcode=2005Sci...310.1947H|doi-access=free }}</ref> <ref name=williams_santosh2004>{{cite book |first1=John James William |last1=Rogers |last2=Santosh |first2=M. |date=2004 |title=Continents and Supercontinents|trans-title=Mga Kontinente at Superkontinente|lang=en|page=48 |publisher=Oxford University Press US |isbn=978-0-19-516589-0}}</ref> <ref name=science164_1229>{{cite journal |last1=Hurley |first1=P. M. |last2=Rand |first2=J. R. |date=June 1969 |title=Pre-drift continental nuclei |url=https://archive.org/details/sim_science_1969-06-13_164_3885/page/1228 |trans-title=Kontinental na nukleus bago ang drift|lang=en|journal=Science |volume=164 |pages=1229–1242 |doi=10.1126/science.164.3885.1229 |pmid=17772560 |issue=3885 |bibcode=1969Sci...164.1229H}}</ref> <ref name="ajes38_613">{{cite journal |last1=Armstrong |first1=R. L. |year=1991 |title=The persistent myth of crustal growth|trans-title=Ang nananaig na mito ng paglaki ng ibabaw |lang=en|journal=Australian Journal of Earth Sciences |volume=38 |issue=5 |pages=613–630 |doi=10.1080/08120099108727995 |bibcode=1991AuJES..38..613A |url=http://www.mantleplumes.org/WebDocuments/Armstrong1991.pdf |citeseerx=10.1.1.527.9577 |archive-date=8 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808214425/http://www.mantleplumes.org/WebDocuments/Armstrong1991.pdf |url-status=live }}</ref> <ref name=tp322_19>{{cite journal |doi=10.1016/S0040-1951(00)00055-X |title=Early formation and long-term stability of continents resulting from decompression melting in a convecting mantle |trans-title=Maagang pagbuo at pangmatagalang katatagan ng mga kontinente na resulta ng pagtunaw sa dekompresyon mula sa paglilipat ng init sa manto|lang=en|year=2000 |last1=De Smet |first1=J. |journal=Tectonophysics |volume=322 |issue=1–2 |pages=19–33 |bibcode=2000Tectp.322...19D |last2=Van Den Berg |first2=A.P. |last3=Vlaar |first3=N.J. |hdl=1874/1653 |url=https://dspace.library.uu.nl/bitstream/1874/1653/1/desmet_etal_00.pdf|archive-date=31 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210331100352/https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/1653/desmet_etal_00.pdf;jsessionid=72BE4EE7164C98D3E91FAC2C1347084F?sequence=1 |url-status=live }}</ref> <ref name="Dhuime_etal_2018">{{Cite journal |last1=Dhuime |first1=B. |last2=Hawksworth |first2=C.J. |author-link2=Christopher Hawkesworth|last3=Delavault |first3=H. |last4=Cawood |first4=P.A. |date=2018 |title=Rates of generation and destruction of the continental crust: implications for continental growth |trans-title=Antas ng paggawa at pagkawasak ng kontinental na ibabaw: mga implikasyon sa paglaki ng kontinente|lang=en|journal=Philosophical Transactions A |volume=376 |issue=2132 |doi=10.1098/rsta.2017.0403 |pmc=6189557 |pmid=30275156|bibcode=2018RSPTA.37670403D}}</ref> <ref name="bradley_2011">{{Cite journal |last=Bradley |first=D.C. |author-link1=Donal Bradley|date=2011 |title=Secular Trends in the Geologic Record and the Supercontinent Cycle|trans-title=Mga Sekular na Trend sa Heolohikong Tala at ng Siklo ng Superkontinente|lang=en|journal=Earth-Science Reviews |volume=108 |issue=1–2 |pages=16–33 |doi=10.1016/j.earscirev.2011.05.003 |bibcode=2011ESRv..108...16B |citeseerx=10.1.1.715.6618 |s2cid=140601854}}</ref> <ref name=psc>{{cite web |author=Staff |url=http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm |title=Paleoclimatology&nbsp;– The Study of Ancient Climates|trans-title=Paleoklimatolohiya – Ang Pag-aaral sa mga Sinaunang Klima|lang=en|publisher=Page Paleontology Science Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20070304002646/http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm |archive-date=4 March 2007}}</ref> <ref name=sa282_6_90>{{cite journal |last1=Doolittle |first1=W. Ford |author-link1=Ford Doolittle|last2=Worm |first2=Boris |author-link2=Boris Worm |url=http://shiva.msu.montana.edu/courses/mb437_537_2005_fall/docs/uprooting.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715111244/http://shiva.msu.montana.edu/courses/mb437_537_2005_fall/docs/uprooting.pdf |archive-date=15 July 2011 |title=Uprooting the tree of life |trans-title=Pag-uugat sa puno ng buhay|lang=en|journal=[[Scientific American]] |date=February 2000 |volume=282 |issue=6 |pages=90–95 |doi=10.1038/scientificamerican0200-90 |pmid=10710791 |bibcode=2000SciAm.282b..90D}}</ref> <ref name=jas22_3_225>{{cite journal |last1=Berkner |first1=L. V. |author-link1=Lloyd Berkner |last2=Marshall |first2=L. C. |title=On the Origin and Rise of Oxygen Concentration in the Earth's Atmosphere|url=https://archive.org/details/journal-of-the-atmospheric-sciences_1965-05_22_3/page/225 |trans-title=Ukol sa Pinagmulan at Pagdami ng Konsentrasyon ng Oksiheno sa Atmospera ng Daigdig|lang=en|journal=Journal of the Atmospheric Sciences |volume=22 |issue=3 |pages=225–261 |bibcode=1965JAtS...22..225B |doi=10.1175/1520-0469(1965)022<0225:OTOARO>2.0.CO;2 |year=1965|doi-access=free}}</ref> <ref name="burton20021129">{{cite web |last1=Burton |first1=Kathleen |date=29 November 2002 |url=http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html |title=Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land|lang=en|trans-title=May Nakitang Patunay ang mga Astrobiologo para sa Maagang Buhay sa Kalupaan|publisher=NASA |archive-date=11 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html }}</ref> <ref name=Stanley_2016>{{Cite journal |last1=Stanley |first1=S. M. |author-link1=Steven M. Stanley |year=2016 |title=Estimates of the magnitudes of major marine mass extinctions in earth history|lang=en|trans-title=Mga pagtataya sa tindi ng mga malawakang pagkalipol sa karagatan sa kasaysayan ng Daigdig|lang=en|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=113 |issue=42 |pages=E6325–E6334 |doi=10.1073/pnas.1613094113 |pmid=27698119 |pmc=5081622 |bibcode=2016PNAS..113E6325S |s2cid=23599425 |doi-access=free}}</ref> <ref name=gould1994>{{cite journal |last1=Gould |first1=Stephen J. |author-link1=Stephen Jay Gould |title=The Evolution of Life on Earth |lang=en|trans-title=Ang Ebolusyon ng Buhay sa Daigdig|journal=[[Scientific American]] |date=October 1994 |url=http://brembs.net/gould.html |doi=10.1038/scientificamerican1094-84 |volume=271 |issue=4 |pages=84–91 |pmid=7939569 |bibcode=1994SciAm.271d..84G |archive-date=25 February 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070225041021/http://brembs.net/gould.html |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> <ref name="bgsa119_1_140">{{cite journal |last1=Wilkinson |first1=B. H. |last2=McElroy |first2=B. J. |s2cid=128776283 |title=The impact of humans on continental erosion and sedimentation |url=https://archive.org/details/sim_geological-society-of-america-bulletin_january-february-2007_119_1-2/page/140 |trans-title=Ang epekto ng mga tao sa kontinental na erosyon at sedimentasyon|lang=en|journal=Bulletin of the Geological Society of America |year=2007 |volume=119 |issue=1–2 |pages=140–156 |doi=10.1130/B25899.1 |bibcode=2007GSAB..119..140W}}</ref> <ref name="sun_future">{{cite journal |last1=Sackmann |first1=I.-J. |last2=Boothroyd |first2=A. I. |last3=Kraemer |first3=K. E. |title=Our Sun|trans-title=Ang Araw Natin|lang=en|journal=Astrophysical Journal |year=1993 |volume=418 |pages=457–468 |doi=10.1086/173407 |bibcode=1993ApJ...418..457S|doi-access=free }}</ref> <ref name="sun_future_schroder">{{cite journal |first1=K.-P. |last1=Schröder |last2=Connon Smith |first2=Robert |year=2008 |title=Distant future of the Sun and Earth revisited|trans-title=Pagbisita muli sa malayong hinaharap ng Araw at Daigdig|lang=en|doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |arxiv=0801.4031 |volume=386 |issue=1 |pages=155–163 |doi-access=free |bibcode=2008MNRAS.386..155S |s2cid=10073988}}</ref> <ref name="britt2000">{{cite web |first1=Robert |last1=Britt |website=Space.com|url=http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html |title=Freeze, Fry or Dry: How Long Has the Earth Got? |trans-title=Manigas, Maprito, o Matuyo: Gaano Katagal na Lang ang Daigdig?|lang=en|date=25 February 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090605231345/http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html |archive-date=5 June 2009}}</ref> <ref name=pnas1_24_9576>{{cite journal |last1=Li |first1=King-Fai |last2=Pahlevan |first2=Kaveh |last3=Kirschvink |first3=Joseph L. |author-link3=Joseph Kirschvink |last4=Yung |first4=Yuk L. |author-link4=Yuk L. Yung |year=2009 |title=Atmospheric pressure as a natural climate regulator for a terrestrial planet with a biosphere|trans-title=Atmosperikong presyur bilang tagapamahala ng likas na klima para sa isang planetang lupa na may biospera|lang=en|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=106 |issue=24 |pages=9576–9579 |url=http://www.gps.caltech.edu/~kfl/paper/Li_PNAS2009.pdf |doi=10.1073/pnas.0809436106 |pmid=19487662 |pmc=2701016 |bibcode=2009PNAS..106.9576L |doi-access=free |archive-date=4 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090704102832/http://www.gps.caltech.edu/~kfl/paper/Li_PNAS2009.pdf |url-status=live }}</ref> <ref name=ward_brownlee2002>{{cite book |last1=Ward |first1=Peter D. |author-link1=Peter Ward (paleontologist)|last2=Brownlee |first2=Donald |author-link2=Donald E. Brownlee |date=2002 |title=The Life and Death of Planet Earth: How the New Science of Astrobiology Charts the Ultimate Fate of Our World|lang=en|trans-title=Ang Buhay at Kamatayan ng Planetang Daigdig: Paano Tinatala ng Bagong Agham ng Astrobiolohiya ang Kahahantungan ng Ating Mundo|publisher=Times Books, Henry Holt and Company |location=New York |isbn=978-0-8050-6781-1 |url=https://archive.org/details/isbn_9780805067811}}</ref> <ref name=hess5_4_569>{{cite journal |last1=Bounama |first1=Christine |year=2001 |last2=Franck |first2=S. |last3=Von Bloh |first3=W. |s2cid=14024675 |title=The fate of Earth's ocean|trans-title=Ang kahahantungan ng karagatan ng Daigdig|lang=en|journal=Hydrology and Earth System Sciences |volume=5 |issue=4 |pages=569–575 |doi=10.5194/hess-5-569-2001 |bibcode=2001HESS....5..569B|doi-access=free }}</ref> <ref name="ngdc2006">{{cite web |last1=Sandwell |first1=D. T. |last2=Smith |first2=Walter H. F. |author-link2=Walter H. F. Smith|date=7 July 2006 |url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML |title=Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data |trans-title=Paglalakbay sa mga Kalapagang Pandagat gamit ng Datos ng Altimetro mula sa Satelayt|lang=en|publisher=NOAA/NGDC |archive-url=https://archive.today/20140715142212/http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML|archive-date=15 July 2014}}</ref> <ref name=milbert_smith96>{{cite web |last1=Milbert |first1=D. G. |last2=Smith |first2=D. A |url=http://www.ngs.noaa.gov/PUBS_LIB/gislis96.html |title=Converting GPS Height into NAVD88 Elevation with the GEOID96 Geoid Height Model |publisher=National Geodetic Survey, NOAA |trans-title= Pag-convert sa Taas ng GPS patungo sa Elebasyong NAVD88 sa modelo ng Taas ng GEOID96 Geoid|lang=en|archive-date=20 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110820090214/http://www.ngs.noaa.gov/PUBS_LIB/gislis96.html |url-status=live }}</ref> <ref name=ps20_5_16>{{cite journal |last1=Senne |first1=Joseph H. |title=Did Edmund Hillary Climb the Wrong Mountain|trans-title=Maling Bundok ba ang Naakyat ni Edmund Hillary|lang=en |url=http://archives.profsurv.com/magazine/article.aspx?i=589 |journal=Professional Surveyor |year=2000 |volume=20 |issue=5 |pages=16–21 |archive-date=17 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717212545/http://archives.profsurv.com/magazine/article.aspx?i=589 }}</ref> <ref name=layers_earth>{{cite web |author=Staff |url=http://volcano.oregonstate.edu/vwdocs/vwlessons/plate_tectonics/part1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130211014443/http://volcano.oregonstate.edu/vwdocs/vwlessons/plate_tectonics/part1.html |archive-date=11 February 2013 |title=Layers of the Earth |trans-title=Mga Patong ng Daigdig|lang=en|work=Volcano World|publisher=Oregon State University }}</ref> <ref name=jessey>{{cite web |last1=Jessey |first1=David |url=http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html |archive-date=3 July 2007 |title=Weathering and Sedimentary Rocks|trans-title=Meteorisasyon at mga Batong Sedimentaryo |lang=en|website=[[California State Polytechnic University, Pomona]] }}</ref> <ref name=kious_tilling1999>{{cite web |last1=Kious |first1=W. J. |last2=Tilling |first2=R. I. |date=5 May 1999 |url=http://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/understanding.html |title=Understanding plate motions|lang=en|trans-title=Pag-unawa sa mga paggalaw ng mga plato|publisher=USGS |archive-date=10 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110810162308/http://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/understanding.html |url-status=live }}</ref> <ref name=seligman2008>{{cite web |first1=Courtney |last1=Seligman |year=2008 |url=http://cseligman.com/text/planets/innerstructure.htm |title=The Structure of the Terrestrial Planets|lang=en|trans-title=Ang Estraktura ng mga Planetang Lupa|work=Online Astronomy eText Table of Contents |publisher=cseligman.com |archive-date=22 March 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080322043957/http://cseligman.com/text/planets/innerstructure.htm |url-status=live }}</ref> <ref name=duennebier1999>{{cite web |last1=Duennebier |first1=Fred |date=12 August 1999 |url=http://www.soest.hawaii.edu/GG/ASK/plate-tectonics2.html |title=Pacific Plate Motion|trans-title=Paggalaw ng Plato ng Pasipiko|lang=en|publisher=University of Hawaii |archive-date=31 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831195803/http://www.soest.hawaii.edu/GG/ASK/plate-tectonics2.html |url-status=live }}</ref> <ref name=noaa20070307>{{cite web |display-authors=1 |last1=Mueller |first1=R. D. |last2=Roest |first2=W. R. |last3=Royer |first3=J.-Y. |last4=Gahagan |first4=L. M. |last5=Sclater |first5=J. G. |date=7 March 2007 |url=http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/fliers/96mgg04.html |title=Age of the Ocean Floor Poster|trans-title=Poster ng Edad ng Kalapagang Pandagat|publisher=NOAA|lang=en |archive-date=5 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805232321/http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/fliers/96mgg04.html |url-status=live }}</ref> <ref name=cmp134_3>{{cite journal |doi=10.1007/s004100050465 |title=Priscoan (4.00–4.03 Ga) orthogneisses from northwestern Canada|url=https://archive.org/details/contributions-to-mineralogy-and-petrology_1999-01_134_1/page/3 |trans-title=Mga orthogneiss mula Priskoano (4.00–4.03 Ga) sa hilagang-kanlurang Canada|lang=en|year=1999 |last1=Bowring |first1=Samuel A. |author-link1=Samuel Bowring|journal=Contributions to Mineralogy and Petrology |volume=134 |issue=1 |pages=3–16 |last2=Williams |first2=Ian S. |s2cid=128376754 |bibcode=1999CoMP..134....3B}}</ref> <ref name=podp2000>{{cite web |last1=Meschede |first1=Martin |last2=Barckhausen |first2=Udo |date=20 November 2000 |url=http://www-odp.tamu.edu/publications/170_SR/chap_07/chap_07.htm |title=Plate Tectonic Evolution of the Cocos-Nazca Spreading Center|trans-title=Ebolusyon ng Sentro ng Pagkalat ng Tektonikong Plato ng Cocos-Nazca|work=Proceedings of the Ocean Drilling Program |publisher=Texas A&M University |lang=en |archive-date=8 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110808174226/http://www-odp.tamu.edu/publications/170_SR/chap_07/chap_07.htm |url-status=live }}</ref> <ref name="GeolSoc">{{Cite web|year=2012|website=London Geological Society|title=The Crust and Lithosphere|trans-title=Ang Ibabaw at ang Litospera|lang=en|url=https://www.geolsoc.org.uk/flood_basalts_2|archive-date=28 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028212039/https://www.geolsoc.org.uk/flood_basalts_2|url-status=live}}</ref> <ref name=tanimoto_ahrens1995>{{cite book |last1=Tanimoto |first1=Toshiro |editor=Thomas J. Ahrens |date=1995 |chapter=Crustal Structure of the Earth|trans-chapter=Estraktura ng Ibabaw ng Daigdig|title=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants |series=AGU Reference Shelf |trans-title=Pandaigdigang Pisika ng Daigdig: Handbook ng mga Pisikal na Konstante|lang=en|volume=1 |issue=1 |publisher=American Geophysical Union |location=Washington, DC |doi=10.1029/RF001 |isbn=978-0-87590-851-9 |chapter-url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf |archive-date=16 October 2006 |bibcode=1995geph.conf.....A}}</ref> <ref name="Deuss_2014">{{Cite journal |last=Deuss |first=Arwen |date=2014 |title=Heterogeneity and Anisotropy of Earth's Inner Core|trans-title=Heterohenidad at Anisitropiya ng Looba na Kaibuturan ng Daigdig|lang=en|url=https://www.annualreviews.org/doi/pdf/10.1146/annurev-earth-060313-054658 |journal=Annu. Rev. Earth Planet. Sci. |volume=42 |issue=1 |pages=103–126 |doi=10.1146/annurev-earth-060313-054658 |bibcode=2014AREPS..42..103D |archive-date=7 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200507194647/https://www.annualreviews.org/doi/pdf/10.1146/annurev-earth-060313-054658 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> <ref name=pnas71_12_6973>{{cite journal |last1=Morgan |first1=J. W. |last2=Anders |first2=E. |title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1980-12_77_12/page/6973 |trans-title=Komposisyong kemikal ng Daigdig, Benus, at Merkuryo|lang=en|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=1980 |volume=77 |issue=12 |pages=6973–6977 |doi=10.1073/pnas.77.12.6973 |pmid=16592930 |pmc=350422 |bibcode=1980PNAS...77.6973M|doi-access=free }}</ref> <ref name="brown_mussett1981">{{cite book |last1=Brown |first1=Geoff C. |last2=Mussett |first2=Alan E. |title=The Inaccessible Earth|trans-title=Ang Di Ma-access na Daigdig |lang=en|edition=2 |date=1981 |page=[https://archive.org/details/inaccessibleeart0000brow_r5i2/page/166 166] |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-04-550028-4 |url=https://archive.org/details/inaccessibleeart0000brow_r5i2/page/166}}</ref> <ref name=sanders20031210>{{cite news |first1=Robert |last1=Sanders |title=Radioactive potassium may be major heat source in Earth's core|trans-title=Maaaring isang pangunahing pinagmumulan ng init sa kaibuturan ng Daigdig ang radyoaktibong potasyo|lang=en|publisher=UC Berkeley News |date=10 December 2003 |url=http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2003/12/10_heat.shtml |archive-date=26 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826214233/http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2003/12/10_heat.shtml |url-status=live }}</ref> <ref name=ptrsl360_1795_1227>{{cite journal |last1=Alfè |first1=D. |last2=Gillan |first2=M. J. |last3=Vočadlo |first3=L. |last4=Brodholt |first4=J. |last5=Price |first5=G. D. |title=The ''ab initio'' simulation of the Earth's core |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society|trans-title=Ang simulasyon ''ab initio'' [mula sa simula] ng kaibuturan ng Daigdig|lang=en|year=2002 |volume=360 |issue=1795 |pages=1227–1244 |url=http://chianti.geol.ucl.ac.uk/~dario/pubblicazioni/PTRSA2002.pdf |access-date=28 February 2007 |doi=10.1098/rsta.2002.0992 |pmid=12804276 |bibcode=2002RSPTA.360.1227A |s2cid=21132433 |archive-date=30 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090930142841/http://chianti.geol.ucl.ac.uk/~dario/pubblicazioni/PTRSA2002.pdf |url-status=live }}</ref> <ref name="T&S 137">{{cite book |last1=Turcotte |first1=D. L. |author-link1=Donald L. Turcotte|last2=Schubert |first2=G. |title=Geodynamics|url=https://archive.org/details/geodynamics0000turc |trans-title=Heodinamika|lang=en |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, England |date=2002 |edition=2 |page=[https://archive.org/details/geodynamics0000turc/page/136 137] |chapter=4 |isbn=978-0-521-66624-4}}</ref> <ref name=epsl121_1>{{cite journal |last1=Vlaar |first1=N |last2=Vankeken |first2=P. |last3=Vandenberg |first3=A. |title=Cooling of the Earth in the Archaean: Consequences of pressure-release melting in a hotter mantle|trans-title=Paglamig ng Daigdig noong Arkeo: Mga Kinahinatnan ng pagtutunaw dahil sa pagpapalabas ng presyur sa isang mas mainit na manto|lang=en|year=1994 |journal=Earth and Planetary Science Letters |volume=121 |issue=1–2 |pages=1–18 |doi=10.1016/0012-821X(94)90028-0 |url=http://www.geo.lsa.umich.edu/~keken/papers/Vlaar_EPSL94.pdf |bibcode=1994E&PSL.121....1V |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319181621/http://www.geo.lsa.umich.edu/~keken/papers/Vlaar_EPSL94.pdf |archive-date=19 March 2012}}</ref> <ref name=jg31_3_267>{{cite journal |last1=Pollack |first1=Henry N. |author-link1=Henry Pollack (heopisiko)|last2=Hurter |first2=Suzanne J. |last3=Johnson |first3=Jeffrey R. |title=Heat flow from the Earth's interior: Analysis of the global data set|trans-title=Daloy ng init mula sa looban ng Daigdig : Pagsusuri sa pandaigdigang data set|lang=en|journal=Reviews of Geophysics |volume=31 |issue=3 |pages=267–280 |date=August 1993 |doi=10.1029/93RG01249 |bibcode=1993RvGeo..31..267P}}</ref> <ref name=science246_4926_103>{{cite journal |last1=Richards |first1=M. A. |last2=Duncan |first2=R. A. |last3=Courtillot |first3=V. E. |author-link3=Vincent Courtillot |s2cid=9147772 |title=Flood Basalts and Hot-Spot Tracks: Plume Heads and Tails|url=https://archive.org/details/sim_science_1989-10-06_246_4926/page/102 |trans-title=Mga Flood Basalt at Hotspot Track: Ulo at Buntot ng Pagbuga|lang=en |journal=Science |year=1989 |volume=246 |issue=4926 |pages=103–107 |bibcode=1989Sci...246..103R |doi=10.1126/science.246.4926.103 |pmid=17837768}}</ref> <ref name="heat loss">{{cite journal |doi=10.1029/JB086iB12p11535 |title=Oceans and Continents: Similarities and Differences in the Mechanisms of Heat Loss |lang=en|trans-title=Mga Karagatan at Kontinente: Pagkakatulad at Pagkakaiba sa mga Mekanismo ng Pagkawala ng Init|year=1981 |last1=Sclater |first1=John G |last2=Parsons |first2=Barry |last3=Jaupart |first3=Claude |author-link3=Claude Jaupart|journal=Journal of Geophysical Research |volume=86 |issue=B12 |article-number=11535 |bibcode=1981JGR....8611535S}}</ref> <ref name=fitzpatrick2006>{{cite web |last1=Fitzpatrick |first1=Richard |date=16 February 2006 |url=http://farside.ph.utexas.edu/teaching/plasma/lectures/node69.html |title=MHD dynamo theory |trans-title=Teoryang daynamo ma MHD|publisher=NASA WMAP |archive-date=27 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427090654/http://farside.ph.utexas.edu/teaching/plasma/lectures/node69.html |url-status=live|lang=en }}</ref> <ref name=campbelwh>{{cite book |last1=Campbell |first1=Wallace Hall |title=Introduction to Geomagnetic Fields|trans-title=Panimula sa mga Heomagnetikong Sakop|lang=en|publisher=Cambridge University Press |date=2003 |location=New York |page=57 |isbn=978-0-521-82206-0}}</ref> <ref name=stern2005>{{cite web |last1=Stern |first1=David P. |date=8 July 2005 |url=http://www-spof.gsfc.nasa.gov/Education/wmap.html |title=Exploration of the Earth's Magnetosphere|trans-title=Paglalakbay sa Magnetospera ng Daigdig|lang=en|publisher=NASA |archive-date=14 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130214033726/http://www-spof.gsfc.nasa.gov/Education/wmap.html }}</ref> <ref name=USNO_TSD>{{cite web |title=Leap seconds|lang=en|trans-title=Mga segundong lagpas |publisher=Time Service Department, USNO |url=http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150312003149/http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html |archive-date=12 March 2015}}</ref> <ref name=seidelmann1992>{{cite book |last1=Seidelmann |first1=P. Kenneth |date=1992 |title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac|url=https://archive.org/details/explanatorysuppl0003unse |trans-title=Suplemento sa Pagpapaliwanag sa Almanake ng Astronomiya|lang=en|page=[https://archive.org/details/explanatorysuppl0003unse/page/48 48] |publisher=University Science Books |location=Mill Valley, Estados Unidos |isbn=978-0-935702-68-2}}</ref> <ref name=zeilik1998>{{cite book |last1=Zeilik |first1=Michael |last2=Gregory |first2=Stephen A. |title=Introductory Astronomy & Astrophysics |url=https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil |trans-title=Panimulang Astronomiya & Astropisika|lang=en|edition=4 |page=[https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil/page/56 56] |publisher=Saunders College Publishing |isbn=978-0-03-006228-5 |date=1998}}</ref> <ref name="angular">{{cite web |last1=Williams |first1=David R. |date=10 February 2006 |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html |title=Planetary Fact Sheets|trans-title=Fact Sheet ng mga Planeta |publisher=NASA |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052405/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html |url-status=live }}</ref> <ref name=nasa20051201>{{cite web |author=Astrophysicist team |date=1 December 2005 |url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/030827a.html |title=Earth's location in the Milky Way |trans-title=Lokasyon ng Daigdig sa Ariwanas|lang=en|publisher=NASA |archive-url=https://web.archive.org/web/20080701122913/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/ask_astro/answers/030827a.html |archive-date=1 July 2008}}</ref> <ref name=bromberg2008>{{cite web |last1=Bromberg |first1=Irv |date=1 May 2008 |url=http://www.sym454.org/seasons/ |title=The Lengths of the Seasons (on Earth) |trans-title=Haba ng mga Kapanahunan (sa Daigdig)|lang=en|publisher=[[University of Toronto]]|website=Sym545 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218221421/http://www.sym454.org/seasons/ |archive-date=18 December 2008 }}</ref> <ref name="fisher19960205">{{cite web |last1=Fisher |first1=Rick |date=5 February 1996 |url=http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/earth_rot.html |title=Earth Rotation and Equatorial Coordinates|trans-title=Koordinado ng Pag-ikot at Ekwador ng Daigdig|lang=en|publisher=National Radio Astronomy Observatory |archive-date=18 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110818022004/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/earth_rot.html }}</ref> <ref name=canup_asphaug2001b>{{cite journal |last1=Canup |first1=R. |author-link1=Robin Canup|last2=Asphaug |first2=E. I. |author-link2=Erik Ian Asphaug|s2cid=4413525 |title=Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-08-16_412_6848/page/708 |lang=en|trans-title=Pinagmulan ng Buwan mula sa isang matinding banggaan malapit sa pagtatapos ng pagkabuo ng Daigdig|journal=Nature |volume=412 |pages=708–712 |year=2001 |doi=10.1038/35089010 |pmid=11507633 |issue=6848 |bibcode=2001Natur.412..708C}}</ref> <ref name="espenak_meeus20070207">{{cite web |last1=Espenak |first1=Fred |author-link1=Fred Espenak|last2=Meeus |first2=Jean |author-link2=Jean Meeus|date=7 February 2007 |url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEcat5/secular.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080302112957/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEcat5/secular.html |archive-date=2 March 2008 |title=Secular acceleration of the Moon |publisher=NASA |lang=en|trans-title=Sekular na pagbilis ng Buwan}}</ref> <ref name="aaa428_261">{{cite journal |display-authors=1 |last1=Laskar |first1=J. |last2=Robutel |first2=P. |last3=Joutel |first3=F. |last4=Gastineau |first4=M. |last5=Correia |first5=A.C.M. |last6=Levrard |first6=B. |title=A long-term numerical solution for the insolation quantities of the Earth |lang=en|trans-title=Pangmatagalang numerikong solusyon para sa mga kantidad ng insolasyon ng Daigdig|journal=Astronomy and Astrophysics |year=2004 |volume=428 |issue=1 |pages=261–285 |bibcode=2004A&A...428..261L |doi=10.1051/0004-6361:20041335 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00001603/document |doi-access=free |archive-date=17 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180517010908/https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00001603/document |url-status=live }}</ref> <ref name=christou_asher2011>{{cite journal |last1=Christou |first1=Apostolos A. |last2=Asher |first2=David J. |author-link2=David J. Asher|date=31 March 2011 |title=A long-lived horseshoe companion to the Earth |trans-title=Isang matagal na horseshoe companion sa Daigdig|lang=en|arxiv=1104.0036 |doi=10.1111/j.1365-2966.2011.18595.x |volume=414 |issue=4 |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |pages=2965–2969 |doi-access=free |bibcode=2011MNRAS.414.2965C|s2cid=13832179 }}</ref> <ref name=Choi>{{cite web |last1=Choi |first1=Charles Q. |title=First Asteroid Companion of Earth Discovered at Last|trans-title=Nadiskubre sa Wakas ang Unang Kasamang Asteroyd ng Daigdig|website=[[Space.com]] |url=http://www.space.com/12443-earth-asteroid-companion-discovered-2010-tk7.html |date=27 July 2011 |lang=en |archive-date=26 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826225911/http://www.space.com/12443-earth-asteroid-companion-discovered-2010-tk7.html |url-status=live }}</ref> <ref name=ucs>{{cite web |url=https://www.ucsusa.org/nuclear-weapons/space-weapons/satellite-database |title=UCS Satellite Database|trans-title=Database ng UCS sa mga Satelayt |work=Nuclear Weapons & Global Security |publisher=[[Union of Concerned Scientists]] |date=1 September 2021 |lang=en |archive-date=25 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160125031401/https://www.ucsusa.org/nuclear-weapons/space-weapons/satellite-database |url-status=live }}</ref> <ref name=ocean23_2_112>{{Cite journal |last1=Charette |first1=Matthew A. |last2=Smith |first2=Walter H. F. |author-link2=Walter H. F. Smith|title=The Volume of Earth's Ocean |trans-title=Ang Bolyum ng Karagatan ng Daigdig|lang=en|journal=Oceanography |volume=23 |issue=2 |pages=112–114 |date=June 2010 |doi=10.5670/oceanog.2010.51 |doi-access=free|bibcode=2010Ocgpy..23b.112C |hdl=1912/3862 |hdl-access=free }}</ref> <ref name=kennish2001>{{cite book |first1=Michael J. |last1=Kennish |author-link1=Michael J. Kennish|date=2001 |title=Practical handbook of marine science|url=https://archive.org/details/practicalhandboo0000unse_f2m3 |lang=en|trans-title=Praktikal na handbook ng agham pandagat |page=[https://archive.org/details/practicalhandboo0000unse_f2m3/page/34 35] |edition=3rd |publisher=CRC Press |series=Marine science series |isbn=978-0-8493-2391-1|doi=10.1201/9781420038484}}</ref> <ref name=mullen2002>{{cite web |last1=Mullen |first1=Leslie |date=11 June 2002 |url=http://www.astrobio.net/news/article223.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070630122335/http://www.astrobio.net/news/article223.html |archive-date=30 June 2007 |title=Salt of the Early Earth|lang=en|trans-title=Asin ng Maagang Daigdig |work=NASA Astrobiology Magazine}}</ref> <ref name=natsci_oxy4>{{cite web |last1=Morris |first1=Ron M |url=http://seis.natsci.csulb.edu/rmorris/oxy/oxy4.html |title=Oceanic Processes|lang=en|trans-title=Mga Proseso ng Karagatan|publisher=NASA Astrobiology Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415082741/http://seis.natsci.csulb.edu/rmorris/oxy/oxy4.html |archive-date=15 April 2009}}</ref> <ref name=sample2005>{{cite web |first1=Sharron |last1=Sample |date=21 June 2005 |url=http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html |title=Sea Surface Temperature|trans-title=Temperatura ng Ibabaw ng Dagat|lang=en|publisher=NASA |archive-url=https://web.archive.org/web/20130427045816/http://science.nasa.gov/earth-science/oceanography/ |archive-date=27 April 2013}}</ref> <ref name="geerts_linacre97">{{cite web |last1=Geerts |first1=B. |last2=Linacre |first2=E. |url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html |title=The height of the tropopause |trans-title=Ang taas ng tropopos|lang=en|date=November 1997 |work=Resources in Atmospheric Sciences |publisher=University of Wyoming |archive-date=27 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427090700/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html |url-status=live }}</ref> <ref name="Harrison 2002">{{cite book |first1=Roy M. |last1=Harrison |author-link1=Roy M. Harrison |last2=Hester |first2=Ronald E. |date=2002 |title=Causes and Environmental Implications of Increased UV-B Radiation |url=https://archive.org/details/causesenvironmen0000unse |lang=en|trans-title=Mga Sanhi at Implikasyon sa Kalikasan ng Pagtaas ng Radyasyong UV-B|lang=en|publisher=Royal Society of Chemistry |isbn=978-0-85404-265-4}}</ref> <ref name=Narottam2008>{{cite book |url={{GBurl|id=i4kASIoKym8C|p=40}} |title=Climate Change and International Politics|lang=en|trans-title=Pagbabago ng Klima at Pandaigdigang Politika|publisher=Kalpaz Publications |first=Narottam |last=Gaan |page=40 |year=2008 |isbn=978-81-7835-641-9}}</ref> <ref name="moran2005">{{cite web |last1=Moran |first1=Joseph M. |year=2005 |url=http://www.nasa.gov/worldbook/weather_worldbook.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20101213184908/http://www.nasa.gov/worldbook/weather_worldbook.html |archive-date=13 December 2010 |title=Weather|lang=en|trans-title=Panahon |work=World Book Online Reference Center |publisher=NASA/World Book, Inc }}</ref> <ref name="berger2002">{{cite web |last1=Berger |first1=Wolfgang H. |author-link1=Wolfgang H. Berger |year=2002 |url=http://earthguide.ucsd.edu/virtualmuseum/climatechange1/cc1syllabus.shtml |title=The Earth's Climate System|lang=en|trans-title=Ang Sistema ng Klima ng Daigdig |publisher=University of California, San Diego |archive-date=16 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316083131/http://earthguide.ucsd.edu/virtualmuseum/climatechange1/cc1syllabus.shtml |url-status=live }}</ref> <ref name=rahmstorf2003>{{cite web |first1=Stefan |last1=Rahmstorf |author-link=Stefan Rahmstorf |year=2003 |url=http://www.pik-potsdam.de/~stefan/thc_fact_sheet.html |title=The Thermohaline Ocean Circulation|trans-title=Ang Sirkulasyong Termohalina ng Karagatan|lang=en|work=Potsdam Institute for Climate Impact Research |archive-date=27 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130327151821/http://www.pik-potsdam.de/~stefan/thc_fact_sheet.html |url-status=live }}</ref> <ref name=sadava_heller2006>{{cite book |last1=Sadava |first1=David E. |last2=Heller |first2=H. Craig |last3=Orians |first3=Gordon H. |author-link3=Gordon Orians|title=Life: the Science of Biology |lang=en|trans-title=Buhay: ang Agham ng Biolohiya|lang=en|publisher=MacMillan |date=2006 |edition=8 |page=[https://archive.org/details/lifescienceofbio00davi/page/1114 1114] |isbn=978-0-7167-7671-0 |url=https://archive.org/details/lifescienceofbio00davi/page/1114}}</ref> <ref name=climate_zones>{{cite web |author=Staff |url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/climate/older/Climate_Zones.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808131632/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/climate/older/Climate_Zones.html |archive-date=8 August 2010 |title=Climate Zones |trans-title=Mga Sona ng Klima|lang=en|publisher=UK Department for Environment, Food and Rural Affairs}}</ref> <ref name=hydrologic_cycle>{{cite web |author=Various |date=21 July 1997 |url=http://ww2010.atmos.uiuc.edu/(Gh)/guides/mtr/hyd/home.rxml |title=The Hydrologic Cycle|trans-title=Ang Hidrolohikong Siklo|lang=en |publisher=University of Illinois |archive-date=2 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402205413/http://ww2010.atmos.uiuc.edu/(Gh)/guides/mtr/hyd/home.rxml |url-status=live }}</ref> <ref name="atmosphere">{{cite web |author=Staff |date=8 October 2003 |url=http://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html |title=Earth's Atmosphere|trans-title=Atmospera ng Daigdig|lang=en|publisher=NASA |archive-date=27 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427090422/https://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html }}</ref> <ref name=sciweek2004>{{cite web |author=Staff |year=2004 |url=http://scienceweek.com/2004/rmps-23.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070713053611/http://scienceweek.com/2004/rmps-23.htm |title=Stratosphere and Weather; Discovery of the Stratosphere|trans-title=Estratospera at Panahon: Pagtuklas sa Estratospera|lang=en|work=Science Week |archive-date=13 July 2007 }}</ref> <ref name=cordoba2004>{{cite web |first1=S. Sanz Fernández |last1=de Córdoba |date=21 June 2004 |url=http://www.fai.org/astronautics/100km.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115223732/http://www.fai.org/astronautics/100km.asp |archive-date=15 January 2010 |title=Presentation of the Karman separation line, used as the boundary separating Aeronautics and Astronautics|lang=en|trans-title=Presentasyon sa linyang panghiwalay Karman, ginafamit bilang hangganan na naghihiwalay sa Aeronautika at Astronautika|lang=en|publisher=Fédération Aéronautique Internationale }}</ref> <ref name="ab2003">{{cite web |author=Staff |date=September 2003 |url=http://astrobiology.arc.nasa.gov/roadmap/g1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120312212337/http://astrobiology.arc.nasa.gov/roadmap/g1.html |archive-date=12 March 2012 |title=Astrobiology Roadmap |publisher=NASA, Lockheed Martin |lang=en|trans-title=Roadmap sa Astrobiolohiya}}</ref> <ref name=shayler_vis2005>{{cite book |first1=David |last1=Shayler |first2=Bert |last2=Vis |date=2005 |title=Russia's Cosmonauts: Inside the Yuri Gagarin Training Center|lang=en|trans-title=Mga Kosmonauta ng Rusya: Sa Loob ng Yuri Gagarin Training Center|publisher=Birkhäuser |isbn=978-0-387-21894-6}}</ref> <ref name=ConsensusOnConsensus>{{Cite journal | first1=John | last1=Cook | first2=Naomi | last2=Oreskes | author2-link=Naomi Oreskes | first3=Peter T. | last3=Doran | author3-link=Peter Doran | first4=William R. L. | last4=Anderegg | first5=Bart | last5=Verheggen | first6=Ed W | last6=Maibach | author6-link=Edward Maibach | first7=J. Stuart | last7=Carlton | first8=Stephan | last8=Lewandowsky | author8-link=Stephan Lewandowsky | first9=Andrew G. | last9=Skuce | first10=Sarah A. | last10=Green | first11=Dana | last11=Nuccitelli | first12=Peter | last12=Jacobs | first13=Mark | last13=Richardson | first14=Bärbel | last14=Winkler | first15=Rob | last15=Painting | first16=Ken | last16=Rice | date=2016 |title=Consensus on consensus: a synthesis of consensus estimates on human-caused global warming|trans-title=Konsenso sa konsenso: sintesis sa mga konsensong pagtataya sa pagbabago ng klima dahil sa mga tao|journal=Environmental Research Letters |language=en |volume=11 |issue=4 |article-number=048002 |doi=10.1088/1748-9326/11/4/048002 |bibcode=2016ERL....11d8002C |issn=1748-9326|doi-access=free| hdl=1983/34949783-dac1-4ce7-ad95-5dc0798930a6 | hdl-access=free }}</ref> }} ==Link sa labas== * [https://solarsystem.nasa.gov/planets/earth/overview/ Earth&nbsp;– Profile] – Solar System Exploration – [[NASA]] * [http://earthobservatory.nasa.gov/ Earth Observatory] – NASA * Mga bidyo ng Daigdig mula sa [[Pandaigdigang Estasyong Pangkalawakan]] sa [[YouTube]] ** [https://www.youtube.com/watch?v=74mhQyuyELQ Kuha ng Daigdig sa kalawakan sa paglipas ng oras (01:02)] ** [https://www.youtube.com/watch?v=l6ahFFFQBZY Ang Daigdig at mga aurora (00:27)] * [https://www.google.com/maps/@36.6233227,-44.9959756,5662076m/data=!3m1!1e3 Google Earth] * [https://thehappykoala.github.io/Harmony-of-the-Spheres/#/category/Solar%20System/scenario/The%20Earth%20and%20Moon%20System Biswalisasyon sa Araw at ang sistema ng Daigdig at Buwan] * [http://portal.gplates.org/ GPlates Portal] (Pamantasan ng Sydney) {{commons|Earth}} {{Earth}} {{Earth science}} {{Sistemang Solar}} {{Earth's location}} {{Authority control}} [[Kategorya:Mga planeta|Astronomiya]] [[Kategorya:Daigdig|*]] [[Kategorya:Mga planeta ng Sistemang Solar]] s5h7s0963cu1e4269dr9q662kcmcpum 0 6949 2221278 2058515 2026-08-22T00:49:08Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221278 wikitext text/x-wiki {{Multiple image|align=right|direction=vertical|total_width=200|image1=Pakistani_Qawwali_Harmonium.jpg|alt1=Instruments used in rasiya|caption1=Harmonium|image2=Sarangi MET MI6.jpg|caption2=Sarangi|image3=Dholak (.jpg|caption3=Dholak|caption_align=bottom}} Ang '''Rasiya''' ay isang sikat na genre ng [[Indiyanong musikang-pambayan]] mula sa rehiyong [[Braj]] ng [[Uttar Pradesh]].<ref>{{Cite web|last1=N|first1=Durgesh|last2=Apr 9|first2=an Jha / TNN / Updated|last3=2011|last4=Ist|first4=07:28|title=Jats pitch in with Rasiya {{!}} Delhi News - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Jats-pitch-in-with-Rasiya/articleshow/7923345.cms|access-date=2020-10-12|website=The Times of India|language=en}}</ref> Ang estilo ng rasiya ay binubuo ng maraming sub genre at ginagawa sa iba't ibang konteksto.<ref name=":13">{{Cite journal|last=Manuel|date=2015|title=The Intermediate Sphere in North Indian Music Culture: Between and Beyond "Folk" and "Classical"|url=https://www.jstor.org/stable/10.5406/ethnomusicology.59.1.0082|journal=Ethnomusicology|volume=59|issue=1|pages=82–115|doi=10.5406/ethnomusicology.59.1.0082|jstor=10.5406/ethnomusicology.59.1.0082}}</ref> Ang mga kanta ay kilala na naglalarawan ng isang malawak na hanay ng mga paksa gayunpaman, ang mga ito ay pinakakaraniwang kinakanta sa isang set ng mga mayroon nang himig na naglalarawan ng seksuwal na relasyon ng Hindu na Diyos na si [[Krishna]].<ref>{{Cite journal|title=Department of African American studies, John Jay College of Criminal Justice|url=http://dx.doi.org/10.1163/_afco_asc_000ah|access-date=2020-10-12|journal=African Studies Companion Online|doi=10.1163/_afco_asc_000ah}}</ref> Ang terminong rasiya ay ang salitang [[Wikang Hindi|Hindi]] para sa "epikuro"<ref name=":02">{{Cite journal|last=Manuel|first=Peter|date=2015|title=Hathrasi Rasiya: An Intermediate Song Genre of North India|url=https://muse.jhu.edu/content/crossref/journals/asian_music/v046/46.2.manuel.html|journal=Asian Music|language=en|volume=46|issue=2|pages=3–24|doi=10.1353/amu.2015.0012|s2cid=193207786|issn=1553-5630}}</ref> na tumutukoy sa mga lalaking manliligaw, o ang diyos na si [[Krishna]] mismo na inilalarawan sa mga kanta. Ang mga Rasiya ay inaawit at karaniwang tinutugtog gamit ang iba't ibang instrumento, ang pinakakaraniwan ay ang mga tambol na “[[dholak]]”,<ref>{{Cite book|title=Unity in Cultural Diversity|publisher=National Council of Educational Research and Training|year=2018|isbn=978-93-5292-059-7|location=New Delhi|pages=157}}</ref> [[sarangi]], at [[harmonium]].{{fact}} Ang estilong ito ng musika ay karaniwang nauugnay sa sikat na sinaunang Hindu pista ng [[Holi]] at madalas na ginagampanan ng mga taganayon, propesyonal na mga mang-aaliw, pati na rin ang mga kalahok sa mga sesyon ng kanta sa templo.{{fact}} == Mga katangian == Nailalarawan ang Rasiyas sa pamamagitan ng madalas na paggamit ng isang set ng umiiral nang mga melodya na pantay na ginagamit sa buong genre.<ref name=":13"/> Mayroong humigit-kumulang 20 umiiral nang mga melodya na ginagamit sa pagtatanghal ng rasiya, halimbawa, ang ilan sa mga pangalan ng mga melodya na ito ay kinabibilangan ng "tarz", "bahr", at "dhun", gayunpaman, iba pang mga melodya, partikular sa sub-genre ng hathrasi rasiya ay maaari ding makatagpo.<ref>{{Cite journal|last=Henry|first=Edward O.|date=2000|title=Folk Song Genres and Their Melodies in India: Music Use and Genre Process|url=http://dx.doi.org/10.2307/834398|journal=Asian Music|volume=31|issue=2|pages=71–106|doi=10.2307/834398|jstor=834398|issn=0044-9202}}</ref> Ang mga Rasiya ay regular na naglalaman ng mga erotikong liriko, eufemismo, at dobleng kahulugan na kadalasang kumakatawan sa pag-ibig sa pagitan ng mga Hindu na diyos nina Krishna at Radha.<ref name=":22">{{Cite journal|last=Manuel|first=Peter|date=October 2014|title=The regional North Indian popular music industry in 2014: from cassette culture to cyberculture|url=https://archive.org/details/sim_popular-music_2014-10_33_3/page/389|journal=Popular Music|language=en|volume=33|issue=3|pages=389–412|doi=10.1017/S0261143014000592|issn=0261-1430|doi-access=free}}</ref> Ang mga ito ay pinakakaraniwang kinakanta sa mga impormal na pagpupulong ng kanta ng mga miyembro ng komunidad sa kanayunan sa rehiyon ng [[Braj]] ng [[Uttar Pradesh]] . Mayroong iba't ibang mga pagkakaiba at estilo ng mga rasiya, at ang mga taganayon ay aawit ng kani-kanilang mga rehiyonal na variant sa panahon ng kanilang mga lokal na kasiyahan.<ref name=":32">{{Cite journal|last=Manuel|first=Peter|date=1994|title=Syncretism and Adaptation in Rasiya, a Braj Folksong Genre. Department of African American studies, John Jay College of Criminal Justice|url=http://dx.doi.org/10.1163/_afco_asc_000ah|access-date=2020-11-16|journal=African Studies Companion Online|doi=10.1163/_afco_asc_000ah}}</ref> Sa panahon ng Holi, ang mga rasiya ay malawakang ginagawa sa mga templo.<ref name=":32" /> Ang mga Rasiya ay may posibilidad na sumasaklaw sa isang tradisyonal na hanay ng mga tema, gayunpaman, ang hanay ng mga paksa kung saan ang mga kanta ay maaaring batay sa loob ng genre ay walang limitasyon.<ref name=":32" /> Ang may-akda na si Peter Manuel ay nangatuwiran na "sa ilang lawak, ang rasiya ay nakikilala sa pamamagitan ng mga katangian nitong mga melodya, estilo, at konteksto sa halip na nilalaman ng teksto, at sa gayon ay kayang tumanggap ng anumang uri ng paksa ng teksto".<ref name=":32" /> == Mga sanggunian == {{reflist}} {{Uncategorized|date=Disyembre 2023}} jnpnhvck03eyt8uu531m55kxd0m4qcb 10 8489 2221326 2166345 2026-08-22T04:47:02Z ยุทธนาสาระขันธ์ 143080 2221326 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Palaro ng Timog Silangang Asya | title = [[Palaro ng Timog Silangang Asya]]{{smallsup|1}} | image = [[File:SEA Games logo.svg|100px|SEA Games Federation logo]] | state = {{{state|autocollapse}}} | liststyle = text-align:left; | listclass = plainlist | aboveclass = hlist | belowclass = hlist | group1 = Games | list1 = {{Div col begin|colwidth=15em}} * [[Palaro ng Katangwayang Timog Silangang Asya 1959|1959 Bangkok]] * [[1961 Southeast Asian Peninsular Games|1961 Yangon]] * [[1963 Southeast Asian Peninsular Games|{{color|gray|1963 Phnom Penh}}]]{{smallsup|2}} * [[1965 Southeast Asian Peninsular Games|1965 Kuala Lumpur]] * [[1967 Southeast Asian Peninsular Games|1967 Bangkok]] * [[1969 Southeast Asian Peninsular Games|1969 Yangon]] * [[1971 Southeast Asian Peninsular Games|1971 Kuala Lumpur]] * [[1973 Southeast Asian Peninsular Games|1973 Singapore]] * [[1975 Southeast Asian Peninsular Games|1975 Bangkok]] * [[1977 Southeast Asian Games|1977 Kuala Lumpur]] * [[1979 Southeast Asian Games|1979 Jakarta]] * [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1981|1981 Manila]] * [[1983 Southeast Asian Games|1983 Singapore]] * [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1985|1985 Bangkok]] * [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1987|1987 Jakarta]] * [[1989 Southeast Asian Games|1989 Kuala Lumpur]] * [[Palaro ng Timog Silangang Asya 1991|1991 Manila]] * [[1993 Southeast Asian Games|1993 Singapore]] * [[1995 Southeast Asian Games|1995 Chiang Mai]] * [[1997 Southeast Asian Games|1997 Jakarta]] * [[1999 Southeast Asian Games|1999 Bandar Seri Begawan]] * [[2001 Southeast Asian Games|2001 Kuala Lumpur]] * [[2003 Southeast Asian Games|2003 Hanoi–Ho Chi Minh City]] * [[2005 Southeast Asian Games|2005 Manila]] * [[2007 Southeast Asian Games|2007 Nakhon Ratchasima]] * [[2009 Southeast Asian Games|2009 Vientiane]] * [[2011 Southeast Asian Games|2011 Jakarta–Palembang]] * [[2013 Southeast Asian Games|2013 Naypyidaw]] * [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2015|2015 Singapore]] * [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2017|2017 Kuala Lumpur]] * [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2019|2019 Multiple Cities, Pilipinas]] * [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2021|2021 Hanoi]] {{smallsup|3}} * [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2023|2023 Phnom Penh]] * [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2025|2025 Bangkok–Chonburi]] * [[Palaro ng Timog Silangang Asya 2027|''2027 Kuala Lumpur–Sarawak–Penang–Johor'']] {{Div col end}} |above = * [[List of Southeast Asian Games host cities|Host cities]] * [[Talaan ng Maskota ng Palaro ng Timog Silangang Asya|Maskota]] * [[All-time Southeast Asian Games medal table|Medal tables]] * [[Lists of Southeast Asian Games medalists|Medalists]] * [[Southeast Asian Games sports|Sports]] | below = <small>¹ formerly known as Southeast Asian Peninsular Games from 1959 until 1975. ² Cancelled due to hosting issues and due to the Vietnam War.</small> ³ <small>Postponed to 2022 due to the [[COVID-19 pandemic]].</small><br> * [[Palarong Paralimpiko ng ASEAN]] }} <noinclude> {{collapsible option}} [[Category:Southeast Asian Games navigational boxes|*]] </noinclude> hkdjtkluwqfh6yssu7qy7qzkr8c66om 4 9770 2221306 2203846 2026-08-22T02:28:34Z ~2026-45957-27 165577 /* */ 2221306 wikitext text/x-wiki <noinclude> :Ito ang mga '''tala ng mga napiling larawan'''. Kung nais mong mag-nomina ng larawan pumunta sa [[Wikipedia:Mga nominasyon para sa Napiling Artikulo at Larawan|pahina ng nominasyon]].'' __NOTOC__ {| style="clear:both; background:white;" |- | width="60%" style="padding:1em; border:1px solid #A3B1BF; background-color:#E6F2FF" valign="top"| [[Talaksan:Cscr-featured.svg|left|50px|Sinasagisag ng bituing ito ang mga napiling nilalaman sa Wikipedia.]] <span style="font-size:16pt">Mga napiling larawan sa Wikipedia</span> Itinatangi ng pahinang ito ang mga larawan na itinuturing ng pamayanan na maganda, kabighabighani, kaakit-akit at/o nakapagbibigay-kaalaman. Isa itong namamasid at napagmamasdang katumbas ng nababasang [[Wikipedia:Mga napiling artikulo|mga napiling artikulo]] at dahil gayon mas makapaksa. Tinipon ang mga larawan sa supnayang ito upang mapagmasdan mo. Mayroon ding mga [[commons:Commons:Picture of the day|napiling larawan sa Wikimedia Commons]] at mga [[commons:Category:Commons featured desktop backgrounds|kategorya ng napiling larawan sa Wikimedia Commons na mailalagay sa mga panoorang pangkompyuter]]. Sa ngayon, mayroong mga '''135''' napiling mga larawan sa [[Tagalog na Wikipedia]]. Nilalagyan ng ''tag'' o tatak na ganito ang mga larawang napili sa kanilang '''pahina ng talaksan''', '''pahina ng usapan''', at '''usapang suleras''', kasama ang petsa kung kailan ito naganap: <small>{{Template:NL-tatak|Marso 22, 2008}}</small> Kung mayroon kang ibig idagdag na larawan para maging napiling larawan, iharap itojjopilgilgliflucljcljculcukfligilgildylxvcxull sa [[Wikipedia:Mga nominasyon para sa Napiling Artikulo at Larawan|pahina ng nominasyon]]. Dapat lamang na nasa [[dominyong publiko]] o nasasakop ng [[Malayang nilalaman|malayang lisensiya]] ang mga larawang nakatala rito. Kapag napili ang larawan, magkakaroon din ito ng isang maliit na bituing tanso ([[Image:LinkFA-star.png|Ipinapahiwatig ng bituing ito ang mga napiling nilalaman ng Wikipedia.]]) sa pang-itaas na kanang sulok ng pahina ng usapan ng larawan upang - bukod pa sa tatak na nasa itaas - talagang maipapahiwatig na napili nga ang larawan. Sa ngayon, maaari ring maglagay ang sinumang patnugot ng anumang larawan mula sa ''[[:commons:Commons:Featured pictures|Wikipedia Commons]]'' (halimbawa na ang ''[[:commons:Commons:Picture of the day|Picture of the day]]''). Hindi na ito daraan sa paghaharap sa Tagalog Wikipedia kung ito ay nakapailalim na sa anumang kategorya ng pagiging [[:commons:Commons:Featured pictures|natatanging larawan sa ''Commons'']], ngunit dapat lamang na may katumbas na artikulo ito sa Tagalog Wikipedia. Dapat ring nakapaloob sa artikulo sa Tagalog Wikipedia ang larawang pinili para itangi dito (ipasok lamang kung wala pa sa artikulong kaugnay; kung may sapat nang bilang ng larawan sa artikulo, maaaring hindi na ilagay sa artikulo ang napiling larawan; suriin na lamang kung dapat bang palitan ang (mga) larawan na nasa artikulo ng napiling larawan; sa ganitong kaso, ipalit ang napiling larawan kapag nararapat lamang). Dapat lamang na dumaan sa paghaharap at halalan ang mga larawang tuwirang ikinarga dito sa Tagalog Wikipedia (hindi doon tuwirang ikinarga sa ''[[:commons:Unang Pahina|Wikipedia Commons]]'' para kuhanin at gamitin sa Tagalog Wikipedia). Kailangan din iharap para pagbotohan ang mga larawan na bagaman galing sa Wikipedia Commons ay hindi naman nabibilang sa mga itinuturing na tampok o natatangi (tulad ng mga nabanggit sa itaas). Bagaman, kailangang iabiso ng isang tagagamit ang isa sa mga tagapangasiwa na idagdag ang kanilang napiling larawan mula sa Commons dahil nakaprotekta ang suleras na paglalagyan sa Unang pahina. Maaari mong ilagay sa iyong pahina ng tagagamit ang kahon ng [[Wikipedia:Supnayan ng mga nagdaang napiling larawan#Kasalukuyang Napiling Larawan|napiling larawan]], sa pamamagitan ng pagdaragdag ng tekstong {{[[Template:Napiling Larawan|Napiling Larawan]]}} kung saan mo man ibig palitawin ang larawan. '''Paalala:''' ''Isinasama sa paglalagay sa unang pahina ang pangalan ng tagagamit na gumawa (orihinal na kumuha o nag-ambag) ng larawan o litrato. Huwag po sana itong kalilimutan. At mangyari pong limitahan lamang ang mga pananalitang naglalarawan ng larawan sa dalawa hanggang tatlong pangungusap.'' '''Pagpapalit:''' Sa kasalukuyan, lingguhan ang ginagawang pagpapalit ng larawan ngunit maaari rin itong palitan anumang oras, kapag naitanghal na ng lubos ang isang larawan. '''Pagsusupnay:''' Isinusupnay o inilalagay sa ibaba ang mga pangkasalukuyan at kadaraan lamang na mga napiling larawan hanggang sa dapat nang sinupin o iarkibo. '''Pagsisinop:''' Sinisinop o inilalagak sa '''[[Wikipedia:Sinupan ng mga nagdaang napiling larawan|sinupan]]''' (inaarkibo) sa kawing na matatagpuan rin sa ibaba, gawing kanan, ang mga pangkat ayon sa taon ng pagkakapili. Karaniwang ginagawa ito pagkatapos ng taon: tuwing katapusan ng Disyembre bawat taon o mga unang araw ng bagong taon (maaaring maaga depende sa dami ng bilang ng mga napiling larawan). | valign="top" style="padding:1em; border:1px solid #A3B1BF; background-color:#E6F2FF" | {{Daang tapatan|WP:NL}} {{Template:Napahina}} [[Talaksan:Crystal Clear app kview.png|right]] |- | colspan="2" style="border:1px solid #B1A3BF; padding:1em 1em 1em 1em; background-color:#F2E6FF" | <div style="font-size:14pt;text-align:center">Mga nilalaman</div><div style="font-size:11pt;text-align:center;"> · [[#Kasalukuyang Napiling Larawan|Kasalukuyang napiling larawan]] · [[#Nagdaang larawan|Mga nagdaang napiling larawan]] · [[Wikipedia:Sinupan ng mga nagdaang napiling larawan|Sinupan]] </div> |- | colspan=2 style="padding:1em 1em 1em 1em; border:1px solid #B1A3BF; background-color:#FAF5FF" valign="top"| </noinclude> == Kasalukuyang napiling larawan == {{Padron:Napiling Larawan/Santa Francesca Romana}} == Nagdaang napiling larawan == {{Padron:Napiling Larawan/Sally Ride}} == Iba pang nagdaang mga napiling larawan == {{Padron:Napiling Larawan/Operang Pang-estado ng Berlin}} ---- {{Padron:Napiling Larawan/Black Lives Matter}} ---- {{Padron:Napiling Larawan/Bakunang mRNA}} ---- {{Padron:Napiling Larawan/Leon}} ---- {{Padron:Napiling Larawan/Kapanganakan ni Jesus}} ---- {{Padron:Napiling Larawan/Pulang soro}} ---- == Iba pang mga nasa sinupan na == *''Tingnan din ang mga nasa [[Wikipedia:Sinupan ng mga nagdaang napiling larawan|sinupan]].'' <!---SIMULA NG MGA KAURIAN/KATEGORYA AT INTERWIKI----> [[Kaurian:Wikipedia]] [[Kaurian:Napiling Larawan]] [[ar:ويكيبيديا:صورة اليوم]] [[be-x-old:Вікіпэдыя:Выява дня]] [[en:Wikipedia:Picture of the day]] [[es:Wikipedia:Recurso del día]] [[fr:Wikipédia:Image du jour]] [[hu:Wikipédia:A nap képe]] [[ja:Wikipedia:今日の一枚]] [[ko:위키백과:오늘의 그림]] [[sq:Wikipedia:Faqja kryesore/Fotografia e ditës]] [[ta:விக்கிப்பீடியா:இன்றைய சிறப்புப் படம்]] [[zh:Wikipedia:每日图片]] [[zh-yue:Wikipedia:是日靚畫]] 8slvir9xov36vpe8mxteivbkneml2do 0 10295 2221297 2217368 2026-08-22T02:03:22Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221297 wikitext text/x-wiki {{two other uses|mikroorganismo|uri o henus|Bacterium (genus)}} {{automatic taxobox | fossil_range = {{Long fossil range|4200|0|[[Archean]] o bago&nbsp;– Kasalukuyan}} | image = E. coli Bacteria (7316101966).jpg | image_width = 210px | image_caption = Pinalaking mikrograpong electron ng ''[[Escherichia coli]]'' | taxon = Bacteria | subdivision_ranks = Phyla<ref>{{cite web |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Undef&id=2&lvl=3&lin=f&keep=1&srchmode=1&unlock |title=Bacteria (eubacteria) |accessdate=2008-09-10 |work=Taxonomy Browser |publisher=NCBI |date= }}</ref> | subdivision = *'''[[gram positive|Gramong positibo]]/walang [[Bacterial outer membrane|panlabas na membrano]]''' [[Actinobacteria]] (mataas na [[GC-content|G+C]])<br /> [[Firmicutes]] (mababa na [[GC-content|G+C]])<br /> [[Tenericutes]] (walang [[Cell wall|pader]])<br /> *'''[[gram negative bacteria|Gramong negatibo]]/Mayroong [[Bacterial outer membrane|panlabas na membrano]]''' [[Aquificae]]<br /> [[Bacteroidetes]]/[[Chlorobi]]<br /> [[Chlamydiae]]/[[Verrucomicrobia]]<br /> [[Deinococcus-Thermus]]<br /> [[Fusobacteria]]<br /> [[Gemmatimonadetes]]<br /> [[Nitrospirae]]<br /> [[Proteobacteria]]<br /> [[Spirochaete]]s<br /> [[Synergistetes]]<br /> *'''Hindi alam/hindi nakapangkat''' [[Acidobacteria]]<br /> [[Chloroflexi]]<br /> [[Chrysiogenetes]]<br /> [[Cyanobacteria]]<br /> [[Deferribacteraceae|Deferribacteres]]<br /> [[Dictyoglomi]]<br /> [[Fibrobacteres]]<br /> [[Planctomycetes]]<br /> [[Thermodesulfobacteria]]<br /> [[Thermotogae]] }} Ang '''bakterya'''<ref name=Estrada>"Bakterya." Estrada, Horacio R. ''Bakterya, Bayrus, at Bulate'', nagsisilbing sanggunian para sa pag-unawa sa agham ng mikrobiyolohiya, bakterya, birus, at iba pang mga mikroorganismo, [http://www.stii.dost.gov.ph/dostpub/nrcp.htm NRCP Medical Series 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081004055955/http://www.stii.dost.gov.ph/dostpub/nrcp.htm |date=2008-10-04 }}, STII.dost.gov.ph</ref> (Ingles: '''''bacteria''''' ({{IPA-en|bækˈtɪəriə||en-us-bacteria.ogg}}) [''maramihan''] o '''''bacterium''''' [''isahan'']<ref name=NBK>{{cite-NBK|''Bacteria'' [plural], ''bacterium'' [singular], ''Some Medical Terms'', ''Diseases''}}, pahina 206.</ref>) ay isa sa mga pangunahing grupo ng mga nabubuhay na mga [[organismo]]. Sa iba't ibang paglalapat, tumutukoy ang katagang bakterya sa lahat ng mga ''prokaryote'' o sa isang pangunahing pangkat nila, o dili kaya ang tinatawag na '''eubakterya''' (''eubacteria''), depende sa mga kaisipan tungkol sa mga pagkaugnay nito. Dito, ginagamit ang bakterya upang tukuyin ang yubakterya. Isa pang pangunahing pangkat ng bakterya (hindi ginagamit sa malawak, hindi taksonomikong kaisipan) ang ''[[Archaea]]''. ''[[Bakteriyolohiya]]'', isang sangay ng [[mikrobiyolohiya]], ang tawag sa pag-aaral mga bakterya. Makikita ang mga bakterya sa lahat ng mga [[tirahan|tinitirhan]] sa [[Mundo]], tulad ng sa lupa, [[Hot spring|asidik na mainit na tubig]], [[basurang radyoaktib]],<ref>{{cite journal |author=Fredrickson JK |title=Geomicrobiology of high-level nuclear waste-contaminated vadose sediments at the Hanford site, Washington state |journal=Applied and Environmental Microbiology |volume=70 |issue=7 |pages=4230–41 |year=2004 |pmid=15240306 |pmc=444790 |doi=10.1128/AEM.70.7.4230-4241.2004 |author-separator=, |author2=Zachara JM |author3=Balkwill DL |display-authors=3 |last4=Kennedy |first4=D. |last5=Li |first5=S.-m. W. |last6=Kostandarithes |first6=H. M. |last7=Daly |first7=M. J. |last8=Romine |first8=M. F. |last9=Brockman |first9=F. J.}}</ref> tubig, at sa kailaliman ng [[Crust (geology)|Krust ng mundo]], kasama na rin ang mga organikong bagay at mga buhay na katawan ng mga halaman at mga hayop, na nagiging isang halimbawa ng [[Mutualism (biology)|mutwalismo]] sa [[sistemang panunaw]] ng mga tao, anay at mga ipis. Mayroong apatnapung milyong [[cell (biology)|selula]] ng bakterya sa isang gramo ng lupa at isang milyong selula ng bakterya sa isang milimetro ng [[malinis na tubig]]; sa pangkalahatan, mayroong tinatantiyang limang [[Names of large numbers#The "standard dictionary numbers"|nonilyong]] (5×10³⁰) bakterya sa mundo,<ref name=pmid9618454>{{cite journal |author=Whitman WB, Coleman DC, Wiebe WJ |title=Prokaryotes: the unseen majority |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=95 |issue=12 |pages=6578–83 |year=1998 |pmid=9618454 |pmc=33863 |doi=10.1073/pnas.95.12.6578}}</ref> na bumubuo ng isang [[biomass (ecology)|biyomas]] na humihigit sa bilang ng lahat ng mga halaman at hayop.<ref>C.Michael Hogan. 2010. [http://www.eoearth.org/article/Bacteria?topic=49480 ''Bacteria''. Encyclopedia of Earth. eds. Sidney Draggan and C.J.Cleveland, National Council for Science and the Environment, Washington DC]</ref> Mayroong tinantsyang sampung ulit na selulang bakteryal sa [[human flora|plora ng mga tao]] kaysa sa mga selulang pantao sa ating katawan, na kung saan mayroong malaking bilang ng mga bakterya sa [[balat]] bilang isang [[gut flora]].<ref>{{cite journal |author=Sears CL |title=A dynamic partnership: celebrating our gut flora |journal=Anaerobe |volume=11 |issue=5 |pages=247–51 |year=2005|pmid=16701579 |doi=10.1016/j.anaerobe.2005.05.001}}</ref> Ang karamihan ng mga bakterya sa ating katawan ay kinokonsiderang hindi nakakasama dahil na rin sa epekto ng [[sistemang immuno]], at ang ilan ay [[probiotic|nakakatulong]]. Subalit, ang ilang uir ng bakterya ay [[pathogenic bacteria|patohenik]] at maaring magsanhi ng mga [[sakit]], tulad ng [[kolera]], [[syphilis]], [[anthrax]], [[leprosy]], at [[bubonic plague]]. Ang mga [[impeksiyong respiratoryo]] ang pinakamabagsik sa mga sakit, tulad na lamang ang [[tuberkulosis]] na pumatay ng dalawang milyong katao sa loob ng isang taon, karamihan dito ay nakatira sa [[Aprika]].<ref>{{cite web |url = http://www.who.int/healthinfo/bodgbd2002revised/en/index.html|title = 2002 WHO mortality data|accessdate = 2007-01-20}}</ref> Sa mga [[developed country|mauunlad na bansa]], ginagamit ang mga [[antibiotic]] sa paggamot ng mga [[Infection|impeksiyong bakteryal]] at sa agrikultura, nagiging kilala na ang [[resistensiyang antibiyotik]]. Sa industriya, importante ang mga bakterya sa [[paglilinis ng mga estero]] at pagpapababa ng [[natapong langis]], sa produksiyon ng [[keso]] at [[yogurt]] sa pamamagitan ng [[fermentation (biochemistry)|permentasyon]], ang pagkuha ng ginto, palladium, tanso at iba pang metal sa sektor ng pagmimina,<ref>http://www.sciencedaily.com/releases/2010/09/100901191137.htm</ref> kasama na rin sa [[biyoteknolohiya]], at ang pagpapalabas ng mga antibiotik at iba pang kemikal.<ref>{{cite journal |author=Ishige T, Honda K, Shimizu S |title=Whole organism biocatalysis |journal=Current Opinion in Chemical Biology |volume=9 |issue=2 |pages=174–80 |year=2005|pmid=15811802 |doi=10.1016/j.cbpa.2005.02.001}}</ref> Bakterya ang pinakamarami sa lahat ng mga organismo, ito ay dahil sa kanilang mabilisang reproduksiyon o pagparami. Malawakang silang makikita sa [[lupa]], [[tubig]] at bilang mga ''[[symbiosis|symbiont]]'' ng ibang organismo. Maraming mga ''[[pathogen]]'', mga organismong nagdudulot ng sakit, ay bakterya. Napakaliit ng karamihan, kadalasang nasa [[1 E-6 m|0.5-5.0 μm]] ang kanilang pinakamahabang dimensiyon, bagaman maaaring lumaki ang higanteng bakterya katulad ng ''[[Thiomargarita namibiensis]]'' at ''[[Epulopiscium fishelsoni]]'' sa 0.5&nbsp;mm ang laki. Mayroon silang mga [[selulang pader]] (''cell wall''), katulad ng mga [[selula (biyolohiya)|selula]] (''cell'') ng [[halaman]] at [[amag]], ngunit binubuo ng ''[[peptidoglycan]]'' ang mga selulang pader ng bakterya. == Etimolohiya == Ang salitang ''bakterya'' ay isang maramihang salita ng [[Bagong Latin]] na ''bacterium'', na kung saan nanggaling ito sa [[Latinisation (literature)|latinisasyon]] ng [[Greek language|Griyegong]] βακτήριον (''baktērion''),<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbakth%2Frion βακτήριον], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on ''Perseus''</ref> ang diminyutibo ng βακτηρία (''baktēria''), na may kahulugan na "baston, tungkod",<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dbakthri%2Fa βακτηρία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on ''Perseus''</ref> dahil mga bilog ang unang natuklasan na mga bakterya.<ref>[http://oxforddictionaries.com/view/entry/m_en_gb0055310#dws-m_en_gb-m-en_gb-msdict-00002%E2%80%93034344 bacterium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110127131124/http://oxforddictionaries.com/view/entry/m_en_gb0055310#dws-m_en_gb-m-en_gb-msdict-00002%E2%80%93034344 |date=2011-01-27 }}, on ''Oxford Dictionaries''</ref> == Kasaysayan == {{about||kasaysayan ng mikrobiyolohiya|Mikrobiyolohiya|kasaysayan ng klasipikasyong bakteryal|Taksonomiyang bakteryal|natural na kasaysayan ng bakterya|Huling pangkalahatang ninuno}} ==== Unang Pagkatuklas ==== [[Talaksan:Jan Verkolje - Antonie van Leeuwenhoek.jpg|thumb|240px|right|Si [[Antonie van Leeuwenhoek]], ang unang [[mikrobiyolohista]] at ang unang tao na pinag-aralan ang mga bakterya gamit ang [[mikroskopyo]].]] Noong sinaunang panahon, ang kaalaman ng mga tao sa hugis at morpolohiya ng bakterya ay nakadepende sa laki ng uri ng [[mikroskopyo]] na ginagamit nila sa pag-aaral<ref>{{cite journal |author=van Leeuwenhoek A |title=An abstract of a letter from Mr. Anthony Leevvenhoek at Delft, dated 17 Setyembre 1683, Containing Some Microscopical Observations, about Animals in the Scurf of the Teeth, the Substance Call'd Worms in the Nose, the Cuticula Consisting of Scales |url=http://www.journals.royalsoc.ac.uk/content/120136/?k=Sep.+17%2c+1683 |journal=Philosophical Transactions (1683–1775) |volume=14 |pages=568–574 |year=1684 |accessdate=2007-08-19 }}{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite journal |author=van Leeuwenhoek A |title=Part of a Letter from Mr Antony van Leeuwenhoek, concerning the Worms in Sheeps Livers, Gnats, and Animalcula in the Excrements of Frogs |url=http://www.journals.royalsoc.ac.uk/link.asp?id=4j53731651310230 |journal=Philosophical Transactions (1683–1775) |volume=22 |pages=509–518 |year=1700 |accessdate=2007-08-19 }}{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite journal |author=van Leeuwenhoek A |title=Part of a Letter from Mr Antony van Leeuwenhoek, F. R. S. concerning Green Weeds Growing in Water, and Some Animalcula Found about Them |url=http://www.journals.royalsoc.ac.uk/link.asp?id=fl73121jk4150280 |journal=Philosophical Transactions (1683–1775) |volume=23 |pages=1304–11 |year=1702 |accessdate=2007-08-19 |doi=10.1098/rstl.1702.0042 }}{{Dead link|date=Agosto 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Unang nakita ang mga bakterya ni [[Antonie van Leeuwenhoek]], isang taga-[[Olanda]], noong tag-init ng 1676. Nagtaka siya sa nang naging mainit ang paminta, kaya naghanda siya ng peppercorns sa tabi ng isang basong tubig at pinag-aralan ang tubig sa ilang araw. Sa ilalim ng single-lens na mikroskopyo sa magnipikasyong 400 ang patong<ref>{{cite journal |author=Porter JR |title=Antony van Leeuwenhoek: tercentenary of his discovery of bacteria |journal=Bacteriological Reviews |volume=40 |issue=2 |pages=260–9 |year=1976 |month=June |pmid=786250 |pmc=413956 |url=http://mmbr.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=786250}}</ref> . Dahil dito, nakita niya ang mga maliliit na organismo na gumagalaw, sa pagkamangha, tinawag niya itong [[animalcule]]s. Hindi siya nakapaghanda ng mga ilustrasyon sa maliliit na organismo hanggang sa ilang taon ang lumipas, at itong mga ilustrasyon, ay natapos ang mga paghahanda, na ipinakikita ang mga organismong ito na mula sa kanyang [[bibig]]. Malinaw na nakaindika na siya ang unang nag-ilustrasyon sa bakterya sa unang pagkakataon ==== Pagkatuklas ng Pasteurisasyon ==== Nang magbigay opinyon si Leeuwenhoek na ang mga maliliit na organismo ay may relasyon sa fermentation, dekay at sakit, hindi na ito binigyang halaga pa. Huling nadiskubre ang relasyong ito sa proseso sa isang aksidente. Itinaas sa [[Louis Pasteur]]<ref>{{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1905/ | title = The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1905 | publisher = Nobelprize.org | accessdate = 2006-11-22}}</ref>, isang batang [[kimikong|Kimika]] [[pranses]], ng [[Pranses|Gobyernong Pranses]] para mapalakas ang kalidad ng inuming pranses, kinokonsedera ang mga kimiko ang mga tamang tao sa trabahong ito dahil alam nila ang permentasyon ay isang tunay na prosesong [[kemikal|Kimika]]<ref>{{cite web | url = http://biotech.law.lsu.edu/cphl/history/articles/pasteur.htm#paperII | title = Pasteur's Papers on the Germ Theory | publisher = LSU Law Center's Medical and Public Health Law Site, Historic Public Health Articles | accessdate = 2006-11-23}}</ref>. Pansamantalang binuo ni Pasteur ang parte na ginampanan ng mga buhay na organismo sa permentasyon. Sa katunayan, ipinakita niya sa unang pagkakataon ang [[pampaalsa]] ay kinakailangan sa produksiyon ng [[alak]] na galing sa [[ubas]]. [[Pasteurisasyon]], ang mabilis na pag-nit ng likido para patayin ang mga hindi kilalang organismo, ang unang ginamit para ipreserba ang [[pranses]] na inumim para sa pagluluwas. ==== Pagsuwesyon sa Teorya ng Henerasyong Spontanyos ==== {{see|Teorya ng Henerasyong Spontanyos}} Sa kasagsagan ng 1890's, ang , na kung saan sa Pastuer ay isang miyembro, ay mainit na pinag-aawayan na kung hindi o ang buhay ay nagmula sa isang organismo ng mabilis. Ang kinalabasan ng pagtatalo ay ang malinaw na ipinaliwanag ni Pasteur na ang [[mikroorganismo]] ay palaging nanggagaling sa nabubuhay na organismo<ref>{{cite journal |author=Schopf J |title=Disparate rates, differing fates: tempo and mode of evolution changed from the Precambrian to the Phanerozoic |journal=Proc Natl Acad Sci USA |volume=91 |issue=15 |pages=6735–42 |year=1994 |pmid=8041691 |pmc=44277 |doi=10.1073/pnas.91.15.6735}}</ref><ref>{{cite journal |author=DeLong E, Pace N |title=Environmental diversity of bacteria and archaea |journal=Syst Biol |volume=50 |issue=4 |pages=470–78 |year=2001|pmid = 12116647 |doi=10.1080/106351501750435040}}</ref>. Ang nabubuhay na organismo, kahit bakterya o larvae ng [[insekto]], ay hindi nanggaling [[de novo]] sa patay na bagay. ang mahabang tulay-tulay na ekperimento sa laboratoryo ni Pasteur ay pinagpatuloy sa pagkakatatag ng malinaw na relasyon sa pagitan ng bakterya (at pampaalsa) at ang proseso ng permentasyon, pagkalusaw at sakit. ==== Pagkatuklas sa Gampanin ng Bakterya sa Sakit ==== Ang gampanin ng bakterya sa sakit ay unang natuklasan sa loob ng 25 na taon ng ika [[19 na siglo|1900]]. Noong 1876, napatunayan ni [[Robert Koch]], isang pambansang doktor ng [[Alemanya]], na ang [[Anthrax]] ay sanhi ng isang bakteryum, ([[Bacillus anthracis]]). Siya ang gumawa at pinangalanan at pinuksa ang bakteryum, para iyurok sa isang dagang pang-ekperimento at nagsasanhi para magkaroon ulit ito ng ganoong sakit. Kumuha siya ng mga litrato ng mga organismo sa pamamagitan ng [[mikroskopyo]] dalawang taon na ang nakakaraan, na nagpalaganap ng unang litrato na ebidensiya ng bakterya. Sa kaparehas na oras, unang nalaman ni ''Burmill'' na ang bakteryum ay isang Plant Pathogent. == Hugis == [[Talaksan:Bacterial morphology diagram.svg|right|thumb|360px|Ipinapakita na ang bakterya ay maraming [[morpolohiya]] at pagkakaayos]] Mayroong tatlong ur ng hugis ng bakterya: ''Sperical'', ''Rod-shaped'', at ''Spiral''. Tinatawag na ''Cocci'' ang bakteryang sperical (pang-isahan: ''Coccus''), ''Bacilli'' naman ang tawag sa mga hugis rod (pang-isahan:''Bacillus''), at ''Spirilla'' naman sa spiral (pang-isahan: ''Spirillum'').<ref>{{cite journal |author=Schulz H, Jorgensen B |title=Big bacteria |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-microbiology_2001_55/page/105 |journal=Annu Rev Microbiol |volume=55 |issue=|pages=105–37 |year=2001|pmid=11544351 |doi=10.1146/annurev.micro.55.1.105}}</ref> Mayroong kaunting intragrado sa pagitan ng mga hugis na ito. Mahirap itong, sa karamihan, paghiwalayin sa pagitan ng napaikling rod at isang oras na pabilog sa paghahanda sa [[dibisyong selula]]. Sa katunayan, ang hugis ay nakadepende sa paghaba ng taon ng bakterya at sa [[kalikasan]].<ref name="Robertson J, Gomersall M, Gill P. 1975 1007–18">{{cite journal |author=Robertson J, Gomersall M, Gill P. |title=Mycoplasma hominis: growth, reproduction, and isolation of small viable cells |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_1975-11_124_2/page/1006 |journal=J Bacteriol. |volume=124 |issue=2 |pages=1007–18 |year=1975 |pmid=1102522 |pmc=235991}}</ref> Ang bakterya na hugis coccus, nakaayos nang chain na katulad ng hugis [[perlas]]. Ang ibang uri ng [[genus]] [[streptococcus]] ay napakaimportante at nag-sasanhi ng ''Scarlet Fever'', ''Erysipelas'', ''Mastitis'' ng [[baka]] at inpeksiyong [[Ilong|sinus]]. Ang [[Streptococcus lactus|S. lactus]] ay isang sangkap sa pag-pait ng [[gatas]]. Kadalasang natitira ang mga bakteryang spherical sa iregular na piniping bigat; na tinatawag na [[Staphylococcus|Staphylococci]].<ref name=Velimirov2001>{{cite journal | author = Velimirov, B. | year = 2001 | title = Nanobacteria, Ultramicrobacteria and Starvation Forms: A Search for the Smallest Metabolizing Bacterium | journal = Microbes and Environments | volume = 16 | issue = 2 | pages = 67–77 | url = http://www.jstage.jst.go.jp/article/jsme2/16/2/67/_pdf | accessdate = 2008-06-23 | doi = 10.1264/jsme2.2001.67 | archive-date = 2009-01-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090113011403/http://www.jstage.jst.go.jp/article/jsme2/16/2/67/_pdf | url-status = dead }}</ref> Sanhi ng pagkulo at pagkakasakit ang isang uri ng Staphylococcus.<ref>Dusenbery, David B. (2009). ''Living at Micro Scale'', pp.20-25. Harvard University Press, Cambridge, Mass. ISBN 978-0-674-03116-6.</ref> Natitira naman ang ibang bakterya ang spherical sa paketeng kubikal na 8, 64 o marami pang selula; na makikita sa genus [[Sarcina]]. Hugis kadenang selula ang mga rods nito.<ref>{{cite journal |author=Fritz I, Strömpl C, Abraham W |title=Phylogenetic relationships of the genera Stella, Labrys and Angulomicrobium within the 'Alphaproteobacteria' and description of Angulomicrobium amanitiforme sp. nov |url=http://ijs.sgmjournals.org/cgi/content/full/54/3/651 |journal=Int J Syst Evol Microbiol |volume=54 |issue=Pt 3 |pages=651–7 |year=2004 |pmid=15143003 |doi=10.1099/ijs.0.02746-0 |access-date=2010-06-25 |archive-date=2008-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010212929/http://ijs.sgmjournals.org/cgi/content/full/54/3/651 |url-status=dead }}</ref> Ang bakterya ay ang pinakamaliit na nabubuhay na organismo. Ang ilan sa kanila ay makikita lamang sa kalapitan o pinakamataas na lente ng makapangyariang magaang na mikroskopyo. Karamihan sa mga bilyong bakterya ay makikita sa kubik sentimetro ng [[lupa]].<ref>{{cite journal |title=Stars of the terrestrial deep subsurface: A novel `star-shaped' bacterial morphotype from a South African platinum mine |journal=Geobiology |volume=6 |issue=3 |pages=325–330 |year=2008 |doi=10.1111/j.1472-4669.2008.00163.x |pmid=18498531 |last1=Wanger |first1=G |last2=Onstott |first2=TC |last3=Southam |first3=G}}</ref> Ang napakaliit na hugis ng bakterya ay isang dahilan ng kahalagahan ng buhay nila. Ang lahat ng sustansiya, lahat ng gases, at inorganikong asin na kinakailangan ng isang bakteryum ay kailangang makuha sa pamamagitan ng kanilang cell wall.<ref name="Cabeen M, Jacobs-Wagner C 2005 601–10">{{cite journal |author=Cabeen M, Jacobs-Wagner C |title=Bacterial cell shape |journal=Nat Rev Microbiol |volume=3 |issue=8 |pages=601–10 |year=2005 |pmid=16012516 |doi=10.1038/nrmicro1205}}</ref><ref name="Young K 2006 660–703">{{cite journal |author=Young K |title=The selective value of bacterial shape |url=https://archive.org/details/sim_microbiology-and-molecular-biology-reviews_2006-09_70_3/page/660 |journal=Microbiol Mol Biol Rev |volume=70 |issue=3 |pages=660–703 |year=2006 |pmid=16959965 |doi=10.1128/MMBR.00001-06 |pmc=1594593}}</ref> Ang lahat ng mga produktong dumi, lahat ng lason, ibang enzyme at ibang espesyal na substans na kasama ng mga aktibidad ng bakterya ay kailangang dumaan palabas sa pamamagitan ng surface ng isang selulang bakteryum. Ang dami ng surface ng isang bakteryum sa relasyon ng bolyum ang dami sa mga bagay na ilalabas.<ref>{{cite journal |author=Douwes K, Schmalzbauer E, Linde H, Reisberger E, Fleischer K, Lehn N, Landthaler M, Vogt T |title=Branched filaments no fungus, ovoid bodies no bacteria: Two unusual cases of mycetoma |journal=J Am Acad Dermatol |volume=49 |issue=2 Suppl Case Reports |pages=S170–3 |year=2003 |pmid=12894113 |doi=10.1067/mjd.2003.302}}</ref> == Distribusyon == Ang mga bakterya ay makikita sa lahat ng sulok ng [[mundo]]. Makikita sila sa [[hangin]], [[tubig]], at [[lupa]]. Nabubuhay sila sa lahat ng [[hayop]] at katawang halaman at sa lahat ng hinahawakang natin. Ang buhay na bakterya ay makikita sa mga gatas at sa lahat pagkain na hindi isterilisado. Kahit sa mga pagkain na dumaan sa proseso ng isterilisasyon ay kadalasang naglalaman ng spores ng bakterya. Nakikita ang mga spores na ito sa temperaturang malapit na sa zero kahit hindi napapatay. Nakikita rin ang bakterya sa bituka ng hayop. Nakadikit naman ang mga Nitrogen-fixing bacteria sa mga buhay na selula ng bulaklak na kinabibilangan ng [[legumes]], [[alders]], [[bitterbrush]], at iba pa. Sa kailaliman ng tubig, malamig na balon o springs, ay marami ito. Kahit na ang ilang sentimetro ng lupa ay kakikitaan ng mga bakterya, ang bilang nila ay bumababa kung ang lalim ay tumaas. Kahit na nakakalat na ang mga bakterya sa buong [[mundo]], posible pa ring maging ligtas ang mga kwarto sa mga bakterya. Ang mga babala ay laging inaalam sa mga kwartong operasyon sa [[ospital]] at uri ng biyolohikal at laboratoryong bakteryolohikal. Ang mga sahig ay hinugasan ng mga pamatay na likido, isterilisadong damit ang isinusuot, at ang mga instrumentong nilalagay sa nagiinit na tubig ang ginagamit. Pati ang hangin ay nalilinis sa pamamagitan ng [[singaw]] o [[radiyasyong ultrabiyoleta]]. Tinatawag na [[Asepsis]] ang kundisyong walang bakterya. Isterilisasyon naman ang tawag sa pagtatangal o pagpuksa sa lahat ng nabubuhay, kasama ag bakterya, na nakakalat sa mga bagay-bagay. == Klasipikasyon == Ang kahalagahan ng selula ay kailangan sa klasipikasyon ng bakterya sa hugis ng selula. Maraming bakterya, sa katunayan, ay maaring malaman sa kanilang kayang gawain, hindi sa mababaw na, sa pamamagitan ng pagpapalabas ng anyo.<ref name="Velimirov2001"/> Maaaring mahati ang 3000 o higit pang uri ng bakterya sa bilang na pangunahing grupo base sa anyo ng padre selula<ref name="Cabeen M, Jacobs-Wagner C 2005 601–10"/><ref name="Young K 2006 660–703"/>, pinagkukuhanan ng enerhiya at [[karbon]], hugid ng selula, porma ng paggalaw, pangangailangan sa [[oksiheno]] at pagpapalabas ng [[spores]]. Sa pinakabagong edisyon ng ''Bergey's Manual of Determinative Bakteriology'', nahahati ang bakterya sa 19 na parte.<ref name="Robertson J, Gomersall M, Gill P. 1975 1007–18"/> [[Talaksan:E. coli Bacteria (7316101966).jpg|thumb|right|175px|<center>Isang miyembro ng Proteobacteria, ang [[Escherichia coli]]</center>]] ==== Proteobacteria ==== {{see|Proteobacteria}} Ito ang unang parte ng bakterya na may Gram-negative rods, cocci o spirilla. Ang '''Proteobacteria''' na tinatawag ding [[Proteobacteria|Photosynthetic Bacteria]].<ref name=Brock>{{cite book | author = Madigan M; Martinko J (editors). | title = Brock Biology of Microorganisms | url = https://archive.org/details/brockbiologyofmi0011madi | edition = 11th | publisher = Prentice Hall | year = 2005 | isbn = 0131443291 }}</ref> Ito ay mga [[Gram-Negative]] rods, cocci, spirilla.<ref name='Stackebrandt'>Stackebrandt et al. [http://ijs.sgmjournals.org/cgi/reprint/38/3/321.pdf ''Proteobacteria classis nov., a name for the phylogenetic taxon that includes the "purple bacteria and their relatives".'']{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Int. J. Syst. Bacteriol., 1988, 38, 321-325.</ref><ref name=Tree_of_Life>{{cite web | title=Proteobacteria | work=Discover Life: Tree of Life | url=http://stri.discoverlife.org/mp/20m?tree=Proteobacteria&res=800 | accessdate=2007-02-09}}</ref> Ilan sa mga ito ay may Flagella. Kadalasan ang mga [[selula]] (violet, berde, dilaw, lila, at tsokolate) ay dahil sa dami ng carotenoids. Ang ibang selula ay nagtataglay ng [[Gas Vacuoles]]. Ang mga ito ay limitado sa pagkakaroon ng tirahan sa tubig tulad ng mababaw, at maalat na [[lawa]], may lalim na 25m. na may anaerobic strata sa lawa o mainit na bukal na sagana sa [[sulfate]].<ref name="Lee et al. 2005">Lee at al. Int J Syst Evol Microbiol 55 (2005), 1907-1919.</ref> [[Talaksan:M. xanthus development.png|thumb|left|175px|<center>Isang halimbawa ng Dumadausdos na Bakterya, ang Myxococcus xanthus</center>]] ==== Dumadausdos na Bakterya ==== {{see|Dumadausdos na bakterya}} Ang mga dumadausdos na bakterya ay ang ikalawang bahagi ng bakterya na naglalaman ng mga grupong gram-negatibo. Taliwas sa pangalan ng pangkat na ito, hindi lahat ng miyembro ng bahagi na ito ay damadausdos (halimbawa ang isang henus ng berdeng potosintetikong bakterya na [[Chloroflexus]] ay mayroong pagdausdos na paggalaw). Isa ang [[myxobacteria]] sa bahagi ng pangkat na ito. Hugis bilog ang kanilang selula na bumubuo sa isang kolonya. Naglalabas sila ng mga spores na nabubuhay ng maikli sa mga kadena tulad ng tumpok ng sitaw. Natatagpuan sila sa lupa at naglalabas ng mga enzyme na humihiwalay sa ibang bakterya o sa ibang pagkakataon, kinakain nila ang kanilang [[cellulose]]. [[Talaksan:Treponema pallidum 01.png|thumb|175px|right|<center>[[Treponema pallidum]], isang uri ng spirochaete</center>]] ==== Spirochetes ==== {{see|Spirochetes}} Ang '''Spirochetes''' ay ang ikalimang bahagi ng bakterya na isang gram-negatibo. Sila ay mahahaba at kadalasang baluktot ang kanilang selula na kadalasang lumalangoy sa pamamagitan ng kanilang [[axial flagella]]. Naninirahan ang iba sa mga putik o tubig na parating may asido at ang iba ay makikita sa [[mollusks]] na kung saan sila ay nagsisilbing parasitiko sa kanila. Isang miyembro ng pangkat na ito ang [[Treponema]] na kung saan ay nagsasanhi ng [[syphilis]], at [[yaws]]. ==== Bilog at Kurbang Bakterya ==== {{see|Bilog at Kurbang Bakterya}} Ito ang ika-anim na bahagi ng bakterya na naglalaman ng isang pamilya, ang [[Spirillaceae]], dalawang [[genera]], ang [[Spirillum]] at [[Campylobacter]] at apat na henera na hindi kilala ang apilasyon, ang [[Bdellovibrio]], [[Microcyclus]], [[Pelosigma]] at [[Braqchyarcus]]. [[Talaksan:Pseudomonas aeruginosa 01.jpg|thumb|left|175px|<center>[[Pseudomonas aeruginosa]], isang uri ng Aerobikong Negatibong Bakterya</center>]] ==== Aerobikong Negatibong Bakterya ==== {{see|Aerobikong Negatibong Bakterya}} Ito ang ikapitong bahagi ng bakterya na kinabibilangan ng ilang importanteng henera tulad ng [[Rhizobium]]. Ito ay ginagamit upang ayusin ang [[nitroheno]] ng mga [[legume]] na lubhang may malaking ginagampanan sa ekonomiya. Ito rin ay naglalabas ng mga [[asidong asetik]] na ginagamit sa paggawa ng [[suka]]. Napapalibutan ang kanilang [[selula]] ng mga kadena na pumapagitna sa kanilang [[pader ng selula]]. Nakababa naman ang kanilang balot sa terminal ng selula na kung saan ay naglalaman ng [[protina]], [[Maramihang sakaride|maramihang sakaride (polysaccharide)]], at mga [[lipido]]. Naglalabas naman ang ibang negatibong bakterya ayon kay Gram ng ilang patong na [[slime]], na tinatawag na [[capsule]], sa palibot ng selula. Isang halimbawa nito ay ang mga [[Caulobacter]]. Sila ay nakapulupot sa pinaghuhugutan ng selula ng substrano. [[Talaksan:SalmonellaNIAID.jpg|thumb|right|175px|<center>[[Salmonella]], isang halimbawa ng Pakultatibong Negatibong Bakterya</center>]] ==== Pakultatibong Negatibong Bakterya ==== {{see|Pakultatibong Negatibong Bakterya}} Ang '''Pakultatibong Negatibong Bakterya''' o kilala bilang '''Enterikong Bakterya''' ay ang ikawalong bahagi ng mga bakterya. Isang halimbawa ng bahaging ito ay ang [[Escherichia coli]] na makikita sa ating [[bituka]]. Ang [[Salmonella]] na nagsasanhi ng [[typhoid]] at pagkalason sa pagkain, [[Shigella]] na nagsasanhi ng disenteryang bakteryal, [[Erwinia]] na nagsasanhi ng ''five blight'' at [[Yersinia]] na kilalang nagpapasimula ng [[bubonic plague]] ay ilan lamang sa halimbawa ng bahaging ito. [[Talaksan:Bacteroides biacutis 01.jpg|thumb|left|175px|<center>[[Bacteroides]], isang uri ng Anaerobikong Negatibong Bakterya</center>]] ==== Anaerobikong Negatibong Bakterya ==== {{see|Anaerobikong Negatibong Bakterya}} Ito ang ikasiyam na bahagi ng bakterya na naglalaman ng isang pamilya, ang [[Bacteroidaceae]], tatlong henera, ang [[Bacteroides]], [[Fusobacterium]] at [[Leptotrichia]], at anim na henera na hindi malaman ang apilasyon, ang [[Desulfovibrio]], [[Butyrivibrio]], [[Succinivibrio]], [[Succinimonas]], [[Lachnospira]] at [[Selenomonas]]. [[Talaksan:Neisseria gonorrhoeae 02.png|thumb|right|175px|<center>[[Neisseria gonorrhoeae]], bahagi ng Bilugang Negatibong Bakterya</center>]] ==== Bilugang Negatibong Bakterya ==== {{see|Bilugang Negatibong Bakterya}} Ang mga '''bilugang negatibong bakterya''' ay ang ikasampung bahagi ng bakterya na naglalaman ng isang pamilya, ang [[Neisseriaceae]], apat na henera, [[Neisseria]], [[Branhamella]], [[Maraxella]] at [[Acinetobacter]], at dalawang henera na hindi malaman ang kanilang apilasyon, ang [[Paracoccus]] at [[Lampropedia]]. ==== Anaerobikong Bilugang Negatibong Bakterya ==== {{see|Anaerobikong Bilugang Negatibong Bakterya}} Ito ay naglalaman ng isang pamliya, ang [[Veillonellaceae]], at tatlong henera, ang [[Veillonella]], [[Acidaminococcus]] at [[Megasphaera]]. [[Talaksan:RT8-4.jpg|thumb|left|175px|<center>[[Sulfolobus]], isang uri ng Kemolitotropikong Negatibong Bakterya</center>]] ==== Kemolitotropikong Negatibong Bakterya ==== {{see|Gram-negative Chemolitrophic Bacteria}} Ang mga '''kemolitotropikong negatibong bakterya''' ay ang iakalabing-dalawang bahagi ng bakterya. Napakahalaga ng bahaging ito sa siklo ng sustansiya sa ating [[biyospero]]. Makikita sila sa mga lupa at tubig, tulad ng mga maiinit na tubig. Bilog, rod at spiral ang kadalasang hugis ng mga bakteryang ito. Gumagalaw ang mga bakteryang ito sa pamamagitan ng kanilang [[flagella]] at ang ibang ay dumadausdos. Nasa labas ang tupi ng kanilang [[Plasmalemma]]. Mayroong itong apat na pangkat na nababatay sa kanilang reaksiyon sa oksiheno na napapatunayan ng kanilang enerhiya, ang mga bakteryang [[nitroheno]], [[sulfur]], [[bakal]], at [[hidroheno]]. ==== Bakteryang Tagalabas ng Metohino ==== {{see|Bakteryang Tagalabas ng Metohino}} Naglalaman ang pangkat na ito ng isang pamilya, ang [[Methanobacteriaceae]] at 3 [[henera]], ang [[Methanobacterium]], [[Methanosarcina]], at [[Methanococcus]]. [[Talaksan:Streptococci.jpg|thumb|right|165px|<center>Isang halimbawa ng Bilugang Positibong Bakterya ang [[Streptococcus]]</center>]] ==== Bilugang Positibong Bakterya ==== {{see|Bilugang Positibong Bakterya}} Ito ang ikalabing apat na bahagi ng bakteyra na binubuo ng tatlong pamilya, ang [[Micrococcaceae]], [[Streptococcaceae]], at [[Peptococcaceae]], at labingdalawang henera, ang [[Micrococcus]], [[Staphylococcus]], [[Planococcus]], [[Streptococcus]], [[Leuconostoc]], [[Pediococcus]], [[Aerococcus]], [[Gemella]], [[Peptococcus]], [[Peptostreptococcus]], [[Ruminococcus]], at [[Sarcina]]. [[Talaksan:Clostridium difficile 01.jpg|thumb|left|175px|<center>Isang halimbawa ng Bilugang Positibong Bakterya na Tagabuo ng mga Endospore ang [[Clostridium]]</center>]] ==== Bilugang Positibong Bakterya na Tagabuo ng mga Endospore ==== {{see|Bilugang Positibong Bakterya na Tagabuo ng mga Endospore}} Ito ay ang ikalabinglimang bahagi ng bakterya na makikita kadasalan sa mga lupa. Kung ang lupa ay naglalaman ng [[Clostridium]] na kung saan ay pumapasok sa mga sugat ng tao, maaari itong magsanhi ng [[tetanus]] o [[gangremes]]. Makikita rin ang mga Clostridium sa mga gulay tulad [[mais]] at [[mani]]. Kung ang [[Clostridium botulinum]] ay hindi napapatay sa proseso ng [[paglalata]], lumalaki at dumadami ito sa mga produktong lata na makakapaglabas ng mga nakakalason na bagay. Kadalasan, bihira namang malason ang mga ito sa mga toksik galing dito. Nakakapatay ang mga ''commercial''{{clarify}} na paglalata sa lahat ng mga spores. Kaya ang ilang bakterya sa bahaging ito ay nakakaapekto ng lubusan sa mga tao. [[Talaksan:Lactobacillus sp 01.png|thumb|right|175px|<center>[[Lactobacillus]], isang uri ng Asporohenong Positibong Hugis Rod na Bakterya</center>]] ==== Asporohenong Positibong Hugis Rod na Bakterya ==== {{see|Asporohenong Negatibong Hugis Rod na Bakterya}} Ang mga '''asporohenong negatibing hugis rod na bakterya''' ay ang ikalabing anim na bahagi ng bakterya na naglalaman ng isang pamilya, ang [[Lactobacillaceae]], at isang henera, ang [[Lactobacillus]] na kilala sa pagpapahaba ng buhay ng mga pangkalakalan '' (commercial)'' na gatas{{clarify}}, at isang henera na hindi kilala ang apilasyon, ang [[Listeria]]. [[Talaksan:Actinomyces israelii.jpg|thumb|left|175px|<center>[[Actinomycetes]]</center>]] ==== Actinomycete ==== {{see|Actinomycetes}} Ang mga '''actinomycete''' ay isang [[gram-positive bacteria|positibong]] bakterya na ikinakategorya bilang ikalabing pitong bahagi ng bakterya na bumubuo sa ibat ibang uri ng mga [[molde]] at [[fungi]]. Lumalaki at nahahati ang mga selula sa mahahabang pilamento na bumabahagi at bumabalukto sa isang kolonya. Naglalabas ng mga spores, na kadalasan ay mga endospores o mga spores sa loob ng selula, ang hulihang bahagi ng pilamento. Kadalasan itong nagsasanhi ng pagpapaamoy ng lupa at mga basura na kung saan galing ang mga organismo. Sa medisina, ito ay ang pinakaimportanteng pinagkukuhanan ng antibiyotiko. [[Talaksan:Rickettsia rickettsii.jpg|thumb|right|175px|<center>[[Rickettsiales]]</center>]] ==== Rickettsia ==== {{see|Rickettsis}} Ang '''rickettsia''' ay ang ikalabing walong bahagi ng mga bakterya. Sila ay isang [[gram-negative bacteria|negatibo]], maiikli at bilugang bakterya na obligadong parasitiko at hindi maaaring buhayin sa isang patay na medya. Nagsasanhi sila ng ''Rocky Mountain Spotted Fever'', ''Q Fever'' at ''Scrub typhus'' sa mga tao, at pagkakaroon ng sindrom sa mga insekto na sumipsip ng tubig sa mga halaman. Halibawa, makikita lamang ang mga [[aphid]]s sa halaman. Natuklasan ang mga organismong ito noong 1970 sa [[dolden]], isang parasitikong lugar. Noong 1880, hindi pa gaanong malaman ang isang seryoso at misteryosong sakit ang ''Pierce'' ng mga ''ubas''. Una itong inilarawan ni ''Pierce'' noong 1880 at nagbigay siya ng suwesyon na may relasyon ang bakterya sa sakit na ito. Sinimulan niya ang mga eksperimento mula sa may sakit na ubas hanggang sa may sakit na organismo sa loob ng isang daang taon. Noong 1972, natuklasan ni Coheen, isang propesor at nagtatrabaho sa Unibersidad ng California, sa pamamagitan ng mikroskopyong gumagamit ng elektron na ang mga rickettsia ang may sanhi sa pagkakaroon ng sakit ng mga ubas. [[Talaksan:M. haemofelis IP2011.jpg|thumb|left|175px|<center>[[Mycoplasma]]</center>]] ==== Mycoplasma ==== {{see|Mycoplasma}} Ang '''mycoplasmas''' ay ang ikalabing siyam at pinakahuling bahagi ng mga bakterya. Sinasaklaw nila ang pinakamaliliit na organismong selular. Humigit kumulang 100 nanometro ang kanilang bolyum o isang sampung bolyum ng isang bakteryum tulad ng ''E. coli''. Wala itong pader ng selula sapagkat hugis plastik ang kanilang selula. Ngalalaman sila ng isang kapat ng lahat ng mga [[DNA]] na nakapapaloob sa ''E. coli''. Ang iba sa kanila ay mga parasitiko sa mga halaman na maari lamang mapatay ng [[grapting]]. Umaabot ang sintomas ng sakit na naidudulot nito mula sa paninilaw ng selula, abnormalidad sa paglaki nila tulad ng ''witches broom''. May malinaw na pamamahgi ang nahagi na ito. Matatagpuan sila sa mga estero at naaagnas na bagy tulad ng sa aso, daga, at iba pang hayop na naaagnas. Lumalaki sila sa masustansiyang artipisyal na pagkain na naglalaman ng puso ng laman na may serum o iba pang kahawig nito. Bago pa man itong ikategorya bilang bakterya, inilarawan muna ito bilang isang dilaw na [[bayrus]] na kadalasang nakikita sa mga halaman. Sa mga sumunod na taon, nalaman na ang tatlumpu sa mga ito ay isang ganap na bakterya na kung saan ay inihanay na sa ''micoplasmas''. Sa iba pang pagkakataon, ang ilang mahabang sakit ng mga halaman ay inilarawan na ang impeksiyong bayrus ang may sanhi nito subalit binago nila ito at inihanay ulit sa bahaging ito ang mga bakterya na nakikita rito tulad ng [[pear decline]], ''citrus stubber'' at ''western X''. Isang matagumpay ang tamang kaalaman sa pagkakategorya ng mga organismong nagsasanhi ng mga sakit na nakakatulong sa pagkontrol ng mga sakit sa halamn at mga tao. == Paggalaw == Dahil sa sobrang liit ng mga bakterya, madali silang nadadala sa mga malalayong distansiya sa pamamagitan ng tubig o hangin. Subalit, aktibo namang gumagalaw ang ibang bakterya at kaya nilang lumipat ng lugar mula 50 hanggang 500 nanometro kada segundo. Sa proporsiyon sa sukat ng katawan, mapagkukumpara ito sa apat hanggang apatnapung metro kada oras ng isang usa. Pagdausdos, pagsabay sa agos, at paglangoy ang kadalasan nilang ginagamit sa paggalaw. Ginagamit nila ang mga [[flagella]] sa paglangoy na maaaring sa isang dulo ng selula (''bakteryang polar'' ang tawag sa mga bakteryang may kakayahang gumawa nito) o sa isang selula (''bakteryang peritrikores'' naman ang tawag sa mga bakteyang kaya ito). Lumulusot ang bawat flagellum mula sa pader ng selula at plasmalemma hanggang sa labas na sitoplasma. Makikita rin ang flagella sa ibang [[eukaryotes]] o mga organismong may maraming selula subalit kakaiba pa rin ang nasa bakterya. Sa mga ''[[spirochetes]]'', humahaba ang pangkat ng flagella sa haba ng selula hanggang sa patong ng pader at nabubuo ng aksiyal na pilamento. Hindi lubusang alam ang mekaniko ng pagdausdos subalit nangangailangan nito ng midyum at nagiiwan ang selula ng mga lapot sa pagitan. == Nutrisyon at Enerhiya == Ngapapakita ng malawak na uri ng [[metaboliko]] ang mga bakterya.<ref name="Nealson K 1999 73–93">{{cite journal |author=Nealson K |title=Post-Viking microbiology: new approaches, new data, new insights |url=https://archive.org/details/sim_origins-of-life-and-evolution-of-biospheres_1999-01_29_1/page/73 |journal=Orig Life Evol Biosph |volume=29 |issue=1 |pages=73–93 |year=1999 |pmid=11536899 |doi=10.1023/A:1006515817767}}</ref> Tradisyonal na ginagamit ang distribusyon ng kauriang metaboliko upang malaman ang kanilang taksonomiya, subalit ang mga kaurian na ito ay hindi gaanong ginagamit sa modernong klasipikasyong henetiks.<ref name="Xu J 2006 1713–31">{{cite journal |author=Xu J |title=Microbial ecology in the age of genomics and metagenomics: concepts, tools, and recent advances |journal=Mol Ecol |volume=15 |issue=7 |pages=1713–31 |year=2006|pmid = 16689892 |doi=10.1111/j.1365-294X.2006.02882.x}}</ref> Kinakategorya ang metabolismo ng bakterya sa mga pangkat na batay sa kanilang nutrisyon at tatlong pangunahing panuntunan: uri ng enerhiya na ginagamit sa paglaki, ang pinagkukuhanan ng karbon, at ang tagapagbigay ng elektron na ginagamit din sa paglaki. Kadalasang idinaragdag sa panuntunan ng repiratoryo ng mikroorganismo ang tagatanggap ng elektron na ginagamit sa respirasyong aerobiko at anaerobiko.<ref name="Zillig W 1991 544–51">{{cite journal |author=Zillig W |title=Comparative biochemistry of Archaea and Bacteria |journal=Curr Opin Genet Dev |volume=1 |issue=4 |pages=544–51 |year=1991 |pmid=1822288 |doi=10.1016/S0959-437X (05)80206-0}}</ref> {|class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto;" |+ Uri ng Nutrisyon sa in metabolikong bakterya |- !Uri ng Nutrisyon !Pinagkukuhanan ng Enerhiya !Pinakukuhanan ng Karbon !Halimbawa |- |&nbsp;[[Phototroph]]&nbsp; |align="center" |Sinag ng Araw |align="center" |&nbsp;Organikong Kompound (photoheterotrophs) o piksasyong karbon (photoautotrophs) |&nbsp;[[Cyanobacteria]], [[Green sulfur bacteria]], [[Chloroflexi]], o [[Purple bacteria]]&nbsp; |- |&nbsp;[[Lithotroph]] |align="center" |Inorganikong Kompound |align="center" |&nbsp;Organikong kompounds (lithoheterotrophs) o piksasyong karbon (lithoautotrophs) |&nbsp;[[Thermodesulfobacteria]], ''[[Hydrogenophilaceae]]'', o [[Nitrospirae]]&nbsp; |- |&nbsp;[[Organotroph]] |align="center" |Organikong kompounds |align="center" |&nbsp;Organikong kompounds (chemoheterotrophs) o piksasyong karbon (chemoautotrophs) &nbsp; |&nbsp;''[[Bacillus]]'', ''[[Clostridium]]'' o ''[[Enterobacteriaceae]]''&nbsp; |} Ang mga [[Photoautotrophs]] ay pangkat ng mga bakterya na gumagamit ng sinag ng araw bilang pinagkukuhanang enerhiya at [[Carbon Dioxide]] bilang pinagkukuhanang karbon.<ref name="Zillig W 1991 544–51"/> Samantalang ang [[Photoheterotrophs]] ay pangkat ng mga bakterya na gumagamit ng sinag ng araw bilang pinagkukuhanang enerhiya at maraming organikong kompound (Halimbawa:[[Asidong asetik]]) bilang pinagkukuhanang karbon.<ref name="Xu J 2006 1713–31"/> Naiiba naman ang [[Chemoautotrophs]] na isang pangkat ng bakterya na nagooksida o nagbabawas ng inoganikong kompound (Halimbawa: NH3, H2, H2S, FeH) para mapanatili ang enerhiya at gumagamit ng Carbon Dioxide para sa pinagkukuhanang karbon.<ref name="Nealson K 1999 73–93"/> At, ang [[Chemoheterotrophs]] ay isang pangkat ng bakterya na nagooksida o nagbabawas ng organikong kompound para mapanatili ang parehong enerhiya at karbon.<ref>{{cite journal |author=Hellingwerf K, Crielaard W, Hoff W, Matthijs H, Mur L, van Rotterdam B |title=Photobiology of bacteria |url=https://archive.org/details/sim_antonie-van-leeuwenhoek_1994_65_4/page/331 |journal=Antonie Van Leeuwenhoek |volume=65 |issue=4 |pages=331–47 |year=1994|pmid = 7832590 |doi=10.1007/BF00872217}}</ref> ==== Potosintesis ng Bacterya ==== ==== Respirasyon ==== Nangangailangan ang mga bakterya, katulad ng ibang organismo<ref name="Nealson K 1999 73–93"/>, ng [[enerhiya]] para sa kanilang ikabubuhay. Gumagamit din ang mga bakterya ng [[oksiheno]]ng galing sa [[atmospera]] sa [[repirasyon]]g tinatawag na [[aerobes]]. Kaya ng nila na mag-ferment; huminga kahit walang oksiheno at walang oksidasyon ng [[pagkain]] sa [[carbon dioxide]] at [[tubig]]. Kaya rin nilang sustentuhan ang enerhiya sa pamamagitan ng [[glycolysis]]. Ang oksidasyon ng pagkain sa [[asido]]ng [[Organong kimika|organiko]].<ref name="Zillig W 1991 544–51"/> Hindi nila kinakailangan ang malalaking enerhiya na inilalabag kapag ang oksiheno ay sumanib sa [[alkohol]], [[asidong pyrubiko]] o sa simpleng organikong kompound para mabuo ang Carbon Dioxide at tubig. Sa iba, kaunting bakterya ang hindi lumalaki sa oksiheno na tinatawag na '''[[anaerobes]]'''.<ref name="Xu J 2006 1713–31"/> ==== Piksasyong Nitroheno ==== {{see|Piksasyong Nitroheno}} Kaya ng ilang bakterya at blue-green algae na kumuha at ayusin ang nga [[nitroheno]] papuntang [[ammonium]] ([[Ammonium|NH<sub>4</sub>]]) na kung saan ay namemetaboliko at nagagamit ito para sa kinakailangang nitroheno ng selula. Kadalasan, hindi kayang hawakan ng ilang halaman ang nitroheno mula sa mga solusyon mula sa [[lupa]] na tinatawag na [[nitrate]] ([[Nitrate|NO<sub>3</sub>]]) o ammonium. Napakalaking bahagi ang ginagampanan ng piksasyong nitroheno sa ekolohikal at pang-ekonomiya na aspeto dahil ito ang nagpapataas ng pertilidad ng tubig at lupa. Malaking [[enerhiya]] ang kinakailangan sa aplikasyon ng produksiyon ng ammonium bilang pertiliser o [[pampataba]] ng lupa. Sa ngayon, umaasa ang mga hindi industriyalisadong bansa tulad ng [[Pilipinas]] sa mga dumi ng hayop, kasama na ang mga tao, para sa ikakarami ng pinagkukuhanan ng pampataba ng lupa. Gumagamit ang buong mundo ng 50 milyong metriko toneladang nitrohenong pampataba sa tanim bawat taon, tatlong ulit nito ang mga biyolohikal na nitrohenong pampataba. Batay sa ilang pagsusuri, napatunayan na importante ang mga biyolohikal na piksasyong nitroheno sa agrikultural na kinabukasan upang matutuhan ng mga tao na bantayan at kontrolin ang mga ganitong proseso. == Estruktura ng Selula == ==== Pader ng Selula ==== Hindi lahat ng mga bakterya ay mayroong pader ng selula, subalit sa mayroon, hugis bag na [[mikromolekyul]] ang kanilang pader na tinatawag na [[peptidoglikan]], na kung saan ay nakakalat sa dimensiyon na nakapalibot sa [[protoplast]]. Dalawa ang kinakailangang pangkat ng mga glucose, kasama ang isang kadena ng iilang [[asidong amino]] na nakakabit sa subyunit na magkakasama. Mayroong makapal, magkakaugnay na pader na naglalaman ng apatnapu hanggang siyamnapung porsiyentong tuyong bigat na peptidoglycan ang mga ''positibong bakterya ayon kay Gram'' o mga ''Gram-positive bacteria''. Samantalang, mayroong maninipis, dalawahang patong ng mga pader, na kung saan ang loob na patong ay binubuo ng peptidoglycan at ang labas na patong ay isang yunit ng mga membrano na binubuo ng [[protina]], [[pospolipido]], at [[lipopolysaccharides]], ang mga ''negatibong bakterya ayon kay Gram'' o mga ''Gram-negative bacteria''. Mayroong kapal na sampung nanometro ang pinagsamang patong ng mga pader samantalang mayroon lamang sampu hanggang limanpung nanometro ang pader ng isang positibong bakterya. Halimbawa nito ay ang [[Penicillin]]. Pinipigilan ng bakteryang ito ang pagbuo ng peptidoglycan ng isa pang bakterya, kaya ginagamit ito bilang isang antibiotics. Mayroong malaking halaga ang mga itinatampok na pader na ito sa paghihiwalay o pagpapangkat ng mga bakterya. Sa kasalukuyan , napapangkat ang mga bakterya sa tatlo, ang mga positibo, negatibo at ang [[Mycoplasmas]], na kung saan ay hindi naglalaman ng pader. Ang henera ng ''[[Halobacterium]]'' at ''[[Halococcus]]'' ay ilan lamang sa mga bakteryang hindi napapasama sa tatlong pangakat na ito sapagkat hindi kumpleto ang kanilang peptidoglycan subalit kaya pa rin nilang ipanatili ang integridad ng kanilang estruktura. ==== Protoplasm ==== Inilalarawan ang mga selula ng prokaryote sa kanilang simplesidad ng panloob na arkitektura subalit hindi ibig sabhin nito na isahan lamang ang kanilang protoplast. Mayroong granular na anyo ang cytoplasm dahil na rin sa pagkakaroon ng maraming [[ribosome]]. Maaari itong matanggal sa pamamagitan ng inbaginasyon ng membrano ng selula. Hindi ibinibilang ang mga berdeng bakterya sa ang mga [[besikulo]] ay napapalibutan ng membrano na nakahiwalay sa membrano ng selula. Mayroong membranong [[carboxysome]] ang mga bakteryang potosintetiko sa kanilang cytoplasm. == Paglaki at Pagpaparami == [[Talaksan:Binary fission anim.gif|thumb|upright|Karamihan sa mga bakterya ay dumadami sa pamamagitan ng ''[[binary fission]]'']] {{further2|[[Paglaki ng bakterya]]}} Hindi tulad sa mga organismong may maraming selula, ang paglaki ng selula (ang [[paglaki ng selula]] at pagpaparami sa pamamagitan ng [[dibisyong selular]]) ay iniuugnay sa organismong may isang selula lamang. Lumalaki ang bakterya sa isang saktong sukat at nagpaparami sa pamamagitan ng [[binary fission]], isang porma ng [[reproduksiyong asekswal]].<ref>{{cite journal |author=Koch A |title=Control of the bacterial cell cycle by cytoplasmic growth |url=https://archive.org/details/critical-reviews-in-microbiology_2002_28_1/page/61 |journal=Crit Rev Microbiol |volume=28 |issue=1 |pages=61–77 |year=2002 |pmid=12003041 |doi=10.1080/1040-840291046696}}</ref> Sa ilalim ng ilang kondisyon, mabilis na lumaki at mahati ang mga bakterya, at ang populasyon ng mga bakterya ay mahaharing domoble sa loob lamang ng 9.8&nbsp;minuto.<ref>{{cite journal |author=Eagon RG |title=Pseudomonas natriegens, a marine bacterium with a generation time of less than 10 minutes |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_1962-04_83_4/page/736 |journal=Journal of Bacteriology |volume=83 |issue= 4|pages=736–7 |year=1962 |pmid=13888946 |pmc=279347}}</ref> Sa dibisyong selular, dalawang identikal na [[clone (genetics)|klone]] na anak na selula ang nailalabas. Sa ilang bakterya, habang nagpaparami sali sa pamamagitan ng reproduksiyong asekswal, bumubuo ng maraming kumplikadong estrukturang pagpaparami na tumutulong na mapalawak ang mga bagong anak na selula. Halimbawa na lamang nito ay ang pagpaparami ng ''[[Myxobacteria]]'' at ang pormasyong aryal na [[hypha]]e ng mga ''[[Streptomyces]]'', o budding. === Reproduksiyong Asekswal === ==== Dibisyong Selular ==== Karamihan sa mga bakterya ay nagpaparami sa simpleng paghahati o ''fussion''. Nahahati ang isang selula sa dalawang selula. Kapag malapit na ang paghihiwalay ng dalawa, hinihila ng bawat isa ang kanilang selula na kung saan ay nababanat ang pader ng selula at ang membranong plasma. Nabibiyak ang manipis at nabatak na bahagi nito sa bawat dulo ng dalawang selula. Pagkatapos pa ng paghahati, humihiwalay na rin ang nucleoplasm sa selula. Nagpaparami naman ang ibang bakterya sa pamamagitan ng budding, na kung saan ang selula ay tumutubo na kapareho ng bolyum ng magulang na selula. Sa ilalim ng ilang kondisyon, maaaring mahati ang isang bacterium at lumaki sa kanilang pinakamalaking sukat na kung saan ay handa na para sa panibagong paghahati sa loob lamang ng sampung minuto.Kung ang ganitong proseso ay nagpapatuloy, maaaring magkaroon ng dalawangdaang trak na may limang toneladang kapasidad na bakterya sa loob lamang ng isang araw.Subalit, ang ganitong kahihinatnan ay hindi pa nangyayari. ==== Spores ==== ==== Transpormasyon ==== === Reproduksiyong Sekswal === == Talababa == {{Reflist|2}} == Malayuang Pagbabasa == *{{cite book |author=Alcamo IE |title=Fundamentals of microbiology |url=https://archive.org/details/isbn_9790763710674 |publisher=Jones and Bartlett |location=Boston |year=2001 |pages= |isbn=0-7637-1067-9}} *{{cite book |author=Atlas RM |title=Principles of microbiology |url=https://archive.org/details/principlesofmicr0000atla_l1q7 |publisher=Mosby |location=St. Louis |year=1995 |pages= |isbn=0-8016-7790-4}} *{{cite book |author=Martinko JM, Madigan MT |title=Brock Biology of Microorganisms | edition = 11th |publisher=Prentice Hall |location=Englewood Cliffs, N.J |year=2005 |pages= |isbn=0-13-144329-1}} *{{cite book |author=Holt JC, Bergey DH |title=Bergey's manual of determinative bacteriology |edition = 9th |publisher=Williams & Wilkins |location=Baltimore |year=1994 |pages= |isbn=0-683-00603-7}} *{{cite journal | author=Hugenholtz P, Goebel BM, Pace NR | title=Impact of culture-independent studies on the emerging phylogenetic view of bacterial diversity | journal=J Bacteriol | date=15 Setyembre 1998 | pages=4765–74 | volume=180 | issue=18 | pmid=9733676 | url=http://jb.asm.org/cgi/content/full/180/18/4765?view=full&pmid=9733676 | pmc=107498 | access-date=2010-06-25 | archive-date=2008-09-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080914121802/http://jb.asm.org/cgi/content/full/180/18/4765?view=full&pmid=9733676 | url-status=dead }} *{{cite book |author=Funke BR, Tortora GJ, Case CL |title=Microbiology: an introduction |edition = 8th |publisher=Benjamin Cummings |location=San Francisco |year=2004 |pages= |isbn=0-8053-7614-3}} *{{cite book |author=Shively, Jessup M. |title=Complex Intracellular Structures in Prokaryotes (Microbiology Monographs) |publisher=Springer |location=Berlin |year=2006 |isbn=3-540-32524-7}} *{{cite journal | author=Witzany G, | title=Bio-Communication of Bacteria and their Evolutionary Roots in Natural Genome Editing Competences of Viruses | journal=Open Evol J | year=2008 | volume=2 |pages=44–54 | doi=10.2174/1874404400802010044}} == Ugnay Panlabas == {{Wikispecies}} {{Sisterlinks}} *[http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/MicrobeWiki MicrobeWiki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206071749/http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/MicrobeWiki |date=2015-02-06 }}, an extensive [[wiki]] about [http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/Microbial_Biorealm bacteria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150208122124/http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/Microbial_Biorealm |date=2015-02-08 }} and [http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/Viral_Biorealm viruses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150214015059/http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/Viral_Biorealm |date=2015-02-14 }} *[http://www.ncppb.com Bacteria which affect crops and other plants] *[http://www.dsmz.de/bactnom/bactname.htm Bacterial Nomenclature Up-To-Date from DSMZ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929083605/http://www3.dsmz.de/bactnom/bactname.htm |date=2007-09-29 }} *[http://www.bacterio.cict.fr/eubacteria.html Genera of the domain Bacteria] - list of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature *[http://www.sciencenews.org/pages/sn_arc99/4_17_99/fob5.htm The largest bacteria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121211094146/http://www.sciencenews.org/pages/sn_arc99/4_17_99/fob5.htm |date=2012-12-11 }} *[http://tolweb.org/tree?group=Eubacteria&contgroup=Life_on_Earth Tree of Life: Eubacteria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141021015145/http://tolweb.org/tree?group=Eubacteria&contgroup=Life_on_Earth |date=2014-10-21 }} *[http://www.rowland.harvard.edu/labs/bacteria/index_movies.html Videos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151105182817/http://www.rowland.harvard.edu/labs/bacteria/index_movies.html |date=2015-11-05 }} of bacteria swimming and tumbling, use of optical tweezers and other videos. *[http://www.stephenjaygould.org/library/gould_bacteria.html Planet of the Bacteria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190622151055/http://www.stephenjaygould.org/library/gould_bacteria.html |date=2019-06-22 }} by [[Stephen Jay Gould]] *[http://www.textbookofbacteriology.net/ On-line text book on bacteriology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913123627/http://www.textbookofbacteriology.net/ |date=2008-09-13 }} *[http://www.blackwellpublishing.com/trun/artwork/Animations/Overview/overview.html Animated guide to bacterial cell structure.] *[http://www.newscientist.com/channel/life/dn14094-bacteria-make-major-evolutionary-shift-in-the-lab.html Bacteria Make Major Evolutionary Shift in the Lab] *[http://ascb.org/ibioseminars/Bassler/Bassler1.cfm Cell-Cell Communication in Bacteria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090130052842/http://ascb.org/ibioseminars/bassler/bassler1.cfm |date=2009-01-30 }} on-line lecture by [[Bonnie Bassler]], and [http://www.ted.com/index.php/talks/bonnie_bassler_on_how_bacteria_communicate.html TED: Discovering bacteria's amazing communication system ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205033015/http://www.ted.com/index.php/talks/bonnie_bassler_on_how_bacteria_communicate.html |date=2011-12-05 }} *[http://esciencenews.com/articles/2009/02/19/online.collaboration.identifies.bacteria Online collaboration for bacterial taxonomy.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140415222312/http://esciencenews.com/articles/2009/02/19/online.collaboration.identifies.bacteria |date=2014-04-15 }} *[http://www.smartymaps.com/map.php?s=prokaryote Parts of a bacterial cell] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305100006/http://www.smartymaps.com/map.php?s=prokaryote |date=2012-03-05 }} *[http://wormweb.org/bacteriachemo Bacterial Chemotaxis Interactive Simulator] - A web-app that uses several simple algorithms to simulate bacterial chemotaxis. {{Navboxes |list= {{Bacteria classification}} {{Bacteria}} {{Sheated Bacteria}} {{Budding Bacteria}} {{Appendages Bacteria}} {{Bilog at Kurbang Bakterya}} {{Actinomycetes}} {{Nature nav}} }} {{Linka FA|en}} {{Linka FA|es}} {{Linka FA|hu}} {{Linka FA|no}} {{Linka FA|uk}} [[Kategorya:Mikrobiyolohiya]] o1m1dtsbxcdsr52im103cmopo15kxqt 0 10297 2221270 2200960 2026-08-22T00:29:07Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221270 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:TriglycerideDairyButter.svg|thumb|400x400px|Kayarian ng isang trigliserido na naglalaman ng asidong miristiko, palmitiko, at oleiko]] Ang '''mantikilyang-taba''' o '''taba ng gatas''' ay ang [[Taba|matabang]] bahagi ng [[gatas]]. Kadalasang ibinibenta ang gatas at krema batay sa dami ng mantikilyang-taba na taglay ng mga ito. == Komposisyon == Pangunahing binubuo ang mantikilyang-taba ng trigliserido. Naglalaman ang bawat trigliserido ng tatlong asidong-mataba. Ang mga trigliserido ng mantikilyang-taba ay naglalaman ng mga sumusunod na dami ng asidong-mataba (ayon sa bahagdan ng bigat):<ref>National Research Council, 1976, ''[http://books.nap.edu/openbook.php?chapselect=yo&page=203&record_id=22&Jump+to+Specified+Page.x=0&Jump+to+Specified+Page.y=0 online edition Fat Content and Composition of Animal Products]'', Printing and Publishing Office, National Academy of Science, Washington, D.C., {{ISBN|0-309-02440-4}}; p. 203 (sa Ingles)</ref><ref name="Ullmann">Ang halaga sa banggit ay nagsasabi ng 1–3% sang-ayon sa sanggunian: {{cite book |last1=Jost |first1=Rolf |title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry |year=2007 |isbn=978-3-527-30673-2 |language=en |chapter=Milk and Dairy Products |doi=10.1002/14356007.a16_589.pub3}}</ref>{{bar box|title=Nilalaman ng asidong-mataba sa mantikilyang-taba|titlebar=#DDD|left1=Uri ng asidong-mataba|right1=Bahagdan|width=400px|barwidth=100px|bars={{bar percent|Mas mababang puspos (hanggang C12)|black|11}} {{bar percent|Miristiko, puspos, C14|black|12}} {{bar percent|Palmitiko, puspos, C16|black|31}} {{bar percent|Esteariko, puspos, C18|black|11}} {{bar percent|Palmitoleiko, isahang di-puspos (''monounsaturated''), C16:1|grey|4}} {{bar percent|Oleiko, isahang di-puspos, C18:1|grey|24}} {{bar percent|Linoleiko, maraming di-puspos (polyunsaturated), C18:2|green|3}} {{bar percent|Alpa-linoleniko, maraming di-puspos, C18:3|green|1}} {{bar percent|Trans (pangunahing bakseniko, C18:1 trans-11)|blue|3}}|caption=''{{Font color|black||itim}}'':&nbsp;Puspos (''saturated''); ''{{Font color|grey||abo}}'':&nbsp;Isahang di-puspos (''monounsaturated''); ''{{Font color|green||berde}}'':&nbsp;Maraming di-puspos (''polyunsaturated''); ''{{Font color|blue||asul}}'':&nbsp;Trans}}Ang mantikilyang-taba ay naglalaman ng humigit-kumulang 3% tabang trans, na katumbas ng bahagyang mas mababa sa 0.5 gramo sa bawat isang kutsarang panukat (''US tablespoon''). Ang mga tabang trans likas na matatagpuan sa [[karne]] at gatas ng mga hayop na umuungos (''ruminant''). Ang pangunahing uri ng tabang trans na natatagpuan sa gatas ay ang asidong-mataba na bakseniko (''vaccenic fatty acid''). Matatagpuan din ang mga tabang trans sa ilang pagkaing gawa sa pabrika, tulad ng mantikang pinaikli (''shortenings'') na nakukuha sa pamamagitan ng hidrohenasyon ng mga langis-halaman (''vegetable oils''). Batay sa kinikilalang ebidensiyang pang-agham, itinuturing ng mga awtoridad sa nutrisyon na ang lahat ng uri ng tabang trans ay pare-parehong nakapipinsala sa kalusugan, at inirerekomenda na ang kanilang pagkonsumo ay ibaba sa halos bakas lamang.<ref>{{cite journal |last=EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition, and Allergies (NDA) |year=2010 |title=Scientific opinion on dietary reference values for fats |journal=EFSA Journal |language=en |volume=8 |issue=3 |page=1461 |doi=10.2903/j.efsa.2010.1461 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web |last=UK Scientific Advisory Committee on Nutrition |year=2007 |title=Update on trans fatty acids and health, Position Statement |url=http://www.food.gov.uk/multimedia/pdfs/board/fsa071207.pdf |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20101210102056/http://www.food.gov.uk/multimedia/pdfs/board/fsa071207.pdf |archive-date=10 December 2010 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Brouwer IA, Wanders AJ, Katan MB |year=2010 |title=Effect of animal and industrial trans fatty acids on HDL and LDL cholesterol levels in humans – a quantitative review |journal=PLOS ONE |language=en |volume=5 |issue=3 |bibcode=2010PLoSO...5.9434B |doi=10.1371/journal.pone.0009434 |pmc=2830458 |pmid=20209147 |doi-access=free |s2cid=983576 |article-number=e9434}}</ref><ref>{{cite web |date=Disyembre 2007 |title=Trans fat |url=http://www.hc-sc.gc.ca/hl-vs/iyh-vsv/food-aliment/trans-eng.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20120420052235/http://www.hc-sc.gc.ca/hl-vs/iyh-vsv/food-aliment/trans-eng.php |archive-date=20 Abril 2012 |website=It's your health |publisher=Health Canada |language=en}}</ref><ref>{{cite press release|title=EFSA sets European dietary reference values for nutrient intakes|url=http://www.efsa.europa.eu/en/press/news/nda100326|publisher=European Food Safety Authority|date=26 Marso 2010|language=en}}</ref> Gayunman, dalawang pag-aaral sa Canada ang nagpakita na ang asidong bakseniko ay maaaring maging kapaki-pakinabang kung ihahambing sa mantikang-halaman (''vegetable shortenings'') na naglalaman ng tabang trans, o sa halo ng mantika ng baboy (''pork lard'') at taba ng [[balatong]] (''soy fat''), dahil nakabababa ito ng kabuuang antas ng LDL at trigliserido sa [[dugo]].<ref>[http://www.redorbit.com/news/health/2608879/trans-fats-from-ruminant-animals-may-be-beneficial Trans Fats From Ruminant Animals May Be Beneficial – Health News]. redOrbit (8 Setyembre 2011). Nakuha noong 22 Enero 2013. (sa Ingles)</ref><ref name="jn.nutrition">{{cite journal |last1=Bassett |first1=C. M. C. |last2=Edel |first2=A. L. |last3=Patenaude |first3=A. F. |last4=McCullough |first4=R. S. |last5=Blackwood |first5=D. P. |last6=Chouinard |first6=P. Y. |last7=Paquin |first7=P. |last8=Lamarche |first8=B. |last9=Pierce |first9=G. N. |date=Enero 2010 |title=Dietary Vaccenic Acid Has Antiatherogenic Effects in LDLr-/- Mice |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-nutrition_2010-01_140_1/page/18 |journal=The Journal of Nutrition |language=en |volume=140 |issue=1 |pages=18–24 |doi=10.3945/jn.109.105163 |pmid=19923390 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite press release|publisher=University of Alberta|url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-04/uoa-ntf040208.php|title=Natural trans fats have health benefits, University of Alberta study shows|date=2 Abril 2008|last1=Wang|first1=Flora|last2=Proctor|first2=Spencer|name-list-style=amp|access-date=23 Agosto 2019|archive-date=17 Disyembre 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111217080529/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-04/uoa-ntf040208.php|language=en}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Wang Y, Jacome-Sosa MM, Vine DF, Proctor SD |date=20 Mayo 2010 |title=Beneficial effects of vaccenic acid on postprandial lipid metabolism and dyslipidemia: Impact of natural trans-fats to improve CVD risk |journal=Lipid Technology |language=en |volume=22 |issue=5 |pages=103–106 |doi=10.1002/lite.201000016}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Bassett C, Edel AL, Patenaude AF, McCullough RS, Blackwood DP, Chouinard PY, Paquin P, Lamarche B, Pierce GN |year=2010 |title=Dietary Vaccenic Acid Has Antiatherogenic Effects in LDLr−/− Mice |journal=The Journal of Nutrition |language=en |volume=140 |issue=1 |pages=18–24 |doi=10.3945/jn.109.105163 |pmid=19923390 |doi-access=free}}</ref> Isang pag-aaral naman ng Kagawaran ng Agrikultura ng [[Estados Unidos]] ang nagpakita na ang asidong bakseniko ay nagpapataas kapwa ng mga kolesterol na HDL at LDL, samantalang ang mga tabang trans na gawa sa industriya ay nagpapataas lamang ng LDL at walang mabuting epekto sa HDL. {| class="wikitable sortable" style="margin:auto" |+Mga asidong mataba ng gatas, haba, at puwesto sa gliserol (1, 2, 3) !Asidong mataba !Haba !mol% (pinalapad) !1 !2 !3 |- |Butiriko |C4 |12 |0 |0 |100 |- |Kaproiko |C6 |5 |0 |7 |93 |- |Kaprilico |C8 |2 |25 |12 |63 |- |Kapriko |C10 |4 |17 |27 |56 |- |Lauriko |C12 |4 |42 |53 |5 |- |Miristiko |C14 |11 |29 |52 |19 |- |Palmitiko |C16 |24 |47 |45 |8 |- |Heksadesenoiko |C16:1 |3 |36 |46 |18 |- |Esteariko |C18 |7 |49 |45 |6 |- |Oleiko |C18:1 |24 |42 |26 |32 |- |Linoleiko |C18:2 |3 |23 |47 |31 |} == Pamantayan ng Estados Unidos == [[Category:Pagkain]] Sa Estados Unidos, may mga pamantayang pederal<ref>[https://www.ams.usda.gov/ United States Department of Agriculture Agricultural Marketing Service] (sa Ingles)</ref> para sa nilalamang mantikilyang-taba ng mga produktong gatasan (''dairy products'').<ref>[https://www.ams.usda.gov/sites/default/files/media/CIDMilkFluid.pdf USDA Commercial Item Description: Fluid Milk and Milk Products] (2018) Nakuha noong Enero 29, 2020 (sa Ingles)</ref><ref>[http://www.ams.usda.gov/AMSv1.0/getfile?dDocName=STELDEV3004555 USDA Specifications for Cream Cheese, Cream Cheese with other Foods, and Related Products] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120614180032/http://www.ams.usda.gov/AMSv1.0/getfile?dDocName=STELDEV3004555|date=2012-06-14}} (1994). (sa Ingles)</ref><ref>[http://www.ams.usda.gov/AMSv1.0/getfile?dDocName=STELDEV3004477 United States Department of Agriculture Standard for Ice Cream] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120616172228/http://www.ams.usda.gov/AMSv1.0/getfile?dDocName=STELDEV3004477|date=2012-06-16}} (1977). (sa Ingles)</ref><ref>[http://www.ams.usda.gov/AMSv1.0/getfile?dDocName=STELDEV3006744 USDA Commercial Item Description: Cream, Eggnog, Half-and-half, and Sour Cream] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120616172222/http://www.ams.usda.gov/AMSv1.0/getfile?dDocName=STELDEV3006744|date=2012-06-16}} (2002). (sa Ingles)</ref> Marami ring ibang bansa ang may sariling mga pamantayan para sa pinakamababang antas ng taba sa mga produktong gatasan. Karaniwan, ang mga produktong pangkalakalan ay naglalaman lamang ng pinakamababang pinapayagang dami ng taba, at ang anumang sobrang taba ay inaalis upang gawing krema, na isang mahalagang kalakal. * Mga gatas ** Gatas na walang taba (''non-fat milk'' na tinatawag ding ''fat-free milk'' o ''skim milk'') ay naglalaman ng mas mababa sa 0.5% taba ** Gatas na mababa ang taba (''low-fat milk'') ay may 1% taba ** Gatas na binawasan ang taba (''reduced-fat milk'') ay may 2% taba ** Buong gatas (''whole milk'') ay naglalaman ng hindi bababa sa 3.25% taba * Mga [[keso]] ** Tuyong namumuong gatas (''dry curd'') at kesong ''cottage'' na walang taba ay naglalaman ng mas mababa sa 0.5% taba ** Mababang-tabang kesong ''cottage'' ay may 0.5–2% taba ** Kesong ''cottage'' ay may hindi bababa sa 4% taba ** Kesong Suwiso (''Swiss cheese'') ay may hindi bababa sa 43% taba kaugnay ng kabuuang solido ** Kesong cheddar ay may hindi bababa sa 50% taba kaugnay ng kabuuang solido * Mga panghimagas na pinatigas sa yelo (''frozen desserts'') ** Sorbetes na sherbet ay naglalaman ng 1–2% taba ** Mababang-tabang [[sorbetes]] (''lowfat ice cream'' na tinatawag ding ''ice milk'') ay naglalaman ng hindi hihigit sa 2.6% taba ** Sorbetes ay naglalaman ng hindi bababa sa 10% taba ** Kremang nagyelo (''frozen custard''), tulad ng sorbetes, ay may hindi bababa sa 10% taba, subalit kinakailangang maglaman din ng hindi bababa sa 1.4% ng pinatuyong pula ng [[itlog]] * Mga krema ** Kalahati at kalahati (''half and half'') ay naglalaman ng 10.5–18% taba ** Magaan na krema (''light cream'') at asim na krema (''sour cream'') ay may 18–30% taba ** Magaan na kremang pinalulupong (''light whipping cream'' na madalas tawaging ''whipping cream'' lamang) ay may 30–36% taba ** Mabigat na krema (''heavy cream'') ay may hindi bababa sa 36% taba ** Krema ng tagagawa (''manufacturer's cream'') — hindi nasasaklaw ng pamantayang pederal — ay may 40% taba ** [[Mantikilya]], kabilang ang pinalupong mantikilya (''whipped butter''), ay naglalaman ng hindi bababa sa 80% taba == Mga sanggunian == {{Reflist}} j7r9i9eyf7ncap47d693mgedck0iuvt 0 11250 2221267 2217648 2026-08-22T00:18:10Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221267 wikitext text/x-wiki {{For|astronomiya|Planeta}}{{Infobox planetary system|background=#efefef | title = Sistemang Solar | image = [[File:Solar System True Color TL.png|upright=1.3|frameless]] | image_alt = A true-color image of the Solar System with sizes, but not distances, to scale. The order of the planets are from right to left. | image_size = 400px | caption = {{Longitem|The [[Sun]], [[Planets of the solar system|planets, moons and dwarf planets]]{{Efn|The [[Asteroid Belt]], [[Kuiper Belt]], and [[Scattered Disc]] are not added because the individual asteroids are too small to be shown on the diagram.}}<br />(true color, size to scale, distances not to scale)|style=padding:2px 0 4px 0;}} | age = 4.568&nbsp;billion years{{refn|group=lower-alpha|name=AgeSolarSystem}} | location = {{Longitem|{{unbulleted list |{{nowrap|[[Local Interstellar Cloud]]}} |[[Local Bubble]]<ref name="JPL interstellar">{{cite web |url=http://interstellar.jpl.nasa.gov/interstellar/probe/introduction/neighborhood.html |title=Our Local Galactic Neighborhood | website= interstellar.jpl.nasa.gov |publisher=NASA |series=Interstellar Probe Project |year= 2000 |access-date=8 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131121061128/http://interstellar.jpl.nasa.gov/interstellar/probe/introduction/neighborhood.html |archive-date=21 November 2013 |url-status=dead }}</ref> |[[Orion–Cygnus Arm]] |[[Milky Way]]<ref>{{Cite web |last=Hurt |first=R. |date=8 November 2017 |title=The Milky Way Galaxy |url=https://science.nasa.gov/resource/the-milky-way-galaxy/ |access-date=19 April 2024 |website=science.nasa.gov |language=en-US}}</ref>}}}} | neareststar = {{Longitem|{{Ublist |[[Proxima Centauri]] |&nbsp;(4.2465&nbsp;[[Light-year|ly]])<ref name="lurie2014">{{cite journal |last1=Lurie |first1=John C. |last2=Henry |first2=Todd J. |last3=Jao |first3=Wei-Chun |last4=Quinn |first4=Samuel N. |last5=Winters |first5= Jennifer G. |last6=Ianna |first6=Philip A. |last7=Koerner |first7=David W. |last8= Riedel |first8=Adric R. |last9=Subasavage |first9=John P. | display-authors = 3| year= 2014 |title=The Solar neighborhood. XXXIV. A search for planets orbiting nearby M dwarfs using astrometry |journal=The Astronomical Journal |volume=148 |issue= 5 |pages=91 |arxiv=1407.4820 |bibcode= 2014AJ....148...91L |doi= 10.1088/0004-6256/148/5/91 |s2cid= 118492541 |issn = 0004-6256}}</ref> |[[Alpha Centauri]] |&nbsp;(4.36&nbsp;ly)<ref name="RECONS">{{cite web|work= astro.gsu.edu| publisher= Research Consortium On Nearby Stars, Georgia State University|date=7 September 2007|title=The One Hundred Nearest Star Systems |url=http://www.astro.gsu.edu/RECONS/TOP100.posted.htm|access-date=2 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20071112173559/http://www.chara.gsu.edu/RECONS/TOP100.posted.htm|archive-date=12 November 2007| url-status=live}}</ref>}}}} | frostline = {{val|5|u=AU|p=~}}<ref name="Mumma">{{Cite journal |last1=Mumma |first1=M. J. |last2=Disanti |first2=M. A. |last3=Dello Russo |first3=N. |last4=Magee-Sauer |first4=K. |last5=Gibb |first5=E. |last6=Novak |first6=R. |display-authors = 3| year= 2003 |title=Remote infrared observations of parent volatiles in comets: A window on the early solar system |url=https://archive.org/details/sim_advances-in-space-research_2003-06_31_12/page/2562 |journal=Advances in Space Research |volume=31 |issue=12 |pages=2563–2575 |bibcode= 2003AdSpR..31.2563M |citeseerx= 10.1.1.575.5091 |doi=10.1016/S0273-1177(03)00578-7}}</ref> | outerplanetname = [[Neptune]] | semimajoraxis = 30.07 AU<ref name=Horizons">{{cite web |first=Donald K. |last=Yeomans |url=https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons_batch.cgi?batch=1&COMMAND=%278%27&TABLE_TYPE=%27ELEMENTS%27&START_TIME=%272000-01-01%27&STOP_TIME=%272000-01-02%27&STEP_SIZE=%27200%20years%27&CENTER=%27@0%27&OUT_UNITS=%27AU-D%27 |title=HORIZONS Web-Interface for Neptune Barycenter (Major Body=8) |publisher=[[JPL Horizons On-Line Ephemeris System]] | website= jpl.nasa.gov|access-date=18 July 2014 |archive-date=7 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210907055935/https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons_batch.cgi?batch=1&COMMAND=%278%27&TABLE_TYPE=%27ELEMENTS%27&START_TIME=%272000-01-01%27&STOP_TIME=%272000-01-02%27&STEP_SIZE=%27200%20years%27&CENTER=%27%400%27&OUT_UNITS=%27AU-D%27 |url-status=live }}{{snd}}Select "Ephemeris Type: Orbital Elements", "Time Span: 2000-01-01 12:00 to 2000-01-02". ("Target Body: Neptune Barycenter" and "Center: Solar System Barycenter (@0)".)</ref> | Kuiper_cliff = 50–70 AU<ref name="twotino">{{cite journal | first1= E. I.| last1= Chiang |title=Resonance Occupation in the Kuiper Belt: Case Examples of the 5:2 and Trojan Resonances | url= https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2003-07_126_1/page/430|journal=[[The Astronomical Journal]] |volume=126 |issue=1 |pages=430–443 |date=2003 |doi=10.1086/375207 |last2=Jordan |first2=A. B. |last3=Millis |first3=R. L. |last4=Buie |first4=M. W. |last5=Wasserman |first5=L. H. |last6=Elliot |first6=J. L. |last7=Kern |first7=S. D. |last8=Trilling |first8=D. E. |last9=Meech |first9=K. J. | display-authors = 3| bibcode= 2003AJ....126..430C |arxiv=astro-ph/0301458 |s2cid=54079935}}</ref><ref name= "KuiperGap">{{cite journal |first1=C. | last1=de la Fuente Marcos |first2=R. | last2= de la Fuente Marcos |title=Past the outer rim, into the unknown: structures beyond the Kuiper Cliff |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society Letters]] |volume=527 |issue=1 |pages= L110–L114 |url=https://academic.oup.com/mnrasl/article-abstract/527/1/L110/7280408 |publication-date=20 September 2023 |date=January 2024 |access-date=28 September 2023 |bibcode=2024MNRAS.527L.110D |arxiv=2309.03885 |doi=10.1093/mnrasl/slad132 | doi-access=free |s2cid= |archive-date=28 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028132004/https://academic.oup.com/mnrasl/article-abstract/527/1/L110/7280408 |url-status=live}}</ref> | heliopause = detected at 120 AU<ref name="heliopause">{{cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/voyager/voyager20130912.html#.UjJLPZKR86s|title=NASA Spacecraft Embarks on Historic Journey Into Interstellar Space|first=Tony|last=Greicius| website= nasa.gov| date=5 May 2015|access-date=19 April 2024|archive-date=11 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611233345/https://www.nasa.gov/mission_pages/voyager/voyager20130912.html#.UjJLPZKR86s|url-status=dead}}</ref> | hillsphere = 1.1 pc (230,000 AU)<ref name="Chebotarev">{{cite journal |last1=Chebotarev |first1=G. A. |title=Gravitational Spheres of the Major Planets, Moon and Sun |journal=Astronomicheskii Zhurnal |date=1 January 1963 |volume=40 |pages=812 |bibcode=1964SvA.....7..618C |url=https://adsabs.harvard.edu/full/1964SvA.....7..618C |issn=0004-6299 |access-date=6 May 2024 |archive-date=7 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507030847/https://adsabs.harvard.edu/full/1964SvA.....7..618C |url-status=live }}</ref> – 0.865 pc (178,419 AU)<ref>{{cite journal |last1=Souami |first1=D |last2= Cresson |first2=J |last3=Biernacki |first3=C |last4=Pierret |first4=F |title=On the local and global properties of gravitational spheres of influence |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |date=21 August 2020 |volume= 496 |issue=4 |pages= 4287–4297 |doi= 10.1093/mnras/staa1520|doi-access=free | arxiv= 2005.13059 }}</ref> | noknown_stars = yes | noknown_planets = yes | stars = [[Sun]] | planets = {{Longitem|{{Plainlist|*[[Mercury (planet)|Mercury]] * [[Venus]] * [[Earth]] * [[Mars]] * [[Jupiter]] * [[Saturn]] * [[Uranus]] * [[Neptune]]}}}} | dwarfplanets = {{Longitem|{{Plainlist| * {{Dp|Ceres}} * {{Dp|Orcus}} * [[Pluto]] * [[Haumea]] * {{Dp|Quaoar}} * [[Makemake]] * {{Dp|Gonggong}} * [[Eris (dwarf planet)|Eris]] * {{Dp|Sedna}} * &nbsp;[[List of possible dwarf planets|''more candidates...'']] }}}} | satellites = 758<ref name="JPLbodies">{{Cite web |title=Solar System Objects |url=https://ssd.jpl.nasa.gov |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210707142304/https://ssd.jpl.nasa.gov |archive-date=7 July 2021 |access-date=14 August 2023 |publisher=NASA/JPL Solar System Dynamics}}</ref> | minorplanets = 1,368,528<ref name="MPCSummary">{{Cite web |title=Latest Published Data |url=https://minorplanetcenter.net/mpc/summary |access-date=27 May 2024 |website=The International Astronomical Union Minor Planet Center |archive-date=5 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190305034947/https://minorplanetcenter.net/mpc/summary |url-status=live }}</ref> | comets = 4,591 | inclination = ~60°, to the ecliptic{{Refn |group=lower-alpha |name=angle}}<!-- If anyone can find a cited value for the inclination of the Solar System's invariable plane to the galactic plane, please replace this value --> | galacticcenter = {{longitem|24,000–28,000 ly}}<ref name="francis14">{{cite journal |first1=Charles |last1=Francis |first2=Erik |last2=Anderson |s2cid= 119235554 |title=Two estimates of the distance to the Galactic Centre |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |date=June 2014 |volume=441 |issue=2 |pages=1105–1114 |doi=10.1093/mnras/stu631 |doi-access=free |bibcode= 2014MNRAS.441.1105F |arxiv=1309.2629}}</ref> | orbitalspeed = {{longitem|720,000&nbsp;km/h (450,000&nbsp;mi/h)<ref name="roughfactsofthesun" />}} | orbitalperiod = ~230 [[million year]]s<ref name="roughfactsofthesun">{{Cite web |title=Sun: Facts |url=https://science.nasa.gov/sun/facts/ |access-date=19 April 2024 |website=science.nasa.gov |date=14 November 2017 |language=en-US |archive-date=19 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240419151126/https://science.nasa.gov/sun/facts/ |url-status=live }}</ref> | spectral = [[G-type main-sequence star|G2V]] }} Ang '''Sistemang Solar''' o '''sangkaarawaan''' ay isang sistemang planetaryo na binubuo ng [[Araw (astronomiya)|Araw]] at ng iba pang mga bagay sa kalawakan na apektado ng pwersa ng [[grabedad]] nito.<ref>{{Cite web |date=22 Marso 2023 |title=Our Solar System |url=https://solarsystem.nasa.gov/solar-system/our-solar-system/overview |access-date=25 Marso 2023 |website=NASA Solar System Exploration |publisher=[[NASA]] |language=en}}</ref> Nabuo ito 4.6 bilyong taon na ang nakalilipas mula nang gumuho ang isang siksik na rehiyon ng isang molekular na ulap, na bumubuo sa Araw at isang ''protoplanetary disc''. Ang Araw ay isang tipikal na bituin na nagpapanatili ng balanseng ekwilibriyo sa pamamagitan ng pagsasanib ng [[idrohino]] at [[elyo]] sa kaibuturan nito, na naglalabas ng enerhiyang mula sa panlabas na potospir nito. Binubuo ng walong planeta ang sistemang planetaryo na umiikot sa araw. Apat sa mga ito ay mga [[Mga planetang terestrial|planetang terestrial]] na pangunahing binubuo ng bato at metal—Merkuryo, Benus, ang Daigdig, at Marte, at apat sa mga ito ay mga [[higanteng planeta]] na mas malaki kumpara sa apat na planetang terestrial. Ang dalawa sa pinakamalaki, ang Hupiter at Saturno, ay mga ''gas giant'' na pangunahing binubuo ng idrohino at elyo, habang ang Urano, at Neptuno ay mga ''ice giant'' na pangunahing binubuo ng mga sangkap na may matataas na mga punto ng pagkatunaw tulad ng tubig, metano, at amonya. Mahigit sa 99.86% ng masa ng Sistemang Solar ay mula sa Araw, at halos 90% ng natitirang masa ay mula sa Hupiter at Saturno. Mayroong isang malakas na kasunduan sa mga astronomo na ang may hindi bababa sa walong [[planetang unano]] ang Sistemang Solar—[[Ceres]], [[Pluto]], [[Haumea (astronomiya)|Haumea]], [[50000 Quaoar|Quaoar]], [[Makemake (astronomiya)|Makemake]], [[225088 Gonggong|Gonggong]], [[Eris (astronomiya)|Eris]], at [[90377 Sedna|Sedna]]. Mayroong malaking bilang ng maliliit na bagay sa Sistemang Solar tulad ng mga [[asteroyd]], [[meteoroyd]], [[kometa]], bulkanoyd (mga batong lumiligid sa araw sa loob ng ligiran ng Merkuryo), sentauro, at [[mga ulap ng alikabok sa pagitan ng mga planeta]]. Ilan sa mga ito ay matatagpuan sa [[Sinturon ng asteroyd]] (pagitan ng ligiran ng Marte at Hupiter) at [[Sinturon ng Kuiper]] (labas ng ligiran ng Neptuno). Anim na planeta, anim na planetang unano, at iba pang mga bagay ang may mga natural na satelayt na umiikot sa kanilang ligiran, na karaniwang tinatawag na mga 'buwan'. == Pagkatuklas at paggalugad == Sa paglipas ng mga dantaon, unti-uting lumago ang kaalaman ng sangkatauhan tungkol sa Sistemang Solar. Hanggang sa huling bahagi ng [[Gitnang Kapanahunan]] at [[Renasimiyento]], naniniwala ang mga astronomo mula sa Europa hanggang sa Indiya na [[Heliosentrismo|nakatigil ang Daigdig sa gitna ng sansinukob]],<ref>{{Cite book |last=Orrell |first=David |url=https://books.google.com/books?id=mNMsa18vTpsC&pg=PA25 |title=Truth Or Beauty: Science and the Quest for Order |date=2012 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300186611 |pages=25–27 |access-date=23 Abril 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730084322/https://www.google.com/books/edition/Truth_Or_Beauty/mNMsa18vTpsC?gbpv=1&pg=PA25 |archive-date=30 Hulyo 2022 |url-status=live}}</ref> at tiyak na naiiba sa mga banal o malinang na bagay na gumagalaw sa kalangitan. Bagaman ang pilosopong Griyego na si [[Aristarco|Aristarco ng Samos]] ang nagmungkahi ng isang heliosentrikong pagsasaayos ng kosmos, si [[Nicolaus Copernicus]] ang unang kilalang taong nakabuo ng sistemang heliosentriko na gumamit ng matematika sa panghuhula.<ref>{{Cite magazine |last=Rufus |first=W. C. |date=1923 |title=The astronomical system of Copernicus |url=https://archive.org/details/sim_popular-astronomy_1923-10_31_8/page/n13 |magazine=[[Popular Astronomy (US magazine)|Popular Astronomy]] |page=510 |volume=31 |bibcode=1923PA.....31..510R}}</ref><ref>{{Cite book |last=Weinert |first=Friedel |url=https://archive.org/details/copernicusdarwin00wein |title=Copernicus, Darwin, & Freud: revolutions in the history and philosophy of science |date=2009 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1-4051-8183-9 |page=[https://archive.org/details/copernicusdarwin00wein/page/n29 21] |language=en |url-access=limited}}</ref> Bagaman hindi agad naitaboy ng heliosentrismo ang paniniwalang heosentriko, ang mga kaisipan ni Copernicus ay umani ng mga tagasunod, tulad ni [[Johannes Kepler]]. Gamit ang mga tumpak na obserbasyon ni [[Tycho Brahe]], binuo ni Kepler ang ''Rudolphine Tables'' sa ilalim ng isang pinahusay na modelong heliosentriko, kung saan ipinakita niya na ang mga daantala ng mga planeta ay nasa anyong patambilog sa halip na ganap na bilog. Sa pamamagitan ng ''Rudolphine Tables'', naging posible ang masusing pagtutuos sa kinalalagyan ng mga planetang natuklasan na noong panahong iyon. Ginamit ang mga talahanayang ito ni [[Pierre Gassendi]] sa isang paghula ng isang pagdaan ng Merkuryo noong 1631, gayundin ni [[Jeremiah Horrocks]] para sa isang pagdaan ng Benus noong 1639. Nagbigay ito ng isang malakas na pagpapatunay ng heliosentrisimo at sa mga daantalang patambilog na ipinanukala ni Kepler.<ref>{{Cite book |last=LoLordo |first=Antonia |url=https://www.worldcat.org/oclc/182818133 |title=Pierre Gassendi and the Birth of Early Modern Philosophy |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-511-34982-9 |location=New York |pages=12, 27 |oclc=182818133 |access-date=23 Abril 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420161223/https://www.worldcat.org/title/pierre-gassendi-and-the-birth-of-early-modern-philosophy/oclc/182818133 |archive-date=20 Abril 2022 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Athreya |first1=A. |last2=Gingerich |first2=O. |date=December 1996 |title=An Analysis of Kepler's Rudolphine Tables and Implications for the Reception of His Physical Astronomy |journal=Bulletin of the American Astronomical Society |volume=28 |issue=4 |page=1305 |bibcode=1996AAS...189.2404A}}<!--|accessdate=26 December 2013--></ref> Pagsapit ng ika-17 dantaon, isinapubliko ni [[Galileo Galilei]] ang paggamit ng [[teleskopyo]] sa larangan ng astronomiya, kung saan natuklasan niya, kaisa ni [[Simon Marius]], na may kasamang apat na buwan ang planetang Hupiter na umiinog sa paligid nito.<ref>{{Cite journal |last=Pasachoff |first=Jay M. |date=Mayo 2015 |title=Simon Marius's Mundus Iovialis: 400th Anniversary in Galileo's Shadow |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0021828615585493 |url-status=live |journal=Journal for the History of Astronomy |language=en |volume=46 |issue=2 |pages=218–234 |bibcode=2015JHA....46..218P |doi=10.1177/0021828615585493 |issn=0021-8286 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127213209/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0021828615585493 |archive-date=27 Nobyembre 2021 |access-date=23 Abril 2022 |s2cid=120470649}}</ref> Matapos ang pagtuklas nito, naitala naman ni [[Christiaan Huygens]] ang pagkakatuklas sa buwan ng Saturno na [[Titan (buwan)|Titan]], gayundin ang natatanging hugis ng mga singsing na nakapalibot sa naturang planeta.<ref>{{Cite web |date=8 Disyembre 2012 |title=Christiaan Huygens: Discoverer of Titan |url=https://www.esa.int/About_Us/ESA_history/Christiaan_Huygens_Discoverer_of_Titan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191206001920/http://www.esa.int/About_Us/ESA_history/Christiaan_Huygens_Discoverer_of_Titan |archive-date=6 Disyembre 2019 |access-date=23 Abril 2025 |website=ESA Space Science |publisher=The European Space Agency |language=en}}</ref> Noong 1677, nasaksihan ni Edmond Halley ang pagtawid ng Merkuryo sa harap ng Araw. Ang karanasang ito ang nagbigay-daan sa kaniyang pag-unawa na ang pagmamasid sa [[paralaks]] ng isang planeta (na mas mainam kung gagamitin ang pagtawid ng Benus) ay magagamit sa pamamagitan ng trigonometriya upang matiyak ang eksaktong layo ng Daigdig, Benus, at Araw mula sa isa't isa.<ref>{{Cite conference|last=Chapman|first=Allan|date=Abril 2005|editor-last=Kurtz|editor-first=D. W.|title=Jeremiah Horrocks, William Crabtree, and the Lancashire observations of the transit of Venus of 1639|conference=Transits of Venus: New Views of the Solar System and Galaxy, Proceedings of IAU Colloquium #196, held 7–11 June 2004 in Preston, U.K.|publisher=Cambridge University Press|publication-place=Cambridge|volume=2004|pages=3–26|bibcode=2005tvnv.conf....3C|doi=10.1017/S1743921305001225|doi-access=free|journal=Proceedings of the International Astronomical Union}}</ref> Sa kaniyang tanyag at pundamental na akdang ''[[Principia Mathematica]]'' na inilathala noong 1687, pinatunayan ni [[Isaac Newton]], na katuwang ni Halley, na ang mga katawang makalangit ay may katangiang hindi naiiba sa mga naririto sa Daigdig. Ipinamalas niya na kaisang umiiral ang mga batas ng grabidad at paggalaw sa Daigdig at sa kalawakan.<ref name=":0">{{Cite book |last1=Frautschi |first1=Steven C. |author-link=Steven Frautschi |title=The Mechanical Universe: Mechanics and Heat |title-link=The Mechanical Universe |last2=Olenick |first2=Richard P. |last3=Apostol |first3=Tom M. |author-link3=Tom M. Apostol |last4=Goodstein |first4=David L. |author-link4=David L. Goodstein |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-71590-4 |edition=Advanced |location=Cambridge [Cambridgeshire] |oclc=227002144}}</ref> == Pagbubuo at ebolusyon == [[File:Soot-line1.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Soot-line1.jpg|thumb|250x250px|Dayagram ng ''protoplanetary disk'' ng maagang Sistemang Solar, kung saan nabuo ang Daigdig at iba pang mga bagay sa Sistemang Solar]] === Sa nakaraan === Nabuo ang Sistemang Solar 4.568 bilyong taon na ang nakalipas mula sa pagkagiba ng pwersa ng grabedas ng isang rehiyon sa loob ng isang malaking [[molekular na ulap]]. Ang paunang ulap na ito ay maaaring ilang sinag-taon ang haba at maaring nagsilang ng ilang bituin.<ref name="Arizona">{{Cite web |last=Zabludoff |first=Ann |title=Lecture 13: The Nebular Theory of the origin of the Solar System |url=http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html |url-status=live |archive-url=https://www.webcitation.org/617GeDn2a?url=http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html |archive-date=22 Agosto 2011 |access-date=6 Mayo 2024 |website=NATS 102: The Physical Universe |publisher=University of Arizona |language=en}}</ref> Gaya ng karaniwang mga molekular na ulap, halos binubuo ang isang ito ng [[idrohino]], na may ilang [[elyo]], at maliit na dami ng mga mas mabibigat na elemento na pinagsama ng mga naunang henerasyon ng mga bituin.<ref name=":3">{{Cite conference|last=Irvine|first=W. M.|date=1983|title=The chemical composition of the pre-solar nebula|volume=1|pages=3|bibcode=1983coex....1....3I|book-title=Cometary exploration; Proceedings of the International Conference}}</ref> Habang bumabagsak ang ''pre-solar nebula'', naging sanhi ang konserbasyon ng [[angular momentum|''angular momentum'']] upang umikot ito nang mas mabilis.<ref name=":3" /> Naging mas mainit kaysa sa nakapalibot na disko ang sentro nito, kung saan nakolekta ang karamihan sa masa. Habang bumibilis ang pag-ikot ng umuungkot na nebula, nagsimula itong pumatag bilang isang ''[[protoplanetary disc]]'' na may diyametro na humigit-kumulang {{Convert|200|AU|e9km e9mi|abbr=unit|lk=off}}, at isang mainit, at masinsin na [[Protostar|''protostar'']] sa gitna.<ref>{{Cite journal |last=Greaves |first=Jane S. |date=7 Enero 2005 |title=Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems |url=https://archive.org/details/sim_science_2005-01-07_307_5706/page/68 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=307 |issue=5706 |pages=68–71 |bibcode=2005Sci...307...68G |doi=10.1126/science.1101979 |pmid=15637266 |s2cid=27720602}}</ref><ref>{{Cite book |last1=National Research Council, Division on Engineering and Physical Sciences |title=Strategy for the Detection and Study of Other Planetary Systems and Extrasolar Planetary Materials: 1990–2000 |last2=Space Studies Board, Committee on Planetary and Lunar Exploration |date=1990 |publisher=National Academies Press |isbn=978-0309041935 |publication-place=Washington D.C. |pages=21–33 |chapter=3. Present Understanding of the Origin of Planetary Systems |access-date=6 Mayo 2024 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=y56pS7SJs_8C&pg=PT29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409211803/https://books.google.com/books?id=y56pS7SJs_8C&pg=PT29&lpg=PT29 |archive-date=9 Abril 2022 |url-status=live}}</ref> Ang mga planeta ay nabuo sa pamamagitan ng pag-iipon mula sa diskong ito,<ref>{{Cite journal |last1=Boss |first1=A. P. |last2=Durisen |first2=R. H. |date=2005 |title=Chondrule-forming Shock Fronts in the Solar Nebula: A Possible Unified Scenario for Planet and Chondrite Formation |journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=621 |issue=2 |page=L137 |arxiv=astro-ph/0501592 |bibcode=2005ApJ...621L.137B |doi=10.1086/429160 |s2cid=15244154}}</ref> kung saan ang mga alikabok at gaas ay dumidikit sa isa't-isa sa pamamagitan ng grabidad at nagbubuklod-buklod upang bumuo ng mas malalaking mga katawan. Daan-daang mga ''protoplanet'' ang maaaring umiral sa unang bahagi ng Sistemang Solar, ngunit sila ay maaaring nagsanib o nawasak, kaya naiwan ang mga planeta, planetang unano, at iba pang mga natitirang maliliit na katawan.<ref name="bennett_8.2">{{Cite book |last=Bennett |first=Jeffrey O. |title=The cosmic perspective |url=https://archive.org/details/isbn_9780134874364_9 |date=2020 |publisher=Pearson |isbn=978-0-134-87436-4 |edition=9th |location=Hoboken, New Jersey |chapter=Chapter 8.2}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Nagasawa |first1=M. |title=Protostars and Planets V |last2=Thommes |first2=E. W. |last3=Kenyon |first3=S. J. |last4=Bromley |first4=B. C. |last5=Lin |first5=D. N. C. |date=2007 |publisher=University of Arizona Press |editor-last=Reipurth |editor-first=B. |publication-place=Tucson |pages=639–654 |chapter=The Diverse Origins of Terrestrial-Planet Systems |bibcode=2007prpl.conf..639N |display-authors=3 |access-date=10 April 2022 |editor-last2=Jewitt |editor-first2=D. |editor-last3=Keil |editor-first3=K. |chapter-url=https://jila.colorado.edu/~pja/astr5820/nagasawa.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412010025/https://jila.colorado.edu/~pja/astr5820/nagasawa.pdf |archive-date=12 Abril 2022 |url-status=live}}</ref> Dahil sa kanilang mas mataas na mga punto ng pagkulo, tanging ang mga metal at mga silikato lamang ang maaaring umiral sa solidong anyo sa mainit na panloob na Sistemang Solar na malapit sa Araw (sa loob ng ''frost line''). Sa kalaunan ay bubuoin nila ang mga planetang terestrial, o ang mga mababatong planetang [[Merkuryo (planeta)|Merkuryo]], [[Benus (planeta)|Benus]], ang [[Daigdig]], at [[Marte]]. Dahil ang mga matitigas na materyales na ito ay binubuo lamang ng isang maliit na bahagi ng ''solar nebula'', hindi lumaki nang napakalaki ang mga planetang terestrial.<ref name="bennett_8.2" /> Nabuo ang mga higanteng planeta ([[Hupiter (planeta)|Hupiter]], [[Saturno (planeta)|Saturno]], [[Urano]], at [[Neptuno]]) sa labas ng ''frost line'', ang punto sa pagitan ng mga ligiran ng Marte at Hupiter kung saan ang materyal ay sapat na malamig upang manatiling solido ang mga sumpunging nagyeyelong looban. Ang mga yelo na bumubuo sa mga planetang ito ay mas marami kaysa sa mga metal at mga silikato na bumubuo sa mga planetang terestrial, na nagpapahintulot sa kanila na lumaki nang sapat upang makuha ang malalaking himpapawid ng idrohino at elyo, ang mga pinakamagaan at pinakamaraming elemento.<ref name="bennett_8.2" /> Nagbuklod-buklod ang mga natirang piraso na hindi kailanman magiging mga planeta sa mga rehiyon tulad ng [[sinturon ng asteroyd]], [[sinturon ng Kuiper]], at [[ulap na Oort]].<ref name="bennett_8.2" /> Sa loob ng 50 milyong taon, ang tindi at densidad ng idrohino sa gitna ng ''protostar'' ay naging sapat nang malaki upang masimulan nito ang termonukleyar na pagsasanib.<ref name="Yi2001">{{Cite journal |last1=Yi |first1=Sukyoung |last2=Demarque |first2=Pierre |last3=Kim |first3=Yong-Cheol |last4=Lee |first4=Young-Wook |last5=Ree |first5=Chang H. |last6=Lejeune |first6=Thibault |last7=Barnes |first7=Sydney |display-authors=3 |date=2001 |title=Toward Better Age Estimates for Stellar Populations: The ''Y''<sup>2</sup> Isochrones for Solar Mixture |journal=Astrophysical Journal Supplement |volume=136 |issue=2 |pages=417–437 |arxiv=astro-ph/0104292 |bibcode=2001ApJS..136..417Y |doi=10.1086/321795 |s2cid=118940644}}</ref> Habang nag-iipon ang elyo sa kaibuturan nito, lalong lumiliwanag ang Araw;<ref name=":4">{{Cite journal |last=Gough |first=D. O. |date=November 1981 |title=Solar Interior Structure and Luminosity Variations |url=https://archive.org/details/solar-physics_1981-11_74_1/page/21 |journal=Solar Physics |volume=74 |issue=1 |pages=21–34 |bibcode=1981SoPh...74...21G |doi=10.1007/BF00151270 |s2cid=120541081}}</ref> sa unang bahagi ng buhay ''main-sequence'' nito, ang liwanag ng Araw ay nasa 70% kaysa sa kung ano ito ngayon.<ref>{{Cite journal |last=Shaviv |first=Nir J. |date=2003 |title=Towards a Solution to the Early Faint Sun Paradox: A Lower Cosmic Ray Flux from a Stronger Solar Wind |journal=[[Journal of Geophysical Research]] |volume=108 |issue=A12 |page=1437 |arxiv=astroph/0306477 |bibcode=2003JGRA..108.1437S |doi=10.1029/2003JA009997 |s2cid=11148141}}</ref> Ang temperatura, bilis ng reaksyon, presyon, at densidad ay tumaas hanggang sa makamit ang ''hydrostatic equilibrium'': ang presyon na dulot ng init na sumasalungat sa puwersa ng grabidad. Sa puntong ito, naging bituing ''main-sequence'' ang Araw.<ref>{{Cite journal |last1=Chrysostomou |first1=A. |last2=Lucas |first2=P. W. |date=2005 |title=The Formation of Stars |url=https://archive.org/details/sim_contemporary-physics_january-february-2005_46_1/page/n29 |journal=[[Contemporary Physics]] |volume=46 |issue=1 |pages=29–40 |bibcode=2005ConPh..46...29C |doi=10.1080/0010751042000275277 |s2cid=120275197}}</ref> Nilikha ng hangin ng Araw ang ''[[heliosphere]]'' at tinangay ang natitirang gaas at alikabok mula sa ''protoplanetary disc'' patungo sa kalawakan.<ref name=":4" /> Kasunod ng pagwawaldas ng ''protoplanetary disc'', iminungkahi ng modelong Nice na ang mga pagtatagpong grabitasyonal sa pagitan ng mga planetasimal at ng mga higanteng planeta ay naging sanhi ng bawat isa na lumipat sa iba't-ibang mga daantala. Humantong ito sa dinamikong kawalang-tatag ng buong sistema, na nakakalat sa mga planetasimal at sa huli ay inilagay ang mga higanteng planeta sa kanilang kasalukuyang mga posisyon. Sa panahong ito, minungkahi ng ''grand tack hypothesis'' na ang isang huling papasok na paglipat ng Hupiter ay nagpakalat sa karamihan ng sinturon ng asteroyd, na humantong sa ''Late Heavy Bombardment'' ng mga planetang terestrial.<ref>{{cite journal |last1=Gomes |first1=R. |last2=Levison |first2=H. F. |last3=Tsiganis |first3=K. |last4=Morbidelli |first4=A. |year=2005 |title=Origin of the cataclysmic Late Heavy Bombardment period of the terrestrial planets |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-05-26_435_7041/page/466 |journal=Nature |volume=435 |issue=7041 |pages=466–469 |bibcode=2005Natur.435..466G |doi=10.1038/nature03676 |pmid=15917802 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last=Crida |first=A. |title=Reviews in Modern Astronomy: Formation and Evolution of Cosmic Structures |date=2009 |isbn=9783527629190 |volume=21 |pages=215–227 |chapter=Solar System Formation |bibcode=2009RvMA...21..215C |doi=10.1002/9783527629190.ch12 |arxiv=0903.3008 |s2cid=118414100}}</ref> === Sa kasalukuyan at sa hinaharap === Ang Sistemang Solar ay nananatili sa sa isang medyo matatag at dahan-dahang umuusbong na estado sa pamamagitan ng pagsunod sa mga nakahiwalay na ligiran na sumasailalim sa puwersa ng grabidad ng Araw.<ref>{{Cite journal |last1=Malhotra |first1=R. |last2=Holman |first2=Matthew |last3=Ito |first3=Takashi |date=Oktubre 2001 |title=Chaos and stability of the solar system |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2001-10-23_98_22/page/12342 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=98 |issue=22 |pages=12342–12343 |bibcode=2001PNAS...9812342M |doi=10.1073/pnas.231384098 |pmc=60054 |pmid=11606772 |doi-access=free}}</ref> Bagama't medyo matibay ang Sistemang Solar sa loob ng bilyun-bilyong taon, ito ay teknikal na magulo, at sa kalaunan ay maaaring magambala. May maliit na posibilidad na isa pang bituin ang dadaan sa Sistemang Solar sa susunod na ilang bilyong taon. Bagama't maaari nitong masira ang sistema at kalaunan ay humantong sa pagpapatalsik ng mga planeta, banggaan ng mga planeta, o mga planeta na tumatama sa Araw milyun-milyong taon ang makalipas, malamang na iiwan nito ang Sistemang Solar tulad sa ngayon.<ref>{{cite journal |last1=Raymond |first1=Sean |display-authors=etal |date=27 Nobyembre 2023 |title=Future trajectories of the Solar System: dynamical simulations of stellar encounters within 100 au |url=https://academic.oup.com/mnras/article/527/3/6126/7452883?login=false |url-status=live |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |volume=527 |issue=3 |pages=6126–6138 |arxiv=2311.12171 |bibcode=2024MNRAS.527.6126R |doi=10.1093/mnras/stad3604 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210152219/https://academic.oup.com/mnras/article/527/3/6126/7452883?login=false |archive-date=10 Disyembre 2023 |access-date=31 Agosto 2025 |doi-access=free}}</ref> [[File:Sun_red_giant.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sun_red_giant.svg|thumb|Ang kasulukuyang Araw kumpara sa pinakamataas na sukat nito sa yugtong ''red giant''.]] Magtatagal ng 10 bilyong taon ang yugtong ''main-sequence'' ng Araw, mula simula hanggang wakas, kumpara sa humigit-kumulang dalawang bilyong taon para sa lahat ng iba pang kasunod na mga yugto ng pinagsama-samang buhay bago maging retaso ang Araw.<ref name="mnras386_1">{{Cite journal |last1=Schröder |first1=K.-P. |last2=Connon Smith |first2=Robert |date=Mayo 2008 |title=Distant future of the Sun and Earth revisited |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |volume=386 |issue=1 |pages=155–163 |arxiv=0801.4031 |bibcode=2008MNRAS.386..155S |doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |doi-access=free |s2cid=10073988}}</ref> Mananatili sa kung ano ang Sistemang Solar ngayon hanggang sa mapalitan ang idrohino sa kaibuturan nito sa elyo, na magaganap nang humigit-kumulang 5 bilyong taon mula ngayon. Mamarkahan nitong ang pagtatapos ng yugtong ''main-sequence'' ng Araw. Sa oras na iyon, kukurot ang kaibuturan ng Araw sa ''hydrogen fusion'' na nagaganap sa kahabaan ng balat na nakapalibot sa elyong hindi gumagalaw, at ang enerhiyang nailalabas ay mas malaki kaysa sa kasalukuyan. Ang mga panlabas na patong ng Araw ay lalawak sa humigit-kumulang 260 beses sa kasalukuyang diyametro nito, at ang Araw ay magiging isang ganap na pulang higante. Dahil sa tumaas na ''surface area'' nito, ang ibabaw ng Araw ay magiging mas malamig (2,600 K (4,220 °F) sa pinakamalamig nito) kaysa sa kung ano ito noong bituing ''main-sequence'' pa lamang ito.<ref name="mnras386_1" /> Inaasahang mapapasingaw ng lumalawak na Araw ang Merkuryo gayundin sa Benus, at hindi na matitirahan ang Daigdig at Marte (maaaring sisirain din ang Daigdig).<ref>{{cite web |date=17 Mayo 2016 |title=Giant red stars may heat frozen worlds into habitable planets |url=https://science.nasa.gov/universe/exoplanets/giant-red-stars-may-heat-frozen-worlds-into-habitable-planets/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250824183233/https://science.nasa.gov/universe/exoplanets/giant-red-stars-may-heat-frozen-worlds-into-habitable-planets/ |archive-date=24 Agosto 2025 |access-date=31 Agosto 2025 |website=NASA Science |language=en}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Aungwerojwit |first1=Amornrat |last2=Gänsicke |first2=Boris T |last3=Dhillon |first3=Vikram S |last4=Drake |first4=Andrew |last5=Inight |first5=Keith |last6=Kaye |first6=Thomas G |last7=Marsh |first7=T R |last8=Mullen |first8=Ed |last9=Pelisoli |first9=Ingrid |last10=Swan |first10=Andrew |display-authors=3 |date=2024 |title=Long-term variability in debris transiting white dwarfs |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |volume=530 |issue=1 |pages=117–128 |arxiv=2404.04422 |doi=10.1093/mnras/stae750 |doi-access=free}}</ref> Sa kalaunan, magiging sapat na mainit ang kaibuturan ng Araw para sa ''helium fusion''; magsusunog ng elyo ang Araw sa isang bahagi ng oras na sinunog nito ang idrohino sa kaibuturan. Hindi sapat ang laki ng Araw upang simulan ang pagsasanib ng mas mabibigat na elemento, at ang mga reaksyong nuklear sa kaibuturan nito ay bababa. Ang mga panlabas na patong nito ay iluluwa sa kalawakan, na mag-iiwan ng isang siksik na puting unano, kalahati ng orihinal na bigat ng Araw ngunit kasinlaki lamang ng Daigdig.<ref name="mnras386_1" /> Ang mga nailuwang mga panlabas na patong ay maaaring bumuo ng isang ''planetary nebula'', na magbabalik ng ilan sa mga materyal na bumubuo sa Araw{{snd}}ngunit ngayon ay pinayaman ng mas mabibigat na elemento tulad ng [[karbon]] – sa ''interstellar medium''.<ref>{{Cite web |title=Planetary Nebulas |url=https://www.cfa.harvard.edu/research/topic/planetary-nebulas |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240406205913/https://www.cfa.harvard.edu/research/topic/planetary-nebulas |archive-date=6 Abril 2024 |access-date=31 Agosto 2025 |website=cfa.harvard.edu |publisher=Harvard & Smithsonian Center for Astrophysics |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Gesicki |first1=K. |last2=Zijlstra |first2=A. A. |last3=Miller Bertolami |first3=M. M. |date=7 Mayo 2018 |title=The mysterious age invariance of the planetary nebula luminosity function bright cut-off |url=https://www.nature.com/articles/s41550-018-0453-9.epdf?sharing_token=XozRTVzMDBR74HQBj2lbV9RgN0jAjWel9jnR3ZoTv0OzwWt8mLOdVW4Y_YiE39Le3Xp-8zVx5tUnLpAORu5j1mnJNZpxp_fWsbZgn60hEE3IHsu89UrtgD6uRRVi7jD74SBwEYsmB2RyB2RCfRqLbLr5EqTy1-rK2KrrLO-TxuHwLmapWXxYkuOn5Rgut4w4JuE1XKNeJeRNDNx_0juT0bPlXn9WB29_BzKx1pGlzEXtR677aZ3SUe5um8epWM4PgYT-VDXR6Jevm-M9SDszF4a2eWOeV0CdynDONJuE1n37sanK9itS1edHH_xrybrldJgWdACO4sxHnFn3DHdB0Q== |url-status=live |journal=Nature Astronomy |volume=2 |issue=7 |pages=580–584 |arxiv=1805.02643 |bibcode=2018NatAs...2..580G |doi=10.1038/s41550-018-0453-9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116173409/https://www.nature.com/articles/s41550-018-0453-9.epdf?sharing_token=XozRTVzMDBR74HQBj2lbV9RgN0jAjWel9jnR3ZoTv0OzwWt8mLOdVW4Y_YiE39Le3Xp-8zVx5tUnLpAORu5j1mnJNZpxp_fWsbZgn60hEE3IHsu89UrtgD6uRRVi7jD74SBwEYsmB2RyB2RCfRqLbLr5EqTy1-rK2KrrLO-TxuHwLmapWXxYkuOn5Rgut4w4JuE1XKNeJeRNDNx_0juT0bPlXn9WB29_BzKx1pGlzEXtR677aZ3SUe5um8epWM4PgYT-VDXR6Jevm-M9SDszF4a2eWOeV0CdynDONJuE1n37sanK9itS1edHH_xrybrldJgWdACO4sxHnFn3DHdB0Q== |archive-date=16 Enero 2024 |access-date=31 Agosto 2025 |hdl=11336/82487 |s2cid=256708667}}</ref> ==Komposisyon== [[Talaksan:Size planets comparison.jpg|thumb|Ang mga planeta sa sistemang solar]] Bagamat madalas ding gamitin ang salitang "sistemang solar" upang tumukoy sa iba pang mga [[sistemang planetaryo]]ng natuklasan sa mga bituin, ang tamang gamit nito ay sa sistemang kinabibilangan ng Daigdig. Hango ang salitang "solar" mula sa ''Sol'' na siyang pangalan ng Araw sa [[wikang Latin]], kaya't marapat na gamitin lamang ang katawagang ito sa sistemang nabuo sa grabitasyon ng Araw. Kapag pinag-uusapan ang iba pang sistemang planetaryo, mas mabuting gamitin ang pangalan ng pangunahing bituin bilang kapalit ng pangalan ng Araw. Halimbawa, ang "sistemang [[Pollux]]" o "sistemang [[51 Pegasi]]" upang tumukoy sa mga bituin nito kasama ang mga planetang lumiligid dito. Sa ngayon, umaabot na sa 200 ang bilang ng mga planetang natatagpuan sa ibang bituin. ==Araw== [[Talaksan:The Sun in white light.jpg|upright|thumb|Ang Araw (Sun)]] {{See also|Araw (astronomiya)}} Ang araw ay ang nag-iisang [[bituin]] sa kalagitnaan ng sistemang solar na ay nililibotan ng walong planeta, kasama na ang "Daigdig" (''Earth''), Ang enerhiyang nagmumula sa anyong ilaw at init na nagmumula rito. {{clear}} ==Buwan (Earth)== [[Talaksan:FullMoon2010.jpg|upright|thumb|Ang buwan ng [[Mundo]] (planetang Earth).]] {{See also|Buwan (astronomiya)}} Ang mga planeta ng Sistemang Solar at malamang ay mga unanong planeta ay inikutan ng hindi bababa sa 219 natural na satellite o buwan. [[Talaksan:Small bodies of the Solar System.jpg|thumb|upright=1.5|Ilang mga buwan, maliliit na planeta at mga kometa sa Sistemang Solar.]] [[Talaksan:Moons of solar system v7.jpg|thumb|upright=1.5|Ilang buwan sa Sistemang Solar.]] [[Talaksan:Moons vs time.SVG|thumb|upright=1.5|Bilang ng mga buwan sa planetang solar na natutuklasan kada taon hangang 2019]] Ang [[Mercury (planet)|Mercury]] na pinakamaliit at pinakaloob na planeta sa Sistemang Solar ay walang buwan.<ref name="mercury_no_moons">{{cite journal | bibcode=2007P&SS...55.2037W | title=A search for natural satellites of Mercury | last=Warell | first=J. |author2=Karlsson, O. | date=2007 | journal=Planetary and Space Science | volume=55 | issue=14 | pages=2037–2041 | doi=10.1016/j.pss.2007.06.004}}</ref> Ang [[Venus]] ay walang buwan.<ref name="venus_no_moons">{{cite web | url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/venus/moons | title=Solar System Exploration: Planets: Venus: Moons | publisher=NASA | access-date=16 March 2008 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160211051705/http://solarsystem.nasa.gov/planets/venus/moons | archive-date=11 February 2016}}</ref> Ang [[Mundo]](Earth) ay may isang buwan. Ang [[Mars]] ay may dalawang buwan: ang [[Phobos]] at [[Deimos]].<ref name="mars_limit">{{cite journal | title=A Survey for Outer Satellites of Mars: Limits to Completeness | url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2004-11_128_5/page/2542 | first=Scott | last=Sheppard |display-authors=etal | date=2004 | doi=10.1086/424541 | journal=The Astronomical Journal | volume=128 | issue=5 | pages=2542–2546 | arxiv=astro-ph/0409522 | bibcode=2004AJ....128.2542S| s2cid=45681283 }}</ref> Ang [[Jupiter]] ay may 80 buwan. Ang [[Saturn]] ay may 83 buwan na walang alam na orbito. Kabilang dito ang [[Titan]] na ikalawang pinakamalaking buwan sa Sistemang Solar. Ang [[Uranus]] ay may 27 buwan. Ang [[Neptune]] ay may 14 buwan na ang pinakamalaki ang [[Triton]]. Ang [[Pluto]] na isang [[unanong planeta]] ay may 5 buwan. Ang pinakamalaki rito ang [[Charon]]. Sa mga unanong planeta, ang Ceres ay walang buwan. : {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Bilang ng mga buwan |- ! width=120 | Planeta ! width=70 | [[Mercury (planet)|Mercury]] ! width=70 | [[Benus (planeta)|Venus]] ! width=70 | [[Daigdig|Earth]] ! width=70 | [[Marte (planeta)|Mars]] ! width=70 | [[Hupiter (planeta)|Jupiter]] ! width=70 | [[Saturno (planeta)|Saturn]] ! width=70 | [[Urano|Urnaus]] ! width=70 | [[Neptuno (planeta)|Neptune]] |- | Bilang ng mga buwan | 0 | 0 | [[Moon|1]] | [[Moons of Mars|2]] | [[Moons of Jupiter|80]] | [[Moons of Saturn|83]] | [[Moons of Uranus|27]] | [[Moons of Neptune|14]] |} : {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! width=120 | (Posibleng unano) ! width=70 | [[Ceres (dwarf planet)|Ceres]] ! width=70 | {{dp|Orcus}} ! width=70 | [[2003 AZ84|2003 AZ<sub>84</sub>]] ! width=70 | [[Pluto]] ! width=70 | {{dp|Ixion}} ! width=70 | {{dp|Salacia}} ! width=70 | [[2002 MS4|2002 MS<sub>4</sub>]] ! width=70 | [[Haumea]] ! width=70 | {{dp|Quaoar}} ! width=70 | [[Makemake|Make-<br />make]] ! width=70 | {{dp|Varda}} ! width=70 | [[2002 AW197|2002 AW<sub>197</sub>]] ! width=70 | [[2013 FY27|2013 FY<sub>27</sub>]] ! width=70 | [[225088 Gonggong|Gong-<br />gong]] ! width=70 | [[Eris (dwarf planet)|Eris]] ! width=70 | {{dp|Sedna}} |- | {{nowrap|Bilang ng mga buwan}} | 0 | [[Vanth (moon)|1]] | 1 | [[Moons of Pluto|5]] | 0 | [[Actaea (moon)|1]] | 0 | [[Moons of Haumea|2]] | [[Weywot (moon)|1]] | [[S/2015 (136472) 1|1]] | [[Ilmarë (moon)|1]] | 0 | 1 | [[Xiangliu (moon)|1]] | [[Dysnomia (moon)|1]] | 0 |} ==Panloob na mga planeta== [[Talaksan:Telluric planets size comparison.jpg|thumb|Ang mga terrestrayal na mga panloob na planeta sa sistemang solar]] Ang mga "Inner planets" nakacompurmiso sa isang rehiyon ito ay mga tinatawag na mga terrestriyal mga planeta na napapalibutan ng asteriod belt, Ay binubuo ng mga metal at mga bagay, Ang mga inner planets ay malapit sa Araw (''Sun''), Ito ay may layong 5 AU (750 milyon km; 460 milyon mi). ===1. Merkuryo=== [[Talaksan:Mercury in color - Prockter07-edit1.jpg|upright|thumb|Ang Merkuryo (Mercury)]] {{See also|Merkuryo (planeta)}} Ang merkuryo ay isang planeta sa sistemang solar ay ang ika-una at pinaka-maliit sa walong planeta, Ipinangalan ito sa Romanong diyos na si Merkuryo. {{clear}} ===2. Benus=== [[Talaksan:PIA23791-Venus-NewlyProcessedView-20200608.jpg|upright|thumb|Ang Benus (Venus)]] {{See also|Benus (planeta)}} Ang benus ay ang ikalawa at tinaguriang pinakamiit sa walong planeta, dahil sa inilalabas nitong "green house effect" na natatabunan mula sa mababang lebel ng ulap, Nahigitan nito ang planetang Merkuryo na ika-una na katabi mula sa ''Araw'', Pinangalanan mula sa diyosa ng pag-ibig at kagandahan ng mga Romano. {{clear}} ===3. Mundo (Earth)=== [[Talaksan:Earth as seen from space.jpg|upright|thumb|Ang Daigdig (Earth)]] {{See also|Daigdig}} Ang [[mundo]] (''earth'') ay ikatlong planeta na umiinog sa gitnang [[bituin]] na ''Araw'' ng sistemang solar, Ang buhay at mayrong mga namumuhay na organismo, kasama nito ang "Buwan" sa pag-ikot sa rehiyon ng "frost line". {{clear}} ===4. Marte=== [[Talaksan:OSIRIS Mars true color.jpg|upright|thumb|Ang Marte (Mars)]] {{See also|Marte}} Ang Marte o Mars ay ang ikaapat at mapulang planeta, dito matatagpuan ang pinakamataas na bundok sa sistemang solar ang "Olympus Mons", ito ay may kasakasamang dalawang siluna ito ang "Phobos" at "Deimos", Ang Mars ay kasinglaki ng kontinente ng [[Aprika]] na makikita sa Daigdig. {{clear}} ==Panlabas na mga planeta== Ang "outer region planets" o "giant planets" sa ''sistemang solar'' ay nagtataglay ng maraming siluna (buwan) at nag lalabas ng gas, ammonia, yelo at diyamante, Ang planetang Hupiter ay ang pinakamalaki sa 8 walong planeta, na siyang nagbabalanse ng puwersa sa pagitan ng Saturno, Marte at Benus ng asteriod belt mula sa kabilang rehiyon na terrestrayal planeta at frost line. ===5. Hupiter=== [[Talaksan:Jupiter and its shrunken Great Red Spot.jpg|upright|thumb|Ang Hupiter (Jupiter)]] {{See also|Hupiter (planeta)}} Ang Hupiter ay ang ikalima at pinakamalaking planeta na nasa loob ng ''sistemang solar'' na nasa pagitan ng mga planetang Saturno at Marte. Ang hupiter ang siyang kumokontrol sa puwersa ng mga planetang Marte at Benus mula sa pag-inog nito sa gitnang ''Araw''. Ang planeta ay mayroong mga malalaking bagyo mula sa apat na singsing nito at nagtataglay ng gas. {{clear}} ===6. Saturno=== [[Talaksan:Top view of the rings of Saturn by Cassini - October 10, 2013.jpg|upright|thumb|Ang Saturno (Saturn)]] {{See also|Saturno (planeta)}} Ang Saturno ay ang ika-anim na planeta sa sistemang solar ito ay mga katabi ng planetang Hupiter at Urano, Ang saturn ay ang tinaguriang the "Jewel Planet of the Solar System" dahil sa taglay nitong nakapalibot na singsing, ito ay napapalibotan ng mga walong siluna ang mga: Mimas, Enceladus, Tethys, Dione, Rhea, Titan, Hyperion, Lapetus. {{clear}} ===7. Urano=== [[Talaksan:Uranus true colour.jpg|upright|thumb|Ang Urano (Uranus)]] {{See also|Urano}} Ang Urano o uranus ay ang ika pitong planeta sa loob ng sistemang solar at Jovian planets, ito ay nagtataglay ng ammonia, yelo at masangsang na amoy, may mga ilang pag-ulan ng diyamante, ito ay katabi ng mga planetang Saturno at Neptuno, kasama ng "uranus" ang limang siluna (buwan) sa pag-inog nito ito ang mga: Miranda, Ariel, Umbriel, Titana at Oberon. {{clear}} ===8. Neptuno=== [[Talaksan:Neptune - Voyager 2 (29347980845) flatten crop.jpg|upright|thumb|Ang Neptuno (Neptune)]] {{See also|Neptuno}} Ang Neptuno o neptune ay ang ika walong planeta sa loob ng sistemang solar at Jovian planets, ito ay ang pinakamalayo at dulong planeta maliban sa planetang Pluto na sa ika-siyam na puwesto, Ang Neptuno ay ipinangalan sa Diyos ng dagat ng mga [[Romano]]. Ang kasamang siluna (buwan) nito sa pag-inog ay ang Triton. {{clear}} ==Kuiper belt== Ang mga planeta sa "kuiper belt" o napapaloob sa "trans-Neptunian region" kabilang ang planetang Pluto at Ceres na tinaguriang mga "dwarf planet". ===9. Pluto=== {{See also|Pluto}} Ang Pluto ay ang pinakamaliit na planeta mula sa planetang Merkuryo, Ang "pluto" ay ang ika-siyam na planeta na nakapaloob sa sistemang solar, ngunit hindi nabibilang sa bilang ng walong planeta. kasama ng Pluto ang Ceres sa dwarf planets. {{clear}} ==Tingnan din== *[[Eksoplaneta]] *[[Uniberso]] *[[Araw (astronomiya)]] *[[Bituin]] *[[Pagtuklas at paggalugad ng Sistemang Solar]] == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Mga panlabas na kawing == * [http://www.exoplanet.eu/ Talaan ng mga sistema ng mga bituin] na pinananatili ng ''Observatoire de Paris'' sa pangunguna ni Jean Schneider ng ''Laboratoire de l'Univers et de ses Théories''. {{Solar system table}} {{Earth}} [[Kategorya:Sistemang Solar|*]] [[Kategorya:Mga sistemang planetaryo]] mq30iwt561p0ipkawgb4pji2gtm9vuh 0 20049 2221274 2220806 2026-08-22T00:40:17Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 3 books for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221274 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{MOS|date=Mayo 2024}} {{cleanup|date=Mayo 2024|reason=Kailangan ayusin ang pagkakasulat at balarila. Kailangan din isalin ang mga banyagang salita.}} }} {{Evolutionary biology}} Ang '''Kasunlaran''', '''pag-unlad''', o '''ebolusyon''' ay ang pagbabago sa mga [[pagmamana ng mga katangian|namamanang katangian]] ng mga [[populasyon|tipon]] ng organismo sa loob ng mga sunod-sunod na henerasyon sa paglipas ng mahabang panahon. Ang '''kasunlaran''' ang paliwanag na tinatanggap sa [[agham]] ng paglitaw ng mga magkakaiba ngunit magkakaugnay na mga anyo ng buhay sa mundo.<ref>{{cite journal | url = http://nihrecord.od.nih.gov/newsletters/2006/07_28_2006/story03.htm | last = Delgado | first = Cynthia | title = Finding evolution in medicine | journal = NIH Record | volume = 58 | issue = 15 | accessdate = 2007-10-22 | date = 2006-07-28 | format = hmtl | ref = harv | archive-date = 2008-11-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081122022815/http://nihrecord.od.nih.gov/newsletters/2006/07_28_2006/story03.htm | url-status = dead }}</ref><ref name="dover_pg83">[[Wikisource:Kitzmiller v. Dover Area School District/4:Whether ID Is Science#Page 83 of 139|Ruling, Kitzmiller v. Dover page 83]]</ref> Ang sentral na ideya ng kasunlarang biyolohikal ay ang lahat ng mga anyo ng buhay sa mundo ay nagsasalo ng isang pinagmulang [[karaniwang ninuno]]. Ito ay nangangahulugang ang mga organismo mula sa mga tao, ibon, mga [[balyena]] at hanggang sa mga halaman ay mga magkakamag-anak. Ang karaniwang ninuno na ito ay nagsanga o naghiwalay sa iba't ibang mga [[species]](espesye) sa pangyayaring tinatawag na [[speciation]]. Sa paglipas ng mahabang panahon, ang kasunlaran ay lumikha at kasalukuyan pa ring lumilikha ng mga pagbabago at mga iba't ibang espesye sanhi ng mga pagbabagong pangkasunlaran na [[natural na seleksiyon]], [[mutasyon]], [[daloy ng gene]], at [[genetic drift]].<ref>{{cite web |url=http://evolution.berkeley.edu/evosite/evo101/VSpeciation.shtml |title=Speciation |access-date=2013-06-20 |archive-date=2014-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606045646/http://evolution.berkeley.edu/evosite/evo101/VSpeciation.shtml |url-status=dead }}</ref> Si [[Charles Darwin]] ang unang bumuo ng argumentong siyentipiko para sa teoriya ng kasunlaran sa pamamagitan ng [[natural na seleksiyon]].<ref name="Lewontin70">{{cite journal |last1 = Lewontin |first1 = R. C. |title = The units of selection |journal = Annual Review of Ecology and Systematics |year = 1970 |volume = 1 |pages = 1–18 |jstor = 2096764 |doi = 10.1146/annurev.es.01.110170.000245 }}</ref><ref name="On The Origin of Species">{{cite book |last1 = Darwin |first1 = Charles |title = On The Origin of Species |chapter = XIV |year = 1859 |page = 503 |url = http://en.wikisource.org/wiki/On_the_Origin_of_Species_(1859)/Chapter_XIV |isbn = 0-8014-1319-2 }}</ref> Ang kasunlaran sa pamamagitan ng natural na seleksiyon ay hinahango mula sa tatlong mga katotohanan tungkol sa mga populasyon: # ang mas maraming supling ng organismo ay malilikha kesa sa posibleng makapagpatuloy na mabuhay, # may pagkakaiba iba sa mga katangian sa pagitan ng mga indibidwal sa isang populasyon. Ang ilan sa mga pagkakaibang ito ay maaaring gumawa sa isang organismo na mas mahusay na makapagpapatuloy at makapagpaparami kesa sa ibang organismo na walang katangian nito sa isang partikular na kapaligiran # ang mga iba ibang katangiang ito ay namamana. Dahil dito, kapag ang mga kasapi ng isang populasyon ay namatay, ang mga ito ay pinapalitan ng mga supling o inapo na mas mahusay na nakaangkop na makapagpatuloy at makapagparami sa kapaligirang pinangyarihan ng natural na seleksiyon. Ang [[natural na seleksiyon]] ang tanging alam na sanhi ng [[pag-aangkop]](''adaptation'') ngunit hindi ang tanging sanhi ng kasunlaran. Ang iba pang mga hindi-pag-aangkop na sanhi ng kasunlarn ay kinabibilangan ng [[mutasyon]] at [[genetic drift]].<ref name="Kimura M 1991 367–86">{{cite journal |author = Kimura M |title = The neutral theory of molecular evolution: a review of recent evidence |url = http://www.jstage.jst.go.jp/article/jjg/66/4/66_367/_article |journal = Jpn. J. Genet. |volume = 66 |issue = 4 |pages = 367–86 |year = 1991 |pmid = 1954033 |doi = 10.1266/jjg.66.367 |ref = harv |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2008-12-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081211132302/http://www.jstage.jst.go.jp/article/jjg/66/4/66_367/_article |url-status = dead }}</ref> Ang buhay sa [[daigdig]] ay [[abiohenesis|nagsimula]] at pagkatapos ay nagsunlad mula sa [[huling pangkalahatang ninuno|pangkalahatang karaniwang ninuno]] sa tinatayang 3.7 bilyong mga taon ang nakalilipas. Ang paulit ulit na [[espesiasyon]] at [[anahenesis|diberhensiya]] ng buhay ay maaaring mahango mula sa magkasalong mga hanay ng mga katangiang [[biokemika]]l at [[morpolohiya|morpolohikal]] o sa pamamagitan ng pinagsasaluhang mga sekwensiya ng [[DNA]]. Ang mga katangiang [[homolohiya (biolohiya)|homolohosong]] ito at mga sekwensiya ng [[DNA]] ay mas magkatulad sa mga espesyeng nagsasalo ng isang mas kamakailang karaniwang ninuno at maaaring gamitin upang magsagawa ng [[pilohenetika|rekonstruksiyon]] ng [[puno ng buhay (biolohiya)|mga kasaysayang ebolusyonaryo]] gamit ang parehong mga umiiral na espesye at ang [[fossil record]].<ref name="Cracraft05">{{cite book | editor1-last=Cracraft | editor1-first=J. | editor2-last=Donoghue | editor2-first=M. J. |title = Assembling the tree of life |publisher = Oxford University Press |year = 2005 |page = |isbn = 0-19-517234-5 |url = http://books.google.ca/books?id=6lXTP0YU6_kC&printsec=frontcover&dq=Assembling+the+tree+of+life#v=onepage&q&f=false | pages=576}}</ref> Isinasaad din sa teoriyang ito na ang [[huling karaniwang ninuno ng tao at chimpanzee|isang espesye ng mga Aprikanong Ape]] ang pinagsasaluhang ninuno ng mga [[tao]], [[chimpanzee]] at [[bonobo]].<ref name="pmid9847414">{{cite journal |author=Arnason U, Gullberg A, Janke A |title=Molecular timing of primate divergences as estimated by two nonprimate calibration points |journal=J. Mol. Evol. |volume=47 |issue=6 |pages=718–27 |year=1998 |month=December |pmid=9847414 |doi= 10.1007/PL00006431|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1998-12_47_6/page/718}}</ref> Sa simula nang ika-20 siglo, ang [[henetika]] [[modernong ebolusyonaryong sintesis|ay isinama]] sa teoriyang ebolusyon ni Darwin sa pamamagitan ng [[natural na seleksiyon]] sa pamamagitan ng displinang [[henetikang populasyon]]. Ang ebolusyon ay sinusuportahan ng mga ebidensiya at mga obserbasyon sa mga larangan ng [[biyolohiya]] na [[biyolohiyang molekular]], [[henetika]] gayundin sa [[paleontolohiya]], [[antropolohiya]] at iba pa.<ref>{{Cite web |title=IAP Statement on the Teaching of Evolution |url=http://www.interacademies.net/10878/13901.aspx |access-date=2011-11-04 |archive-date=2011-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717190031/http://www.interacademies.net/10878/13901.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.paleosoc.org/evolutioncomplete.htm |title=The Paleontological Society Position Statement: Evolution |access-date=2013-06-19 |archive-date=2013-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513045709/http://paleosoc.org/evolutioncomplete.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nabt.org/websites/institution/?p=92 |title=National Association of Biology Teachers Position Statement on Teaching Evolution |access-date=2013-06-19 |archive-date=2015-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916020337/http://www.nabt.org/websites/institution/?p=92 |url-status=dead }}</ref> Ang kasunlaran ay nilalapat sa iba't ibang mga larangan ng agham kabilang ang [[henetika]], [[neurosiyensiya]], [[ekonomika]], [[bioimpormatika]], [[medisina]], [[agrikultura]], [[agham pangkompyuter]], [[sikolohiya]], [[antropolohiya]] at iba pa. == Charles Darwin == Ang mungkahing ang isang uri ng hayop ay maaaring magmula sa isang hayop ng iba pang uri ay bumabalik sa unang mga pilosopong Griyego gaya nina [[Anaximander]] at [[Empedocles]].<ref name="Kirk1">{{cite book |last1 = Kirk |first1 = Geoffrey |last2 = Raven |first2 = John |last3 = Schofield |first3 = John |title = The Presocratic Philosophers: A Critical History with a Selection of Texts |edition=3rd |publisher = The University of Chicago Press |location = Chicago |year = 1984a |isbn = 0-521-27455-9 |pages=100–142}}</ref><ref name="Kirk2">{{cite book |last1 = Kirk |first1 = Geoffrey |last2 = Raven |first2 = John |last3 = Schofield |first3 = John |title = The Presocratic Philosophers: A Critical History with a Selection of Texts |edition=3rd |publisher = The University of Chicago Press |location = Chicago |year = 1984b |isbn = 0-521-27455-9 |pages=280–321}}</ref> Salungat sa mga pananaw na [[materyalismo|materyalistikong]] ito, naunawaan ni [[Aristoteles]] na ang lahat ng mga natural na bagay hindi lamang ng mga nabubuhay na bagay bilang hindi perpektong mga [[aktuwalidad|aktuwalisasyon]] ng iba't ibang uri ng mga nakatakdang natural na posibilidad na kilala bilang [[teoriya ng mga anyo]], [[idealismo|mga ideya]] at "species".<ref name="Torrey37">{{cite journal | last1 = Torrey | first1 = Harry Beal | last2 = Felin | first2 = Frances | title = Was Aristotle an evolutionist? | url = https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1937-03_12_1/page/1 | journal = The Quarterly Review of Biology | year = 1937 | month = March | volume = 12 | issue = 1 | pages = 1–18 | jstor = 2808399 | doi = 10.1086/394520 }}</ref><ref name="Hull67">{{cite journal | last1=Hull | first1=D. L. | year=1967 | title=The metaphysics of evolution | journal=The British Journal for the History of Science | volume=3 | issue=4 | pages=309–337 | jstor=4024958 | doi=10.1017/S0007087400002892}}</ref> Ito ay bahagi ng pagkaunawang [[teleohikal]] ni Aristoteles na ang lahat ng mga bagay ay may nilalayong papel na ginagamitan sa isang kaayusang kosmiko ng [[diyos]]. Ang manunula at pilosopong Romano na si [[Lucretius]] ay nagmungkahi ng posibilidad ng mga pagbabagong pagkakasunlad ng mga organismo.<ref name=Carus2011>Carus TL (2011) ''De Rerum Natura''. New York, NY: Nabu Press.</ref> Ang mga iba ibang uri ng ideyang ito ay naging pamantayang pagkaunawa sa mga [[Gitnang Panahon]] at isinama sa pag-aaral ng mga [[Kristiyano]] ngunit hindi hiningi ni Aristoteles na ang lahat ng mga tunay na uri ng hayop ay tumutugon ng isa-sa-isa na may eksaktong mga anyong [[metapisikal]] at spesipikong nagbigay ng mga halimbawa kung paanong ang mga bagong uri ng mga nabubuhay na bagay ay umiiral.<ref>Mason, ''A History of the Sciences'' pp 43–44</ref> Noong ika-17 siglo, ang pakikitungo ni Aristoteles ay itinakwil ng bagong ''[[pamamaraang siyentipiko]]'' ng modernong agham at naghanap ng mga paliwanag ng natural na phenomena sa mga termino ng mga batas ng kalikasan na pareho para sa lahat ng mga nakikitang bagay at hindi nangangailangang magpalagay ng anumang itinakdang mga kategoryal natural o anumang mga kaayusang kosmiko ng diyos. Gayunpaman, ang pakikitungong ito ay mabagal na maitatag sa mga agham biolohiko at naging huling matibay na posisyon ng konsepto ng mga nakatakdang uring natural. Ginamit ni [[Johan Ray]] ang isa sa nakaraang mas pangkalahatang termino para sa mga nakatakdang uring natural na "species" upang ilapat sa mga uring hayop at halaman ngunit hindi tulad ni Aristoteles, kanyang striktong tinukoy ang bawat uri ng mga nabubuhay na bagay bilang espesye at nagmungkahing ang bawat espesye ay maaaring mailarawan ng mga katangian na nagpaparami sa sarili nito sa bawat henerasyon.<ref>Mayr ''Growth of biological thought'' p256; original was Ray, ''History of Plants''. 1686, trans E. Silk.</ref> Ang mga espesyeng ito ay inangking dinisenyo ng [[Diyos]] ngunit nagpapakita ng mga pagkakaiba na sanhi ng mga lokal na kondisyon. Nakita rin ng biolohikong klasipikasyon na ipinakilala ni [[Carolus Linnaeus]] noong 1735 ang espesye bilang nakatakda ayon sa mga plano ng diyos.<ref>{{cite web|url=http://www.ucmp.berkeley.edu/history/linnaeus.html|title=Carl Linnaeus - berkeley.edu|accessdate=11 Pebrero 2012}}</ref> [[Talaksan:Charles Darwin aged 51.jpg|220px|thumb|Noong 1842, isinulat ni [[Charles Darwin]] ang unang guhit ng naging ''[[On the Origin of Species]]''.<ref name="Darwin09">{{cite book |last1 = Darwin |first1 = F. |title = The foundations of the origin of species, a sketch written in 1942 by Charles Darwin |year = 1909 |publisher = Cambridge University Press |page = 53 |url = http://darwin-online.org.uk/pdf/1909_Foundations_F1555.pdf |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2012-05-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120516200017/http://darwin-online.org.uk/pdf/1909_Foundations_F1555.pdf |url-status = dead }}</ref>]] Ang mga ibang naturalista sa panahong ito ay nagpalagay ng pagbabagong pangkasunlad ng espesye sa paglipas ng panahon ayon sa mga natural na batas. Isinulat ni [[Maupertius]] noong 1751 ang mga natural na pagbabago na nagyayari sa reproduksiyon at nagtitipon sa loob ng maraming mga henerasyon upang lumikha ng bagong espesye.<ref>Bowler, Peter J. 2003. ''Evolution: the history of an idea''. Berkeley, CA. p73–75</ref> Iminungkahi ni [[Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon|Buffon]] ang espesye ay maaaring mag-[[dehenerasyon|dehenera]] sa iba't ibang mga organismo at iminungkahi ni [[Erasmus Darwin]] na ang lahat ng may mainit na dugong mga hayop ay nagmula sa isang mikro-organismo o ("filament").<ref>{{cite web|url=http://www.ucmp.berkeley.edu/history/Edarwin.html|title=Erasmus Darwin - berkeley.edu|accessdate=11 Pebrero 2012}}</ref> Ang unang buong umunlad na skema ng kasunlaran ang teoriyang [[transmutasyon]] ni [[Lamarck]] noong 1809 <ref name=Lamarck1809>Lamarck (1809) Philosophie Zoologique</ref> na nakakita ng kusang loob na paglikha ng patuloy na paglilikha ng mga simpleng anyo ng buhay na umunlad sa may mas malaking pagiging komplikado na kahilera ng mga lipi na may likas na kagawiang pagpapatuloy at sa isang lokal na lebel, ang mga liping ito ay umangkop sa kapaligiran sa pamamagitan ng pagmamana ng mga pagbabago na sanhi ng paggamit o hindi paggamit sa mga magulang.<ref name="Margulis91" /><ref name="Gould02">{{cite book | last = Gould | first = S.J. | authorlink = Stephen Jay Gould | title = [[The Structure of Evolutionary Theory]] | publisher = Belknap Press ([[Harvard University Press]]) | location = Cambridge | year = 2002 | isbn = 978-0-674-00613-3 | ref = harv }}</ref> (Ang huling proseso ay kalaunang tinawag na [[Lamarckismo]]).<ref name="Margulis91">{{cite book | last1 = Margulis | first1 = Lynn | last2 = Fester | first2 = René | title = Symbiosis as a source of evolutionary innovation: Speciation and morphogenesis | publisher = The MIT Press | year = 1991 | page = 470 | isbn = 0-262-13269-9 | url = http://books.google.ca/books?id=3sKzeiHUIUQC&pg=PA162&dq=inauthor:%22Lynn+Margulis%22+lamarck#v=onepage&q=inauthor%3A%22Lynn%20Margulis%22%20lamarck&f=false }}</ref><ref name="ImaginaryLamarck">{{cite book |last = Ghiselin |first = Michael T. |authorlink = Michael Ghiselin|publication-date = September/Oktubre 1994 |contribution = Nonsense in schoolbooks: 'The Imaginary Lamarck'|contribution-url =http://www.textbookleague.org/54marck.htm |title = The Textbook Letter |publisher = The Textbook League |url = http://www.textbookleague.org/ |accessdate = 23 Enero 2008 }}</ref><ref>{{cite book |last = Magner |first = Lois N. |title = A History of the Life Sciences |edition = Third |publisher = [[Marcel Dekker]], [[CRC Press]] |year = 2002 |isbn = 978-0-203-91100-6 |url = http://books.google.com/?id=YKJ6gVYbrGwC&printsec=frontcover#v=onepage&q }}</ref><ref name="Jablonka07">{{cite journal |last1 = Jablonka |first1 = E. |last2 = Lamb |first2 = M. J. |year = 2007 |title = Précis of evolution in four dimensions |journal = Behavioural and Brain Sciences |volume = 30 |pages = 353–392 |doi = 10.1017/S0140525X07002221 |url = http://journals.cambridge.org/download.php?file=%2FBBS%2FBBS30_04%2FS0140525X07002361a.pdf&code=eb63ecba4b606e8e388169c5ae3c5095 |issue = 4 |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2013-05-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130527003141/http://journals.cambridge.org/download.php?file=%2FBBS%2FBBS30_04%2FS0140525X07002361a.pdf&code=eb63ecba4b606e8e388169c5ae3c5095 |url-status = dead }}</ref> Ang mga ideyang ito ay kindonena ng establisyimentong mga naturalista bilang haka haka na walang mga suportang [[empirikal]]. Sa partikular, iginiit ni [[Georges Cuvier]] na ang espesye ay hindi magkaugnay at nakatakda na ang mga pagkakatulad nito ay nagpapakita ng disenyo ng diyos para sa mga pangangailangang pang-tungkulin. Samantala, ang mga ideya ni Raye ng isang mabuting disenyo ay pinaunlad ni [[William Paley]] sa isang [[natural na teolohiya]] na nagmungkahi ng mga komplikadong pag-aangkop bilang ebidensiya ng disenyo ng diyos at ito ay hinanggan ni Charles Darwin.<ref name="Darwin91">{{cite book | editor1-last=Burkhardt | editor1-first=F. | editor2-last=Smith | editor2-first=S. |year = 1991 |title = The correspondence of Charles Darwin |volume = 7 |pages = 1858–1859 |publisher = Cambridge University Press |place = Cambridge }}</ref><ref name="Sulloway09">{{cite journal |last1 = Sulloway |first1 = F. J. |year = 2009 |title = Why Darwin rejected intelligent design |url = https://archive.org/details/journal-of-biosciences_2009-06_34_2/page/173 |journal = Journal of Biosciences |volume = 34 |issue = 2 |pages = 173–183 |doi = 10.1007/s12038-009-0020-8 |pmid = 19550032 }}</ref><ref name="Dawkins90">{{cite book |last1 = Dawkins |first1 = R. |title = Blind Watchmaker |url = https://archive.org/details/blindwatchmaker0000dawk_v6p3 |year = 1990 |publisher = Penguin Books |isbn = 0-14-014481-1 |page = 368 }}</ref> Ang mahalagang pagkalas mula sa konsepto ng nakatakdang espesye sa biolohiya ay nagsimula sa teoriya ng kasunlaran sa pamamagitan ng [[natural na seleksiyon]] na pinormula ni [[Charles Darwin]]. Ito ay sa isang bahaging naimpluwensiyahan ng ''[[An Essay on the Principle of Population]]'' ni [[Thomas Robert Malthus]]. Isinaad ni Darwin na ang paglago ng populasyon ay tutungo sa isang "pakikibaka para sa pag-iral" kung saan ang mga mapapaburang bariasyon ay mananaig habang ang iba ay mapapahamak. Sa bawat henerasyon, maraming mga supling ay nabibigong makapagpatuloy sa edad ng reproduksiyon dahil sa mga limitadong mapagkukunan. Ito ay maaaring magpaliwanag sa dibersidad ng mga hayop at halaman mula sa isang karaniwang ninuno sa pamamagitan ng paggawa ng mga natural na batas na gumagawa ng pareho para sa lahat ng mga uri ng bagay.<ref name="Sober09">{{cite journal |last1 = Sober |first1 = E. |year = 2009 |title = Did Darwin write the origin backwards? |journal = Proceedings of the National Academy of Sciences |volume = 106 |issue = S1 |pages = 10048–10055 |doi = 10.1073/pnas.0901109106 |url = http://www.pnas.org/content/106/suppl.1/10048.full.pdf+html |bibcode = 2009PNAS..10610048S |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2012-11-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121124020127/http://www.pnas.org/content/106/suppl.1/10048.full.pdf+html |url-status = dead }}</ref><ref>Mayr, Ernst (2001) ''What evolution is''. Weidenfeld & Nicolson, London. p165</ref><ref>{{cite book |author = Bowler, Peter J. |title = Evolution: the history of an idea |url = https://archive.org/details/evolutionhistory0000bowl_n7y8 |publisher = University of California Press |location = Berkeley |year = 2003 |pages = [https://archive.org/details/evolutionhistory0000bowl_n7y8/page/145 145]–146 |isbn = 0-520-23693-9 |oclc = |doi = }} page 147"</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1086/282646 |author = Sokal RR, Crovello TJ |title = The biological species concept: A critical evaluation |journal = The American Naturalist |volume = 104 |issue = 936 |pages = 127–153 |year = 1970 |pmid = |url = http://hymenoptera.tamu.edu/courses/ento601/pdf/Sokal_Crovello_1970.pdf |format = PDF |jstor = 2459191 |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2011-07-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110715111243/http://hymenoptera.tamu.edu/courses/ento601/pdf/Sokal_Crovello_1970.pdf |url-status = dead }}</ref> Pinapaunlad ni Darwin ang kanyang teoriya ng [[natural na seleksiyon]] mula 1838 hanggang sa pinadalhan siya ni [[Alfred Russel Wallace]] ng isang kaparehong teoriya noong 1858. Parehong ipinrisinta nina Darwin at Wallace ang kanilang mga magkahiwalay na papel sa [[Linnean Society of London]].<ref>{{cite journal | last1 = Darwin | first1 = Charles | last2 = Wallace | first2 = Alfred | url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F350&viewtype=text&pageseq=1 | title = On the Tendency of Species to form Varieties and on the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection | journal = Journal of the Proceedings of the Linnean Society of London. Zoology | volume = 3 | issue = 2 | year = 1858 | month = August | pages = 45–62 | accessdate = 13 Mayo 2007 | doi = 10.1111/j.1096-3642.1858.tb02500.x | ref = harv }}</ref> [[Talaksan:Huxley - Mans Place in Nature.jpg|thumb|400px|Si [[Thomas Henry Huxley]] ay gumamit ng mga ilustrasyon upang ipakita na ang mga [[tao]] at [[ape]] ay may parehong pundamental na mga istraktura ng kalansay.<ref>{{harvnb|Bowler|2003|p=208}}</ref>]] Sa huli nang 1859, ang paglilimbag ng [[On the Origin of Species]](''Tungkol sa Pinagmulan ng Espesye'') ay detalyadong nagpaliwanag ng [[natural na seleksiyon]] at sa isang paraan ay tumungo sa isang papataas na malawak na pagtanggap sa [[Darwinismo|ebolusyong Darwinian]]. Inilapat ni [[Thomas Henry Huxley]] ang mga ideya ni Darwin sa mga tao gamit ang [[paleontolohiya]] at [[anatomiyang paghahambing]] upang magbigay ng malakas na ebidensiya na ang mga tao at [[ape]] ay nagsasalo ng isang karaniwang ninuno. Ang ilan ay nabalisa dito dahil ito ay nagpapahiwatig na ang mga tao ay walang espesyal na lugar sa [[uniberso]].<ref>{{cite web |url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/277746/T-H-Huxley |title = Encyclopædia Britannica Online |publisher = Britannica.com |date = |accessdate = 11 Enero 2012 }}</ref> Noong mga 1920 at 1930, ang isang [[modernong ebolusyonaryong sintesis]] ay nag-ugnay ng [[natural na seleksiyon]], teoriya ng [[mutasyon]] at [[pagmamanang Mendelian]] sa isang pinag-isang teoriya na pangkalahatang lumalapat sa anumang sangay ng [[biolohiya]]. Nagawang maipaliwanag ng modernong sintesis ang mga paternong napagmasdan sa buong mga espesye sa mga populasyon sa pamamagitan ng mga [[transisyonal na fossil]] sa [[paleontolohiya]] at kahit sa mga komplikadong mekanismong [[selula]]r sa [[biolohiyang pag-unlad]].<ref name="Gould02" /><ref>{{cite book |last = Bowler |first = Peter J. |authorlink = Peter J. Bowler |year = 1989 |title = The Mendelian Revolution: The Emergence of Hereditarian Concepts in Modern Science and Society |url = https://archive.org/details/mendelianrevolut0000bowl |publisher = Johns Hopkins University Press |location = Baltimore |isbn = 978-0-8018-3888-0 }}</ref> Ang publikasyon ng istraktura ng [[DNA]] nina [[James D. Watson|James Watson]] at [[Francis Crick]] noong 1953 ay nagpakita ng isang basehang pisikal para sa pagmamana.<ref name="Watson53">{{cite journal |last1 = Watson |first1 = J. D. |last2 = Crick |first2 = F. H. C. |title = Molecular structure of nucleic acids: A structure for deoxyribose nucleic acid |journal = Nature |volume = 171 |pages = 737–738 |doi = 10.1038/171737a0 |url = http://profiles.nlm.nih.gov/SC/B/B/Y/W/_/scbbyw.pdf |bibcode = 1953Natur.171..737W |issue = 4356 |pmid = 13054692 |year = 1953 }}</ref> Napabuti rin ng [[biolohiyang molekular]] ang ating pagkaunawa sa relasyon sa pagitan ng [[henotipo]] at [[penotipo]]. Ang mga pagsulong ay nagawa sa sistematikang [[pilohenetika|pilohenetiko]] na nagmamapa ng transisiyon ng mga katangian sa isang maihahambing at masusubok na balangkas sa pamamagitan ng publikasyon at paggamit ng [[punong pilohenetiko|mga punong ebolusyonaryo]].<ref name="Hennig99">{{cite book |last1 = Hennig |first1 = W. |last2 = Lieberman |first2 = B. S. |title = Phylogenetic systematics |page = 280 |publisher = University of Illinois Press |edition = New edition (Mar 1, 1999) |isbn = 0-252-06814-9 |year = 1999 |url = http://books.google.ca/books?id=xsi6QcQPJGkC&printsec=frontcover&dq=phylogenetic+systematics#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref name="Wiley11">{{cite book |title = Phylogenetics: Theory and practice of phylogenetic systematics |url = https://archive.org/details/isbn_9780470905968 |year = 2011 |edition = 2nd |publisher = Wiley-Blackwell |page = [https://archive.org/details/isbn_9780470905968/page/390 390] |doi = 10.1002/9781118017883.fmatter }}</ref> Noong 1973, isinulat ng biologong ebolusyonaryo na si [[Theodosius Dobzhansky]] na "nothing in biology makes sense except in the light of evolution"(wala sa biolohiya ang may saysay malibang sa liwanag ng ebolusyon) dahil ito ay nagbigay liwanag sa mga relasyon ng unang tila hindi magkakaugnay na mga katotohanan sa natural na kasaysayan sa isang magkaayon na nagpapaliwanag na katawan ng kaalaman na naglalarawan at humuhula ng maraming mga mapagmamasdang katotohanan tungkol sa buhay sa planetang ito.<ref name="Dobzhansky73">{{cite journal |last1 = Dobzhansky |first1 = T. |year = 1973 |title = Nothing in biology makes sense except in the light of evolution |journal = The American Biology Teacher |volume = 35 |issue = 3 |pages = 125–129 |url = http://img.signaly.cz/upload/1/0/9a462eb6be1ed7828f57a184cde3c0/Dobzhansky.pdf |doi = 10.2307/4444260 |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2018-10-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181004065506/http://img.signaly.cz/upload/1/0/9a462eb6be1ed7828f57a184cde3c0/Dobzhansky.pdf |url-status = dead }}</ref> Simula nito, ang modernong ebolusyonaryong sintesis ay karagdagan pang pinalawig upang ipaliwanag ang mga phenomenang biolohiko sa buo at nagsasamang iskala ng hierarkang biolohiko mula sa mga gene hanggang sa espesye. Ang pagpapalawig na ito ay tinawag na "[[Evolutionary developmental biology|eco-evo-devo]]".<ref name=Kutschera>{{cite journal |author = Kutschera U, Niklas K |title = The modern theory of biological evolution: an expanded synthesis |journal = Naturwissenschaften |volume = 91 |issue = 6 |pages = 255–76 |year = 2004 |pmid = 15241603 |doi = 10.1007/s00114-004-0515-y |ref = harv |bibcode = 2004NW.....91..255K }}</ref><ref name=Kutschera/><ref name="Cracraft04">{{cite book |editor1-last = Cracraft |editor1-first = J. |editor2-last = Bybee |editor2-first = R. W. |title = Evolutionary science and society: Educating a new generation |year = 2004 |place = Chicago, IL |series = Revised Proceedings of the BSCS, AIBS Symposium |url = http://www.bscs.org/curriculumdevelopment/highschool/evolution/pdf.html |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2011-07-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110720001405/http://www.bscs.org/curriculumdevelopment/highschool/evolution/pdf.html |url-status = dead }}</ref><ref name="Avise10">{{cite journal |last1 = Avise |first1 = J. C. |last2 = Ayala |first2 = F. J. |title = In the Light of Evolution IV. The Human Condition (introduction) |year = 2010 |journal = Proceedings of the National Academy of Sciences USA |volume = 107 |issue = S2 |pages = 8897–8901 |url = http://faculty.sites.uci.edu/johncavise/files/2011/03/311-intro-to-ILE-IV.pdf |doi = 10.1073/pnas.100321410 }}</ref> == Pagmamana == [[Talaksan:ADN static.png|thumb|upright|Istruktura ng [[DNA]]]] Ang ebolusyon sa mga organismo ay nangyayari sa pamamagitan ng mga pagbabago sa mga katangiang mamamana. Halimbawa, sa mga tao, ang [[kulay ng mata]] ay isang namamanang katangian at ang isang indibidwal ay makapagmamana ng katangiang kulay kayumangging mata mula sa isa nitong magulang.<ref>{{cite journal |author = Sturm RA, Frudakis TN |title = Eye colour: portals into pigmentation genes and ancestry |url = https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_2004-08_20_8/page/n5 |journal = Trends Genet. |volume = 20 |issue = 8 |pages = 327–32 |year = 2004 |pmid = 15262401 |doi = 10.1016/j.tig.2004.06.010 |ref = harv }}</ref> Ang mga namamanang mga katangian ay kinokontrol ng mga [[gene]] at ang kumpletong hanay ng mga gene sa loob ng isang organismo ay tinatawag na [[genotype]] nito.<ref name=Pearson_2006>{{cite journal |author = Pearson H |title = Genetics: what is a gene? |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-25_441_7092/page/398 |journal = Nature |volume = 441 |issue = 7092 |pages = 398–401 |year = 2006 |pmid = 16724031 |doi = 10.1038/441398a |ref = harv |bibcode = 2006Natur.441..398P }}</ref> Ang kumpletong hanay ng mga mapagmamasdang mga katangian na bumubuo ng istruktura at pag-aasal ng isang organismo ay tinatawag na [[phenotype]] nito. Ang mga katangiang ito ay nagmumula mula sa interaksiyon ng genotype nito sa kapaligiran.<ref>{{cite journal |author = Visscher PM, Hill WG, Wray NR |title = Heritability in the genomics era—concepts and misconceptions |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 9 |issue = 4 |pages = 255–66 |year = 2008 |pmid = 18319743 |doi = 10.1038/nrg2322 |ref = harv }}</ref> Dahil dito, maraming mga aspeto ng phenotype ay hindi namamana. Halimbawa, ang balat na [[sun tanning|na-suntan]] ay nagmumula sa interaksiyon sa pagitan ng genotype ng isang tao at sa sikat ng araw at kaya ang mga suntan ay hindi naipapasa sa mga anak ng mga tao. Gayunpaman, ang ilang mga tao ay mas madaling magka-tan dahil sa mga pagkakaiba ng kanilang genotype, halimbawa may mga taong may namamanang katangian na [[albinismo]] na hindi nag-tatan at napakasensitibo sa [[paso ng araw]].<ref>{{cite journal |author = Oetting WS, Brilliant MH, King RA |title = The clinical spectrum of albinism in humans |journal = Molecular medicine today |volume = 2 |issue = 8 |pages = 330–5 |year = 1996 |pmid = 8796918 |doi = 10.1016/1357-4310(96)81798-9 |ref = harv }}</ref> Ang mga mamamanang katangian ay naipapasa mula sa isang henerasyon tungo sa isa pang henerasyon sa pamamagitan ng [[DNA]] na molekulang nagkokodigo ng impormasyong henetiko. Bago naghahati ang isang selula, ang DNA ay kinokopya upang ang bawat nagreresultang mga dalawang selula ay magmamana ng sekwensiyang DNA. Ang mga bahagi ng molekulang DNA na tumutukoy sa unit na pangtungkulin ay tinatawag na mga gene. Ang mga magkakaibang gene ay may iba ibang mga sekwensiya ng mga base. Sa loob ng mga selula, ang mga mahahabang strand ng DNA ay bumubuo ng kondensadong mga istrukturang tinatawag na mga [[kromosoma]]. Ang spesipikong lokasyon ng sekwensiyang DNA sa loob ng isang kromosoma ay kilala bilang [[locus]]. Kung ang sekwensiyang DNA sa isang locus ay iba iba sa pagitan ng mga indibidwal, ang mga iba ibang anyo ng sekwensiyang ito ay tinatawag na mga [[allele]]. Ang mga sekwensiyang DNA ay mababago sa pamamagitan ng mga [[mutasyon]] na lumilikha ng mga bagong allele. Kung isang mutasyon ay nangyayari sa loob ng isang gene, ang bagong allele ay makakaapekto sa katangian na kinokontrol ng gene na nagbabago ng phenotype ng organismo.<ref name=Futuyma>{{cite book |last = Futuyma |first = Douglas J. |authorlink = Douglas J. Futuyma |year = 2005 |title = Evolution |url = https://archive.org/details/evolution0000futu |publisher = Sinauer Associates, Inc |location = Sunderland, Massachusetts |isbn = 0-87893-187-2 }}</ref> Ang karamihan ng mga katangian ay mas masalimuot at kinokontrol ng mga maraming nag-uugnayan mga gene.<ref>{{cite journal |author = Phillips PC |title = Epistasis—the essential role of gene interactions in the structure and evolution of genetic systems |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 9 |issue = 11 |pages = 855–67 |year = 2008 |pmid = 18852697 |doi = 10.1038/nrg2452 |pmc = 2689140 |ref = harv }}</ref><ref name=Lin>{{cite journal |author = Wu R, Lin M |title = Functional mapping&nbsp;– how to map and study the genetic architecture of dynamic complex traits |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 7 |issue = 3 |pages = 229–37 |year = 2006 |pmid = 16485021 |doi = 10.1038/nrg1804 |ref = harv }}</ref> Nakumpirma ng mga kamakailang pag-aaral ang mga mahahalagang mga halimbawa ng mga mamamanang mga pagbabago na hindi maipapaliwanag ng mga pagbabago sa sekwensiya ng mga nucleotide sa DNA. Ang mga ito ay tinatawag na mga sistemang pagmamanang epihenetiko.<ref name="Jablonk09">{{cite journal |last1 = Jablonka |first1 = E. |last2 = Raz |first2 = G. |title = Transgenerational epigenetic inheritance: Prevalence, mechanisms and implications for the study of heredity and evolution |journal = The Quarterly Review of Biology |volume = 84 |issue = 2 |pages = 131–176 |year = 2009 |url = http://compgen.unc.edu/wiki/images/d/df/JablonkaQtrRevBio2009.pdf |pmid = 19606595 |doi = 10.1086/598822 |access-date = 2013-06-16 |archive-date = 2011-07-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110715111243/http://compgen.unc.edu/wiki/images/d/df/JablonkaQtrRevBio2009.pdf |url-status = dead }}</ref> == Bariasyon == [[Talaksan:Portulaca grandiflora mutant1.jpg|thumb|right|Ang isang [[mutasyon]] ay nagsanhi sa [[moss rose]] na ito na lumikha ng mga bulaklak na may magkaibang mga kulay.]] Ang lahat ng nabubuhay na organismo ay nagpapakita ng bariasyon o pagkakaiba sa loob ng isang populasyon at sa pagitan ng mga populasyon. Ang bariasyong henetiko ay mahalaga dahil nagbibigay ito ng materyal na henetiko para sa [[natural na seleksiyon]]. Ang pagkakaibang henetiko ay matutukoy sa iba't ibang mga lebel. Posibleng matukoy ang pagkakaibang henetiko mula sa mga pagmamasid ng mga pagkakaiba sa [[phenotype]] gayundin sa pagsisiyasat ng mga pagkakaiba sa lebel ng mga ensaym at gayundin sa pagkakaiba sa pagkakaayos ng mga base ng mga nucleotide sa mga [[gene]]. Inilalarawan ng [[modern evolutionary synthesis]] ang ebolusyon bilang ang pagbabago sa paglipas ng panahon ng bariasyong henetikong ito. Ang prekwensiya ng isang partikular na [[allele]] ay magiging higit kumulang na nananaig nang relatibo sa ibang mga anyo ng gene na ito. Ang bariasyon ay naglalaho kapag ang isang allele ay umaabot sa punto ng [[fixation (population genetics)|fixation]]&nbsp;— kapag ito ay naglalaho mula sa populasyon o pumapalit nang buo sa allele ng ninuno nito.<ref name=Amos>{{cite journal |author = Harwood AJ |title = Factors affecting levels of genetic diversity in natural populations |journal = Philos. Trans. R. Soc. Lond., B, Biol. Sci. |volume = 353 |issue = 1366 |pages = 177–86 |year = 1998 |pmid = 9533122 |pmc = 1692205 |doi = 10.1098/rstb.1998.0200 |last2 = Harwood |first2 = J |ref = harv }}</ref> Ang [[natural na seleksiyon]] ay nagsasanhi lamang ng ebolusyon kapag may sapat na bariasyon o pagkakaibang henetiko sa isang populasyon. Ang ''[[prinsipyong Hardy-Weinberg]]'' ay nagbibigay ng solusyon sa kung paanong ang bariasyon ay napapanatili sa isang populasyon sa [[pagmamanang Mendelian]]. Ang mga prekwensiya ng mga [[allele]] ay nananatiling hindi nagbabago sa kawalan ng natural na seleksiyon, mutasyon, migrasyon at genetic drift.<ref name="Ewens W.J. 2004">{{cite book |author = Ewens W.J. |year = 2004 |title = Mathematical Population Genetics (2nd Edition) |url = https://archive.org/details/mathematicalpopu0000ewen_u3t1 |publisher = Springer-Verlag, New York |isbn = 0-387-20191-2 }}</ref> Ang mga pagkakaibang henetiko sa loob ng populasyon ay sanhi ng mga sumusunod: ang [[mutasyon]] na mga pagbabago sa [[DNA]], ang pagdaloy ng gene na anumang pagkilos ng mga gene mula sa isang populasyon sa isa pang populasyon at ang [[reproduksiyong seksuwal]] na makakalikha ng bagong kombinasyon ng gene mula sa mga magulang sa isang populasyon. === Mutasyon === [[Talaksan:Gene-duplication.png|thumb|right|[[Duplikasyon ng gene]]]] Ang mga henetikong bariasyon ay napapadami sa pamamagitan ng [[mutasyon]]. Ang mga mutasyon ang mga pagbabago sa sekwensiya ng DNA ng [[genome]] ng isang selula. Kapag nangyari ang mga mutasyon, ito ay maaaring walang epekto, magbago ng produkto ng gene o magpigil sa gene na gumana. Ang karamihan sa mga pagbabago sa [[DNA]] ay nagdudulot ng panganib ngunit ang ilan sa mga ito ay neutral o isang kapakinabangan sa isang organismo. Ang mutasyon ay maaaring mangyari sanhi ng mga pagkakamali kung ang [[meiosis]] ay lumilikha ng mga [[selulang gamete]]([[ovum|itlog]] at [[sperm]]) gayundin ng [[radiasyon]] o ng ilang mga kemikal ngunit ang mga mutasyon ay minsan nangyayari ng random. Ang ilang pangunahing uri ng mga mutasyon sa DNA ay: [[Pagbura (henetika)|Henetikong pagbura]] kung saan ang isa o maraming mga base ng [[DNA]] ay nabura, [[Pagpasok (henetika)|Henetikong pagpasok]] kung saan ang isa o maraming mga base ng DNA ay nadagdag, [[Paghalili (henetika)|Henetikong paghalili]] kung saan ang isa o maraming mga base ng DNA ay humalili(substituted) para sa ibang mga base sa sekwensiya, [[Duplikasyon ng gene]] kung saan ang buong [[gene]] ay kinopya. Ang duplikasyon ay may malaking papel na ginampanan sa ebolusyon. Ito ay nagpapakilala ng karagdagang mga kopya ng [[gene]] sa isang [[genome]]. Ang karagdagang(extra) mga kopya ng gene ang pangunahing pinagmumulan ng hilaw na bagay(raw material) para ang mga bagong gene ay mag-ebolb. Ito ay mahalaga dahil ang karamihan sa mga bagong gene ay nag-ebolb sa loob ng mga pamilya ng gene mula sa naunang umiiral na mga gene na may pinagsaluhang mga ninuno. Halimbawa, ang [[mata]] ng isang tao ay gumagamit ng apat na [[gene]] upang lumikha ng mga estruktura na nakakadama ng liwanag. Ang tatlo ay para sa pagtingin ng kulay(color vision) at ang isa ay para sa paningin na pang-gabi(night vision). Ang lahat ng apat na gene na ito ay nagmula sa isang sinaunang gene. Ang mga bagong gene ay maaaring malikha mula sa isang ancestral o sinaunang gene kapag ang duplikadong kopya ay nag-mutate at nagkamit ng panibagong silbi o tungkulin. Ang prosesong ito ay mas madali pag ang gene ay na-duplicate dahil ito ay nagdadagdag ng pagdami nito sa sistema. Ang isang gene sa pares ay maaaring magkamit ng panibagong silbi o tungkulin samantalang ang ibang mga kopya ay patuloy na nagsasagawa ng orihinal nitong tungkulin. Kahit ang ibang mga uri ng mutasyon ay maaaring kabuuang makalikha ng panibagong mga gene mula sa mga nakaraang noncoding na DNA. Ang henerasyon ng mga bagong gene ay maaari ring sumangkot sa mga maliit na bahagi ng ilang mga gene na dinuduplicate at sa mga pragmentong ito ay naghahalong muli upang bumuo ng mga bagong kombinasyon na may mga bagong mga tungkulin. Kung ang mga gene ay nabuo mula sa paghahalo ng mga naunang umiiral na mga bahagi, ang domains ay umaasal bilang mga module na may simpleng independyenteng tungkulin na maaaring pagsaluhin upang lumikha ng mga bagong kombinasyon na may bago at komplikadong mga tungkulin. Bilang karagdagan sa pagiging pangunahing pinagmulan ng bariasyon, ang mutasyon ay maaari ring magsilbing mekanismo ng kasunlaran kung may mga iba't ibang [[probabilidad]] sa molecular level para ang iba't ibang mga mutasyon ay mangyari. Ang prosesong ito ay tinatawag na "pagkiling na mutasyon". Halimbawa, kung ang dalawang [[genotype]] na ang isa sa mga ito ay may [[nukleyotida]] na G at ang isa ay may nucleotide na A sa parehong posisyon at may parehong fitness(kaangkupan) ngunit ang mutasyon mulsa sa G patungo sa A ay kadalasang nangyayari kesa sa mutasyon mula sa A patungo sa G, ang mga genotype na may A ay magagawing mag-ebolb. Ang iba't ibang insertion laban sa deletion na mga mutation bias sa iba't ibang [[taksa]] ay maaring magdulot ng kasunlaran ng iba't ibang mga sukat ng genome. Ang developmental o mutational biases ay napagmasdan din sa [[ebolusyong morpolohikal]]. Halimbawa, ayon sa phenotype-first teoriya ng kasunlaran, ang mga mutasyon ay kalaunang magdudulot ng henetikong asimilasyon o pagsasama ng mga katangian(trait) na sa nakaraan ay hinimok ng kapaligiran. Ang mga epekto ng mutation bias ay ipinapatong sa ibang mga proseso. Kung ang seleksiyon ay papabor sa isa sa dalawang mga mutasyon ngunit walang karagdagang benepisyo sa pagkakaroon ng dalawang mutasyong ito, ang mutasyon nangyayari ng madalas ang siyang malamang na matatakda(fixed) sa isang populasyon. Ang mga mutasyon na nagdudulot ng paglaho ng silbi o tungkulin ng isang gene ay mas karaniwang kesa sa mga mutasyong bumubuo ng bago at buong may silbing gene. Ang karamihan sa mga mutasyon ng paglaho ng tungkulin ay umaapekto sa kasunlaran. Halimbawa, ang mga pigment(kulay) ay hindi na magagamit ng mga hayop na nakatira sa mga kweba at karaniwang naglalaho. Ang uring ito ng paglaho ng tungkulin ay nangyayari dahil sa mutation bias at/o ang tungkulin ay magastos. Ang pagkawala ng kakayang sporulation(proseso ng paglikha ng spore) sa isang [[bacteria]] sa isang kasunlaran sa laboratoryo ay lumilitaw na sanhi ng mutation bias kesa sa natural selection laban sa gastos ng pagpapanatili ng kakayahang ito. Kung walang seleksiyon para sa paglaho ng tungkulin, ang bilis kung saan ang paglaho ay nag-eebolb ay mas lalong dumidepende sa rate(bilis) ng mutasyon kesa sa epektibong sukat ng populasyon na nagpapakitang ito ay mas itinutulak ng mutation bias kesa sa genetic drift. === Reproduksiyong seksuwal at rekombinasyon === Sa mga organismong [[aseksuwal]], ang lahat ng mga gene ay namamana lamang sa isang magulang dahil hindi ito makapaghahalo ng mga gene ng ibang mga organismo tuwing [[reproduksiyong aseksuwal]]. Taliwas dito, ang supling ng mga organismo sa [[reproduksiyong seksuwal]] ay naglalaman ng mga paghahalo ng mga [[kromosoma]] ng kanilang mga magulang. Sa isang nauugnay na prosesong tinatawag na homologosong rekombinasyon, ang mga organismong seksuwal ay nagpapalit ng DNA sa pagitan ng dalawang magkatugmang mga kromosoma. Ang rekombinasyon ay hindi nagbabago ng mga prekwensiya ng allele ngunit sa halip ay nagbabago kung aling mga allele ang nauugnay sa bawat isa na lumilikha ng supling na may mga bagong paghahalo ng mga allele. === Daloy ng gene === Ang daloy ng [[gene]] ang pagpapalitan ng mga gene sa pagitan ng mga populasyon gayundin pagitan ng mga espesye. Ang presensiya o kawalan ng daloy ng gene ay pundamental na nagpapabago ng kurso ng kasunralan. Dahil sa kompleksidad ng mga organismo, anumang dalawang kumpletong magkahiwalay na populasyon ay kalaunang mag-eebolb ng mga inkompatibilidad na henetiko sa pamamagitan ng mga neutral na proseso gaya ng sa modelong Bateson-Dobzhansky-Muller kahit pa ang parehong mga populasyon ay mananatiling magkatulad sa kanilang pag-aangkop sa kapaligiran. Kung ang pagkakaibang henetiko sa pagitan ng mga populasyon ay nabuo, ang daloy ng gene sa pagitan ng mga populasyon ay maaaring magpakilala ng mga katangian o allele na hindi mapapakinabangan sa lokal na populasyon at ito ay maaaring magdulot sa organismo sa loob ng mga populasyong ito na mag ebolb ng mga mekanismo na pipigil sa pagtatalik ng mga magkakalayo sa henetikong mga organismo(o mga organismong malayo ang pagkakatulad ng gene) na kalaunan ay magreresulta sa paglitaw ng mga bagong [[species]]. Ang paglipat ng gene sa pagitan ng mga species ay kinabibilangan ng mga pagbuo ng mga organismong [[hybrid]] at [[horizontal gene transfer]]. Ang [[Horizontal gene transfer]] ang paglilipat ng materyal na henetiko mula sa isa organismo tungo sa isa pa na hindi nito supling. Ito ay karaniwan sa mga [[bakterya]].<ref>{{cite journal |author = Boucher Y, Douady CJ, Papke RT, Walsh DA, Boudreau ME, Nesbo CL, Case RJ, Doolittle WF |title = Lateral gene transfer and the origins of prokaryotic groups |doi = 10.1146/annurev.genet.37.050503.084247 |journal = Annu Rev Genet |volume = 37 |issue = 1 |pages = 283–328 |year = 2003 |pmid = 14616063 |ref = harv }}</ref> Sa [[medisina]], ito ay nag-aambag sa pagkalat ng [[hindi pagtalab ng antibiyotiko]] o resistansiya gaya nang kapag ang bakterya ay nagkakamit ng resistansiyang mga gene na mabilis nitong maililipat sa ibang species.<ref name=GeneticEvolution>{{cite journal |author = Walsh T |title = Combinatorial genetic evolution of multiresistance |journal = Curr. Opin. Microbiol. |volume = 9 |issue = 5 |pages = 476–82 |year = 2006 |pmid = 16942901 |doi = 10.1016/j.mib.2006.08.009 |ref = harv }}</ref> Ang Horizontal gene transfer mula sa bakterya tungo sa mga [[eukaryote]] gaya yeast ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' at adzuki bean beetle ''Callosobruchus chinensis'' ay nangyari.<ref>{{cite journal |author = Kondo N, Nikoh N, Ijichi N, Shimada M, Fukatsu T |title = Genome fragment of Wolbachia endosymbiont transferred to X chromosome of host insect |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 99 |issue = 22 |pages = 14280–5 |year = 2002 |pmid = 12386340 |doi = 10.1073/pnas.222228199 |pmc = 137875 |ref = harv |bibcode = 2002PNAS...9914280K }}</ref><ref>{{cite journal |author = Sprague G |title = Genetic exchange between kingdoms |journal = Curr. Opin. Genet. Dev. |volume = 1 |issue = 4 |pages = 530–3 |year = 1991 |pmid = 1822285 |doi = 10.1016/S0959-437X(05)80203-5 |ref = harv }}</ref> Ang isang mas malaking iskalang paglipat ng mga gene ang mga eukaryotikong [[Bdelloidea|bdelloid rotifers]] na nakatanggap ng isang saklaw ng mga gene mula sa bakterya, fungi at mga halaman.<ref>{{cite journal |author = Gladyshev EA, Meselson M, Arkhipova IR |title = Massive horizontal gene transfer in bdelloid rotifers |journal = Science |volume = 320 |issue = 5880 |pages = 1210–3 |year = 2008 |pmid = 18511688 |doi = 10.1126/science.1156407 |ref = harv |bibcode = 2008Sci...320.1210G }}</ref> Ang mga [[Virus]] ay nagdadala rin ng DNA sa pagitan ng mga organismo na pumapayag sa paglilipat ng mga gene sa ibayong mga [[dominyo]].<ref>{{cite journal |author = Baldo A, McClure M |title = Evolution and horizontal transfer of dUTPase-encoding genes in viruses and their hosts |journal = J. Virol. |volume = 73 |issue = 9 |pages = 7710–21 |date = 1 Setyembre 1999 |pmid = 10438861 |pmc = 104298 |ref = harv }}</ref> Ang mga malaking iskalang paglipat ng gene ay nangyari rin sa pagitan ng mga ninuno ng mga selulang eukaryotiko at bakterya noong pagkakamit ng mga [[chloroplast]] at mga [[Mitochondrion|mitochondria]]. Posibleng ang mga mismong eukaryote ay nagmula mula sa mga horizontal gene transfer sa pagitan ng bakterya at [[archaea]].<ref>{{cite journal |author = River, M. C. and Lake, J. A. |title = The ring of life provides evidence for a genome fusion origin of eukaryotes |journal = Nature |volume = 431 |issue = 9 |pages = 152–5 |year = 2004 |pmid = 15356622 |doi = 10.1038/nature02848 |ref = harv |bibcode = 2004Natur.431..152R }}</ref> == Mga mekanismo ng ebolusyon == === Natural na seleksiyon === [[Talaksan:Lichte en zwarte versie berkenspanner.jpg|thumb|Ang Morpha ''typica'' at morpha ''carbonaria'' na mga [[Morph (zoology)|morph]] ng [[peppered moth]] na nakahimlay sa parehong puno. Ang ''typica'' na may kulay maliwanag(sa ilalim ng sugat ng bark) ay mahirap makita sa punong ito kesa sa ''carbonaria''(kulay madilim) at kaya ay nakakapagtago sa predator nito gaya ng mga [[Great Tit]]. Ito ay gumagawa sa mga ''typica'' na patuloy na mabuhay at makapagparami ng mga supling na kulay maliwanag.]] Ang [[natural na seleksiyon]] ang proseso kung saan ang organismong may kanais nais na katangian ay mas malamang na dumami. Sa paggawa nito, ipinapasa ng mga ito ang mga katangiang ito sa susunod na henerasyon. Sa paglipas ng panahon, ito ay gumagawa sa mga organismo na umangkop sa kapaligiran nito. Ang dahilan nito ay ang dami ng [[gene]] para sa mga kanais nais na katangian ay dumadami sa populasyon. Ito ay kadalasang tinatawag na mekanismong "ebidente sa sarili" dahil ito ay kinakailangang sumunod sa tatlong mga simpleng katotohanan: # Ang mamamanang bariasyon ay umiiral sa loob ng mga populasyon ng mga organismo # Ang mga organismo ay lumilikha ng mas maraming mga supling kesa sa makapagpapatuloy # Ang mga supling na ito ay nag-iiba sa kakayahan ng mga ito na makapagpatuloy at makagparami. Ang sentral na konsepto ng natural na seleksiyon ang [[pagiging akma]] ng organismo.<ref name=Orr>{{cite journal |author = Orr HA |title = Fitness and its role in evolutionary genetics |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 10 |issue = 8 |pages = 531–9 |year = 2009 |pmid = 19546856 |doi = 10.1038/nrg2603 |pmc = 2753274 |ref = harv }}</ref> Ang pagiging akma ay nasusukat ng kakayahan ng organismo na makapagpatuloy at makapagparami na tumutukoy sa sukat ng kontribusyong henetiko nito sa susunod na henerasyon.<ref name=Orr/> Gayunpaman, ang pagiging akma ay hindi katumbas ng kabuuang bilang ng supling nito. Bagkus, ang pagiging akma ay tinutukoy ng proporsiyon ng mga kalaunang henerasyon na nagdadala ng mga [[gene]] ng organismo.<ref name=Haldane>{{cite journal |author = Haldane J |title = The theory of natural selection today |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1959-03-14_183_4663/page/710 |journal = Nature |volume = 183 |issue = 4663 |pages = 710–3 |year = 1959 |pmid = 13644170 |doi = 10.1038/183710a0 |ref = harv |bibcode = 1959Natur.183..710H }}</ref> Halimbawa, kung ang organismo ay mahusay na makapagpapatuloy ngunit ang supling nito ay labis na maliit at mahina upang makapagpatuloy, ang organismong ito ay makagagawa ng kaunting kontribusyon sa mga hinaharap na henerasyon ay mayroong isang mababang pagiging akma.<ref name=Orr/> Kung ang allele ay nagpapataas ng pagiging akma nang higit sa ibang mga allele ng gene na ito, sa bawat henerasyon, ang allele na ito ay magiging mas karaniwan sa loob ng populasyon. Ang mga katangiang ito ay sinasabing "pinili para". Kapag ang mas mababang pagiging hindi akma ay sinanhi ng pagkakaroon ng kaunting mapapakinabangan o nakapipinsala na nagreresulta sa allele na ito na maging bihira, ito ay sinasabing "pinili laban".<ref name="Lande">{{cite journal |author = Lande R, Arnold SJ |year = 1983 |title = The measurement of selection on correlated characters |url = https://archive.org/details/sim_evolution_1983-11_37_6/page/1210 |journal = Evolution |volume = 37 |pages = 1210–26 |doi = 10.2307/2408842 |issue = 6 |ref = harv |jstor = 2408842 }}</ref> Ang pagiging akma ng isang allele ay hindi isang nakatakdang katangian. Kapag ang kapaligiran ay nagbabago, ang mga nakaraang neutral o nakapipinsalang mga katangian ay maaaring maging mapapakinabangan at ang nakaraang mga mapapakinabangang mga katangian ay maaaring maging mapanganib.<ref name="Futuyma" /> Gayunpaman, kahit pa ang direksiyon ng pagpili ay bumaliktad sa paraang ito, ang mga katangiang nawala sa nakaraan ay maaaring hindi na muling mag-ebolb sa isang katulad na anyo([[batas ni Dollo]]).<ref>{{cite journal |doi = 10.1111/j.1558-5646.2008.00505.x |pmid = 18764918 |volume = 62 |issue = 11 |pages = 2727–2741 |last = Goldberg |first = Emma E |title = On phylogenetic tests of irreversible evolution |url = https://archive.org/details/sim_evolution_2008-11_62_11/page/n15 |journal = Evolution |year = 2008 |last2 = Igić |first2 = B |ref = harv }}</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1016/j.tree.2008.06.013 |pmid = 18814933 |volume = 23 |issue = 11 |pages = 602–609 |last = Collin |first = Rachel |title = Reversing opinions on Dollo's Law |journal = Trends in Ecology & Evolution |year = 2008 |last2 = Miglietta |first2 = MP |ref = harv }}</ref> [[File:Selection Types Chart.png|thumb|left|Isang chart na nagpapakita ng tatlong mga uri ng seleksiyon o pagpili. 1. [[Disruptibong seleksiyon]] 2. [[Nagpapatatag na seleksiyon]] 3. [[Direksiyonal na seleksiyon]]]] Ang natural na seleksiyon sa loob ng isang populasyon para sa isang katangian na maaring iba iba sa ibayo ng isang saklaw ng mga halaga gaya ng taas ay mauuri sa tatlong mga magkakaibang uri. Ang una ang [[direksiyonal na seleksiyon]] na isang paglipat sa halagang aberahe ng isang katangian sa paglipas ng panahon, halimbawa, ang mga organismo na unti unting nagiging mas matangkad.<ref>{{cite journal |author = Hoekstra H, Hoekstra J, Berrigan D, Vignieri S, Hoang A, Hill C, Beerli P, Kingsolver J |title = Strength and tempo of directional selection in the wild |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 98 |issue = 16 |pages = 9157–60 |year = 2001 |pmid = 11470913 |pmc = 55389 |doi = 10.1073/pnas.161281098 |ref = harv |bibcode = 2001PNAS...98.9157H }}</ref> Ang ikalawa, ang [[disruptibong seleksiyon]] na pagpili ng mga sukdulang katangiang halaga at kadalasang nagreresulta sa [[distribusyong bimodal|dalawang magkaibang mga halaga]] na maging mas karaniwan na may pagili laban sa halagang aberahe. Ito ay kapag ang mga organismong maliit o matangkad ay may kapakinabangan ngunit hindi ang mga may taas na midyum. Ang huli ang [[nagpapatatag na seleksiyon]] na may pagpili laban sa mga sukdulang halagang katangian sa parehong mga dulo na nagsasanhi ng pagbabawas ng isang [[variance]] sa palibot ng halagang aberahe at kaunting pagkakaiba.<ref name=Hurst>{{cite journal |author = Hurst LD |title = Fundamental concepts in genetics: genetics and the understanding of selection |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 10 |issue = 2 |pages = 83–93 |year = 2009 |pmid = 19119264 |doi = 10.1038/nrg2506 |ref = harv }}</ref> <ref>{{cite journal |author = Felsenstein |title = Excursions along the Interface between Disruptive and Stabilizing Selection |url = https://archive.org/details/sim_genetics_1979-11_93_3/page/773 |journal = Genetics |volume = 93 |issue = 3 |pages = 773–95 |date = 1 Nobyembre 1979 |pmid = 17248980 |pmc = 1214112 |ref = harv }}</ref> Ito ay halimbawang magsasanhi sa mga organismo na unti unting maging lahat na may parehong taas. Ang isang espesyal na kaso ng natural na seleksiyon ang [[seksuwal na seleksiyon]] na pagpili para sa anumang katangiang nagpapataas ng tagumpay sa pakikipagtalik sa pamamagitan ng pagpapataas ng pagiging kaakit-akit ng isang organismo sa mga potensiyal na mga makakatalik nito.<ref>{{cite journal |author = Andersson M, Simmons L |title = Sexual selection and mate choice |journal = Trends Ecol. Evol. (Amst.) |volume = 21 |issue = 6 |pages = 296–302 |year = 2006 |pmid = 16769428 |doi = 10.1016/j.tree.2006.03.015 |ref = harv }}</ref> Ang mga katangiang nagebolb sa pamamagitan ng seksuwal na seleksiyon ay partikular na prominente sa mga lalake sa ilang mga species ng hayop sa kabila ng mga katangiang gaya ng mga mahirap na mga antler, mga pagtawag ng pagtatalik o mga maningning na mga kulay na nakakaakit ng mga maninila na nagpapaliit ng pagpapatuloy ng mga indbidwal na lalake.<ref>{{cite journal |author = Kokko H, Brooks R, McNamara J, Houston A |title = The sexual selection continuum |pmc = 1691039 |journal = Proc. Biol. Sci. |volume = 269 |issue = 1498 |pages = 1331–40 |year = 2002 |pmid = 12079655 |doi = 10.1098/rspb.2002.2020 |ref = harv }}</ref> Ang hindi kapakinabangang ito sa pagpapatuloy ay nababalanse ng mga tagumpay sa pagpaparami ng mga lalake na nagpapakita ng [[prinsipyong kapansanan|mahirap na dayain]] na mga napapiling seksuwal na katangian.<ref>{{cite journal |author = Hunt J, Brooks R, Jennions M, Smith M, Bentsen C, Bussière L |title = High-quality male field crickets invest heavily in sexual display but die young |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_december-23-30-2004_432_7020/page/1024 |journal = Nature |volume = 432 |issue = 7020 |pages = 1024–7 |year = 2004 |pmid = 15616562 |doi = 10.1038/nature03084 |ref = harv |bibcode = 2004Natur.432.1024H }}</ref> Ang henetikong bariasyon sa loob ng isang populasyon ng mga organismo ay maaaring magdulot sa ilang mga indibidwal na makapagpatuloy o mas matagumpay na makapagparami kesa sa iba. Ang natural seleksiyon ay kumikilos sa mga [[phenotype]] o mga mapagmamasdang mga katangian ng isang organismo ngunit ang henetiko o namamanang basehan ng anumang phenotype na nagbibigay ng kalamangang reproduktibo ay mas magiging karaniwan sa isang populasyon. Sa paglipas ng panahon, ang prosesong ito ay magreresulta ng pagiging angkop sa kapaligiran na gumagawa sa mga populasyong ito na espesyal para sa mga partikular na kapaligirang ekolohikal at kalaunan ay maaaring magresulta ng paglitaw ng mga bagong espesye. Sa ibang salita, ang natural na seleksiyon ay isang mahalagang proseso(ngunit hindi lamang ang proseso) kung saan ang ebolusyon ay nangyayari sa loob ng isang populasyon ng mga organismo. Bilang kabaligtaran, ang [[artipisyal na seleksiyon]] ang prosesong isinasagawa ng tao upang ipagpatuloy ang mga kanais nais na katangian ng isang organismo samantalang ang [[natural na seleksiyon]] ay isinasagawa ng kalikasan sa paglipas ng mahabang panahon. Ang natural na seleksiyon ay maaaring umasal sa iba't ibang mga lebel ng organisasyon gaya ng mga [[gene]], [[selula]], mga indibidwal na organismo at espesye.<ref name="Okasha07">{{cite book |last1 = Okasha |first1 = S. |year = 2007 |title = Evolution and the Levels of Selection |url = https://archive.org/details/evolutionlevelso0000okas |publisher = Oxford University Press |isbn = 0-19-926797-9 }}</ref><ref name=Gould>{{cite journal |author = Gould SJ |title = Gulliver's further travels: the necessity and difficulty of a hierarchical theory of selection |journal = Philos. Trans. R. Soc. Lond., B, Biol. Sci. |volume = 353 |issue = 1366 |pages = 307–14 |year = 1998 |pmid = 9533127 |pmc = 1692213 |doi = 10.1098/rstb.1998.0211 |ref = harv }}</ref><ref name=Mayr1997>{{cite journal |author = Mayr E |title = The objects of selection |doi = 10.1073/pnas.94.6.2091 |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 94 |issue = 6 |pages = 2091–4 |year = 1997 |pmid = 9122151 |pmc = 33654 |ref = harv |bibcode = 1997PNAS...94.2091M }}</ref> Ang seleksiyon ay maaaring umasal sa maraming mga lebel ng sabay sabay.<ref>{{cite journal |author = Maynard Smith J |title = The units of selection |journal = Novartis Found. Symp. |volume = 213 |pages = 203–11; discussion 211–7 |year = 1998 |pmid = 9653725 |ref = harv }}</ref> Ang isang halimbawa ng seleksiyon na nangyayari sa ilalim ng lebel ng indibidwal ang mga gene na tinatawag na mga [[transposon]] na maaaring mag-replika at kumalat sa buong [[genome]].<ref>{{cite journal |author = Hickey DA |title = Evolutionary dynamics of transposable elements in prokaryotes and eukaryotes |url = https://archive.org/details/sim_genetica_1992_86_1-3/page/269 |journal = Genetica |volume = 86 |issue = 1–3 |pages = 269–74 |year = 1992 |pmid = 1334911 |doi = 10.1007/BF00133725 |ref = harv }}</ref> === Genetic drift === Ang [[genetic drift]] ang pagbabago sa prekwensiya ng anyo ng isang [[gene]] ([[allele]]) sa isang populasyon na sanhi ng random(nangyayari na lamang) na mga pagsasampol. Ang mga allele sa supling ang mga sampol ng mga magulang at ang tsansa o kapalaran ay may papel sa pagtukoy kung ang isang inidibidwal ay makakapagpatuloy o makakagpaparami. Ang prekwensiya ng allele ng populasyon ang praksiyon ng mga kopya ng gene na nagsasalo ng partikular na anyo. Ang genetic drift ay maaaring magsanhi ng kumpletong paglaho ng mga variant ng gene at sa gayon ay magbabawas ng bariasyong henetiko. Halimbawa, sa isang henerasyon, ang dalawang kayumangging [[beetle]] ay nagkataong nagkaroon ng apat na supling na nabuhay upang magparami. Ang ilang mga berdeng beetle ay namatay nang ang mga ito ay maapakan ng isang tao at hindi nagkaroon ng supling. Ang susunod na henerasyon ay mag-aangkin ng mas marami ng kayumangging beetle kesa sa nakaraang henerasyon ngunit ito ay nangyari dahil sa kapalaran. Ang mga pagbabagong ito sa bawat henerasyon ay tinatawag na genetic drift. Kung ang mga selektibong pwersa ay hindi umiiral o mahina, ang prekwensiya ng allele ay tumatakbo ng pataas o pababa ng random. Ang paglipat na ito ay humihinto kung ang isang allele ay kalauang naging pirme na maaaring resulta ng paglaho sa populasyon o kabuuang pagpapalit ng mga ibang allele. Sa gayon, ang henetikong pagtakbo ay maaaring magtanggal ng ilang mga allele mula sa populasyon sanhi ng kapalaran lamang. Kahit sa kawalan ng mga selektibong pwersa, ang henetikong pagtakbo ay maaaring magsanhi ng dalawang magkahiwalay na mga populasyon na nagmula sa parehong strakturang henetiko upang tumakbo ng magkahiwalay sa dalawang magkaibang populasyon na may magkaibang hanay ng mga allele. === Henetikong pagsakay === Ang rekombinasyon ng gene ay pumapayag sa mga allele sa parehong hibla ng [[DNA]] na humiwalay. Gayunpaman, ang bilis ng rekombinasyon ay mababa o mga dalawang pangyayari kada [[kromosoma]] sa bawat henerasyon. Ang nagiging resulta ay ang mga gene na magkalapit sa kromosoma ay maaaring hindi palaging malilipat ng magkalayo sa bawat isa at ang mga gene na magkakalapit ay maaring mamana ng sabay na isang penomenon na tinatawag na linkage. Ang pagtungong ito ay masusukat sa pamamagitan ng paghahanap kung gaanon ang dalawang allele ay sabay na nangyayari kumpara sa mga ekspektasyon na tinatawag na linkage disequilibrium nito. Ito ay maaaring mahalaga kung ang isang allele sa isang partikular na haplotype ay malakas na mapakikinabangan. Ang natural na seleksiyon ay maaaring magpatakbo ng pinipiling paglilinis na magsasanhi rin sa ibang mga allele sa haplotype na maging mas karaniwan sa populasyon. Ang epektong ito tinatawag na genetic hitchhiking o genetic draft. Ang genetic draft na sanhi ng katotohanang ang ilang mga neutral na gene ay magkakaugnay na henetiko sa iba na nasa ilalim ng pagpipili ay maaaring sa isang bahagi mabihag ng angkop na epektibong sukat ng populasyon. == Mga kinalalabasan == Ang ebolusyon ay nakakaimpluwensiya sa bawat aspeto ng anyo at pag-aasal ng mga organismo. Ang pinakakilala ang spesipikong [[pag-aangkop]] na pang-pag-aasal at mga pisikal na na resulta ng [[natural na seleksiyon]]. Ang mga pag-aangkop na ito ay nagpapataas ng pagiging angkop sa pamamagitan ng pagtulong ng mga gawain gaya ng paghahanap ng pagkain, pag-iwas sa mga maninila o sa pag-akit ng mga makakatalik. Ang mga organismo ay maaari ring tumugon sa seleksiyon sa pamamagitan ng [[pakikipagtulungan (ebolusyon)|pakikipagtulungan]] sa bawat isa na karaniwan ay sa pamamagitan ng pagtulong sa mga kamag-anak nito o sa pakikilahok sa parehong mapakikinabangang [[symbiosis]]. Sa mas matagal, ang ebolusyon ay lumilikha ng bagong espesye sa pamamagitan ng paghahati ng mga populasyon ng ninuno ng organismo sa mga bagong pangkat na hindi maaari o hindi makakapagtalik. Ang mga kinalalabasan ng ebolusyong ito ay minsang hinahati sa [[makroebolusyon]] na ebolusyong nangyayari sa o sa itaas ng lebel ng species gaya ng [[ekstinksiyon]] at [[espesiasyon]] at ang [[mikroebolusyon]] na tumutukoy sa mas maliliit na mga pagbabagong ebolusyon sa loob ng isang species o populasyon.<ref name=ScottEC>{{cite journal |author = Scott EC, Matzke NJ |title = Biological design in science classrooms |volume = 104 |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |issue = suppl_1 |pages = 8669–76 |year = 2007 |pmid = 17494747 |pmc = 1876445 |doi = 10.1073/pnas.0701505104 |ref = harv |bibcode = 2007PNAS..104.8669S }}</ref> Sa pangkalahatan, ang makroebolusyon ay itinuturing na kinalalabasan ng mahahabang panahon ng mikroebolusyon.<ref>{{cite journal |author = Hendry AP, Kinnison MT |title = An introduction to microevolution: rate, pattern, process |journal = Genetica |volume = 112–113 |pages = 1–8 |year = 2001 |pmid = 11838760 |doi = 10.1023/A:1013368628607 |ref = harv }}</ref> Kaya ang distinksiyon sa pagitan ng mikroebolusyon at makroebolusyon ay isang pundamental. Ang pagkakaiba ay simpleng ang panahong nasasangkot.<ref>{{cite journal |author = Leroi AM |title = The scale independence of evolution |journal = Evol. Dev. |volume = 2 |issue = 2 |pages = 67–77 |year = 2000 |pmid = 11258392 |doi = 10.1046/j.1525-142x.2000.00044.x |ref = harv }}</ref> Gayunpaman, sa makroebolusyon, ang mga katangian ng buong espesye ay maaaring mahalaga. Halimbawa, ang isang malaking halaga ng bariasyon sa mga indibidwal ay pumapayag sa espesye na mabilis na makaangkop sa mga bagong habitat na nagpapabawas sa tsansa na maging ekstinto ito samantalang ang isang malawakang saklaw na heograpiko ay nagpapataas ng tsansa ng [[espesiasyon]] na gumagawang malamang na ang bahagi ng populasyon ay nagiging hiwalay. Sa kahulugang ito, ang [[makroebolusyon]] at [[mikroebolusyon]] ay maaaring kasangkutan ng seleksiyon sa iba't ibang mga lebel na ang mikroebolusyon ay umaasal sa mga gene at organismo laban sa mga prosesong makroebolusyonaryo gaya ng [[seleksiyon ng espesye]] na umaasal sa buong espesye at umaapekto sa mga rate nito ng [[espesiasyon]] at [[ekstinsiyon]]. {{sfn|Gould|2002|pp=657–658}}<ref>{{cite journal |author = Gould SJ |title = Tempo and mode in the macroevolutionary reconstruction of Darwinism |url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1994-07-19_91_15/page/6764 |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 91 |issue = 15 |pages = 6764–71 |year = 1994 |pmid = 8041695 |pmc = 44281 |doi = 10.1073/pnas.91.15.6764 |ref = harv |bibcode = 1994PNAS...91.6764G }}</ref><ref name=Jablonski2000>{{cite journal |author = Jablonski, D. |year = 2000 |title = Micro- and macroevolution: scale and hierarchy in evolutionary biology and paleobiology |journal = Paleobiology |volume = 26 |issue = sp4 |pages = 15–52 |doi = 10.1666/0094-8373(2000)26[15:MAMSAH]2.0.CO;2 |ref = harv }}</ref> Ang isang karaniwang maling paniniwala ay ang ebolusyon ay may mga layunin o mga pangmatagalang plano. Gayunpaman, sa katotohanan, ang ebolusyon ay walang pangmatagalang layunin at hindi nangangailangang lumikha ng mas malaking kompleksidad.<ref name=sciam>Michael J. Dougherty. [http://www.sciam.com/article.cfm?id=is-the-human-race-evolvin Is the human race evolving or devolving?] ''[[Scientific American]]'' 20 Hulyo 1998.</ref><ref>[[TalkOrigins Archive]] response to [[Creationist]] claims&nbsp;– [http://www.talkorigins.org/indexcc/CB/CB932.html Claim CB932: Evolution of degenerate forms]</ref> Bagaman ang mga [[ebolusyon ng pagiging komplikado|komplikadong espesye]] ay nag-ebolb, ang mga ito ay pangalawang epekto ng kabuuang bilang ng mga organismo na dumadami at ang mga simpleng anyo ng buhay ay karaniwan pa rin sa biospero.<ref name=Carroll>{{cite journal |author = Carroll SB |title = Chance and necessity: the evolution of morphological complexity and diversity |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-02-22_409_6823/page/1101 |journal = Nature |volume = 409 |issue = 6823 |pages = 1102–9 |year = 2001 |pmid = 11234024 |doi = 10.1038/35059227 |ref = harv }}</ref> Halimbawa, ang labis na karamihan ng mga espesye ay mikroskopikong [[prokaryote]] na bumubuo ng mga kalahatan ng [[biomasa]] ng daigdig kabilang ng maliliit na sukat ng mga ito<ref>{{cite journal |author = Whitman W, Coleman D, Wiebe W |title = Prokaryotes: the unseen majority |doi = 10.1073/pnas.95.12.6578 |journal = Proc Natl Acad Sci U S A |volume = 95 |issue = 12 |pages = 6578–83 |year = 1998 |pmid = 9618454 |pmc = 33863 |ref = harv |bibcode = 1998PNAS...95.6578W }}</ref> at bumubuo sa malawak na karamihan ng mga biodibersidad sa daigdig.<ref name=Schloss>{{cite journal |author = Schloss P, Handelsman J |title = Status of the microbial census |journal = Microbiol Mol Biol Rev |volume = 68 |issue = 4 |pages = 686–91 |year = 2004 |pmid = 15590780 |pmc = 539005 |doi = 10.1128/MMBR.68.4.686-691.2004 |ref = harv }}</ref> Kaya ang mga simpleng organismo ang nananaig na anyo ng buhay sa daigdig sa buong kasaysayan nito at patuloy na nagiging pangunahing anyo ng buhay hanggang sa kasalukuyan at ang komplikadong buhay ay lumilitaw lamang dahil ito ay [[may kinikilingang sampol|mas mapapansin]].<ref>{{cite journal |author = Nealson K |title = Post-Viking microbiology: new approaches, new data, new insights |url = https://archive.org/details/sim_origins-of-life-and-evolution-of-biospheres_1999-01_29_1/page/73 |journal = Orig Life Evol Biosph |volume = 29 |issue = 1 |pages = 73–93 |year = 1999 |pmid = 11536899 |doi = 10.1023/A:1006515817767 |ref = harv }}</ref> Ang katunayan, ang ebolusyon ng mga mikroorganismo ay partikular na mahalaga sa modernong pagsasaliksik na ebolusyonaryo dahil ang mabilis na pagdami ng mga ito ay pumapayag sa pag-aaral ng [[ebolusyong eksperimental]] at ang obserbasyon ng ebolusyon at pag-aangkop sa nangyayring panahon.<ref name=Buckling>{{cite journal |author = Buckling A, Craig Maclean R, Brockhurst MA, Colegrave N |title = The Beagle in a bottle |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-02-12_457_7231/page/824 |journal = Nature |volume = 457 |issue = 7231 |pages = 824–9 |year = 2009 |pmid = 19212400 |doi = 10.1038/nature07892 |ref = harv |bibcode = 2009Natur.457..824B }}</ref><ref>{{cite journal |author = Elena SF, Lenski RE |title = Evolution experiments with microorganisms: the dynamics and genetic bases of adaptation |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 4 |issue = 6 |pages = 457–69 |year = 2003 |pmid = 12776215 |doi = 10.1038/nrg1088 |ref = harv }}</ref> === Pag-aangkop === Ang pag-aangkop ang proseso na gumagawa sa mga organismo mas angkop sa [[habitat]] ng mga ito.<ref>Mayr, Ernst 1982. ''The growth of biological thought''. Harvard. p483: "Adaptation... could no longer be considered a static condition, a product of a creative past and became instead a continuing dynamic process."</ref><ref>The ''Oxford Dictionary of Science'' defines ''adaptation'' as "Any change in the structure or functioning of an organism that makes it better suited to its environment".</ref> Gayundin, ang terminong pag-aangkop ay maaari ring tumukoy sa katangian na mahalaga sa pagpapatuloy ng isang organismo. Halimbawa nito ang pag-aangkop ng mga ngipin ng [[kabayo]] sa pagdurog ng mga damo. Sa paggamit ng terminong pag-aangkop para sa prosesong ebolusyonaryo at pag-aangkop na katangian para sa produkto(ang bahaging pang-katawan o tungkulin), ang dalawang mga kahulugan ay maitatangi. Ang mga pag-aangkop ay nalilikha ng [[natural na seleksiyon]].<ref>{{cite journal |author = Orr H |title = The genetic theory of adaptation: a brief history |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 6 |issue = 2 |pages = 119–27 |year = 2005 |pmid = 15716908 |doi = 10.1038/nrg1523 |ref = harv }}</ref> Ang mga sumusunod na kahulugan ay mula kay [[Theodosius Dobzhansky]]. # Ang pag-aangkop ang prosesong ebolusyonaryo kung saan ang organismo ay nagiging mas may kakayahan na mamuhay sa habitat o kapaligiran nito.<ref>{{cite book |last1 = Dobzhansky |first1 = T. |last2 = Hecht |first2 = MK |last3 = Steere |first3 = WC |year = 1968 |chapter = On some fundamental concepts of evolutionary biology |title = Evolutionary biology volume 2 |pages = 1–34 |publisher = Appleton-Century-Crofts |location = New York |edition = 1st }}</ref> # Ang pagiging umangkop ang katayuan ng naging angkop kung saan ang isang organismo ay patuloy na nabubuhay at nakakapagparami sa isang ibinigay na hanay ng mga habitat o kapaligiran.<ref>{{cite book |last1 = Dobzhansky |first1 = T. |year = 1970 |title = Genetics of the evolutionary process |publisher = Columbia |location = N.Y. |pages = 4–6, 79–82, 84–87 |isbn = 0-231-02837-7 }}</ref> # Ang umaangkop na katangian ay isang aspeto ng pattern na pang-pag-unlad ng organismo na pumapayag o nagpapalakas sa probabilidad ng organismong ito na makapagpatuloy at makapagparami.<ref>{{cite journal |doi = 10.2307/2406099 |last1 = Dobzhansky |first1 = T. |year = 1956 |title = Genetics of natural populations XXV. Genetic changes in populations of ''Drosophila pseudoobscura'' and ''Drosphila persimilis'' in some locations in California |url = https://archive.org/details/sim_evolution_1956-03_10_1/page/82 |journal = Evolution |volume = 10 |issue = 1 |pages = 82–92 |jstor = 2406099 }}</ref> Ang pag-aangkop ay maaaring magsanhi ng pakinabang sa isang bagong katangian o pagkawala ng katangian ng ninuno nito. Ang halimbawa na napapakita ng parehong mga uri ng pagbabago ang pag-aangkop ng [[bakterya]] sa seleksiyon ng [[antibiotiko]] kung saan ang mga pagbabagong henetiko ay nagsasanhi ng [[resistansiya sa antibiotiko]] sa parehong pagbabago ng pinupuntiryang gamot o sa pagpapataas ng gawain ng mga tagadala na nag-aalis ng gamot sa selula.<ref>{{cite journal |author = Nakajima A, Sugimoto Y, Yoneyama H, Nakae T |title = High-level fluoroquinolone resistance in Pseudomonas aeruginosa due to interplay of the MexAB-OprM efflux pump and the DNA gyrase mutation |journal = Microbiol. Immunol. |volume = 46 |issue = 6 |pages = 391–5 |year = 2002 |pmid = 12153116 |ref = harv }}</ref> Ang ibang mga halimbawa ang bakteryang ''[[Escherichia coli]]'' na nag-ebolb ng kakayahang gumamit ng [[asidong sitriko]] bilang nutriento sa pangmatagalang eksperimento sa laboratoryo,<ref>{{cite journal |author = Blount ZD, Borland CZ, Lenski RE |title = Inaugural Article: Historical contingency and the evolution of a key innovation in an experimental population of Escherichia coli |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 105 |issue = 23 |pages = 7899–906 |year = 2008 |pmid = 18524956 |doi = 10.1073/pnas.0803151105 |pmc = 2430337 |ref = harv |bibcode = 2008PNAS..105.7899B }}</ref> ang ''[[Flavobacterium]]'' na nag-ebolb ng [[ensima]] na pumapayag sa bakteryang ito na makakapagdigest ng ilang mga byproduct ng manupakturang [[nylon 6]],<ref>{{cite journal |author = Okada H, Negoro S, Kimura H, Nakamura S |title = Evolutionary adaptation of plasmid-encoded enzymes for degrading nylon oligomers |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1983-11-10_306_5939/page/n136 |journal = Nature |volume = 306 |issue = 5939 |pages = 203–6 |year = 1983 |pmid = 6646204 |doi = 10.1038/306203a0 |ref = harv |bibcode = 1983Natur.306..203O }}</ref><ref>{{cite journal |author = Ohno S |title = Birth of a unique enzyme from an alternative reading frame of the preexisted, internally repetitious coding sequence |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 81 |issue = 8 |pages = 2421–5 |year = 1984 |pmid = 6585807 |pmc = 345072 |doi = 10.1073/pnas.81.8.2421 |ref = harv |bibcode = 1984PNAS...81.2421O }}</ref> at ang bakterya sa lupa na ''[[Sphingobium]]'' na nag-ebolb ng isan gbuong bagong [[landas na metaboliko]] na sumisira sa sintetikong [[pestisidyo]]ng [[pentachlorophenol]].<ref>{{cite journal |author = Copley SD |title = Evolution of a metabolic pathway for degradation of a toxic xenobiotic: the patchwork approach |url = https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_2000-06_25_6/page/261 |journal = Trends Biochem. Sci. |volume = 25 |issue = 6 |pages = 261–5 |year = 2000 |pmid = 10838562 |doi = 10.1016/S0968-0004(00)01562-0 |ref = harv }}</ref><ref>{{cite journal |author = Crawford RL, Jung CM, Strap JL |title = The recent evolution of pentachlorophenol (PCP)-4-monooxygenase (PcpB) and associated pathways for bacterial degradation of PCP |journal = Biodegradation |volume = 18 |issue = 5 |pages = 525–39 |year = 2007 |pmid = 17123025 |doi = 10.1007/s10532-006-9090-6 |ref = harv }}</ref> [[Talaksan:Whale skeleton.png|350px|thumb|Ang isang kalansay ng [[balyenang baleen]], ang ''a'' at ''b'' ang mga butong flipper na umangkop mula sa harapang mga buto ng hita samantalang ang ''c'' ay nagpapakita ng mga [[bestihiyal]] na buto ng likurang hita na nagpapakita ng pag-aangkop mula sa lupain tungo sa dagat.<ref name="transformation445">{{cite journal |author = Bejder L, Hall BK |title = Limbs in whales and limblessness in other vertebrates: mechanisms of evolutionary and developmental transformation and loss |journal = Evol. Dev. |volume = 4 |issue = 6 |pages = 445–58 |year = 2002 |pmid = 12492145 |doi = 10.1046/j.1525-142X.2002.02033.x |ref = harv }}</ref>]] Ang pag-aangkop ay nangyayri sa pamamagitan ng unti unting pagbabago ng mga umiiral na istruktura. Dahil dito, ang mga istruktura na may parehong panloob na organisasyon ay maaaring may iba't ibang mga tungkulin sa mga nauugnay na organismo. Ito ang resulta ng isang istrukturang pang-ninuno na inangkop sa tungkulin sa iba't ibang mga paraan. Halimbawa, ang mga buto sa loob ng pakpak ng mga [[paniki]] ay labis na katulad ng mga paa ng [[daga]] at mga kamay ng mga [[primado]] sanhi ng pinagmulan ng lahat ng istrukturang ito mula sa isang karaniwang ninunong [[mamalya]].<ref>{{cite journal |doi = 10.1554/05-233.1 |pmid = 16526515 |volume = 59 |issue = 12 |pages = 2691–704 |last = Young |first = Nathan M. |title = Serial homology and the evolution of mammalian limb covariation structure |journal = Evolution |accessdate = 24 Setyembre 2009 |year = 2005 |url = http://www.bioone.org/doi/abs/10.1554/05-233.1 |last2 = Hallgrímsson |first2 = B |ref = harv }}</ref> Gayunpaman, dahil ang lahat ng mga buhay na organismo ay magkakaugnay sa isang paraan,<ref name=Penny1999>{{cite journal |author = Penny D, Poole A |title = The nature of the last universal common ancestor |journal = Curr. Opin. Genet. Dev. |volume = 9 |issue = 6 |pages = 672–77 |year = 1999 |pmid = 10607605 |doi = 10.1016/S0959-437X(99)00020-9 |ref = harv }}</ref> kahit ang mga organo na lumilitaw na may kaunting pagkakatulad sa istuktura gaya ng [[arthropoda]], [[pusit]] at mga mata ng [[bertebrata]] ay maaaring nakasalalay sa isang karaniwang hanay ng mga gene na homolohoso na kumokontrol sa pagtitipon at tungkulin nito. Ito ay tinatawag na [[malalim na homolohiya]].<ref>{{cite journal |doi = 10.1017/S1464793102006097 |pmid = 14558591 |volume = 78 |issue = 3 |pages = 409–433 |last = Hall |first = Brian K |title = Descent with modification: the unity underlying homology and homoplasy as seen through an analysis of development and evolution |url = https://archive.org/details/sim_biological-reviews_2003-08_78_3/page/409 |journal = Biological Reviews of the Cambridge Philosophical Society |year = 2003 |ref = harv }}</ref><ref>{{cite journal |doi = 10.1038/nature07891 |pmid = 19212399 |volume = 457 |issue = 7231 |pages = 818–823 |last = Shubin |first = Neil |title = Deep homology and the origins of evolutionary novelty |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-02-12_457_7231/page/818 |journal = Nature |year = 2009 |last2 = Tabin |first2 = C |last3 = Carroll |first3 = S |ref = harv |bibcode = 2009Natur.457..818S }}</ref> Sa ebolusyon, ang ilang mga istruktura ay maaaring mawalan ng orihinal na tungkulin nito at maging [[bestihiyalidad|istrukturang bestihiyal]].<ref name=Fong>{{cite journal |author = Fong D, Kane T, Culver D |title = Vestigialization and Loss of Nonfunctional Characters |journal = Ann. Rev. Ecol. Syst. |volume = 26 |issue = 4 |pages = 249–68 |year = 1995 |doi = 10.1146/annurev.es.26.110195.001341 |ref = harv |pmid = }}</ref> Ang gayong mga istruktura ay may kaunti o walang tungkulin sa kasalukuyang espesye ngunit may maliwanag na tungkulin sa ninuno nito o ibang mga kaugnay na espesye. Ang mga halimbawa ay kinabibilangan ng mga [[pseudogene]],<ref>{{cite journal |author = Zhang Z, Gerstein M |title = Large-scale analysis of pseudogenes in the human genome |journal = Curr. Opin. Genet. Dev. |volume = 14 |issue = 4 |pages = 328–35 |year = 2004 |pmid = 15261647 |doi = 10.1016/j.gde.2004.06.003 |ref = harv }}</ref> ang hindi gumaganang mga labi ng mga mata sa naninirahan sa kwebang bulag na isda,<ref>{{cite journal |author = Jeffery WR |title = Adaptive evolution of eye degeneration in the Mexican blind cavefish |doi = 10.1093/jhered/esi028 |journal = J. Hered. |volume = 96 |issue = 3 |pages = 185–96 |year = 2005 |pmid = 15653557 |ref = harv }}</ref> mga pakpak sa mga hindi makalipad na ibon gaya ng [[ostrich]] at [[emu]],<ref>{{cite journal |author = Maxwell EE, Larsson HC |title = Osteology and myology of the wing of the Emu (Dromaius novaehollandiae) and its bearing on the evolution of vestigial structures |journal = J. Morphol. |volume = 268 |issue = 5 |pages = 423–41 |year = 2007 |pmid = 17390336 |doi = 10.1002/jmor.10527 |ref = harv }}</ref> at ang pag-iral ng mga butong balakang sa mga balyena at ahas.<ref name="transformation445" /> Ang mga halimbawa ng [[bestihiyalidad|istrukturang bestihiyal]] sa mga tao ang [[wisdom teeth]],<ref>{{cite journal |author = Silvestri AR, Singh I |title = The unresolved problem of the third molar: would people be better off without it? |url = http://jada.ada.org/cgi/content/full/134/4/450 |journal = Journal of the American Dental Association (1939) |volume = 134 |issue = 4 |pages = 450–5 |year = 2003 |pmid = 12733778 |doi = |ref = harv |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2014-08-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140823063158/http://jada.ada.org/content/134/4/450.full |url-status = dead }}</ref> ang [[coccyx]],<ref name=Fong/> ang [[vermiform appendix]],<ref name=Fong/> at iba pang mga pang-pag-aasal na mga [[bestihiyalidad|bestihiyal]] gaya ng mga [[goose bump]](pagtayo ng balahibo)<ref>{{cite book |last = Coyne |first = Jerry A. |authorlink = Jerry A. Coyne |title = Why Evolution is True |url = https://archive.org/details/whyevolutionistr0000coyn_o0w9 |publisher = Penguin Group |year = 2009 |isbn = 978-0-670-02053-9 |page = [https://archive.org/details/whyevolutionistr0000coyn_o0w9/page/62 62] }}</ref><ref>Darwin, Charles. (1872) ''[[The Expression of the Emotions in Man and Animals]]'' John Murray, London.</ref> at mga [[primitibong repleks]].<ref>{{cite book |title = Psychology |url = https://archive.org/details/psychology0000gray |edition = fifth |author = Peter Gray |year = 2007 |page = [https://archive.org/details/psychology0000gray/page/66 66] |publisher = Worth Publishers |isbn = 0-7167-0617-2 }}</ref><ref>{{cite book |title = Why Evolution Is True |url = https://archive.org/details/whyevolutionistr0000coyn_o0w9 |last = Coyne |first = Jerry A. |year = 2009 |pages = [https://archive.org/details/whyevolutionistr0000coyn_o0w9/page/84 85]–86 |publisher = Penguin Group |isbn = 978-0-670-02053-9 }}</ref><ref>{{cite book |title = Archetype: A Natural History of the Self |author = Anthony Stevens |year = 1982 |page = 87 |publisher = Routledge & Kegan Paul |isbn = 0-7100-0980-1 }}</ref> Gayunpaman, ang maraming mga katangian na lumilitaw sa mga simpleng pag-aangkop ay katunayang mga [[eksaptasyon]] na mga istrakturang orihinal na inangkop para sa isang tungkulin ngunit sabay na naging magagamit para sa ibang tungkulin sa proseso. {{sfn|Gould|2002|pp=1235–1236}} Ang isang halimbawa ang butiking Aprikano na ''[[Holaspis guentheri]]'' na nagpaunlad ng labis na patag ng ulo para sa pagtatago sa mga siwang gaya ng makikita sa pagtingin sa mga malalapit na kamag-anak nito. Gayunpaman, sa espesyeng ito, ang ulo ay naging labis na patag na nakatutulong dito sa paglipat mula sa puno sa puno na isang eksaptasyon. {{sfn|Gould|2002|pp=1235–1236}} Sa loob ng mga [[selula]], ang [[makinang molekular]] gaya ng bakteryal na [[flagella]]<ref>{{cite journal |doi = 10.1038/nrmicro1493 |pmid = 16953248 |volume = 4 |issue = 10 |pages = 784–790 |last = Pallen |first = Mark J. |title = From The Origin of Species to the origin of bacterial flagella |journal = Nat Rev Micro |accessdate = 18 Setyembre 2009 |date = 2006-10 |url = http://home.planet.nl/~gkorthof/pdf/Pallen_Matzke.pdf |last2 = Matzke |first2 = NJ |ref = harv }}</ref> at [[translocase ng panloob na membrano|makineryang nagsasaayos ng protina]] <ref>{{cite journal |doi = 10.1073/pnas.0908264106 |pmid = 19717453 |volume = 106 |issue = 37 |pages = 15791–15795 |last = Clements |first = Abigail |title = The reducible complexity of a mitochondrial molecular machine |journal = Proceedings of the National Academy of Sciences |year = 2009 |last2 = Bursac |first2 = D |last3 = Gatsos |first3 = X |last4 = Perry |first4 = AJ |last5 = Civciristov |first5 = S |last6 = Celik |first6 = N |last7 = Likic |first7 = VA |last8 = Poggio |first8 = S |last9 = Jacobs-Wagner |first9 = C |pmc = 2747197 |ref = harv |bibcode = 2009PNAS..10615791C }}</ref> ay nag-ebolb sa pagkalap ng mga ensaym mula sa [[glycolosis]] at [[metabolismong xenobiotic]] upang magsilbing mga protinang istruktura na tinatawag na mga [[crystallin]] sa loob ng mga lente ng mga mata ng organismo.<ref>{{cite journal |author = Piatigorsky J, Kantorow M, Gopal-Srivastava R, Tomarev SI |title = Recruitment of enzymes and stress proteins as lens crystallins |journal = EXS |volume = 71 |pages = 241–50 |year = 1994 |pmid = 8032155 |ref = harv }}</ref><ref>{{cite journal |author = Wistow G |title = Lens crystallins: gene recruitment and evolutionary dynamism |url = https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_1993-08_18_8/page/301 |journal = Trends Biochem. Sci. |volume = 18 |issue = 8 |pages = 301–6 |year = 1993 |pmid = 8236445 |doi = 10.1016/0968-0004(93)90041-K |ref = harv }}</ref> Ang isang mahalagang halimbawa ng [[ekolohiya]] ay ng [[kompetetibong eksklusyon]] na walang mga dalawang espesye na maaaring sumakop sa parehong niche sa parehong kapaligiran sa loob ng mahabang panahon.<ref>{{cite journal |author = Hardin G |authorlink = Garrett Hardin |title = The competitive exclusion principle |url = https://archive.org/details/sim_science_1960-04-29_131_3409/page/n18 |journal = Science |volume = 131 |issue = 3409 |pages = 1292–7 |year = 1960 |pmid = 14399717 |doi = 10.1126/science.131.3409.1292 |ref = harv |bibcode = 1960Sci...131.1292H }}</ref> Dahil dito, ang natural na seleksiyon ay magagawing pumilit sa espesye na umangkop sa ibang mga niche na ekolohikal. Ito ay maaaring mangahulugan na halimbawa, ang dalawang espesye ng isdang [[cichlid]] ay umangkop na mamuhay sa magkaibang habitat na magpapaliit ng kompetisyon para sa pagkain sa pagitan ng mga ito.<ref>{{cite journal |author = Kocher TD |title = Adaptive evolution and explosive speciation: the cichlid fish model |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 5 |issue = 4 |pages = 288–98 |year = 2004 |pmid = 15131652 |doi = 10.1038/nrg1316 |url = http://hcgs.unh.edu/staff/kocher/pdfs/Kocher2004.pdf |ref = harv |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2011-07-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110720092925/http://hcgs.unh.edu/staff/kocher/pdfs/Kocher2004.pdf |url-status = dead }}</ref> === Kapwa ebolusyon === [[Talaksan:Thamnophis sirtalis sirtalis Wooster.jpg|thumb|Ang [[Common Garter Snake]] (''Thamnophis sirtalis sirtalis'') na nag-ebolb ng resistansiya o pagiging hindi tinatalaban sa [[tetrodoxin]] sa sinisilang ampibyan nito.]] Ang mga interaksiyon sa pagitan ng mga organismo ay maaaring lumikha ng tunggalian at pakikipagtulungan. Kapag ang interaksiyon ay sa pagitan ng mga pares ng espesye, gaya ng isang [[patoheno]] at isang [[hosto (biolohiya)|hosto]], o isang isang [[maninila]](predator) at [[sinisila]](prey), ang mga espesyeng ito ay maaaring magpaunlad ng mga hanay ng mga pag-aangkop. Dito, ang ebolusyon ng isang espesye ay nagsasanhi ng mga pag-aangkop sa unang espesye. Ang siklong ito ng seleksiyon at tugon ay tinatawag na [[kapwa-ebolusyon]].<ref>{{cite journal |author = Wade MJ |title = The co-evolutionary genetics of ecological communities |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 8 |issue = 3 |pages = 185–95 |year = 2007 |pmid = 17279094 |doi = 10.1038/nrg2031 |ref = harv }}</ref> Ang isang halimbawa ang produksiyon ng [[tetradoxin]] sa [[may magaspang na balat na newt]] at ang ebolusyon ng resistansiya sa maninila nito na [[Common Garter Snake|common garter snake]]. Sa pares na maninila-sinisilang ito, ang [[ebolusyonasyonaryong takbuhan sa armas]] ay lumikha ng mga matataas na lebel ng lason sa newt at tumutugong matataas na mga lebel ng resistansiya sa lason sa ahas.<ref>{{cite journal |author = Geffeney S, Brodie ED, Ruben PC, Brodie ED |title = Mechanisms of adaptation in a predator-prey arms race: TTX-resistant sodium channels |url = https://archive.org/details/sim_science_2002-08-23_297_5585/page/1336 |journal = Science |volume = 297 |issue = 5585 |pages = 1336–9 |year = 2002 |pmid = 12193784 |doi = 10.1126/science.1074310 |ref = harv |bibcode = 2002Sci...297.1336G }}<br />*{{cite journal |author = Brodie ED, Ridenhour BJ, Brodie ED |title = The evolutionary response of predators to dangerous prey: hotspots and coldspots in the geographic mosaic of coevolution between garter snakes and newts |url = https://archive.org/details/sim_evolution_2002-10_56_10/page/2067 |journal = Evolution |volume = 56 |issue = 10 |pages = 2067–82 |year = 2002 |pmid = 12449493 |ref = harv }}<br />*{{cite news |url = http://www.nytimes.com/2009/12/22/science/22creature.html?hpw |title = Remarkable Creatures&nbsp;– Clues to Toxins in Deadly Delicacies of the Animal Kingdom |publisher = New York Times |author = Sean B. Carroll |date = 21 Disyembre 2009 }}</ref> === Pakikipagtulungan === Hindi lahat ng kapwa nag-ebolb na mga interaksiyon sa pagitan ng espesye ay kinasasangkutan ng alitan.<ref>{{cite journal |author = Sachs J |title = Cooperation within and among species |journal = J. Evol. Biol. |volume = 19 |issue = 5 |pages = 1415–8; discussion 1426–36 |year = 2006 |pmid = 16910971 |doi = 10.1111/j.1420-9101.2006.01152.x |ref = harv }}<br />*{{cite journal |author = Nowak M |title = Five rules for the evolution of cooperation |journal = Science |volume = 314 |issue = 5805 |pages = 1560–3 |year = 2006 |pmid = 17158317 |doi = 10.1126/science.1133755 |ref = harv |bibcode = 2006Sci...314.1560N |pmc=3279745}}</ref> Ang maraming mga kaso ng parehong mga interaksiyong mapapakinabangan ay nag-ebolb. Halimbawa, ang sukdulang pakikipatulungan ay umiiral sa pagitan ng mga halaman at ang [[Mycorrhiza|mycorrhizal fungi]] na lumalago sa mga ugat at tumutulong sa halaman sa pagsisipsip ng mga nutriento mula sa lupa.<ref>{{cite journal |author = Paszkowski U |title = Mutualism and parasitism: the yin and yang of plant symbioses |journal = Curr. Opin. Plant Biol. |volume = 9 |issue = 4 |pages = 364–70 |year = 2006 |pmid = 16713732 |doi = 10.1016/j.pbi.2006.05.008 |ref = harv }}</ref> Ito ay isang [[resiprosidad (ebolusyon)|resiprokal]] na relasyon dahil ang mga halaman ay nagbibigay ng fungi na may mga asukal mula sa photosynthesis. Dito, ang fungi ay aktuwal na lumalago sa loob ng mga selula ng halaman na pumapayag sa mga ito na makipagpalitan ng mga nutriento sa mga hosto nito samantalang nagpapadala ng mga [[tranduksiyong signal]] na sumusupil sa [[sistemang immuno]] ng halaman.<ref>{{cite journal |author = Hause B, Fester T |title = Molecular and cell biology of arbuscular mycorrhizal symbiosis |url = https://archive.org/details/planta_2005-05_221_2/page/184 |journal = Planta |volume = 221 |issue = 2 |pages = 184–96 |year = 2005 |pmid = 15871030 |doi = 10.1007/s00425-004-1436-x |ref = harv }}</ref> Ang mga koalisyon sa pagitan ng mga organismo ng parehong espesye ay nag-ebolb rin. Ang isang sukdulang kaso ang [[eusosyalidad]] na matatagpuan sa mga insektong nakikisalamuha gaya ng mga [[bubuyog]], mga [[anay]] at mga [[langgam]] kung saan ang mga baog na insekto ay nagpapakain at nagbabantay sa maliit na bilang ng mga organismo sa [[koloniya]] na makapagpaparami. Sa kahit mas maliit na iskala, ang mga [[selulang somatiko]] na bumubuo sa katawan ng hayop ay naglilimita sa reproduksiyon ng mga ito upang mapanitili nito ang isang matatag na organismo na sumusumporta naman sa isang maliit na bilang ng mga [[selulang germ]] upang lumikha ng supling. Dito, ang mga selulang somatiko ay tumutugon sa spesipikong mga signal at hindi angkop na nagpaparami at ang hindi nakontrol na paglago nito ay nagsasanhi ng [[kanser]].<ref name=Bertram>{{cite journal |author = Bertram J |title = The molecular biology of cancer |journal = Mol. Aspects Med. |volume = 21 |issue = 6 |pages = 167–223 |year = 2000 |pmid = 11173079 |doi = 10.1016/S0098-2997(00)00007-8 |ref = harv }}</ref> Ang gayong pagkikipagtulungan sa loob ng espesye ay maaaring nag-ebolb sa pamamagitan ng isang proseso ng [[pagpili ng kamag-anak]] kung saan ang organismo ay tumutulong sa pagpapalaki ng supling ng kamag-anak nito.<ref>{{cite journal |author = Reeve HK, Hölldobler B |title = The emergence of a superorganism through intergroup competition |url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2007-06-05_104_23/page/9736 |doi = 10.1073/pnas.0703466104 |journal = Proc Natl Acad Sci U S A. |volume = 104 |issue = 23 |pages = 9736–40 |year = 2007 |pmid = 17517608 |pmc = 1887545 |ref = harv |bibcode = 2007PNAS..104.9736R }}</ref> Ang gawaing ito ay napili dahil kung ang pagtulong sa mga indibidwal ay naglalaman ng mga allele na nagtataguyod ng gawaing pagtulong, malamang na ang kamag-anak nito ay naglalaman rin ng mga allele na ito at kaya ang mga allele na ito ay maipapasa.<ref>{{cite journal |author = Axelrod R, Hamilton W |title = The evolution of cooperation |journal = Science |volume = 211 |issue = 4489 |pages = 1390–6 |year = 2005 |pmid = 7466396 |doi = 10.1126/science.7466396 |ref = harv |bibcode = 1981Sci...211.1390A }}</ref> Ang ibang mga proseso na nagtataguyod ng pakikipagtulungan ay kinabibilangan ng [[seleksiyon ng pangkat]] kung saan ang pakikipagtulungan ay nagbibigay ng mga pakinaban sa isang pangkat ng mga organismo.<ref>{{cite journal |author = Wilson EO, Hölldobler B |title = Eusociality: origin and consequences |doi = 10.1073/pnas.0505858102 |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 102 |issue = 38 |pages = 13367–71 |year = 2005 |pmid = 16157878 |pmc = 1224642 |ref = harv |bibcode = 2005PNAS..10213367W }}</ref> === Espesiyasyon === [[Talaksan:Speciation modes edit.svg|left|thumb|350px|Ang apat na mekanismo ng [[espesiasyon]].]] Ang [[espesiasyon]](''speciation'') ang proseso kung saan ang isang ninunong espesye ay [[diberhenteng ebolusyon|nagpapalitaw]] sa dalawa o higit pang mga inapong espesye na iba at natatangi mula sa ninuno nito.<ref name=Gavrilets>{{cite journal |author = Gavrilets S |title = Perspective: models of speciation: what have we learned in 40 years? |url = https://archive.org/details/sim_evolution_2003-10_57_10/page/n1 |journal = Evolution |volume = 57 |issue = 10 |pages = 2197–215 |year = 2003 |pmid = 14628909 |doi = 10.1554/02-727 |ref = harv }}</ref> May maraming mga paraan upang ilarawan ang konsepto ng espesye. Ang pagpipilian ng depinisyon ay nakasalalay sa mga partikularidad ng isinasaalang alang na espesye.<ref name=Queiroz>{{cite journal |author = de Queiroz K |title = Ernst Mayr and the modern concept of species |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 102 |issue = Suppl 1 |pages = 6600–7 |year = 2005 |pmid = 15851674 |pmc = 1131873 |doi = 10.1073/pnas.0502030102 |ref = harv |bibcode = 2005PNAS..102.6600D }}</ref> Halimbawa, ang ilang mga konseptong espesye ay lumalapat ng mas handa tungo sa mga organismong seksuwal na nagpaparami samantalang ang iba ay mahusay na nag-aangkop ng kanilang sarili tungo sa mga organismong [[aseksuwal]]. Sa kabila ng dibersidad ng iba't ibang mga konsepto ng espesye, ang mga iba't ibang konseptong ito ay maaaring ilagay sa isa sa tatlong mga malawak na pakikitungong pilosopikal: pagtatalik, ekolohikal at pilohenetiko.<ref name="Ereshsefsky92">{{cite journal |doi = 10.1086/289701 |last = Ereshefsky |first = M. |title = Eliminative pluralism |url = https://archive.org/details/sim_philosophy-of-science_1992-12_59_4/page/671 |journal = Philosophy of Science |volume = 59 |issue = 4 |pages = 671–690 |year = 1992 |jstor = 188136 }}</ref> Ang biological species concept (BSC) ay isang klasikong halimbawa ng pakikitungong pakikipagtalik. Ito ay inilarawan ni Ernst Mayr noong 1942 at nagsasaad na ang "espesye ay mga pangkat na aktuwal o potensiyal na nakikipagtalik na mga natural na populasyon na reproduktibong nahiwalay mula sa ibang mga pangkat".<ref name="Mayr42">{{cite book |author = Mayr, E. |title = Systematics and the Origin of Species |url = https://archive.org/details/systematicsorigi0000erne |year = 1942 |publisher = Columbia Univ. Press |place = New York |isbn = 978-0-231-05449-2 | page = [https://archive.org/details/systematicsorigi0000erne/page/120 120] }}</ref> Sa kabila ng malawakan at pang-matagalang gamit nito, ang BSC tulad ng iba pa ay hindi walang kontrobersiya. Halimbawa dahil ang mga konseptong ito ay hindi mailalapat sa mga [[prokaryote]]<ref>{{cite journal |author = Fraser C, Alm EJ, Polz MF, Spratt BG, Hanage WP |title = The bacterial species challenge: making sense of genetic and ecological diversity |url = https://archive.org/details/sim_science_2009-02-06_323_5915/page/n68 |journal = Science |volume = 323 |issue = 5915 |pages = 741–6 |year = 2009 |pmid = 19197054 |doi = 10.1126/science.1159388 |ref = harv |bibcode = 2009Sci...323..741F }}</ref> at ito ay tinawag na [[problema ng espesye]].<ref name=Queiroz /> Tinangka ng ilang mga mananaliksik ang isang nagkakaisang monistikong depinisyon ng espesye samantalang ang iba ay gumamit ng isang plurastikong pakikitungo at nagmumungkahing maaaaring may iba't ibang mga paraan na lohikong mapakahulugan ang depinisyon ng espesye.<ref name=Queiroz /><ref name="Ereshsefsky92" /> " Ang [[isolasyong reproduktibo|mga harang sa reproduksiyon]] sa pagitan ng naghihiwalay na mga populasyong seksuwal ay kailangan para sa mga populasyon na [[espesiasyon|maging bagong espesye]]. Ang daloy ng gene ay maaaring magpabagal ng prosesong ito sa pamamagitan ng pagkakalat rin ng bagong mga henetikong variant sa ibang mga populasyon. Depende sa kung gaano kalayo ang dalawang espesye ay nag-iba at humiwalay simula nang [[pinaka-kamakailang karaniwang ninuno]] ng mga ito, maaaring posible pa rin na para sa mga ito na lumikha ng supling gaya ng mga nagtatalik na [[kabayo]] at [[asno]] upang lumikha ng mga [[hybrid]] na [[mule]].<ref>{{cite journal |author = Short RV |title = The contribution of the mule to scientific thought |journal = J. Reprod. Fertil. Suppl. |issue = 23 |pages = 359–64 |year = 1975 |pmid = 1107543 |ref = harv }}</ref> Ang gayong mga [[hybrid (biolohiya)|hybrid]] ay karamihang baog. Sa kasong ito, ang mga malapit na magkakaugnay na mga espesye ay maaaring regular na magtalik ngunit ang mga hybrid ay mapipili ng laban at ang espesye ay mananatiling natatangi. Gayunpaman, ang mga magagawang hybrid ay minsang nabubuo at ang mga espesyeng ito ay maaaring mag-angking ng mga katangian na isang pagitan(intermediate) sa pagitan ng mga magulang na espesye o mag-angkin ng isang buong bagong [[phenotype]].<ref>{{cite journal |author = Gross B, Rieseberg L |title = The ecological genetics of homoploid hybrid speciation |doi = 10.1093/jhered/esi026 |journal = J. Hered. |volume = 96 |issue = 3 |pages = 241–52 |year = 2005 |pmid = 15618301 |pmc = 2517139 |ref = harv }}</ref> Ang kahalagahan ng [[hybridisasyon]] sa paglikha ng [[espesiasyong hybrid|bagong espesye]] ng mga hayop ay hindi maliwanag bagaman ang mga kaso ay nakita sa maraming mga uri ng hayop <ref>{{cite journal |author = Burke JM, Arnold ML |title = Genetics and the fitness of hybrids |journal = Annu. Rev. Genet. |volume = 35 |issue = 1 |pages = 31–52 |year = 2001 |pmid = 11700276 |doi = 10.1146/annurev.genet.35.102401.085719 |ref = harv }}</ref> na ang [[gray na punong palaka]] ang isang partikular na mahusay na napag-aralang halimbawa.<ref>{{cite journal |author = Vrijenhoek RC |title = Polyploid hybrids: multiple origins of a treefrog species |journal = Curr. Biol. |volume = 16 |issue = 7 |year = 2006 |pmid = 16581499 |doi = 10.1016/j.cub.2006.03.005 |ref = harv |pages = R245–7 }}</ref> Ang espesiasyon ay napagmasdan ng maraming mga beses sa ilalim ng kontroladong mga kondisyong laboratoryo at sa kalikasan.<ref>{{cite journal |author = Rice, W.R. |year = 1993 |title = Laboratory experiments on speciation: what have we learned in 40 years |url = https://archive.org/details/sim_evolution_1993-12_47_6/page/1637 |journal = Evolution |volume = 47 |issue = 6 |pages = 1637–1653 |doi = 10.2307/2410209 |author2 = Hostert |ref = harv }}<br />*{{cite journal |author = Jiggins CD, Bridle JR |title = Speciation in the apple maggot fly: a blend of vintages? |journal = Trends Ecol. Evol. (Amst.) |volume = 19 |issue = 3 |pages = 111–4 |year = 2004 |pmid = 16701238 |doi = 10.1016/j.tree.2003.12.008 |ref = harv }}<br />*{{cite web |author = Boxhorn, J |year = 1995 |url = http://www.talkorigins.org/faqs/faq-speciation.html |title = Observed Instances of Speciation |publisher = [[TalkOrigins Archive]] |accessdate = 26 Disyembre 2008 }}<br />*{{cite journal |author = Weinberg JR, Starczak VR, Jorg, D |title = Evidence for Rapid Speciation Following a Founder Event in the Laboratory |url = https://archive.org/details/sim_evolution_1992-08_46_4/page/1214 |journal = Evolution |volume = 46 |issue = 4 |pages = 1214–20 |year = 1992 |doi = 10.2307/2409766 |ref = harv |jstor = 2409766 }}</ref> Sa mga lumikha ng seksuwal na mga organismo, ang espesiasyon ay nagreresulta mula sa reproduktibong paghihiwalay na sinundan ng paghihiwalay sa angkan. May apat na mga mekanismo para sa espesiasyon. Ang pinaka-karaniwan sa mga hayop ang [[espesiasyong allopatriko]] na nangyayari sa mga populasyon na simulang nahiwalay ng heograpiko gaya ng [[pragmentasyon ng habitat]] o [[migrasyon]]. Ang seleksiyon sa ilalim ng mga kondisyong ito ay lumilikha ng napakabilis na mga pagbabago sa hitsura at pag-aasal ng mga organismo.<ref>{{cite journal |year = 2008 |title = Rapid large-scale evolutionary divergence in morphology and performance associated with exploitation of a different dietary resource |url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2008-03-25_105_12/page/4792 |journal = Proceedings of the National Academy of Sciences |volume = 105 |issue = 12 |pages = 4792–5 |pmid = 18344323 |doi = 10.1073/pnas.0711998105 |author = Herrel, A.; Huyghe, K.; Vanhooydonck, B.; Backeljau, T.; Breugelmans, K.; Grbac, I.; Van Damme, R.; Irschick, D.J. |pmc = 2290806 |ref = harv |bibcode = 2008PNAS..105.4792H }}</ref><ref name=Losos1997>{{cite journal |year = 1997 |title = Adaptive differentiation following experimental island colonization in Anolis lizards |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1997-05-01_387_6628/page/70 |journal = Nature |volume = 387 |issue = 6628 |pages = 70–3 |doi = 10.1038/387070a0 |author = Losos, J.B. Warhelt, K.I. Schoener, T.W. |ref = harv |bibcode = 1997Natur.387...70L }}</ref> Habang ang seleksiyon at genetic drift ay umaaasal ng independiyente sa mga populasyong nahiwalay mula sa ibang mga espesye nito, ang paghihiwalay ay maaaring lumikha ng mga organismo na hindi na makakapagparami.<ref>{{cite journal |author = Hoskin CJ, Higgle M, McDonald KR, Moritz C |year = 2005 |title = Reinforcement drives rapid allopatric speciation |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-10-27_437_7063/page/1352 |journal = Nature |pmid = 16251964 |volume = 437 |issue = 7063 |pages = 1353–356 |doi = 10.1038/nature04004 |ref = harv |bibcode = 2005Natur.437.1353H }}</ref> Ang ikalawang mekanismo ng espesiasyon ang [[espesiasyong peripatriko]] na nangyayari kapag ang maliliit na mga populasyon ng organismo ay nahiwalay sa isang bagong kapaligiran. Ito ay iba sa epesiasyong allopatriko dahil ang mga hiwalay na populasyon ay mas maliit sa bilang kesa sa populasyon ng magulang. Dito, ang [[epektong tagapagtatag]] ay nagsasanhi ng mabilisang espesiasyon pagkatapos na ang isang pagtaas sa [[loob na pagtatalik]] ay nagpapataas ng seleksiyon sa mga [[homozygote]] na tumutungo sa mabilis na pagbabagong henetiko.<ref>{{cite journal |author = Templeton AR |title = The theory of speciation via the founder principle |url = http://www.genetics.org/cgi/reprint/94/4/1011 |journal = Genetics |volume = 94 |issue = 4 |pages = 1011–38 |date = 1 Abril 1980 |pmid = 6777243 |pmc = 1214177 |ref = harv |access-date = 28 Septiyembre 2012 |archive-date = 4 Hunyo 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090604204506/http://www.genetics.org/cgi/reprint/94/4/1011 |url-status = dead }}</ref> Ang ikatlong mekanismo ng espesiasyon ang [[espesiasyong parapatriko]]. Ito ay katulad ng espesiasyong peripatriko dahil ang isang maliit na populasyon ay pumapasok sa isang bagong habitat ngunit nag-iiba dito dahil walang pisikal na paghihiwalay sa pagitan ng dalawang mga populasyong ito. Bagkus, ang espesiasyon ay nagreresulta mula sa ebolusyon ng mga mekanismo na nagpapaliit ng daloy ng gene sa pagitan ng dalawang populasyon.<ref name=Gavrilets/> Sa pangkalahatan, ito ay nangyayari dahil may isang drastikong pagbabago sa kapaligiran sa loob ng habitat ng mga espesyeng magulang. Ang isang halimbawa ang damong ''[[Anthoxanthum|Anthoxanthum odoratum]]'' na maaaring sumailalim sa parapatrikong espesiasyon bilang tugon sa lokalisadong metal na polusyon mula sa mga mina.<ref>{{cite journal |author = Antonovics J |title = Evolution in closely adjacent plant populations X: long-term persistence of prereproductive isolation at a mine boundary |journal = Heredity |volume = 97 |issue = 1 |pages = 33–7 |year = 2006 |pmid = 16639420 |url = http://www.nature.com/hdy/journal/v97/n1/full/6800835a.html |doi = 10.1038/sj.hdy.6800835 |ref = harv }}</ref> Dito, ang mga halaman ay nag-eebolb na may resistansiya sa mga matataas na lebel ng metal sa lupa. Ang seleksiyon laban sa pagtatalik sa sensitibo sa metal na populasyong magulang ay lumikha ng isang unti unting pagbabago sa panahong ng pagbubulaklak ng hindi tinatablan ng metal na mga halaman na kalaunang lumilikha ng kumpletong reproduktibong isolasyon. Ang seleksiyon laban sa mga hybrid sa pagitan ng dalawang mga populasyon ay maaaring magsanhi ng pagpapalakas na ebolusyon ng mga katangian na nagtataguyod ng pagtatalik sa loob ng isang espesye gayundin ang pagpapalis ng katangian na nangyayari kapag ang dalawang espesye ay naging mas natatangi sa hitsura.<ref>{{cite journal |author = Nosil P, Crespi B, Gries R, Gries G |title = Natural selection and divergence in mate preference during speciation |url = https://archive.org/details/sim_genetica_2007-03_129_3/page/309 |journal = Genetica |volume = 129 |issue = 3 |pages = 309–27 |year = 2007 |pmid = 16900317 |doi = 10.1007/s10709-006-0013-6 |ref = harv }}</ref> [[Talaksan:Darwin's finches.jpeg|frame|Ang pagiging hiwalay sa heograpiya ng [[mga finch ni Darwin]] sa [[Islang Galápagos]] ay lumikha ng higit sa isang dosenang mga bagong espesye.]] Sa ikaapat na mekanismo na [[espesiasyong sympatriko]], ang espesye ay naghihiwalay nang walang isolasyon sa heograpiya o mga pagbabago sa habitat. Ang anyong ito ay bihira dahil kahit ang isang maliit na halaga ng [[daloy ng gene]] ay maaaring mag-alis ng mga pagkakaibang henetiko sa pagitan ng mga bahagi ng isang populasyon.<ref>{{cite journal |author = Savolainen V, Anstett M-C, Lexer C, Hutton I, Clarkson JJ, Norup MV, Powell MP, Springate D, Salamin N, Baker WJr |year = 2006 |title = Sympatric speciation in palms on an oceanic island |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-11_441_7090/page/210 |journal = Nature |volume = 441 |pages = 210–3 |pmid = 16467788 |doi = 10.1038/nature04566 |issue = 7090 |ref = harv |bibcode = 2006Natur.441..210S }}<br />*{{cite journal |author = Barluenga M, Stölting KN, Salzburger W, Muschick M, Meyer A |year = 2006 |title = Sympatric speciation in Nicaraguan crater lake cichlid fish |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-02-09_439_7077/page/718 |journal = Nature |volume = 439 |pages = 719–23 |pmid = 16467837 |doi = 10.1038/nature04325 |issue = 7077 |ref = harv |bibcode = 2006Natur.439..719B }}</ref> Sa pangkalahatan, ang espesiasyong sympatriko sa mga hayop ay nangangailangan ng ebolusyon ng parehong [[polimorpismo (biolohiya)|polimorpismo]] at [[nagsasaayos na pagtatalik|hindi random na pagtatalik]] upang pumayag sa reproduksiyong isolasyon na mag-ebolb. G<ref>{{cite journal |author = Gavrilets S |title = The Maynard Smith model of sympatric speciation |journal = J. Theor. Biol. |volume = 239 |issue = 2 |pages = 172–82 |year = 2006 |pmid = 16242727 |doi = 10.1016/j.jtbi.2005.08.041 |ref = harv }}</ref> Ang isang uri ng espesiasyong sympatriko ay kinasasangkutan ng pagtatalik ng magkaibang uri ng dalawang mga magkaugnay na espesye upang lumikha ng bagong espesyeng [[hybrid]]. Ito ay hindi karaniwan sa mga hayop dahil ang mga hybrid na hayop ay karamihang karaniwang baog. Ito ay dahil sa [[meiosis]], ang mga [[kromosomang homolohoso]] mula sa bawat magulang ay mula sa magkaibang espesye at hindi maaaring matagumpay na magpares. Gayunpaman, ito ay mas karaniwan sa mga halaman dahil ang mga halaman ay kadalasang nagdodoble ng kanilang ng mga [[kromosoma]] upang bumuo ng [[polyploidy|mga polyploid]].<ref>{{cite journal |author = Wood TE, Takebayashi N, Barker MS, Mayrose I, Greenspoon PB, Rieseberg LH |title = The frequency of polyploid speciation in vascular plants |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 106 |issue = 33 |pages = 13875–9 |year = 2009 |pmid = 19667210 |doi = 10.1073/pnas.0811575106 |pmc = 2728988 |ref = harv |bibcode = 2009PNAS..10613875W }}</ref> Ito ay pumapayag sa mga kromosoma mula sa bawat magulang na espesye na bumuo ng magkatugmang mga pares sa meiosis dahil ang mga kromosoma ng bawat magulang ay kinatawan na ng isang pares.<ref>{{cite journal |author = Hegarty Mf, Hiscock SJ |title = Genomic clues to the evolutionary success of polyploid plants |journal = Current Biology |volume = 18 |issue = 10 |pages = 435–44 |year = 2008 |pmid = 18492478 |doi = 10.1016/j.cub.2008.03.043 |ref = harv }}</ref> Ang isang halimbawa ng gayong pangyayaring espesiasyon ay kapag ang espesye ng halamang ''[[Arabidopsis thaliana]]'' at ''Arabidopsis arenosa'' na nagtatalik upang bumuo ng bagong espesye na ''Arabidopsis suecica''.<ref>{{cite journal |author = Jakobsson M, Hagenblad J, Tavaré S |title = A unique recent origin of the allotetraploid species Arabidopsis suecica: Evidence from nuclear DNA markers |url = https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2006-06_23_6/page/1217 |journal = Mol. Biol. Evol. |volume = 23 |issue = 6 |pages = 1217–31 |year = 2006 |pmid = 16549398 |doi = 10.1093/molbev/msk006 |ref = harv }}</ref> Ito ay nangyari noong mga 20,000 taon ang nakalilipas <ref>{{cite journal |author = Säll T, Jakobsson M, Lind-Halldén C, Halldén C |title = Chloroplast DNA indicates a single origin of the allotetraploid Arabidopsis suecica |url = https://archive.org/details/journal-of-evolutionary-biology_2003-09_16_5/page/1019 |journal = J. Evol. Biol. |volume = 16 |issue = 5 |pages = 1019–29 |year = 2003 |pmid = 14635917 |doi = 10.1046/j.1420-9101.2003.00554.x |ref = harv }}</ref> at ang prosesong espesiasyong ito ay naulit sa laboratoryo na pumapayag sa pag-aaral ng mga mekanismong henetiko na nasasangkot sa prosesong ito.<ref>{{cite journal |author = Bomblies K, Weigel D |title = Arabidopsis-a model genus for speciation |journal = Curr Opin Genet Dev |volume = 17 |issue = 6 |pages = 500–4 |year = 2007 |pmid = 18006296 |doi = 10.1016/j.gde.2007.09.006 |ref = harv }}</ref> Ang katunayan, ang kromosomang dumodoble sa loob ng isang espesye ay maaaring isang karaniwang sanhi ng reproduktibong isolasyon dahil ang kalahati ng dumobleng mga kromosoma ay magiging hindi natugmaan kapag nagtatalik sa mga hindi nadobleng organismo.<ref name=Semon>{{cite journal |author = Sémon M, Wolfe KH |title = Consequences of genome duplication |journal = Curr Opin Genet Dev |volume = 17 |issue = 6 |pages = 505–12 |year = 2007 |pmid = 18006297 |doi = 10.1016/j.gde.2007.09.007 |ref = harv }}</ref> Ang mga pangyayaring espesiasyon ay mahalaga sa teoriya ng [[punctuated equilibrium]] na nagpapaliwanag ng pattern sa fossil rekord ng maiikling mga ebolusyon na pinasukan ng relatibong mahahabang mga yugto ng stasis kung saan ang espesye ay nananatiling relatibong hindi nabago.<ref name=pe1972>Niles Eldredge and Stephen Jay Gould, 1972. [http://www.blackwellpublishing.com/ridley/classictexts/eldredge.asp "Punctuated equilibria: an alternative to phyletic gradualism"] In T.J.M. Schopf, ed., ''Models in Paleobiology''. San Francisco: Freeman Cooper. pp. 82–115. Reprinted in N. Eldredge ''Time frames''. Princeton: Princeton Univ. Press. 1985</ref> Sa teoriyang ito, ang espesiasyon at mabilis na ebolusyon ay magkaugnay at ang [[natural na seleksiyon]] at genetic drift ay umaasal ng pinakamalakas sa mga organismong sumasailalim sa espesiasyon sa mga nobelang habitat o maliliit na mga populasyon. Bilang resulta, ang mga yugto ng stasis sa fossil rekord ay tumutugon sa populasyong pang-magulang at ang mga organismong sumasailalim sa espesiasyon at mabilis na ebolusyon ay natatagpuan sa maliliit na mga populasyon o sa limitado sa heograpikong mga habitat at kaya ay bihirang maingatan sa mga fossil.<ref>{{cite journal |author = Gould SJ |title = Tempo and mode in the macroevolutionary reconstruction of Darwinism |doi = 10.1073/pnas.91.15.6764 |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 91 |issue = 15 |pages = 6764–71 |year = 1994 |pmid = 8041695 |pmc = 44281 |ref = harv |bibcode = 1994PNAS...91.6764G }}</ref> == Kasaysayang ebolusyonaryo ng mundo == {{PhylomapA|size=320px|align=right|caption=Isang [[Punong pilohenetiko|puno ng ebolusyon]] na nagpapakita ng pagsasanga ng mga modernong species mula sa isang [[karaniwang ninuno]] sa gitna.<ref name=Ciccarelli>{{cite journal |author = Ciccarelli FD, Doerks T, von Mering C, Creevey CJ, Snel B, Bork P |title = Toward automatic reconstruction of a highly resolved tree of life |url = https://archive.org/details/sim_science_2006-03-03_311_5765/page/1282 |journal = Science |volume = 311 |issue = 5765 |pages = 1283–87 |year = 2006 |pmid = 16513982 |doi = 10.1126/science.1123061 |ref = harv |bibcode = 2006Sci...311.1283C }}</ref> Ang tatlong [[dominyo (biyolohiya)|dominyo]] ay may kulay na asul([[bakterya]]), berde([[archaea]]) at pula([[eukaryote]]).}} Ang mga [[Prokaryote]] ay unang lumitaw sa mundo noong mga tinatayang 3–4 bilyong taong nakakaraan.<ref name=Cavalier-Smith>{{cite journal |author = Cavalier-Smith T |title = Cell evolution and Earth history: stasis and revolution |journal = Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci |volume = 361 |issue = 1470 |pages = 969–1006 |year = 2006 |pmid = 16754610 |doi = 10.1098/rstb.2006.1842 |pmc = 1578732 |ref = harv }}</ref><ref>{{cite journal |author = Schopf J |title = Fossil evidence of Archaean life |journal = Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci |volume = 361 |issue = 1470 |pages = 869–85 |year = 2006 |pmid = 16754604 |doi = 10.1098/rstb.2006.1834 |pmc = 1578735 |ref = harv }}<br />*{{cite journal |author = Altermann W, Kazmierczak J |title = Archean microfossils: a reappraisal of early life on Earth |url = https://archive.org/details/research-in-microbiology_2003-11_154_9/page/611 |journal = Res Microbiol |volume = 154 |issue = 9 |pages = 611–17 |year = 2003 |pmid = 14596897 |doi = 10.1016/j.resmic.2003.08.006 |ref = harv }}</ref> Walang mga pagbabago sa [[morpolohiya]] o organisasyong pang-[[selula]] na nangyari sa mga organismong ito sa mga sumunod na bilyong taon.<ref>{{cite journal |author = Schopf J |title = Disparate rates, differing fates: tempo and mode of evolution changed from the Precambrian to the Phanerozoic |doi = 10.1073/pnas.91.15.6735 |journal = Proc Natl Acad Sci U S A |volume = 91 |issue = 15 |pages = 6735–42 |year = 1994 |pmid = 8041691 |pmc = 44277 |ref = harv |bibcode = 1994PNAS...91.6735S }}</ref> Noong mga 3.5 bilyong taong nakakaraan, ang bakterya at archea ay naghiwalay mula sa isang karaniwang ninuno. Ang bakterya ay nagpaunlad ng primitibong anyo ng photosynthesis na hindi lumilikha ng oksiheno dahil hindi sila gumagamit ng tubig bilang electron donor kundi hydrogen, suflur o iba pang mga molekulang organiko. Noong mga 3 bilyong taong nakakaraan ay lumitaw ang cyanobacteria na gumagamit ng photosynthesis na naglalabas ng itinatapong produktong [[oksiheno]] na [[pangyayaring malaking oksihenasyon|sukdulang nagpabago sa atmospero ng mundo]] noong mga 2.4 bilyong taong nakakaraan at malamang na nagsanhi ng pagunlad ng mga bagong anyo ng buhay sa mundo. Ang mga [[eukaryote]] ay unang lumitaw sa pagitan ng 1.6&nbsp;– 2.7 bilyong taong nakakaraan. Ang sumunod na malaking pagbabago sa istruktura ng selula ay nangyari nang ang [[bakterya]] ay lumamon sa mga selulang eukaryotiko sa isang ugnayang pagtutulungang tinatawag na [[endosymbiont|endosymbiosis]].<ref name = "rgruqh">{{cite journal |author = Poole A, Penny D |title = Evaluating hypotheses for the origin of eukaryotes |journal = BioEssays |volume = 29 |issue = 1 |pages = 74–84 |year = 2007 |pmid = 17187354 |doi = 10.1002/bies.20516 |ref = harv }}</ref><ref name=Dyall>{{cite journal |author = Dyall S, Brown M, Johnson P |title = Ancient invasions: from endosymbionts to organelles |url = https://archive.org/details/sim_science_2004-04-09_304_5668/page/252 |journal = Science |volume = 304 |issue = 5668 |pages = 253–57 |year = 2004 |pmid = 15073369 |doi = 10.1126/science.1094884 |ref = harv |bibcode = 2004Sci...304..253D }}</ref> Pagkatapos nito, ang nilamong bakterya at ang selulang host ay sumailalim sa kapwa-ebolusyon na ang bakterya ay nagebolb tungo sa [[mitochondrion|mitochondria]] o mga [[hydrogenosome]].<ref>{{cite journal |author = Martin W |title = The missing link between hydrogenosomes and mitochondria |url = https://archive.org/details/sim_trends-in-microbiology_2005-10_13_10/page/457 |journal = Trends Microbiol. |volume = 13 |issue = 10 |pages = 457–59 |year = 2005 |pmid = 16109488 |doi = 10.1016/j.tim.2005.08.005 |ref = harv }}</ref> Ang isa pang paglamon ng mga tulad ng [[cyanobacteria]] na organismo ay humantong sa pagkakabuo ng mga [[chloroplast]] sa mga algae at mga halaman.<ref>{{cite journal |author = Lang B, Gray M, Burger G |title = Mitochondrial genome evolution and the origin of eukaryotes |journal = Annu Rev Genet |volume = 33 |issue = 1 |pages = 351–97 |year = 1999 |pmid = 10690412 |doi = 10.1146/annurev.genet.33.1.351 |ref = harv }}<br />*{{cite journal |author = McFadden G |title = Endosymbiosis and evolution of the plant cell |journal = Curr Opin Plant Biol |volume = 2 |issue = 6 |pages = 513–19 |year = 1999 |pmid = 10607659 |doi = 10.1016/S1369-5266(99)00025-4 |ref = harv }}</ref> Ang mga anyo ng buhay na umiiral hanggang noong mga 610 milyong taong nakakaraan ay mga [[uniselular]] na mga eukaryote, mga [[prokaryote]] at [[archaea]]. Pagkatapos nito, ang mga organismong [[multiselular]] ay nagsimulang lumitaw sa mga karagatan sa panahong [[Ediacara biota|Ediacaran]] .<ref name=Cavalier-Smith/><ref>{{cite journal |author = DeLong E, Pace N |title = Environmental diversity of bacteria and archaea |journal = Syst Biol |volume = 50 |issue = 4 |pages = 470–8 |year = 2001 |pmid = 12116647 |doi = 10.1080/106351501750435040 |ref = harv }}</ref> Ang ebolusyong ng pagiging [[multiselular]] ay nangyari sa maraming mga independiyenteng mga pangyayari sa mga organismo gaya ng mga [[sponge]], kayumangging lumot, [[cyanobacteria]], [[slime mold|slime mould]] at [[myxobacteria]].<ref>{{cite journal |author = Kaiser D |title = Building a multicellular organism |journal = Annu. Rev. Genet. |volume = 35 |issue = 1 |pages = 103–23 |year = 2001 |pmid = 11700279 |doi = 10.1146/annurev.genet.35.102401.090145 |ref = harv }}</ref> Pagkatapos ng paglitaw ng mga organismong multiselular, ang isang malaking halaga ng dibersidad ay lumitaw sa isang pangyayaring tinatawag na [[pagsabog na Cambrian]] kung saan ang marami sa mga [[phylum]] ay lumitaw sa fossil record na kalaunang naging [[ekstinto]].<ref name=Valentine>{{cite journal |author = Valentine JW, Jablonski D, Erwin DH |title = Fossils, molecules and embryos: new perspectives on the Cambrian explosion |url = https://journals.biologists.com/dev/article/126/5/851/40578/Fossils-molecules-and-embryos-new-perspectives-on |journal = Development |volume = 126 |issue = 5 |pages = 851–9 |date = 1 Marso 1999 |pmid = 9927587 |ref = harv }}</ref> Ang iba't ibang mga dahilan para sa pangyayaring ito ay iminungkahi gaya ng pagtitipon ng [[oksiheno]] sa atmospero mula sa [[photosynthesis]].<ref>{{cite journal |author = Ohno S |title = The reason for as well as the consequence of the Cambrian explosion in animal evolution |series = 44 |journal = J. Mol. Evol. |volume = 1 |issue = S1 |pages = S23–7 |year = 1997 |pmid = 9071008 |doi = 10.1007/PL00000055 |ref = harv }}<br />*{{cite journal |author = Valentine J, Jablonski D |title = Morphological and developmental macroevolution: a paleontological perspective |url = http://www.ijdb.ehu.es/web/paper.php?doi=14756327 |journal = Int. J. Dev. Biol. |volume = 47 |issue = 7–8 |pages = 517–22 |year = 2003 |pmid = 14756327 |ref = harv }}</ref> Noong mga 500 milyong taong nakakaraan, sinakop ng mga halaman at mga [[fungus]] ang lupain at sinundan ng mga [[arthropod]] at ibang mga hayop.<ref>{{cite journal |author = Waters ER |title = Molecular adaptation and the origin of land plants |url = https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2003-12_29_3/page/456 |journal = Mol. Phylogenet. Evol. |volume = 29 |issue = 3 |pages = 456–63 |year = 2003 |pmid = 14615186 |doi = 10.1016/j.ympev.2003.07.018 |ref = harv }}</ref> Ang mga halamang panglupain ay unang lumitaw sa fossil record noong mga 450 milyong taong nakakaraan. Ang mga [[tetrapod]] ay unang lumitaw sa fossil record noong mga 390 milyong taong nakakaraan na nagebolb mula sa mga isdang Rhipidistia. Ang mga [[Amphibian]] ay unang lumitaw sa fossil record noong mga 364 milyong taong nakakalipas na nagebolb mula sa isda. Ito ay sinundan ng paglitaw ng mga [[amniota]] na nagebolb mula sa mga ampibyan. Ang mga basal amniota ay nagsanga sa mga pangkat na synapsid(mga mammal) at sauropsid(mga reptile). Ang mga therapsid ay lumitaw na nag-ebolb mula sa mga synapsid. Noong mga 310 milyong taong nakakaraan, ang mga [[reptile]] ay unang lumitaw sa fossil record na nagebolb sa mga mukhang reptile na mga [[amphibian]]. Ang mga [[dinosaur]] ay unang lumitaw sa fossil record noong mga 230 milyong taong nakakaraan na nagebolb mula sa mga archosaur. Noong mga 220 milyong taong nakakaraan, ang mga [[mamalya]] ay unang lumitaw sa fossil record na nagebolb mula sa therapsid. Noong mga 150 milyong taong nakakaran, ang mga [[ibon]] ay unang lumitaw sa fossil record na nagebolb mula sa mga dinosaur. Noong mga 130 milyong taong nakakaraan, ang mga halamang namumulaklak ay unang lumitaw sa fossil record na malamang na nakatulong sa kapwa-ebolusyon sa mga insektong nagpopollinate. Noong mga 85-65 milyong taon, ang mga primado ay humilaway mula sa ibang mga [[mamalya]]. Noong mga 65 milyong taong nakakaraan, ang mga hindi-ibong dinosaur ay naging [[ekstinto]] sa fossil record. Noong mga 40 milyong taong nakakaraan, ang primado ay nagsanga sa dalawang pangkat: Strepsirrhini at Haplorrhini (na kinabibilangan ng mga [[bakulaw]]). Noong mga 15 milyong taong nakakaraan, ang mga [[gibbon]] ay humilaway mula sa mga primadong [[bakulaw]] at noong mga 12-15 milyong taong nakakalipas, ang [[Ponginae]](mga orangutan) ay humiwalay mula sa mga [[bakulaw]]. Pagkatapos nito, ang mga gorilya ay humiwalay sa linya na tumutungo sa [[Pan (hayop)|Pan]](chimpanzee at bonobo) at tao noong mga 10 milyong taong nakakalipas at noong mga 6 hanggang 7 milyong taong nakakalipas ang linyang Pan(chimpanzee at bonobo) ay humiwalay sa linya na tumutungo sa tao. Pagkatapos nito, ang chimpanzee at bonobo ay naghiwalay noong kaunti sa 1 milyong taong nakakalipas. Pagkatapos ng paghihiwalay ng mga linyang Pan at tao, ang linyang tumutungo sa tao ay nag-ebolb tungo sa henus na [[Australopithecus]] noong mga 4 milyong taong nakakalipas na posibleng mula sa [[Ardipithecus]]. Noong mga 2 milyong taong nakakalipas, ang Australopithecus ay nag-ebolb tungo sa henus na [[Homo]] na nagpalitaw naman sa iba't ibang mga species gaya ng mga [[neanderthal]] noong mga 400,000 taong nakakaran at mga [[tao]] noong mga 200,000 taong nakakaraan. == Mga ebidensiya ng ebolusyon == === Ebidensiya mula sa paleontolohiya === ==== Mga fossil ==== {{multiple image|direction=vertical|width=250 | image1 =Horseevolution.svg | image2 = Equine evolution.jpg | footer = Ang [[ebolusyon ng kabayo]] na nagpapakita ng rekonstruksiyon ng mga espesyeng fossil na nakuha mula sa magkakasunod na mga [[strata]] ng bato. }} Ang mga [[fossil]] ang mga labi ng mga organismong nabuhay sa nakaraang panahon na naingatan .<ref name=Bowler>Bowler, Peter H. 2003. ''Evolution: the history of an idea''. 3rd ed, University of California Press, p108.</ref> Ang kabuuan ng mga fossil na natuklasan at hindi natuklasan at ang kanilang pagkakalagay sa mga bato at patong na sedimentaryo o [[strata]] ay kilala bilang fossil record. Posibleng malaman kung paanong ang mga partikular na pangkat ng organismo ay nag-ebolb sa pamamagitan ng pagsasaayos ng mga fossil record sa isang kronolohikal na pagkakasunod nito. Ang gayong pagkakasunod ay matutukoy dahil ang mga fossil ay pangunahing matatagpuan sa mga [[batong sedimentaryo]]. Ang batong sedimentaryo ay nabubuo sa pamamagitan ng mga patong ng silt o putik sa ibabaw ng bawat iba pa. Dahil dito, ang nagreresultang bato ay naglalaman ng mga magkakapatong na patong o [[strata]]. Ang mga edad ng bato at mga fossil ay tumpak na mapepetsahan ng mga heologo sa pamamagfitan ng pagsukat ng mga proporsiyon ng mga [[elementong kimikal]] na matatag at [[radyoaktibo]] sa isang ibinigay na patong na tinatawag na [[radiometric dating]]. Ang pinakailalim na strata ay naglalaman ng pinakamatandang bato gayundin ng mga pinakamaagang mga fossil ng organismo samantalang ang pinakaibabaw na strata ay naglalaman ng pinakabatang bato gayundin ng mas kamakailang lumitaw na mga fossil ng organismo.<ref name=mjs>Rudwick M.J.S. 1972. ''The meaning of fossils: episodes in the history of palaeontology''. Chicago University Press.</ref><ref>Whewell, William 1837. ''History of the inductive sciences, from the earliest to the present time''. vol III, Parker, London. Book XVII The palaeotiological sciences. Chapter 1 Descriptive geology, section 2. Early collections and descriptions of fossils, p405.</ref> Natuklasan ng mga siyentipiko na ang mga batong mas matanda ay naglalaman ng mas kaunting mga uri ng mga fossil na may mas simpleng mga istruktura samantalang ang mas batang mga bato ay naglalaman ng mas malaking pagkakaiba iba ng mga fossil na kadalasang nagpapakita ng mas komplikadong mga istruktura.<ref>{{cite book|author=Coyne, Jerry A. |title=Why Evolution is True|url=https://archive.org/details/whyevolutionistr00coyn |publisher=Viking|year=2009 |pages=[https://archive.org/details/whyevolutionistr00coyn/page/26 26]–28|isbn=978-0-670-02053-9}}</ref> Halimbawa, walang fossil ng tao na natagpuan sa bato sa panahong unang lumitaw ang mas simpleng organismo gaya ng mga insekto o [[ampibya]] at sa mga panahon bago nito <ref>The most convincing evidence for the occurrence of evolution is the discovery of extinct organisms in older geological strata... The older the [[strata]] are...the more different the fossil will be from living representatives... that is to be expected if the [[fauna]] and [[flora]] of the earlier strata had gradually evolved into their descendents.|''[[Ernst Mayr]]'', Mayr, Ernst. 2001. What evolution is. Weidenfeld & Nicolson, London. ISBN 0297807413</ref> Ayon kay [[Richard Dawkins]], "kung may isang [[hippopotamus]] o [[kuneho]] na natagpuan sa panahong [[Cambrian]], ito ay kumpletong tatalo sa ebolusyon. Walang ganito ang kailanman natagpuan sa fossil record.<ref>{{Cite web |title=Time Magazine, 15 Agosto 2005, page 32 |url=http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,1090909,00.html |access-date=23 Hunyo 2013 |archive-date=13 Hunyo 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060613211455/http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,1090909,00.html |url-status=dead }}</ref> Nakita rin sa fossil rekord ang mga ''[[:Kategorya:Mga fossil na transisyonal|fossil na transisyonal]]'' na mga labi ng fossiladong organismo na nagpapakita ng mga katangian na karaniwan sa parehong mga organismong mas naunang lumitaw sa fossil rekord(ninuno) at sa mga organismong kalaunang lumitaw sa fossil rekord(inapo).<ref name=Herron>{{cite book|last=Herron|first=Scott Freeman, Jon C.|title=Evolutionary analysis|url=https://archive.org/details/evolutionaryanal00free|year=2004|publisher=Pearson Education|location=Upper Saddle River, NJ|isbn=978-0-13-101859-4|page=816|edition=3rd}}</ref> Noong 1859, nang unang ilimbag ang ''[[On the Origin of Species]]'' ni [[Charles Darwin]], ang fossil rekord ay hindi mahusay na alam. Inilarawan ni Darwin ang nakita sa panahong ito na kakulangan sa fossil na transisyonal sa fossil rekord bilang "''ang pinakahalata at pinamatinding pagtutol na mahihimok laban sa teoriya ko''" ngunit kanyang ipinaliwanag ito sa pag-uugnay nito sa sukdulang imperpeksiyon sa rekord na heolohikal.<ref>{{harvnb|Darwin|1859|pp = [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F373&pageseq=297 279–280]}}</ref><ref>{{harvnb|Darwin|1859|pp = [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=F373&pageseq=359 341–343]}}</ref> Ang isa sa mga fossil na ''[[Archaeopteryx]]'' ay natuklasan mga dalawang taon lamang pagkatapos ng publikasyon ng akda ni Darwin noong 1861 at kumakatawan sa isang anyong transisyonal sa pagitan ng mga [[dinosauro]] at [[ibon]]. Mula nito, mas maraming mga [[:Kategorya:Mga fossil na transisyonal|fossil na transisyonal]] ang natuklasan at mayroon na ngayong itinuturing na saganang mga ebidensiya kung paanong ang mga klase ng mga bertebrata ay magkakaugnay at ang karamihan sa mga ito ay sa anyo ng mga fossil na transisyonal.<ref name = "NS2645">{{Cite journal|publisher = [[New Scientist]]|date = 2008-02-27|issue = 2645|pages = 35–40|url = http://www.newscientist.com/article/mg19726451.700-evolution-what-missing-link.html?full=true|title = Evolution: What missing link?|first = D|last = Prothero|ref = harv}}</ref> Sa kabila ng relatibong pagiging bihira ng mga angkop na kondisyon para sa fossilisasyon, ang tinatayang mga 250,000 mga espesyeng fossil ay alam sa kasalukuyan.<ref>[http://facstaff.gpc.edu/~pgore/geology/historical_lab/2010Preservation.pdf Laboratory 11 – Fossil Preservation], by Pamela J. W. Gore, Georgia Perimeter College</ref> Ang bilang ng mga indibidwal na fossil na kinakatawan nito ay malaking iba iba mula espesye hanggang espesye ngunit maraming mga milyong fossil ang nakuha. Halimbawa, ang higit sa tatlong milyong mga fossil mula sa huling [[Panahong Yelo]] ay nakuha mula sa [[La Brea Tar Pits]] sa Los Angeles.<ref>{{cite web |url=http://www.tarpits.org/info/faq/faqfossil.html |title=Frequently Asked Questions |accessdate=2011-02-21 |publisher=The Natural History Museum of Los Angeles County Foundation |archive-date=2011-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110311233346/http://www.tarpits.org/info/faq/faqfossil.html |url-status=dead }}</ref> Marami pang mga fossil ang nasa ilalim ng lupa sa iba't iba mga [[pagkakabuo (stratigrapiya)|pagkakabuong heolohiko]] na alam na naglalaman ng isang mataas na densidad ng [[fossil]]. Ito ay pumapayag sa pagtatantiya ng kabuuang nilalamang fossil ng mga pagkakabuong ito. Ang isang halimbawa ang [[Pagkakabuong Beaufort]] sa [[Timog Aprika]] na mayaman sa mga fossil ng bertebrata kabilang ang mga [[therapsida]] na mga anyong transisyonal sa pagitan ng mga [[reptilya]] at [[mamalya]].<ref>{{cite book | title=The Karoo: Ecological Patterns and Processes| url=https://archive.org/details/isbn_9780521554503| author=William Richard John Dean and Suzanne Jane Milton| year=1999| page=[https://archive.org/details/isbn_9780521554503/page/31 31]| publisher=Cambridge University Press| isbn=0-521-55450-0}}</ref> Tinatayang ang pagkakabuong ito ay naglalaman ng mga 800 bilyong fossil ng bertebrata.<ref>{{cite journal| title=Six "Flood" Arguments Creationists Can't Answer| author=Robert J. Schadewald| journal=Creation Evolution Journal| year=1982| volume=3| pages=12–17| url=http://ncseprojects.org/cej/3/3/six-flood-arguments-creationists-cant-answer| access-date=2012-10-06| archive-date=2015-09-19| archive-url=https://web.archive.org/web/20150919190944/http://ncseprojects.org/cej/3/3/six-flood-arguments-creationists-cant-answer| url-status=dead}}</ref> === Ebidensiya mula sa distribusyong heograpikal === [[File:Snider-Pellegrini Wegener fossil map.svg|right|thumb|upright=1.5|Mga pattern ng [[fossil]] sa buong mundo ([[Gondwana]]). ]] Ang lahat ng mga organismo ay umangkop sa kanilang kapiligiran. Ang [[pag-aangkop]] ay paraan ng organismo na makaligtas o mabuhay sa isang kapiligiran, halimbawa ang mga [[polar bear]] sa mga magiginaw na lugar at mga [[Kangaroo rat]] sa mga tuyo at maiinit na lugar. Kung ang bagong [[species]] ay lumilitaw na karaniwan ay sa pakikipaghiwalay sa mga mas matandang species, ito ay nangyayari sa isang lugar sa mundo. Pagkatapos nito, ang mga bagong species ay maaari ng kumalat sa ibang mga lugar at hindi sa ibang mga lugar. Ang [[Australasia]] ay nawalay sa ibang mga kontinente sa loob ng mga milyong taon. Sa pinakapangunahing bahagi ng kontinente na [[Australia]], 83% ng mga [[mammal]], 89% ng mga [[reptile]], 90% ng mga [[isda]] at [[insekto]] at 93% ng mga [[amphibia]]n ay tanging matatagpuan sa mga lugar na ito. Ang mga katutubong mammal nito ay mga [[marsupial]] gaya ng [[kangaroo]], [[bandicoot]] at [[quoll]]. Sa kabaligtaran nito, ang mga marsupial ay hindi matatagpuan sa kasalukuyan sa [[Aprika]] at bumubuo ng maliit na bahagi sa mammalian [[fauna]] sa [[Timog Amerika]] gaya ng [[opossum]], [[shrew opossum]] at [[monito del monte]]. Ang tanging representatibo lamang ng mga primitibong naglalabas ng itlog na [[mammal]] na tinatawag na [[monotreme]] ang [[echidna]] at [[platypus]]. Ang mga ito ay tanging matatagpuan sa Australasia kabilang ang [[Tasmania]] at [[New Guinea]] at [[Kangaroo Island]]. Ang mga monotreme na ito ay lubos na hindi makikita sa ibang panig ng munod. Sa kabaligtaran, ang Australia ay hindi kinakikitaan ng maraming mga grupo ng mga placental na mammal na karaniwang sa ibang mga kontinente (carnivora, artiodactyls, shrews, squirrels, lagomorphs) bagaman ito ay may mga indigenuous na mga paniki at rodent na kalaunang dumating dito. Ayon sa kasaysayang ebolusyonaryo, ang mga placental mammal ay nag-ebolb sa [[Eurasia]]. Ang mga [[marsupial]], [[placental mammal]] at consentitual mammal ay humiwalay mula sa [[monotreme]] noong [[Kretaseyoso|Panahong Kretaseyoso]]. Ang mga marsupial ay nakarating sa Australia sa pamamagitan ng [[Antarctica]] mga 50 milyong taon ang nakakalipas pagkatapos humiwalay ang Australia sa Antarctica. ==== Singsing na espesye==== {{main|Espesyeng singsing}} Sa biolohiya, ang isang singsing na species o ''ring species'' ay isang magkakadugtong na serye na mga magkakapitbahay na populasyon na ang bawat isa ay makapagtatalik at makapagpaparami ngunit may umiiral na hindi bababa sa dalawang mga "dulong" populasyon sa serye na labis na malayong magkaugnay para makapagparami bagaman may isang potensiyal na pagdaloy ng gene sa pagitan ng "magkakaugnay" na species. Ang gayong hindi pwedeng pagpaparami na bagaman magkaugnay ng henetiko na mga dulong populasyon ay maaaring kapwa umiral sa parehong rehiyon at kaya ay nagsasara ng singsing. Ang singsing na species ay nagbibigay ng isang mahalagang ebidensiya sa ebolusyon sa dahilang ito ay nagpapakita kung anong mangyayari sa paglipas ng panahon habang ang mga populasyon ay henetikong nagsasanga o naghihiwalay. Ito ay espesyal dahil ang mga ito ay kumakatawan sa mga nabubuhay na populasyon kung anong normal na nangyayari sa pagitan ng matagal nang namatay na mga populasyong ninuno at mga nabubuhay na populasyon kung saan ang mga pagitan ay naging ekstinto. Ayon kay Richard Dawkins , ang ring species ay "nagpapakita lamang sa atin sa dimensiyong pang-espasyo ng isang bagay na palaging mangyayari sa panahong dimensiyon. Sa pormal, ang isyu ay ang interfertile na kakayahang makapagparami sa iba ay hindi isang ugnayang transitibo. Kung ang A ay makapagpaparami sa B at ang B ay makapagpaparami sa C, hindi sumusunod na ang A ay makapagpaparami sa C at kaya ay hindi naglalarawan ng ugnayang pagkakatumbas. Ang isang singsing na species ay isang species na nagpapakita ng isang kontra-halimbawa sa transitibidad. [[Talaksan:Ring species seagull.svg|thumb|right|Ang mga ''Larus'' gull ay makapagtatalik at makapagpaparami sa isang singsing sa palibot ng arktiko. 1: [[European Herring Gull|''L. argentatus argentatus'']], 2: [[Lesser Black-backed Gull|''L. fuscus'']], 3: [[Heuglin's Gull|''L. heuglini'']], 4: [[Birula's Gull|''L. vegae birulai'']], 5: [[East Siberian Herring Gull|''L. vegae'']], 6: [[American Herring Gull|''L. smithsonianus'']], 7: [[European Herring Gull#Subspecies|''L. argentatus argenteus'']].]] [[Talaksan:PT05 ubt.jpeg|thumb|left|Herring Gull (''Larus argentatus'') (harap) at Lesser Black-backed Gull (''Larus fuscus'') (likuran) in Norway: dalawang mga [[phenotype]] na may maliwanag na mga pagkakaiba]] Ang isang klasikong halimbawa ng isang singsing na species ang sirkumpolar na singsing na species na mga ''[[Larus]]'' gull. Ang saklaw ng mga gull na ito ay bumubuo ng isang singsing sa palibot ng [[Hilagang Polo]] na hindi normal na dinadaanan ng mga gull. Ang [[European Herring Gull]] (''L. argentatus argenteus'') na pangunahing nakatira sa Gran Britanya at Ireland ay pwedeng magparami o bumuo ng supling upang lumikha ng [[hybrid]] sa [[American Herring Gull]] (''L. smithsonianus''), (na nakatira sa Hilagang Amerika) na makapagpaparami rin sa Vega o [[East Siberian Herring Gull]] (''L. vegae'') na kanluraning subspecies na ang [[Birula's Gull]] (''L. vegae birulai'') ay makapagpaparami sa [[Heuglin's gull]] (''L. heuglini'') na makapagpaparami naman sa Siberian [[Lesser Black-backed Gull]] (''L. fuscus''). Ang lahat na apat ng mga ito ay nakatira sa ibayo ng hilaga ng [[Siberia]]. Ang huli ang silanganing kinatawan ng mga T Lesser Black-backed Gull sa hilagang kanlurang Europa kabilang ang Gran Britanya. Ang mga Lesser Black-backed Gull at mga Herring Gull ay sapat na magkaiba na ang mga ito ay hindi normal na makapagpaparami o makakabuo ng supling. Kaya ang pangkat ng mga gull ay bumubuo ng isang continuum maliban kung saan ang dalanwang angkan ay nagtatagpo sa Europa. === Ebidensiya mula sa komparatibong anatomiya === Ang komparatibo o paghahambing ng [[anatomiya]] ng mga pangkat ng mga organismo ay naghahayag ng mga katangian sa istrukura na pundamental na magkatulad. ==== Mga istrukturang magkakatulad ==== [[Talaksan:Evolution pl.png|thumb|400px|Paghahambing ng mga pendactyl limb ng mga hayop na pundamental na magkakatulad.]] Ang basikong istruktura ng lahat ng mga bulaklak ay binubuo ng mga sepal, petal, stigma, style at obaryo ngunit ang mga hugis, kulay, at mga spesipikong istruktura ay iba iba sa bawat species nito. Ang mga insekto ay magkaka-ugnay. Ang mga ito ay nagsasalo ng parehong hitsura ng katawan na kinokontrol ng master regulatory gene. Ang mga ito ay may anim na hita, mga matigas na bahagi sa laban ng katawan o exoskeleton at mga matang binubuo ng maraming magkakahiwalay na lalagyan at iba pa. Ito ay maipapaliwanag ng ebolusyon. Ang lahat ng mga insekto ay inapo(descendant) ng isang grupo ng mga hayop na nabuhay na matagal na panahon na ang nakakalipas. Ang mga insekto ngayon ay meron pa rin ng mga pangunahing bahaging ito ngunit ang mga detalye ay nagbago. Ang mga insekto na nabubuhay ngayon ay iba na sa insekto noong sinaunang panahon dahil sa ebolusyon. Ang ebidensiya sa [[molekular na biolohiya]] ay sumusuporta sa pananaw na ito. Ang [[pentadactyl limb]] ay isang halimbawa ng mga istrukturang homologoso. Ito ay matatagpuan sa lahat ng mga klase ng mga [[tetrapod]] (''i.e.'' mula sa mga [[amphibian]] tungo sa mga [[mammal]]). Ito ay mababakas kahit sa mga [[palikpik]] ng ilang mga [[isdang fossil]] na ninuno ng mga unang amphibian. Ang limb ay isang butong proximal ([[humerus]]), dalawang butong ([[Radius (bone)|radius]] at [[ulna]]), at isang serye ng mga [[carpal]] (mga buto ng [[wrist]]) na sinundan ng limang serye ng mga metacarpal(mga butong [[palm]]) at mga [[phalange]](mga dailiri). Sa buong mga tetrapod, ang pundamental na istruktura ng mga pendactyl limb ay pareho na nagpapaktia ng karaniwang ninuno. Sa paglipas ng ebolusyon, ang mga pundamental na istrukturang ito ay nagbago. Ang mga ito ay nagkaroon ng iba't ibang mga silbi upang umangkop sa iba't ibang mga kapaligiran. Halimbawa, sa mga [[unggoy]], ang mga harapang limb ay mas mahaba upang bumuo ng humahawak na kamay para sa pag-akyat at pagduyan sa mga puno, sa [[baboy]], ang unang daliri ay nawala at ang ikalawa at ikalimang mga daliri ay lumiit. Ang dalawang mga natitirang daliri ay mas mahaba at mas malapad kesa sa iba pa. Ito ay may hoof para suportahan ang katawan. Sa kabayo, ang mga harapang limb ay umangkop para sa suporta at pagtakbo sa pamamagitan ng malaking paghaba ng ikatlong daliri na may hoof. Ang mga mole ay may isang pares ng maiikli na tulad ng spade na mga harapang limb para sa paglulungga, ang mga [[anteater]] ay may mahabang ikatlong daliri para sa gibain ang mga burol ng langgam at mga pugad ng mga anay, sa [[balyena]], ang mga harapang limb ay naging mga [[flipper]] para maglayag at magpanatili ng ekwilbriyum tuwing lumalangoy, sa paniki, ang mga harapang limb ay naging mga pakpak para sa paglipad sa pamamagitan ng pagpapahaba ng apat na daliri samantalang ang tulad ng kalawit na unang daliri ay nananatiling malaya para makabitin sa mga puno. ==== Mga atabismo ==== {{Main|Atavismo}} [[Talaksan:HindlegsOfHumpbackWhale.jpg|thumb|right|150px|Mga likurang hita ng [[balyena]]ng humpback na iniulat noong 1921 ng ]] Ang [[atavismo]] ang kagawian ng isang organismo na bumalik sa anyo ng ninuno nito. Ito ang pagbabalik o muling paglitaw sa organismo ng mga naglahong mga katangian nito.<ref name="talkorigins">{{cite web|url=http://www.talkorigins.org/faqs/comdesc/section2.html#atavisms|title=29+ Evidences for Macroevolution: Part 2|author=TalkOrigins Archive|authorlink=TalkOrigins Archive|accessdate=2006-11-08}}</ref> Ang mga atavismo ay nangyayari sa ilang paraan. Ang isang paraan ay kapag ang mga [[gene]] para sa nakaraang umiiral na mga katangian ay naingatan sa DNA at ang mga ito ay nahayag sa pamamagitan ng isang [[mutasyon]] na nag-alis ng nangingibabaw ng mga gene para sa bagong katangian o ang mga nakaraang katangian ay nangibabaw sa bagong katangian.<ref>Lambert, Katie. (2007-10-29) [http://animals.howstuffworks.com/animal-facts/atavism.htm HowStuffWorks "How Atavisms Work"]. Animals.howstuffworks.com. Retrieved on 2011-12-06.</ref> Ang ilang mga halimbawa nito ang mga [[ahas]] na may likurang hita,<ref name="universe-review.ca" >[http://universe-review.ca/I10-10-snake.jpg JPG image]</ref>, mga [[balyena]]ng may likurang hita<ref>[http://www.edwardtbabinski.us/whales/atavisms.html Evolutionary Atavisms]. Edwardtbabinski.us. Retrieved on 2011-12-06.</ref><ref>{{cite journal|title=A REMARKABLE CASE OF EXTERNAL HIND LIMBS IN A HUMPBACK WHALE|first=Roy Chapman|last=Andrews|date=3 Hunyo 1921|journal=American Museum Novitates|url=http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/4849/1/N0009.pdf|ref=harv|access-date=20 Hunyo 2013|archive-date=13 Hunyo 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613050024/http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/4849/1/N0009.pdf|url-status=dead}}</ref>, mga ekstrang daliri ng paa ng mga [[ungulate]] na hindi sumasayad sa lupa,<ref>{{Cite journal |title=Skeletal Atavism in a Miniature Horse |journal=Veterinary Radiology & Ultrasound |volume=45 |issue=4 |date=Hulyo 2004 |pages=315–317 |last1=Tyson |first1=Reid |last2=Graham |first2=John P. |last3=Colahan |first3=Patrick T. |last4=Berry |first4=Clifford R. |postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. --> |doi=10.1111/j.1740-8261.2004.04060.x |ref=harv}}</ref> mga ngipin ng [[manok]],<ref>{{Cite journal |url=http://www.sciam.com/article.cfm?id=mutant-chicken-grows-alli |title=Mutant Chicken Grows Alligatorlike Teeth |first=David |last=Biello |date=2006-02-22 |journal=[[Scientific American]] |accessdate=2009-03-08 |postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. --> |ref=harv}}</ref> muling paglitaw ng [[reproduksiyong seksuwal]] sa ''[[Hieracium pilosella]]'' at [[Crotoniidae]];<ref>{{Cite journal |title=Reevolution of sexuality breaks Dollo's law |first1=Katja |last1=Domes |first2=Roy A. |last2=Norton |first3=Mark |last3=Maraun |first4=Stefan |last4=Scheu |journal=[[PNAS]] |url=http://www.pnas.org/content/104/17/7139 |date=2007-04-24 |volume=104 |issue=17 |pages=7139–7144 |accessdate=2009-04-08 |pmid=17438282 |doi=10.1073/pnas.0700034104 |pmc=1855408 |postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. --> |bibcode=2007PNAS..104.7139D |ref=harv |archive-date=2019-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404042127/https://www.pnas.org/content/104/17/7139 |url-status=dead }}</ref> [[buntot sa tao]],<ref name="talkorigins" /> mga ekstrang [[utong]],<ref name="universe-review.ca" /> at malalaking ngiping [[canine tooth|canine]]. .<ref name="universe-review.ca" /> ==== Embriyolohiya ==== Mula ika-18 siglo, alam na ang mga [[embryo]] ng iba't ibang espesye ay pare pareho kesa sa mga matandang organismo ng mga ito. Sa partikular, ang ilang mga bahagi ng embryo ay nagpapakita ng ebolusyonaryong nakaraan. Halimbawa, ang embryo ng [[bertebrata]]ng pang-lupain ay lumilikha ng mga [[gill slit]] tulad ng mga embryo ng isda. Ang mga proto-gill slit ay bahagi ng mas komplikadong sistema ng pagbuo kaya ang mga ito ay nagpatuloy. Ang isa pang halimbawa ang mga ngiping embryonic ng mga [[baleen whale]]. Ang mga ito ay kalaunang nawala. Ang baleen filter ay nabubuo mula sa ibang tissue na tinatawag na keratin. Ang sinaunang [[fossil]] ng baleen whale ay may ngipin gayon din ang baleen. Ang isa pang halimbawa ang [[barnacle]]. Umabot sa napakaraming mga siglo bago natuklasan ng mga historian na ang barnacle ay mga [[crustacea]]. Ang mga matandang barnacle ay sobrang iba sa iba pang mga crustacea ngunit ang larvae(bata) ay labis na katulad ng ibang mga crustacea. ==== Mga istrukturang bestihiyal ==== Ang isang malakas na ebidensiya para sa karaniwang pinagmulan ang mga istrakturang [[bestihiyal]]. Ang mga walang silbing pakpak ng mga hindi lumilipad na [[beetle]] ay nakasara sa ilalim ng pinagsamang mga takip na pakpak. Ito ay maipapaliwanag na ang mga beetle ngayon ay nagmula sa mga sinaunang beetle na may pakpak na gumagana. Ang mga rudimentaryong bahagi ng katawan o mga bahaging mas maliit at mas simple sa katulad na bahagi sa mga sinaunang species ay tinatawag na mga istrakturang [[bestihiyal]]. Ang mga istrakturang ito ay may silbi sa sinaunang espesye ngunit ang mga ito ay wala ng silbi sa kasalukuyan o may bago ng silbi. Ang mga halimbawa nito ang mga pelvic girdle ng mga [[whale]], halteres(likod na pakpak) ng mga langaw, pakpak ng mga hindi lumilipad na ibon gaya ng [[ostrich]] at mga halaman ng ilang [[xerophyte]] gaya ng [[cactus]] at parasitikong mga halaman gaya ng [[dodder]]. Gayunpaman, maaring napalitan na ang kanilang orihinal na silbi ng mga istrakturang [[bestihiyal]] sa isang bagong silbi. Halimbawa ang mga halteres sa langaw ay nakakatulong sa pagbalanse ng mga insektong habang lumilipad at ang mga pakpak ng ostrich ay ginagamit sa mga ritual ng pakikipagtalik at pagpapakitang agresibo. Sa mga tao, ang mga istrakturang [[bestihiyal]] ay kinabibilangan ng [[appendix]] at [[wisdom teeth]]. Ang wisdom teeth ay wala ng silbi sa tao kaya ito ay karaniwang binubunot upang maibsan ang sakit na dulot nito sa isang tao. Ang mga istrakturang bestihiyal na ito ay minsan may seleksiyon laban sa mga ito. Ang mga orihinal na istraktura ay gumagamit ng napalaking pinagkukunan. Kung ang mga ito ay wala ng silbi, ang pagpapaliit ng mga sukat nito ay nagpapaigi ng paggamit nito. Ang ilan sa mga direktang ebidensiya nito ang ilang mga [[crustacean]] ma may mas maliit na mga mata ay tagumpay na nakakapagparami kesa sa mga may malalaking mata. Ito ay dahil ang [[tisyus]] ng [[sistemang nerbiyos]] na hinggil sa pagtingin ay mas naging magagamit para sa ibang mga sensory input. === Henetika === {{PhylomapB|caption=Isang [[punong pilohenetiko]] ng lahat ng mga nabubuhay na bagay batay sa datos ng kanilang [[rRNA]] [[gene]]. Ito ay nagpapakita ng paghihiwalay ng mga tatlong sakop na [[bacterium|bacteria]], [[archaea]], at [[eukaryote]]. Ang mga puno na nilikha gamit ang ibang mga gene ay pangkalahatang pareho bagaman ang mga ito ay maaaring maglagay ng isang mas maagang mga pangkat na sumanga nang napakaiba na pinagpapalagay na dahil sa mabilis na ebolusyon ng [[rRNA]].}} Ang isa pinakamatibay na ebidensiya ng ebolusyon mula sa karaniwang pinagmulan o common descent ang pag-aaral ng mga gene sequences. Ang pagsasaliksik na pagkukumpara ng mga sequence sa pagitan ng [[DNA]] ng iba't ibang mga species ay nagbigay ng sobrang tibay na ebidensiya para sa karaniwang pinagmulan common descent na iminungkahi ni [[Charles Darwin]]. Ito ay makikita sa pamamagitan ng pagmamana ng DNA sa ninuno ng mga inapo(descendant) nitong organismo. Ang mas malapit na magkakaugnay na mga species ay may mas malaking praksiyon ng magkatulad na sequence ng DNA at mayroong magkasalong substitusyon kesa sa mas malayong magkakaugnay na mga species. Ang pinakasimple at pinakamakapangyarihan ay ibinibigay ng rekonstruksiyong [[pilohenetika|pilohenetiko]]. Ang rekonstruksiyong ito kung isasagawa gamit ang mabagal na nag-eebolb na sekwensiyang protina ay maaaring gamitin upang muling likhain ang kasaysayang ebolusyonaryo ng mga modernong organismo at kahit ng mga ekstinto o hindi na umiiral na organismo gaya ng [[mammoth]], [[neandertal]], [[T.rex]] at iba pa. Ipinapakita ng mga muling nilikhang phylogenies ang relasyon na napatunayan sa mga morpolohikal at biokemikal na mga pag-aaral ng mga organismo. Ang pinakadetalyadong mga rekonstruksiyon ay isinagawa sa basehan ng mga mitochondrial genome na pinagsasaluhan ng lahat ng mga organismong [[eukaryote|eukaryotiko]] na mas maikli at mas madaling i-sekwensiya. Ang pinakamalawak na rekonstruksiyon ay isinagawa gamit ang mga sekwensiya ng ilang sinaunang mga protina o gamit ang ribosomal na sekwenisyang [[RNA]]. Ang mga relasyong pilohenetiko ay lumalapat din sa sobrang lawak na uri ng mga walang silbing elementong sekwensiya kabilang ang repeats, [[transposons]], [[pseudogene]], at mutasyon sa nakokodigo ng protinang mga sekwensiya na hindi nagreresulta sa sekwensiyang [[asidong amino]]. Bagamang ang maliit na mga elementong ito ay kalaunang natagpuang nagiingat ng silbi o tungkulin, sa pinagsama, ito ay nagpapakita ng identity na produkto ng common descent(karaniwang pinagmulan) kesa sa karaniwang tungkulin. ==== Unibersal na biokemikal na organisasyon ==== Lahat ng kilalang umiiral na mga organismo ay nakasalig sa isang parehong pundamental o pangunahing mga biokemikal na organisasyon. Ang mga ito ang henetikong impormasyon na nakokodigo sa [[asidong nukleyiko]]([[DNA]], o [[RNA]] para sa mga [[virus]]), naka-transkriba sa [[RNA]], at isinalin sa mga protina(mga polimero ng [[asidong amino]]) sa pamamagitan ng labis na naingatang [[ribosoma]]. Ang kodigong henetiko(ang tablang salin) sa pagitan ng DNA at asidong amino ay pareho sa halos lahat ng mga organismo na ang ibig sabihin ay ang piraso ng DNA sa isang [[bakterya]] ay nagkokodigo para sa parehong asidong amino na nasa tao(human). Ang [[ATP]] ay ginagamit bilang kurensiya ng enerhiya ng lahat ng mga nabubuhay na organismo. Ang isang malalim na pagkaunawa ng biolohiya ng pag-unlad ay nagpapakitang ang karaniwang [[morpolohiya]] ay produkto ng pinagsaluhang elementong henetiko. Halimbawa, ang isang sekwensiya ng DNA na nagkokodigo para sa [[insulin]] sa mga tao ay nagkokodigo rin ng insulin kapag ipinasok sa ibang mga organismo gaya ng mga halaman.<ref>[http://www.businessweek.com/magazine/content/07_33/b4046083.htm From SemBiosys, A New Kind Of Insulin] INSIDE WALL STREET By Gene G. Marcial(AUGUST 13, 2007)</ref> Bagaman ang mga matang tulad ng [[camera]] ay pinaniniwalaang nag-ebolb ng independyente sa maraming mga hiwalay na okasyon, ang mga ito ay nagsasalo ng isang karaniwang hanay ng mga nakakadama ng liwanag na mga protina (opsins) na nagpapakita ng karaniwang pinagmulan ng lahat ng mga may matang organismo. Ang isa pang halimbawa ang planong katawan ng [[bertebrata]] na ang istruktura ay kinokontrol ng pamilyang homeobox (Hox) ng mga [[gene]]. ==== Pagsisekwensiya ng DNA ==== Ang komparison ng sekwensiyang [[DNA]] ay nagbibigay ng kakayahan upang ang mga organismo ay mai-grupo sa pagkakatulad ng sekensiya at ang nagreresultang mga punong pilohenetiko ay tipikal na umaayon sa tradisyonal na [[taksonomiya]] at karaniwang ginagamit upang i-tama o palakasin ang mga klasipikasyong taksonomiko. Ang paghahambing ng sekwensiya ay tinuturing na sukat na sapat na mayaman upang i-tama ang mga maling asumpsiyon sa mga punong pilohenetiko sa mga instansiyang ang ibang mga ebidensiya ay kulang. Halimbawa, ang neutral na sekwensiyang DNA ng tao(human) ay tinatayang 1.2% na [[ebolusyong diberhente|diberhente]] o iba batay sa substitusyon mula sa pinakamalapit ng kamag-anak ng tao na [[chimpanzee]], 1.6% mula sa [[gorilla]], at 6.6% mula sa [[baboon]]. Sa ibang salita, ang [[tao]] at [[chimpanzee]] ay mayroong 98.8% na magkatulad na DNA, kumpara sa tao at gorilla na may 98.4% na magkatulad na DNA at sa pagitan ng tao at baboon na mayroong 93.4 % na magkatulad na DNA.<ref>http://www.livescience.com/1411-monkey-dna-points-common-human-ancestor.html</ref> Kaya ang ebidensiya ng sekwensiyang DNA ay pumapayag sa paghinuha at relasyong henetiko sa pagitan ng tao at ibang mga [[ape]]. Ang sequence ng 16S ribosomal RNA gene na isang mahalagang [[gene]] sa pagko-code ng isang bahagi ng [[ribosoma]] ay ginamit upang hanapin ang malawak ng relasyong phylogenetic sa pagitan ng mga nabubuhay na organismo. Ang analisis na orihinal na ginawa ni Carl Woese ay nagresulta sa sistemang tatlong sakop na naghihinuha para sa dalawang pangmalakihang paghihiwalay sa sinaunang ebolusyon ng buhay. Ang unang paghihiwalay ay nagdulot ng modernong bakterya at ang kalaunang paghihiwalay ay nagdulot ng modernong [[Arkeya]] at [[Eukaryote]]. ==== Mga endogenous retrovirus ==== Ang mga [[Endogenous retrovirus]] (ERV) ang mga labing sekwensiya ng [[genome]] na naiwan mula sa mga sinaunang impeksiyong pang-virus sa isang organismo. Ang mga retrovirus o virogene ay palaging naipapasa sa sumunod na henerasyon ng organismong na nakatanggap ng impeksiyon. Ito ay nag-iiwan sa virogene na maiwan sa genome. Dahil ang pangyayaring ito ay bihira at random, ang paghahanp ng mga magkatulad na mga posisyong kromosomal ng isang virogene sa dalawang magkaibang species ay nagmumungkahi ng karaniwang ninuno.<ref>{{cite web |url=http://www.talkorigins.org/faqs/comdesc/ |title=29+ Evidences for Macroevolution: The Scientific Case for Common Descent |accessdate=2011-03-10 |publisher= Theobald, Douglas }}</ref> === Mga protina === Ang ebidensiyang [[proteome|proteomiko]] ay sumusuporta sa pangkalahatang pinagmulang ninuno ng mga anyo ng buhay. Ang mga mahahalagang protina gaya ng [[ribosome]], [[DNA polymerase]], at [[RNA polymerase]] ay matatagpuan sa lahat ng mga organismo na may parehong mga tungkulin mula sa pinakasinaunang mga bakterya hanggang sa mga pinakamasalimuot na mga hayop. Ang mga mas maunlad na mga organismo ay nag-ebolb ng mga karagdagang mga [[protein subunit]] na malaking umaapketo sa regulasyon ng [[interaksiyong protina-sa-protina]] ng mga mahahalagang protina. Ang [[DNA]], [[RNA]], amino acids, at [[lipid bilayer]] na matatagpuan sa lahat ng mga umiiral na organismo ay sumusuporta sa karaniwang pinagmulang ninuno ng mga ito. Ang pagsisiyasat na pilohenetiko ng mga sekwensiya ng protina ay lumilikha ng mga parehong puno ng mga ugnayan sa pagitan ng lahat ng mga organismo.<ref>[http://phylointelligence.org/combined.html "Converging Evidence for Evolution."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727173947/http://phylointelligence.org/combined.html |date=2011-07-27 }} Phylointelligence: Evolution for Everyone. Web. 26 Nov. 2010.</ref> Ang [[chirality (chemistry)|chirality]] ng DNA, RNA, at mga amino acid ay naingatan sa lahat ng mga alam na buhay. Dahil walang kapakinabangang pantungkulin sa kaliwa o kanang panig na molecular chriality, ang pinakasimpleng hipotesis ay ang pagpipili ay ginawang random ng mas maagang mga organismo at ipinasa sa lahat ng mga umiiral na buhay sa pamamagitan ng karaniwang pinagmulang ninuno. Ang karagdagang ebidensiya para sa muling pagbuo ng mga angkang pangninuo ay nagmumula sa [[junk DNA]] gaya ng mga [[pseudogene]] na mga "patay" na [[gene]] na patuloy na nagtitipon ng mga [[mutasyon]].<ref>{{cite journal |author=Petrov DA, Hartl DL |title=Pseudogene evolution and natural selection for a compact genome |journal=J Hered. |volume=91 |issue=3 |pages=221–7 |year=2000 |pmid=10833048 |doi=10.1093/jhered/91.3.221 |ref=harv}}</ref> ==== Mga pseudogene ==== {{main|Pseudogene}} Ang mga [[pseudogene]] o [[noncoding DNA|hindi nagkokodigong DNA]] ang mga karagdagang [[DNA]] sa genome na hindi nata-transkriba tungo sa [[RNA]] upang magsynthesize ng mga [[protina]]. Ang ilan sa mga hindi nagkokodigong DNA na ito ay maaaring may ilang mga silbi ngunit ang karamihan sa mga ito ay walang silbi at tinatawag na "basurang DNA". Ito ay isang halimbawa, ng isang [[vestige]] dahil ang parereplika ng mga gene na ito ay gumagamit ng enerhiya na gumagawa ritong pagsasayang sa maraming mga kaso. Ang mga basurang DNA ay bumubuo ng 98% ng [[genome]] ng tao samantalang ang may silbing DNA ay bumubuo lamang ng 2% ng genome ng tao.<ref name=junkdna>http://www.livescience.com/31939-junk-dna-mystery-solved.html</ref> Ang isang pseudogene ay malilikha kapag ang isang nagkokodigong gene ay nagtitipon ng mga [[mutasyon]] na nagpipigil ritong matranskriba na gumagawa ritong walang silbi. Ngunit dahil hindi ito natatranskriba, ito ay walang epekto sa organismo.<ref name=junkdna/> Ang mga pinagsasaluhang mga sekwensiya ng mga hindi gumaganang DNA ay isang pangunahing ebidensiya para sa karaniwang ninuno sa pagitan ng mga organismo.<ref name=TO-FAQ>[http://www.talkorigins.org/faqs/molgen/ "Plagiarized Errors and Molecular Genetics"], [[talkorigins]], by Edward E. Max, M.D., Ph.D.</ref> === Artipisyal na seleksiyon === [[Talaksan:Maize-teosinte.jpg| thumb | right |100px | kanan: isang ligaw na halamang [[teosinte]] na ninuno ng modernong mais, kanan: modernong mais na [[domestikasyon|dinomestika]] mula sa teosinte, gitna: [[hybrid]] ng mais-teosinte]] {{main|Artipisyal na seleksiyon}} Tinalakay ni Darwin ang [[artipisyal na seleksiyon]] bilang isang modelo ng [[natural na seleksiyon]] noong 1859 sa unang edisyon ng kanyang aklat na [[On the Origin of Species]]: {{cquote|Bagaman mabagal ang proseso ng seleksiyon, kung ang mahinang tao ay makakagawa ng higit sa kanyang kapangyarihan ng artipisyal na seleksiyon, wala akong nakikitang limitasyon sa halaga ng pagbabago...na maaaring likhain sa mahabang kurso ng panahon sa pamamagitan ng kapangyarihan ng kalikasan ng seleksiyon.}} Si [[Charles Darwin]] ay nabuhay sa panahon na ang [[pagsasaka ng hayop]] at mga [[domestikasyon|domestikadong pananim]] ay napakahalaga. Sa [[artipisyal na seleksiyon]], pinagtatalik o pinaparami ng mga magsasaka ang dalawang hayop o halaman na may espesyal o kanais nais na mga katangian at iniiwasang paramihin ang mga hayop o halaman na may hindi magandang katangian. Ito ay nakita sa pagsasakang agrikultural noong ika-18 hanggang ika-19 siglo at ang artipisyal na pagpipili ng magtatalik na mga hayop o halaman ay bahagi nito. Walang tunay na pagkakaiba sa prosesong [[gene|henetiko]] na pinagsasaligan ng artipisyal at natural na seleksiyon. Ang pagkakaibang praktikal ang rate o bilis ng ebolusyon sa [[artipisyal na seleksiyon]] na kahit papaano ay dalawang order ng magnitudo(o 100 beses) na mas mabilis kesa sa rate na [[natural na seleksiyon|makikita sa kalikasan]]. === Ebidensiya mula sa mga napagmasdang pagbabago sa pamamagitan ng natural na seleksiyon === ==== Bakterya ==== ===== Bakteryang hindi tinatalaban ng antibiyotiko ===== Ang mga pagbabago ay mabilis na mangyayari sa mas maliit at simpleng mga organismo. Halimbawa, ang ilan sa mga [[bakterya]] na nagsasanhi ng sakit ay hindi na mapapatay gamit ang ilang mga [[antibiyotiko]]. Ang mga medisinang ito ay ginagamit pa lamang sa loob ng 89 taon at sa simula ay sobrang epektibo laban sa mga bakteryang ito. Ang mga bakterya ay nag-ebolb upang ang mga ito ay hindi na talaban ng mga antibiyotiko. Gayunpaman, ang mga antibiyotiko ay nakakapatay pa rin ng karamihan sa mga bakterya maliban sa mga bakteryang nagkamit ng resistansiya. ===== E.coli ===== Napagmasdan ni [[Richard Lenski]] na ang ilang mga strain ng ''[[E. coli]]'' ay nag-ebolb ng masalimuot na bagong kakayahan na mag-metabolisa ng [[citrate]] pagkatapos ng mga sampung mga libong henerasyon.<ref name="newscientist">{{cite web|last=Le Page|first=Michael|title=NS:bacteria make major evolutionary shift in the lab|url=http://www.newscientist.com/channel/life/dn14094-bacteria-make-major-evolutionary-shift-in-the-lab.htm|date=16 Abril 2008|publisher=New Scientist|accessdate=9 Hulyo 2012}}</ref> Ang bagong katangiang ito ay hindi umiiral sa lahat ng iba pang mag anyo ng E. Coli kabilang sa simulang strain na ginamit rito.<ref name=Lenski>{{cite journal|last=Blount|first=Z. D.|author2=Borland, C. Z.; Lenski, R. E.|title=Inaugural Article: Historical contingency and the evolution of a key innovation in an experimental population of Escherichia coli|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=4|year=2008|month=June|volume=105|issue=23|pages=7899–7906|doi=10.1073/pnas.0803151105|url=http://www.pnas.org/content/105/23/7899|accessdate=9 Hulyo 2012|pmid=18524956|pmc=2430337|ref=harv}}</ref> ===== Bakteryang kumakain ng nylon ===== Ang [[bakteryang kumakain ng nylon]] ay isang strain ng ''[[Flavobacterium]]'' na makakapagdigest ng ilang mga byproduct ng manupakturang [[nylon 6]]. Ang nga substansiyang ito ay hindi alam na umiral bago ang imbensiyon ng [[nylon]] noong 1935. Ang karagdagang pag-aaral ay naghayag na ang mga tatlong [[ensima]] na ginagamit ng bakteriya upang idigest ang mga byproduct ng nylon ay malaking iba mula sa ibang mga ensima na nililikha ng ibang mga strain na ''Flavobacterium'' o iba pang mga bakterya. Ang mga ensima na ito ay hindi epektibo sa mga anumang materyal maliban sa mga byproduct ng ginawa ng tao na nylon.<ref>{{cite journal | author = Kinoshita, S. | author2 = Kageyama, S., Iba, K., Yamada, Y. and Okada, H. |title=Utilization of a cyclic dimer and linear oligomers of e-aminocaproic acid by Achromobacter guttatus |journal=Agricultural & Biological Chemistry |volume=39 |issue=6 |pages=1219−23 |year=1975 |issn=0002-1369 |doi=10.1271/bbb1961.39.1219}}</ref> Napagmasdan rin ng mga siyentipiko sa laboratoryo ang pag-eebolb ng parehong kakayahang ito na makapagdigest ng mga byproduct ng nylon sa ''[[Pseudomonas aeruginosa]]'' na inilagay sa isang kapaligiran na walang mga ibang mapagkukunan ng nutriyento. Ang strain na ''P. aeruginosa'' ay hindi gumamit ng parehong mga ensima na ginagamit ng strain na ''[[Flavobacterium]]''.<ref>{{cite journal |author=Prijambada ID, Negoro S, Yomo T, Urabe I |title=Emergence of nylon oligomer degradation enzymes in Pseudomonas aeruginosa PAO through experimental evolution |journal=Appl. Environ. Microbiol. |volume=61 |issue=5 |pages=2020–2 |year=1995 |month=May |pmid=7646041 |pmc=167468 |url=http://aem.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=7646041 }}{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nagawa rin ng ibang mga siyentipiko na mailipat ang kakayahang lumikha ng mga ensima na nagdidigest ng nylon mula sa strain ''Flavobacterium'' papunta sa strain ng bakteryang ''[[E. coli]]'' sa pamamagitan ng paglilipat ng [[plasmid]].<ref>{{cite journal |author=Negoro S, Taniguchi T, Kanaoka M, Kimura H, Okada H |title=Plasmid-determined enzymatic degradation of nylon oligomers |journal=J. Bacteriol. |volume=155 |issue=1 |pages=22–31 |year=1983 |month=July |pmid=6305910 |pmc=217646 |url=http://jb.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=6305910}}</ref> Ayon sa mga siyentipiko, ang kakayahang ito na magsynthesize ng [[nylonase]] ay pinakamalamang na umunlad bilang isang hakbang na [[mutasyon]] na nakapagpatuloy dahil sa napabuting pag-aangkop ng bakterya na nag-angkin ng mutasyon na ito.<ref>{{cite journal |author=Thwaites WM |title=New Proteins Without God's Help |journal=Creation Evolution Journal |volume=5 |issue=2 |pages=1–3 |date=Summer 1985 |publisher=National Center for Science Education (NCSE) |url=http://ncse.com/cej/5/2/new-proteins-without-gods-help |ref=harv}}</ref><ref>[http://www.nmsr.org/nylon.htm Evolution and Information: The Nylon Bug] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215045214/http://www.nmsr.org/nylon.htm |date=2019-02-15 }}. Nmsr.org. Retrieved on 2011-12-06.</ref><ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/9452500/page/2/ Why scientists dismiss 'intelligent design'], Ker Than, [[MSNBC]], Sept. 23, 2005</ref><ref>Miller, Kenneth R. [[Only a Theory|''Only a Theory: Evolution and the Battle for America's Soul'']] (2008) pp. 80–82</ref> ==== Lamok ==== Lumitaw ang pagiging hindi tinatalaban ng [[DDT]] sa iba't ibang mga uri ng mga lamok na [[Anopheles mosquitoes]].<ref>http://www.malariajournal.com/content/8/1/299</ref> ==== Kuneho ==== Lumitaw ang pagiging hindi tinatalaban ng [[myxomatosis]] sa mga populasyon ng [[kuneho]] sa Australia.<ref>http://www.publish.csiro.au/paper/ZO9900697.htm</ref> ==== Beetle ==== Ang mga [[Colorado beetle]] ay kilala sa kakayahann nitong hindi talaban ng mga pesticide. Sa loob ng 50 taon, ito ay naging hindi tinatalaban ng 52 [[kompuwestong kimikal]] na ginagamit sa mga insecticide kabilang ang [[cyanide]]. Ang natural na seleksiyon na ito ay pinabilis ng mga artipisyal na kondisyon. Gayunpaman, ang ilang populasyon ng beetle ay tinatalaban sa bawat kemikal na ito. Ang mga populasyon ay naging hindi tinatalaban lamang sa kemikal na ginagamit sa kapaligiran ng mga ito.<ref>Alyokhin, A., M. Baker, D. Mota-Sanchez, G. Dively, and E. Grafius. 2008. Colorado potato beetle resistance to insecticides. American Journal of Potato Research 85: 395–413.</ref> ==== Langaw ==== Naipakita ng mga pag-aaral sa Estados Unidos, na ang mga langaw pamprutas na namemeste ng mga orange grove ay nagiging hindi tinatalaban ng [[malathion]] na pesticide na ginagamit upang patayin sila.<ref>Doris Stanley (Enero 1996), [https://web.archive.org/web/20071229112827/http://findarticles.com/p/articles/mi_m3741/is_n1_v44/ai_18019289 Natural product outdoes malathion - alternative pest control strategy]. Retrieved on 15 Setyembre 2007.</ref> ==== Diamondback moth ==== Sa [[Hawaii]], [[Japan]] at [[Tennessee]], ang [[diamondback moth]] ay nagebolb ng hindi pagiging tinatalaban sa ''[[Bacillus thuringiensis]]'' na ginagamit na biolohikal na pesticide pagkatapos ng mga tatlong taon na gamitin ito.<ref>Daly H, Doyen JT, and Purcell AH III (1998), Introduction to insect biology and diversity, 2nd edition. Oxford University Press. New York, New York. Chapter 14, Pages 279-300.</ref> ==== Daga ==== Sa [[Inglatera]], ang mga daga sa ilang lugar ay nag-ebolb ng pagiging hindi tinatalaban ng [[lason para sa daga]] na nagawa nilang kainin ng kasing rami ng limang beses sa normal na daga nang hindi namamatay.<ref>http://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/10/1/l_101_02.html</ref> ==== Amaranthus palmeri ==== Sa katimugang Estados Unidos, ang weed na [[Amaranthus palmeri]] na humahadlang sa produksiyon ng [[bulak]] ay nag-ebolb ng malawakang resistansiya sa herbicide na [[glyphosate]].<ref>{{Cite web |title=Andrew Leonard, "Monsanto's bane: The evil pigweed", &#91;&#91;Salon.com&#93;&#93;, Aug. 27, 2008. |url=http://www.salon.com/tech/htww/2008/08/27/monsantos_bane/index.html |access-date=2013-06-23 |archive-date=2008-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910020017/http://www.salon.com/tech/htww/2008/08/27/monsantos_bane/index.html |url-status=dead }}</ref> ==== Tomcod ==== Pagkatapos nang pagtatapon ng [[General Electric]] ng mga [[polychlorinated biphenyls]] (PCB) sa [[Hudson River]] mula 1947 hanggang 1976, ang mga [[Microgadus tomcod|tomcod]] na nakatira sa ilog na ito ay natagpuang nag-ebolb ng hindi pagtalab sa mga epektong nakakalason ng kimikal na ito.<ref name="Welsh">{{cite web| last = Welsh| first = Jennifer | title = Fish Evolved to Survive GE Toxins in Hudson River| publisher = [[LiveScience]]| date = 17 Pebrero 2011 | url = http://www.livescience.com/12897-fish-evolved-survive-ge-toxins-hudson-110218.html | accessdate =2011-02-19 }}</ref> Sa simula, ang populasyon ng tomcod ay nawasak ngunit nakaahon. Natukoy ng mga siyentipiko ang [[mutasyon]] na nagkaloob ng kakayahang ito nang paging hindi tinatalaban. Ang anyong mutasyon ay umiiral sa 99&nbsp;ng mga nabubuhay na tomcod sa ilog na ito kumpara sa mas kaunti sa 10 porsiyento ng mga tomcod mula sa ibang mga katubigan.<ref name="Welsh"/> ==== Peppered moth ==== Ang isang klasikong halimbawa ng [[pag-aangkop]] bilang tugon sa pamamagitan ng [[natural na seleksiyon]] ang kaso ng peppered moth. Bago ang [[rebolusyong industriyal]], sa [[Inglatera]], ang mga [[peppered moth]] na makikita dito ay karamihang may kulay na maliwanag na gray na may kaunting mga itim na batik. Dahil dito, nagawa ng mga kulay maliwanag na moth na makapagtago sa mga lichen at bark ng puno na kulay maliwanag rin at makapagtago sa mga predator nitong [[ibon]]. Ang prekwensiya ng mga itim na [[allele]] ng moth sa panahong ito ay 0.01%. Noong mga maagang dekada ng rebolusyong industriyal sa Inglatera, ang countryside sa pagitan ng [[London]] at [[Manchester]] ay natakpan ng itim na [[soot]] mula sa mga pabrikang nagsusunog ng [[coal]]. Marami sa mga lichen na kulay maliwanag ay namatay mula sa mga emisyong [[sulfur dioxide|sulphur dioxide]] at ang mga puno ay natakpan ng itim na soot. Ito ay humantong sa pagtaas ng pagkain ng mga ibon sa mga moth na ''kulay maliwanag'' dahil sa hindi na nito kayang makapagtago sa mga itim na puno. Sa kabilang dako, ang mga itim na moth ay nakapagtago([[camouflage]]) sa mga itim na puno. Sa simula, bagaman ang karamihan ng mga moth na kulay maliwanag ay patuloy na nakakapagparami, ang karamihan sa kanila ay hindi nakaligtas samantalang ang mga moth na kulay itim ay patuloy na dumadami. Sa paglipas ng maraming mga henerasyon, ang prekwensiya ng [[allele]] ay unti unting lumilipat tungo sa ''kulay itim'' na nakakaligtas at nakakapagparami. Sa gitna ng ika-19 siglo, ang bilang ng mga moth na kulay itim ay tumaas at noong 1895, ang persentahe ng mga moth na kulay itim sa populasyon ng Manchester peppered moth ay iniulat na 98% na isang dramatikong pagbabago ng mga halos 1000% mula sa orihinal na prekwensiya.<ref name="miller">Miller, Ken (1999). ''[http://www.millerandlevine.com/km/evol/Moths/moths.html The Peppered Moth: An Update]''</ref> Ang nag-ebolb na pagiging kulay itim sa populasyon ng mga peppered moth noong [[industriyalisasyon]] ay nakilala bilang ''industrial [[melanism]]''. Gamit ang genetic analysis, iniulat noong 2011 na natukoy ng mga siyentipiko ang isang [[mutasyon]] sa isang ninuno na humantong paglitaw at pag-aangkop ng mga itim na moth noong mga 1840.<ref>http://www.nature.com/news/2011/110414/full/news.2011.238.html</ref><ref>http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21493823</ref> ==== Radiotrophic fungus ==== Ang [[Radiotrophic fungi]] ang [[fungi]] na gumagamit ng pigment na [[melanin]] upang ikomberte ang [[radyasyong gamma]] tungo sa enerhiyang kimikal para sa paglago.<ref name="sciencenews.org">[http://www.sciencenews.org/articles/20070526/fob5.asp Science News, Dark Power: Pigment seems to put radiation to good use], Week of 26 Mayo 2007; Vol. 171, No. 21, p. 325 by Davide Castelvecchi</ref><ref>{{cite journal |title = Ionizing Radiation Changes the Electronic Properties of Melanin and Enhances the Growth of Melanized Fungi |author = Dadachova E, Bryan RA, Huang X, Moadel T, Schweitzer AD, Aisen P, Nosanchuk JD, Casadevall A. |year = 2007 |journal = PLoS ONE |volume = 2 |pages = e457 |pmid = 17520016 |url = http://www.plosone.org/article/fetchArticle.action?articleURI=info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0000457 |doi =10.1371/journal.pone.0000457 |issue = 5 |pmc = 1866175 |editor1-last = Rutherford |editor1-first = Julian|bibcode = 2007PLoSO...2..457D |ref = harv }}</ref> Ito ay unang natuklasan noong 2007 bilang mga itim na [[mold]] na lumalago sa loob at palibot ng [[Chernobyl Nuclear Power Plant]].<ref name="sciencenews.org"/> Ang pagsasaliksik sa [[Albert Einstein College of Medicine]] ay nagpapakitang ang tatlong naglalaman ng melanin na fungi na ''[[Cladosporium sphaerospermum]]'', ''[[Wangiella dermatitidis]]'', at ''[[Cryptococcus neoformans]]'' ay tumaas sa [[biomassa]] at mas mabilis na nagtipon ng [[acetate]] sa kapiligiran na ang lebel ng [[radyasyon]] ay 500 beses na mas mataas kesa sa isang normal na kapaligiran. ==== Ibon ==== Ayon sa isang ulat noong Marso 2013, ang mga Cliff swallows (Petrochelidon pyrrhonota) ay nag-ebolb ng mas maikling mga pakpak upang makaligtas sa mga sasakyan sa lansangan.<ref>http://www.newscientist.com/article/dn23288-birds-evolve-shorter-wings-to-survive-on-roads.html#.UcEFS-cqYwQ</ref> ==== Tao ==== Ang [[natural na seleksiyon]] ay nangyayari sa mga kasalukuyang modernong populasyon ng tao.<ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1931757,00.html |title=Darwin Lives! Modern Humans Are Still Evolving |access-date=2013-06-19 |archive-date=2013-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617124416/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1931757,00.html |url-status=dead }}</ref> Halimbawa, ang populasyon na nanganganib sa malalang sakit na [[kuru (disease)|kuru]] ay may malaking sobrang representasyon ng anyo ng immune na [[prion protein]] gene G127V kesa sa hindi mga immune na allele. Ang prekwensiya ng [[mutasyon]] na ito ay sanhi ng survival ng mga taong immune.<ref>{{Cite news|last=Medical Research Council (UK)|title=Brain Disease 'Resistance Gene' evolves in Papua New Guinea community; could offer insights Into CJD|newspaper=Science Daily (online)|location=Science News|date=21 Nobyembre 2009|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091120091959.htm|accessdate=2009-11-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/5uQpeiOxE?url=http://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091120091959.htm|archivedate=2010-11-22|deadurl=no|url-status=live}}</ref><ref name="MeadWhitfield2009">{{cite journal|last1=Mead|first1=Simon|last2=Whitfield|first2=Jerome|last3=Poulter|first3=Mark|last4=Shah|first4=Paresh|last5=Uphill|first5=James|last6=Campbell|first6=Tracy|last7=Al-Dujaily|first7=Huda|last8=Hummerich|first8=Holger|last9=Beck|first9=Jon|last10=Mein|first10=Charles A.|last11=Verzilli|first11=Claudio|last12=Whittaker|first12=John|last13=Alpers|first13=Michael P.|last14=Collinge|first14=John|title=A Novel Protective Prion Protein Variant that Colocalizes with Kuru Exposure|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2009-11-19_361_21/page/2056|journal=New England Journal of Medicine|volume=361|issue=21|year=2009|pages=2056–2065|issn=0028-4793|doi=10.1056/NEJMoa0809716}}</ref> Ang ibang mga direksiyong pang-ebolusyon sa ibang mga populasyon ng tao ay kinabibilangan ng paghaba ng panahong reproduktibo, pagbawas sa mga lebel ng cholesterol, blood glucose at blood pressure.<ref name="ByarsEwbank2009">{{cite journal|last1=Byars|first1=S. G.|last2=Ewbank|first2=D.|last3=Govindaraju|first3=D. R.|last4=Stearns|first4=S. C.|title=Natural selection in a contemporary human population|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=107|issue=suppl_1|year=2009|pages=1787–1792|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.0906199106}}</ref> Ang [[Lactose intolerance]] ang kawalang kakayahan sa isang tao na i-[[metabolismo|metabolisa]] ang [[lactose]] dahil sa kawalan ng kailangang ensima na [[lactase]] sa [[sistemang dihestibo]] nito. Ang normal na kondisyon sa mga mammal ay ang isang bata ng species nito na makaranas ng nabawasang produksiyon ng [[lactase]] sa dulo ng panahong [[weaning]]. Sa mga tao, ang produksiyon ng lactase ay bumabagsak ng mga 90% sa tuwing unang apat na taon ng buhay nito bagaman ang eksaktong pagbagsak sa paglipas ng panahon ay iba iba.<ref name=soy>[https://web.archive.org/web/20071215230655/http://www.soynutrition.com/SoyHealth/SoyLactoseIntolerance.aspx Soy and Lactose Intolerance] Wayback: Soy Nutrition</ref> Ang ilang mga populasyon ng tao ay nag-aangkin ng [[mutasyon]] sa [[kromosoma 2]] na nag-aalis ng pagtigil ng produksiyon ng lactase na gumagawa sa mga taong ito na patuloy na makainom ng hilaw na gatas at iba pang mga permentadong mga produktong gatas sa kanilang buong buhay. Ito ay isang kamakailang pag-aangkop na ebolusyonaryo sa ilang populasyon ng tao na nangyari ng independiyente sa parehong hilagang Europa at silangang Aprika sa mga populasyong may pamumuhay sa kasaysayan ng pagpapastol ng mga hayop.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://genome.wellcome.ac.uk/doc_WTX038968.html |author=Coles Harriet |title=The lactase gene in Africa: Do you take milk? |publisher=The Human Genome, Wellcome Trust |date=2007-01-20 |accessdate=2008-07-18 |archive-date=2008-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080929134018/http://genome.wellcome.ac.uk/doc_WTX038968.html |url-status=dead }}</ref> === Ebidensiya mula sa mga napagmasdang paglitaw ng bagong species === Ang [[speciation]] ang proseso ng ebolusyon ng paglitaw ng mga bagong species. Ang speciation ay maaaring mangyari na mula sa iba't ibang mga sanhi at inuuri sa mga iba't ibang anyo nito (e.g. allopatric, sympatric, polyploidization, etc.). Napagmasdan ng mga siyentipiko ang maraming mga halimbawa ng speciation sa laboratoryo at sa kalikasan. ==== Blackcap ==== Ang species ng ibon na ''[[Blackcap|Sylvia atricapilla]]'' na mas kilala bilang mga Blackcap ay nakatira sa [[Alemanya]] at lumilipad patimog-kanluran sa [[Espanya]] samantalang ang isang maliit na pangkat nito ay lumilipad pahilagang-kanluran sa [[Gran Britanya]] tuwing taglamig. Natagpuan ni Gregor Rolshausen mula sa [[University of Freiburg]] na ang paghihiwalay sa [[gene]] ng dalawang mga populasyon ng parehong species ay umuunlad na. Ang mga pagkakaiba ay natagpuang lumitaw sa loob ng mga 30 henerasyon. Sa pagsisikwensiya ng [[DNA]], ang mga indibidwal ay matutukoy sa kinabibilangang pangkat ng species na ito na may akurasyang 85%. Ayon kay Stuart Bearhop ng [[University of Exeter]], ang mga ibon na lumilipad tuwing taglamig sa Inglatera ay nakikipagtalik lamang sa mga sarili nito at sa mga lumilipad tuwing taglamig sa Mediterranean.<ref>{{cite journal | year = 2005 | title = Assortative mating as a mechanism for rapid evolution of a migratory divide | url = https://archive.org/details/sim_science_2005-10-21_310_5747/page/502 | journal = Science | volume = 310 | issue = 5747| pages = 502–504 | doi = 10.1126/science.1115661 | pmid = 16239479 | last1 = Bearhop | first1 = S. | last2 = Fiedler | first2 = W | last3 = Furness | first3 = RW | last4 = Votier | first4 = SC | last5 = Waldron | first5 = S | last6 = Newton | first6 = J | last7 = Bowen | first7 = GJ | last8 = Berthold | first8 = P | last9 = Farnsworth | first9 = K |bibcode = 2005Sci...310..502B | ref = harv }} [http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/sci;310/5747/502/DC1 Supporting Online Material]</ref><ref>{{cite web |url=http://scienceblogs.com/notrocketscience/2009/12/british_birdfeeders_split_blackcaps_into_two_genetically_dis.php |title=British birdfeeders split blackcaps into two genetically distinct groups : Not Exactly Rocket Science |author=Ed Yong |date=3 Disyembre 2009 |publisher=[[ScienceBlogs]] |accessdate=2010-05-21 |archive-date=2010-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100608112332/http://scienceblogs.com/notrocketscience/2009/12/british_birdfeeders_split_blackcaps_into_two_genetically_dis.php |url-status=dead }}</ref> ==== ''Drosophila melanogaster'' ==== [[Talaksan:Drosophila speciation experiment.svg|thumb|200px|right|Eksperimentong Drosophila melanogaster]] Ang pina-dokumentadong bagong espesye ay nagmula sa mga eksperimentong laboratoryo noong mga 1980. Ipinagtalik nina William Rice at G.W. Salt ang mga langaw pamprutas na [[Drosophila melanogaster]] gamit ang [[maze]] na may tatlong iba't ibang mapagpipilian gaya ng liwanag/dilim at basa/tuyo. Ang bawat henerasyon ay inilagay sa maze at ang mga grupo ng langaw na lumabas sa dalawa sa walong labasan ay inihiwalay upang makipagtalik sa kanilang mga respektibong grupo. Pagkatapos ng tatlumput-limang henerasyon, ang dalawang mga grupo at ang mga supling nito ay inihiwalay sa pakikipagtalik dahil sa kanilang malakas na preperensiya ng habitat o kapaligiran. Ang mga ito ay nakipagtalik lamang sa mga kapaligiran na kanilang gusto at hindi nakipagtalik sa mga langaw na iba ang kapaligiran na gusto.<ref>{{cite journal | title=The Evolution of Reproductive Isolation as a Correlated Character Under Sympatric Conditions: Experimental Evidence| author=William R. Rice, George W. Salt| journal=Evolution, Society for the Study of Evolution| year=1990| volume=44 | ref=harv}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.lifesci.ucsb.edu/eemb/faculty/rice/publications/pdf/25.pdf |title=he Evolution of Reproductive Isolation as a Correlated Character Under Sympatric Conditions: Experimental Evidence |accessdate=2010-05-23 |publisher= William R. Rice, George W. Salt}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.talkorigins.org/faqs/faq-speciation.html |title= Observed Instances of Speciation, 5.3.5 Sympatric Speciation in Drosophila melanogaster |accessdate=2010-05-23 |publisher= Joseph Boxhorn }}</ref> Naipakita rin ni Diane Dodd na ang paghihilaway reproduktibo ay mabubuo mula sa preperensiya ng pakikipagtalik sa langaw na Drosophila pseudoobscura pagkatapos lamang ng walong mga henerasyon gamit ang iba't ibang uri ng pagkain, starch at maltose. ==== Langaw na Hawthorn ==== Ang langaw na hawthorn na ''[[Rhagoletis pomonella]]'' na kilala rin bilang maggot fly ay sumasailalim sa isang [[sympatric speciation]].<ref>{{cite journal |author=Feder JL, Roethele JB, Filchak K, Niedbalski J, Romero-Severson J |title=Evidence for inversion polymorphism related to sympatric host race formation in the apple maggot fly, Rhagoletis pomonella |journal=Genetics |volume=163 |issue=3 |pages=939–53 |date=1 Marso 2003|pmid=12663534 |pmc=1462491 |ref=harv }}</ref> Ang mga magkakaibang populasyon ng langaw na hawthorn ay kumakain ng mga iba't ibang prutas. Ang isang natatanging populasyon ay lumitaw sa Hilagang Amerika noong ika-19 siglo pagkatapos na ang [[mansanas]] na hindi isang katutubong species sa Hilagang Amerika ay ipinakilala rito. Ang mga populasyon ng langaw na kumakain lamang ng mga mansanas ay hindi kumakain ng kinakain sa kasaysyan ng species na ito na mga [[Crataegus|hawthorn]]. Ang kasalukuyang populasyon naman na kumakain ng hawthorn ay hindi kumakain ng mga mansanas. Ang ilang ebidensiya ng pagkakaiba sa dalawang populasyon ng species na ito ang pagkakaiba sa 6 sa 13 na [[allozyme]] loci, ang mga langaw na hawthorn ay mas huling tumatanda sa panahon, mas matagal na tumatanda kesa sa mga langaw na kumakain ng mansanas at may kaunting ebidensiya ng pagtatalik sa pagitan ng dalawang populasyong ito.<ref>{{cite journal |author=Berlocher SH, Bush GL |title=An electrophoretic analysis of Rhagoletis (Diptera: Tephritidae) phylogeny |journal=Systematic Zoology |volume=31 |issue= 2|pages=136–55 |year=1982 |doi=10.2307/2413033 |jstor=2413033 |ref=harv}}<br /> {{cite journal |author=Berlocher SH, Feder JL |title=Sympatric speciation in phytophagous insects: moving beyond controversy? |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-entomology_2002_47/page/773 |journal=Annu Rev Entomol. |volume=47 |pages=773–815 |year=2002 |pmid=11729091 |doi=10.1146/annurev.ento.47.091201.145312 |ref=harv }}<br /> {{cite journal |author=Bush GL |title=Sympatric host race formation and speciation in frugivorous flies of the genus Rhagoletis (Diptera: Tephritidae) |url=https://archive.org/details/sim_evolution_1969-06_23_2/page/237 |journal=Evolution |volume=23 |issue= 2|pages=237–51 |year=1969 |doi=10.2307/2406788 |jstor=2406788 |ref=harv}}<br /> {{cite journal |author=Prokopy RJ, Diehl SR, Cooley SS |title=Behavioral evidence for host races in Rhagoletis pomonella flies |jstor=4218647 |journal=[[Oecologia]] |volume=76 |issue=1 |pages=138–47 |year=1988 |url=http://www.springerlink.com/content/p1716r36n2164855/?p=d8018d5a59294c2984f253b7152445b7&pi=20 |doi=10.1007/BF00379612 |ref=harv |access-date=2013-06-19 |archive-date=2020-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200410162914/http://www.springerlink.com/content/p1716r36n2164855/?p=d8018d5a59294c2984f253b7152445b7&pi=20 |url-status=dead }}<br /> {{cite journal |author=Feder JL, Roethele JB, Wlazlo B, Berlocher SH |title=Selective maintenance of allozyme differences among sympatric host races of the apple maggot fly |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1997-10-14_94_21/page/11417 |journal=Proc Natl Acad Sci USA. |volume=94 |issue=21 |pages=11417–21 |year=1997 |pmid=11038585 |pmc=23485 |doi=10.1073/pnas.94.21.11417|bibcode = 1997PNAS...9411417F |ref=harv }}</ref> ==== Lamok na London Underground ==== Ang [[lamok na London Underground]] ay isang species ng lamok sa henus na ''[[Culex]]'' na matatagpuan sa [[London Underground]]. Ito ay nagebolb mula sa species sa overground na ''Culex pipiens''. Bagaman ang lamok na ito ay unang natuklasan sa sistemang London Underground, ito ay natagpuan sa mga sistemang underground sa buong mundo. Ito ay nagmumungkahing ito ay umangkop sa mga sistemang underground na gawa ng tao simula sa huling siglo mula sa local na above-ground na ''Culex pipiens'',<ref name="Times"/>. Gayunpaman, may mas kamakailang ebidensiya na ito ay uring katimugang lamok na nauugnay sa Culex pipiens na umangkop sa mainit na mga lugar na underground ng mga hilagaang siyudad.<ref name="Fonseca"/> Ang species na ito ay may napakaibang mga pag-aasal,<ref name="Burdick">{{cite journal |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1134/is_1_110/ai_70770157 |title=Insect From the Underground&nbsp;— London, England Underground home to different species of mosquitos |journal=[[Natural History (magazine)|Natural History]] |year=2001 |author=Alan Burdick |ref=harv |access-date=2013-06-19 |archive-date=2004-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041110194241/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1134/is_1_110/ai_70770157 |url-status=dead }}</ref> labis na mahirap na makatalik,<ref name="Times">{{cite news |url=http://www.gene.ch/gentech/1998/Jul-Sep/msg00188.html |publisher=The Times |date=1998-08-26 |title=London underground source of new insect forms |access-date=2013-06-19 |archive-date=2016-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161026192922/http://www.gene.ch/gentech/1998/Jul-Sep/msg00188.html |url-status=dead }}</ref> at may ibang prekwensiya ng allele na umaayon sagenetic drift noong [[founder event]].<ref>{{cite journal |author=Byrne K, Nichols RA |title=Culex pipiens in London Underground tunnels: differentiation between surface and subterranean populations |url=https://archive.org/details/sim_heredity_1999-01_82_1/page/7 |journal=Heredity |volume=82 |issue=1 |pages=7–15 |year=1999 |pmid=10200079 |doi=10.1038/sj.hdy.6884120 |ref=harv}}</ref> Ang lamok na ''Culex pipiens molestus'' ay nagtatalik at nagpaparami sa buong taon, hindi pwede sa malalamig na lugar at kumakagat ng mga daga, mga tao. Ito ay taliwas sa species na above ground na ''Culex pipiens'' na pwede sa malalamig na lugar, nag hihibernate sa taglamig at kumakagat lamang ng mga ibon. Kapag ang dalawang uri ay pinagtalik, ang mga itlog ay hindi makakabuo ng supling na nagmumungkahin may paghihiwalay na reproduktibo.<ref name="Times"/><ref name="Burdick"/> Ang henetikong mga datos ay nagpapakitang ang molestus na lamok na London Underground ay may isang karaniwang ninuno sa halip na ang populasyon sa bawat estasyon ay nauugnay sa pinakamalapit na populasyong above-ground population (i.e. anyong ''pipiens'' ). Ang malawakang mga magkahiwalay na populasyong ito ay natatangi ng napakaliit na mga pagkakaibang henetiko na nagmumungkahing ang anyong molestus ay nabuo: ang isang pagkakaibang [[mtDNA]] na pinagsasaluhan sa mga populasyong underground sa 10 siyudad ng Rusya<ref>{{cite journal|author=Vinogradova EB and Shaikevich EV |title=Morphometric, physiological and molecular characteristics of underground populations of the urban mosquito Culex pipiens Linnaeus f. molestus Forskål (Diptera: Culicidae) from several areas of Russia|url=http://e-m-b.org/sites/e-m-b.org/files/European_Mosquito_Bulletin_Publications811/EMB22/EMB22_04.pdf |journal=European Mosquito Bulletin|volume= 22|year=2007|pages=17–24|ref=harv}}</ref> at isang pagkakaibang [[Microsatellite (genetics)|microsatellite]] sa mga populasyon sa Europe, Japan, Australia, middle East at Atlantic islands.<ref name = "Fonseca">{{cite journal |title=Emerging vectors in the Culex pipiens complex |journal=Science |volume=303 |issue=5663 |pages=1535–8 |year=2004 |pmid=15001783 |doi=10.1126/science.1094247 |url=http://www.mosquitocatalog.org/files/pdfs/wr380.pdf |last1=Fonseca |first1=D. M. |last2=Keyghobadi |first2=N |last3=Malcolm |first3=CA |last4=Mehmet |first4=C |last5=Schaffner |first5=F |last6=Mogi |first6=M |last7=Fleischer |first7=RC |last8=Wilkerson |first8=RC |bibcode=2004Sci...303.1535F |ref=harv |access-date=2013-06-19 |archive-date=2011-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723204249/http://www.mosquitocatalog.org/files/pdfs/wr380.pdf |url-status=dead }}</ref> ==== Dagang pambahay na Madeira ==== Ang mga dagang madeira ang species ng daga na nagmula sa dagang pambahay(''Mus musculus''). Ito ay sumailalim sa speciation pagkatapos ng kolonisasyon ng islang [[Madeira]] noong mga 1400. Ang mga anim na natatanging species ay umiiral na sanhi ng mga translokasyong Robertsonian na pagsasanib ng mga magkakaibang ibang bilang mga kromosoma.<ref>{{cite journal|doi=10.1038/35003116|year=2000|last1=Britton-Davidian|first1=Janice|last2=Catalan|first2=Josette|last3=Da Graça Ramalhinho|first3=Maria|last4=Ganem|first4=Guila|last5=Auffray|first5=Jean-Christophe|last6=Capela|first6=Ruben|last7=Biscoito|first7=Manuel|last8=Searle|first8=Jeremy B.|last9=Da Luz Mathias|first9=Maria|journal=Nature|volume=403|issue=6766|page=158|pmid=10646592|title=Rapid chromosomal evolution in island mice|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-01-13_403_6766/page/n63|bibcode = 2000Natur.403..158B|ref=harv }}</ref> Ang mga populasyon ng dagang Madeira ay mayroong kromosoma sa pagitan ng 22 at 30 bagaman ang kanilang ninuno na unang dumating sa isla ay may 40 kromosoma. Ang bawat pangkat ay mayroon ng sarili nitong species. Ito ay nangyari sa loob lamang ng mga 500 taon sa pagitan ng 1,500 hanggang 2,000 henerasyon. Sa karagdagan, ang malaking pagkakaiba ng mga kromosoma ay tanging nag-ebolb mula sa isolasyong heograpiko sa halip na pag-aangkop sa iba't ibang mga kapaligiran. Wala sa mga dagang ito ay mga [[hybrid]] ng anuman sa anim na pangkat ng daga.<ref>http://www.genomenewsnetwork.org/articles/04_00/island_mice.shtml</ref> ==== Mga ''Molly'' ==== Ang Shortfin Molly (''[[Poecilia|Poecilia mexicana]]'') ay isang maliit na isda na nakatira sa mga [[Lechuguilla Cave|kwebang sulfur]] ng [[Mehiko]]. Natagpuan ng maraming taon ng pag-aaral ng species na ito na ang dalawang mga natatanging populasyon ng mga molly, na may loob na madilim at maliwanag na tubig pang-ibabaw ay nagiging magkahiwalay na [[gene|henetiko]].<ref>Tobler, Micheal (2009). Does a predatory insect contribute to the divergence between cave- and surface-adapted fish populations? Biology Letters {{doi|10.1098/rsbl.2009.0272}}</ref> Ang mga populasyon ay walang hadlang sa pagitan ng dalawa ngunit natagpuan ng mga siyentipiko na ang mga molly ay hinuhuli ng isang malaking bug na pantubig na (''[[Belostomatidae|Belostoma spp]]''). Tinipon ni Tobler ang bug at parehong mga uri ng molly at inilagay ang mga ito sa malalaking mga bote at muling inilagay sa kweba. Pagkatapos ng isang araw, natagpua nna sa liwanag, ang umangkop sa kwebang isa ay dumanas ng pinakapinsala na apat kada limang mga sugat na pagtusok mula sa mga bug. Sa kadiliman, ang sitwasyon ay kabaligtaran. Ang mga pandama ng molly ay makakadetekta ng banta ng bug sa kabilang sariling habitat ngunit hindi sa iba pa. Ang paglipat mula sa isang habitat tungo sa iba pa ay malaking nagpapataas ng panganib ng kamatayan ng mga ito. Pinaplano ni Tobler ang mga karagdagang eksperimento ngunit naniniwala siyang ito ay isang magandang halimbaw ng paglitaw ng isang bagong species.<ref>{{cite web |url= http://scienceblogs.com/notrocketscience/2009/05/giant_insect_splits_cavefish_into_distinct_populations.php |title= Giant insect splits cavefish into distinct populations |accessdate= 2010-05-22 |publisher= Ed Yong |archive-date= 2010-02-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100201061035/http://scienceblogs.com/notrocketscience/2009/05/giant_insect_splits_cavefish_into_distinct_populations.php |url-status= dead }}</ref> ==== Osong polar ==== Ang isang spesipikong halimbawa ng malakihang iskalang ebolusyon ang [[osong polar]] (''Ursus maritimus''). Ito ay nauugnay sa [[brown bear]] (''Ursus arctos''). Ang dalawang ito ay makakapagtalik at makakalikha pa rin ng supling na [[Grizzly–polar bear hybrid]].<ref>[http://www.scienceray.com/Biology/Zoology/Adaptive-Traits-of-the-Polar-Bear-Ursus-Maritimus.207777 Adaptive Traits of the Polar Bear (Ursus Maritimus)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810000309/http://scienceray.com/biology/zoology/adaptive-traits-of-the-polar-bear-ursus-maritimus/ |date=2011-08-10 }}. Scienceray.com (2008-08-13). Retrieved on 2011-12-06.</ref> Bagaman malapit na magkaugnay, ang polar bear ay nagkamit ng malalaking mga pagkakaiba mula sa brown bear. Ang mga pagkakaibang ito ay pumayag sa polar bear na makaligtas sa mga kondisyon na hindi magagawa ng mga brown bear. Kabilang dito ang kakayahang makalangoy ng 60 na milya sa mga ma-yelong katubigan, manatiling mainit sa mga kapaligirang maginaw na [[Arktiko]], mahabang leeg na gumagawang madali na panatilihin ang kanilang ulo sa ibabaw ng tubig samantalang lumalangoy, labis na malalaking mga may web na mga paa na nagsisilbing mga paddle kapag lumalanngoy, ang nag-ebolb na maliliit na papillae, ang tulad ng vauole na mga suction cup sa talampakan ng kanilang mga paa na gumagawa sa kanilang hindi madulas sa yelo, kanilang paa na natatakpan ng labis na matting upang ingatan ang mga ito sa masidhing lamig at magbigay traksiyon, ang kanilang mas maliliit na mga tenga ay nagbabawas ng pagkawala ng init, ang kanilang mga talukap ng mata na nagsisilbing mga sunglass, ang mga akomodasyon para sa kanilang diyetang karne, isang malaking tiyan upang payagan ang oportunistikong pagkain at kakayahan na [[mag-ayuno]] hanggang 9 na buwan habang nireresiklo ang kanilang urea.<ref>[http://www.polarbearsinternational.org/bear-facts/polar-bear-evolution/ Polar Bear Evolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810000926/http://www.polarbearsinternational.org/polar-bears/bear-essentials-polar-style/adaptation/evolution |date=2011-08-10 }}. Polarbearsinternational.org (2011-12-01). Retrieved on 2011-12-06.</ref><ref>{{Cite web |title=Ron Rayborne Accepts Hovind's Challenge |url=http://www.kent-hovind.com/250K/ron.htm |access-date=2013-06-20 |archive-date=2011-08-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/6158s8XO5?url=http://www.kent-hovind.com/250K/ron.htm |url-status=dead }}</ref> ==== Hibridisasyon ==== {{main|Hybrid}} Ang mga bagong species ay nalilikha sa pamamagitan ng [[domestikasyon]] ng mga hayop. Halimbawa, ang mga [[domestikasyon|domestikadong tupa]](''ovis aries'') ay nilikha sa pamamagitan ng [[hybridisasyon]] at hindi na pwede pang magkaanak sa pakikipagtalik sa isang species ng tupa na ''Ovis orientalis'' na pinagmulan nito. Ang mga [[domestikadong baka]] ay maaaring ituring na parehong espesye ng ilang mga uri wild ox, gaur, yak, etc., dahil ang mga ito ay maaaring magkaanak sa pakikipagtalik sa mga ito. Ang ''[[Raphanobrassica]]'' ay kinabibilangan ng lahat ng mga [[intergeneric hybrid]] sa pagitan ng henera na ''[[Raphanus]]'' (labanos) and ''[[Brassica]]'' (repolyo, etc.).<ref>[[Georgii Karpechenko|Karpechenko, G.D.]], Polyploid hybrids of ''Raphanus sativus'' X ''Brassica oleracea'' L., Bull. Appl. Bot. 17:305–408 (1927).</ref><ref>Terasawa, Y. Crossing between ''Brassico-raphanus'' and ''B. chinensis'' and ''Raphanus sativus''. Japanese Journal of Genetics. 8(4): 229–230 (1933).</ref> Ang ''Raphanobrassica'' ay isang [[allopolyploid]] sa pagitan ng [[labanos]] (''Raphanus sativus'') at [[repolyo]] (''Brassica oleracea''). Ang mga halaman ng angkang ito ay kilala bilang mga radiocole. Ang ibang mga anyo ng ''Raphanobrassica'' ay alam din. Ang Raparadish na isang allopolyploid hybrid sa pagitan ng ''Raphanus sativus'' at ''Brassica rapa'' ay pinapalago bilang isang pananim na fodder. Ang "Raphanofortii" ang allopolyploid hybrid sa pagitan ng ''[[Brassica tournefortii]]'' at ''[[Raphanus caudatus]]''. Ang mga [[salsify]] ay isang halimbawa ng napagmasdang [[hybrid speciation]]. Noong ika-20 siglo, ipinakilala ng mga tao ang tatlong species ng goatsbeard sa Hilagang Amerika. Ang mga species na ito na western salsify (''Tragopogon dubius''), meadow salsify (''Tragopogon pratensis''), at [[Tragopogon porrifolius|oyster plant]] (''Tragopogon porrifolius'') ay mga karaniwang weed na ngayon sa mga urban wasteland. Noong mga 1950, natagpuan ng mga botanista ang dalawang mga bagong species sa mga rehiyon ng [[Idaho]] at [[Washington (estado)|Washington]] na sabay na pinaglalaguan ng ng tatlong species. Ang isang bagong species na ''[[Tragopogon miscellus]]'' ay isang [[tetraploid]] hybrid ng ''T. dubius'' at ''T. pratensis''. Ang isa pang bagong species na ''[[Tragopogon mirus]]'' ay isa ring allopolyploid ngunit ang mga ninuno nito ang ''T. dubius'' at ''T. porrifolius''. Ang mga bagong species na ito ay karaniwang tinatawag na "mga Ownbey hybrid" na ipinangalan sa botanistang unang naglarawan nito. Ang populasyong''T. mirus'' ay pangunahing lumalago sa pamamagitan ng reproduksiyon ng sarili nitong mga kasapi ngunit ang karagdagang mga episodyo ng [[hybrid]]ization ay patuloy na nagdadagdag ng populasyong ''T. mirus''.<ref>{{cite book | title= Life, the science of biology | url= https://archive.org/details/lifescienceofbio0007unse | edition=7| author= William Kirkwood Purves, David E. Sadava, Gordon H. Orians, and H. Craig Heller| year=2006| page=[https://archive.org/details/lifescienceofbio0007unse/page/487 487]| publisher=Sinaur Associates, Inc.| isbn=0-7167-9856-5}}</ref> Ang ''T. dubius'' at ''T. pratensis'' ay nagtalik sa [[Europa]] ngunit hindi nagawang makabuo ng supling. Natagpuan ng isang pag-aaral noong Marso 2011 na nang ipakilala ang mga dalawang halamang ito sa Hilagang Amerika noong mga 1920, ang mga ito ay nagtalik at dumoble ang bilang ng mga kromosoma sa kanilang hybrid ''Tragopogon miscellus'' na pumapayag ng isang rest ng kanilang mga gene na pumayag naman sa mas malaking bariasyong henetiko. Ayon kay Propesor Doug Soltis ng [[University of Florida]], "aming nahuli ang ebolusyon sa akto...ang mga bago at iba ibang mga pattern ng ekspresyon ng gene ay pumapayag sa mga bagong species na mabilis na umangkop sa mga bagong kapaligiran".<ref>{{cite news| url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2011-03/uof-urf031611.php| title=UF researcher: Flowering plant study 'catches evolution in the act'| author=Pam Soltis| publisher=EurekAlert, American Association for the Advancement of Science| date=2011-03-17| accessdate=2011-03-28| archive-date=2018-01-25| archive-url=https://web.archive.org/web/20180125020339/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2011-03/uof-urf031611.php| url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal | title=Transcriptomic Shock Generates Evolutionary Novelty in a Newly Formed, Natural Allopolyploid Plant| journal=Current Biology| year=2011| volume=21| pages=551–6| doi=10.1016/j.cub.2011.02.016| pmid=21419627 | issue=7 | last1=Buggs | first1=Richard J.A. | last2=Zhang | first2=Linjing | last3=Miles | first3=Nicholas | last4=Tate | first4=Jennifer A. | last5=Gao | first5=Lu | last6=Wei | first6=Wu | last7=Schnable | first7=Patrick S. | last8=Barbazuk | first8=W. Brad | last9=Soltis | first9=Pamela S. | ref=harv}}</ref> Ang napagmasdang pangyayaring ito sa pamamagitan ng [[hybrid]]ization ay karagdagang nagpasulong ng ebidensiya ng karaniwang pinagmulan ng mga organismo. Ang mga [[hybrid]]ization na ito ay artipisyal na isinasagawa sa mga laboratoryo mula 2004 hanggang sa kasaulukuyan. == Mga maling paniniwala tungkol sa ebolusyon == * Ang ebolusyon ay hindi totoo dahil ito ay isa lamang [[teoriya]]. Sagot: Ang miskonsepsiyong ito ay nagmula sa hindi siyentipikong kahulugan ng salitang "teoriya". Para sa mga pang-araw araw na gamit ng salitang teoriya, ito ay nagpapahiwatig ng mga bagay na "walang ebidensiya". Ang isa pang nagpapakomplikado dito ang kilalang miskonsepsiyon na kung ang isang [[teoriya]] ay may sapat na ebidensiya, ito ay nagiging batas na nagpapahiwatig na ang mga teoriyang siyentipiko ay mas mababa sa mga [[batas ng agham]]. Dapat maunawaan na ang teoriya ay may ibang kahulugan sa agham dahil sa agham ang mga teoriya ang pinakamahalagang lebel ng pang-unawa at hindi lamang mga "paghula"(guess). Sa wastong paglalarawan, ang teoriyang siyentipiko ay tumutukoy sa mga paliwanag ng mga penomena na mahigpit na nasubok samantalang ang mga batas ay paglalarawang pangkalahatan ng mga penonomena. Kabilang sa mga siyentipikong teoriya na may matibay na mga ebidensiya at nakapasa sa mga eksperimentong siyentipiko ang [[Pangkalahatang relatibidad|Teoriyang Pangkalatang Relatibidad]] ni [[Einstein]] at [[Mekaniks na Kwantum|Teoriyang Mekaniks na Kwantum]] na dalawang pundamental na saligan ng [[pisika]]. * Ang mga tao ay hindi nag-ebolb mula sa mga [[unggoy]] dahil ang mga unggoy ay umiiral pa rin. Sagot: Isang maling paniniwala na ang tao ay nag-ebolb mula sa mga kasalukuyang nabubuhay na [[unggoy]]. Inaangkin ng mga ''hindi naniniwala'' sa ebolusyon na kung ang tao ay nag-ebolb mula sa mga unggoy, dapat ang lahat ng unggoy ay naging tao na. Ang ebolusyon ay isang proseso ng pagsasanga kung saan ang isang species ay maaaring magpalitaw sa dalawa o higit pang mga species.<ref name=abc>http://www.abc.net.au/science/articles/2011/10/04/3331957.htm</ref> Ang tao ay nagmula sa isang karaniwang ninuno na ninuno rin ng ibang mga ''[[dakilang bakulaw]]''<ref>http://www.livescience.com/7929-human-evolution-closest-living-relatives-chimps.html</ref> at ang pinakamalapit na nabubuhay na kamag-anak ng mga tao ang ''[[dakilang bakulaw]]'' na [[chimpanzee]] na nagsasalo ng ''karaniwang ninuno'' sa tao na nabuhay noong mga 5-8 milyong taong nakakaraan.<ref>http://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/faq/cat02.html</ref> Ang mga organismong ''[[primado]]'' ay nag-ebolb mula sa mga ''[[mamalya]]'' noong mga 65 milyong taong nakakaraan. Ang mga sinaunang primado ay nag-ebolb at naghiwalay tungo sa mga pangkat na [[Haplorhini]] at [[Strepsirrhini]] noong mga 63 milyong taong nakakaraan. Noong mga 58 milyong taong nakakaraan, ang mga tarsier ay humiwalay mula sa mga ibang [[Haplorhini]]. Ang natitirang Haplorhini na [[Simian]] ay naghiwalay sa mga pangkat na [[Catarrhini]] at [[Platyrrhini]]. Ang linyang Platyrrihni([[Bagong Daigdig na unggoy]]) ay humiwalay mula sa linyang [[Catarrhini]]([[bakulaw]] at mga [[Lumang Daigdig na unggoy]]) noong mga 40 milyong taong nakakaraan. Pagkatapos nito, ang Catarrhini ay naghiwalay sa mga pangkat na [[bakulaw]] at [[Lumang Daigdig na unggoy]] noong mga 25-30 milyong taong nakakaraan batay sa mga [[orasang molekular]].<ref>http://www.nature.com/news/fossils-indicate-common-ancestor-for-two-primate-groups-1.12997</ref> Ang linyang [[bakulaw]] ay naghiwalay sa [[gibbon]] at [[dakilang bakulaw]] noong mga 15-20 milyong taong nakakaraan. Ang Ponginae(mga orangutan) ay humiwalay mula sa [[dakilang bakulaw]] noong mga 12 milyong taong nakakaraan. Ang mga gorilya ay humiwalay mula sa mga [[dakilang bakulaw]] na linyang tumutungo sa [[Pan (hayop)|Pan]](chimpanzee at bonobo) at tao noong mga 10 milyong taong nakakaraan. Ang tao at chimpanzee ay naghiwalay noong 5-8 milyong taong nakakaraan. Ang linyang [[Pan (hayop)|Pan]] ay naghiwalay sa [[chimpanzee]] at [[bonobo]] noong 1 milyong taong nakakaraan. Ang linyang tumutungo sa tao ay nagpalitaw sa genus na [[australopithecus]] noong mga 4 milyong taong nakakaraan na kalaunan namang nagebolb sa genus na [[Homo]] noong 2 milyong nakakaraan na kalaunan namang nag-ebolb sa species na [[homo sapiens]] o tao noong mga 200,000 taong nakakaraan. Ang pinakamatandang natuklasang mga fossil ng mga ''[[homo sapiens]]'' ang mga [[labing Omo]] na may edad na 195,000 (±5,000) taong gulang.<ref>{{cite journal|date=17 Pebrero 2005|title=Fossil Reanalysis Pushes Back Origin of Homo sapiens|journal=[[Scientific American]]|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=fossil-reanalysis-pushes}}</ref><ref>{{cite journal|last=McDougall|first=Ian|author2=Brown, Francis H.; Fleagle, John G.|title=Stratigraphic placement and age of modern humans from Kibish, Ethiopia|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-02-17_433_7027/page/733|journal=Nature|date=17 Pebrero 2005|volume=433|issue=7027|pages=733–736|doi=10.1038/nature03258|pmid=15716951}}</ref> * Ang natural na seleksiyon ay kinasasangkutan ng mga organismong nagtatangka o nagsisikap na makaangkop sa kanilang kapaligiran. Sagot: Ang [[natural na seleksiyon]] ay humahantong sa pag-aangkop ng species sa paglipas ng panahon ngunit hindi kinasasangkutan ng pagtatangka, pagsisikap o pagnanais ng organismo. Ang natural na seleksiyon ay nagreresulta mula sa bariasyon o pagkakaiba-ibang henetiko sa isang populasyon. Ang bariasyong ito ay nalilika ng random na [[mutasyon]] na isang prosesong hindi naaapektuhan sa pagsisikap ng isang oragnismo. Ang isang indibidwal ay maaaring may [[gene]] para sa katangiang sapat na mabuti upang makapagpatuloy at makapagparami o wala nito. Halimbawa, ang bakterya ay hindi nagebolb ng resistansiya o hindi pagtalab ng antibiyotiko dahil tinangka nila. Sa halip, ang resistansiya ay nag-ebolb dahil sa random na mutasyon na gumawa sa ilang mga indibidwal na bakterya na hindi talaban ng antibiyotiko at makapagparami at sa gayon makapag-iwan ng mga supling na hindi rin tinatalaban ng antibiyotiko.<ref>http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/misconceptions_faq.php#a2</ref> * Ang ebolusyon ay palaging nagsasanhi sa mga organismo na maging mas mabuti. Sagot: Ang natural na seleksiyon ay nagreresulta sa bumuting mga kakayahan ng organismo na makaangkop at makapagparami. Gayunpaman, hindi ito nangangahulugang pagsulong. Ang natural na seleksiyon ay hindi lumilikha ng mga organismo na perpektong umangkop sa kanilang kapaligiran. Ito ay kadalasang pumapayag sa pagpapatuloy ng mga indibidwal na may isang saklaw ng mga katangian na sapat na mabuti upang makapagpatuloy. Sa isang hindi nagbabagong kapaligiran, ang natural na seleksiyon ay nagpapanatili sa isang organismo na hindi nagbabago. May iba ring mga mekanismo ng ebolusyon na hindi nagsasanhi ng pagbabagong pag-aangkop ng organismo. Ang mutasyon, migrasyon, at genetic drift ay maaaring magsanhi sa mga populasyon na mag-ebolb sa mga paraang mapanganib o mas hindi angkop sa kapaligiran. Halimbawa, ang populasyong [[Afrikaner]] ay may hindi karaniwang mataas na prekwensiya ng [[gene]] na responsable sa [[sakit ni Huntington]] dahil ang bersiyon ng gene ay lumipat sa mataas na prekwensiya habang ang populasyon ay lumalago mula sa isang simulang maliit na populasyon.<ref>http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/misconceptions_faq.php#a3</ref> * Ang ebolusyon ay lumalabag sa ikalawang batas ng termodinamika. Sagot:Ang pag-aangkin na ang ebolusyon ay lumalabag sa batas ng [[termodinamika]] ay batay sa maling pagkaunawa ng [[ikalawang batas ng termodinamika]] na nagsasaad na ang anumang hiwalay na sistema ay magpapataas ng kabuuang entropiya nito sa paglipas na panahon. Ang isang hiwalay na sistema ay inilalarawan na sistemang walang anumang input ng labas na enerhiya. Ang batas na ito ay lumalapat sa [[uniberso]] dahil isa itong hiwalay na sistema. Gayunpaman, dahil sa ang daigdig ay hindi isang hiwalay na sistema, ang kaayusan sa daigdig ay maaaring mangyari at magpalitaw ng mga komplikadong organismo hangga't may input ng enerhiya gaya ng liwanag ng araw. Ang proseso ng natural na seleksiyon na responsable sa gayong lokal na pagtaas ng kaayusan ay maaaring mahango ng matematikal mula sa ekspresyon ng ekwasyon ng ikalawang batas para sa magkaugnay na hindi-ekwilibrium na mga bukas na sistema.<ref>{{Cite journal|doi=10.1098/rspa.2008.0178 |title=Natural selection for least action |author=Kaila, V. R. and Annila, A.|journal=Proceedings of the Royal Society A |date=8 Nobyembre 2008 |volume=464 |issue=2099 |pages=3055–3070|bibcode = 2008RSPSA.464.3055K }}</ref> * Ang mga komplikadong anyo ng buhay ay biglaang lumitaw sa pagsabog na Cambrian. Sagot: Ang tinatawag na pagsabog na Cambrian ang tila biglaang paglitaw ng mga maraming mga phyla ng hayop noong mga 543 milyong taon ang nakakalipas. Ang kasalukuyang ebidensiya ay nagpapakitang ang "pagsabog" ay nangyari sa loob ng mga 20 milyong taon hanggang 40 milyong taon. Ayon sa mga siyentipiko, ang pagsabog na Cambrian ay hindi pinagmulan ng komplikadong buhay sa mundo. Ang ebidensiya ng buhay [[multiselular]] ay lumitaw sa pagkakabuong Doushantuo sa Tsina noong bago ang Cambrian noong mga 590 hanggang 560 milyong taong nakakalipas. Ang mga iba ibang mga fossil ay lumitaw bago ang 555 milyong taong nakakalipas.<ref>{{Cite web |url=http://talkorigins.org/indexcc/CC/CC300.html |title=Archive copy |access-date=2013-06-24 |archive-date=2013-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130807224131/http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC300.html |url-status=dead }}</ref> Ayon sa mga kritiko, mali na angkining ang lahat ng mga phyla ng mga hayop ay lumitaw sa Cambrian. Ang molekular na ebidensiya ay nagpapakitang ang hindi bababa sa mga anim na phyla ng hayop ay lumitaw bago ang panahong Cambrian. Ang mga plano ng katawan ng hayop na lumitaw sa Cambrian ay hindi rin kinabibilangan ng mga modernong pangkat ng mga hayop gaya ng mga [[starfish]], mga talangka, mga insekto, mga isda, mga butiki at mga [[mammal]] na kalaunang lumitaw sa fossil record. Ang mga anyo ng hayop na lumitaw sa "pagsabog na Cambrian" ay mas primitibo kesa sa mga kalaunang lumitaw na hayop na ito at ang karamihan sa mga hayop sa Cambrian ay may malalambot na katawan. Ang mga hayop na lumitaw sa Cambrian ay kinabilangan rin ng mga ilang transisyonal na fossil kabilang ang Hallucigenia at Anomalocaris. * Ang Piltdown Man at Nebraska Man ay mga pandaraya ng ebolusyon. Sagot: Noong 1912, itinanghal nina [[Charles Dawson]] at [[Arthur Smith Woodward]] ang buto ng panga at isang bungo na kanilang inangking 500,000 taong gulang. Gayunpaman, hindi lahat ng mga siyentipiko ay tumanggap sa pagiging tunay ng mga butong ito. Pagkatapos ng 40 taon, ito ay napatunayang pineke. Bagaman ang [[Nebraska man]] ay hindi isang sinadyang pandaraya, ang orihinal na pag-uuri ay napatunayang mali. Inaangkin ng mga anti-ebolusyonista na ang pagiging pandaraya ng [[Piltdown man]] ay nagpapamali sa kabuuan ng ebolusyon. Gayunpaman, ang Piltdown man ay hindi kailanmang ginamit na ebidensiya para sa ebolusyon at ang isang pandaraya ay hindi rin nagpapataob sa mga aktuwal na ebidensiya na umiiral at hindi pandaraya. Ang Piltdown man ay nagsisilbi ngayong isang mahusay na halimbawa ng mga katangiang pagtutuwid sa sarili ng agham. == Mga pananaw panrelihiyon == === Pagtanggap sa ebolusyon === {{bar box |title=Mga pagkakaiba sa mga relihiyon tungkol sa tanong ng Ebolusyon sa Estados Unidos<br />Ang persentahe ng mga relihiyoso na umaayon na ang ebolusyon ang pinakamahusay na paliwanag ng pinagmulan ng tao sa mundo |caption=Kabuuang persentahe ng populasyon ng Estados Unidos:48%<br />Sanggunian: [[Pew Forum]]<ref>[http://pewforum.org/Science-and-Bioethics/Religious-Differences-on-the-Question-of-Evolution.aspx Religious Groups: Opinions of Evolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730045010/http://www.pewforum.org/Science-and-Bioethics/Religious-Differences-on-the-Question-of-Evolution.aspx |date=2013-07-30 }}, [[Pew Forum]] (Isinagawa noong 2007, inilabas noong 2008)</ref> |float=center |bars= {{bar pixel|[[Budismo|Budista]]|silver|405||81%}} {{bar pixel|[[Hindu]]|black|400||80%}} {{bar pixel|[[Hudaismo|Hudyo]]|silver|385||77%}} {{bar pixel|Walang kinabibilangang denominasyon|black|360||72%}} {{bar pixel|[[Simbahang Katoliko Romano|Romano Katoliko]]|silver|290||58%}} {{bar pixel|[[Silangang Ortodokso|Ortodokso]]|black|270||54%}} {{bar pixel|Nananaig na Protestantismo|silver|255||51%}} {{bar pixel|[[Islam|Muslim]]|black|225||45%}} {{bar pixel|Hist. na Itim na Protestante|silver|190||38%}} {{bar pixel|Ebanghelikal na Protestante|black|120||24%}} {{bar pixel|[[Mormon]]|silver|110||22%}} {{bar pixel|[[Mga Saksi ni Jehova]]|black|40||8%}} }} May mga [[relihiyon]] na naniniwalang ang ebolusyon ay ''hindi'' sumasalungat sa kanilang pananampalataya. Ang pananaw na ito ay karaniwang tinatawag na mga [[theistic evolution]]. Halimbawa, ang mga 12 na nagsakdal laban sa pagtuturo ng [[kreasyonismo]] sa Estados Unidos sa kaso ng korte na ''[[McLean v. Arkansas]]'' ay binubuo ng mga klero at [[mangangaral]] na kumakatawan sa mga pangkat na Methodist, Episcopal, African Methodist Episcopal, Katoliko, Southern Baptist, Reform Jewish, at Presbyterian.<ref>[http://www.encyclopediaofarkansas.net/encyclopedia/entry-detail.aspx?entryID=2243 McLean v Arkansas, Encyclopedia of Arkansas]</ref><ref>[http://ncse.com/media/voices/religion ''Defending the teaching of evolution in public education, Statements from Religious Organizations'']</ref> Ang [[Arsobispo ng Canterbury]], Dr. [[Rowan Williams]], ay naglabas ng mga pahayag na sumusuporta sa ebolusyon noong 2006.<ref>[http://www.theregister.co.uk/2006/03/21/archbishop_backs_evolution/ ''Archbishop of Canterbury backs evolution: Well, he is a Primate,'' Chris Williams, The Register, Tuesday 21 Marso 2006]</ref> Natagpuan ni Molleen Matsumura ng [[National Center for Science Education]] na sa mga Amerikano sa 12 pinakamalalaking mga denominasyong Kristiayno, ang hindi bababa sa 77% ay kabilang sa mga denominasyong sumusuporta sa pagtuturo ng ebolusyon.<ref>{{harvnb|Matsumura|1998|p=9}} notes that, "''Table 1 demonstrates that Americans in the 12 largest Christian denominations, 89.6% belong to churches that support evolution education! Indeed, many of the statements in ''Voices'' insist quite strongly that evolution must be included in science education and "creation science" must be excluded. Even if we subtract the [[Southern Baptist Convention]], which has changed its view of evolution since [[McLean v Arkansas]] and might take a different position now, the percentage those in denominations supporting evolution is still a substantial 77%. Furthermore, many other Christian and non-Christian denominations, including the [[United Church of Christ]] and the National Sikh Center, have shown some degree of support for evolution education (as defined by inclusion in 'Voices' or the "Joint Statement").''" Matsumura produced her table from a June, 1998 article titled ''Believers: Dynamic Dozen'' put out by Religion News Services which in turn cites the ''1998 Yearbook of American and Canadian Churches''. Matsurmura's calculations include the [[Southern Baptist Convention|SBC]] based on a brief they filed in [[McLean v. Arkansas]], where the SBC took a position it has since changed, according to Matsurmura. See also {{harvnb|NCSE|2002}}.</ref> Ang mga pangkat na ito ay kinabibilangan ng [[Simbahang Katoliko Romano]], Protestantism, kabilang [[United Methodist Church]], [[National Baptist Convention, USA, Inc.|National Baptist Convention, USA]], [[Evangelical Lutheran Church in America]], [[Presbyterian Church (USA)]], [[National Baptist Convention of America]], [[African Methodist Episcopal Church]], the [[Episcopal Church in the United States of America|Episcopal Church]], at iba pa.<ref>[http://www.emporia.edu/biosci/schrock/docs/Eagle-25.pdf ''Christianity, Evolution Not in Conflict'', John Richard Schrock, Wichita Eagle 17 Mayo 2005 page 17A] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927061932/http://www.emporia.edu/biosci/schrock/docs/Eagle-25.pdf |date=2011-09-27 }}<!-- This editorial mischaracterizes the Matsurmura|1998 article--></ref><ref>{{harvnb|Matsumura|1998|p=9}}</ref> Ang isang bilang na mas malapit sa mga 71% ay itinanghal ng pagsisiyasat nina Walter B. Murfin at David F. Beck.<ref>[http://www.cesame-nm.org/index.php?name=Sections&req=viewarticle&artid=43&page=4 ''The Bible: Is it a True and Accurate Account of Creation? (Part 2): The Position of Major Christian Denominations on Creation and Inerrancy''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015234023/http://www.cesame-nm.org/index.php?name=Sections&req=viewarticle&artid=43&page=4 |date=2007-10-15 }}, Walter B. Murfin, David F. Beck, 13 Abril 1998, hosted on [http://www.cesame-nm.org/index.php Coalition for Excellence in Science and Math Education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015233002/http://www.cesame-nm.org/index.php |date=2007-10-15 }} website</ref> Ang [[Simbahang Katoliko Romano]] ay tumatanggap rin sa ebolusyon.<ref name="Alberta">{{cite web|url = http://www.lastseminary.com/genesis-modern-science/Evolutionary%20Creation.pdf|title = Evolutionary Creation|quote = Evolutionary creation best describes the official position of the Roman Catholic Church, though it is often referred to in this tradition as 'theistic evolution.'|publisher = [[University of Alberta]]|accessdate = 2007-10-18|archive-date = 2012-01-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20120104203221/http://www.lastseminary.com/genesis-modern-science/Evolutionary%20Creation.pdf|url-status = dead}}</ref><ref> {{quote|[Theistic evolutionism] is the official position of the Catholic church. In 1996, Pope John Paul VI reiterated the Catholic TE position, according to which God created, evolution occurred, human beings may indeed have been descended from more primitive forms, and the Hand of God was required for the production of the human soul", |[[Eugenie Scott]], Director of the US [[National Center for Science Education]]}}</ref> Ang Kilusang [[Ahmadiyya]] ay tumatanggap sa ebolusyon at aktibo itong itinataguyod. Isinaad ni [[Mirza Tahir Ahmad]], ang ikaapat na [[Khalifatul Masih|kalipa]] ng kilusang [[Ahmadiyya]] na ang ebolusyon ay nangyari ngunit sa pamamagitan lamang ng diyos na nagpangyari nito. Hindi sila naniniwala na si [[Adan at Eba|Adan]] ang unang tao sa mundo ngunit isa lamang propeta na tumanggap ng pahayag ng diyos sa mundo. Ang pundamental na bahagi ng mga katuruan ni [[`Abdul-Bahá]] tungkol sa ebolusyon ang paniniwal ana ang lahat ng mga buhay ay nagmula sa parehong pinagmulan.<ref>{{harvnb|Effendi|1912|p=350}}</ref><ref>{{harvnb|`Abdu'l-Bahá|1912|pp= 51–52}}</ref> Ang mga [[Hindu]] ay naniniwala sa konsepto ng ebolusyon ng buhay sa mundo.<ref>[http://www.msu.edu/~hernan94] Dave Hernandez - Michigan State University</ref> Ang mga konsepto ng [[Dashavatara]] na mga iba ibang [[inkarnasyon]] ng diyos mula sa mga simpleng organismo at patuloy na nagiging mas komplikado gayundin ang araw at gabi ni [[Braham]] ay pangkalahatang nakikita bilang mga instansiya ng pagtanggap ng Hinduismo sa ebolusyon. Kabilang din sa mga siyentipikong relihiyoso na naniniwala sa ebolusyon si [[Francis Collins]] na dating direktor ng [[Human Genome Project]].<ref>http://discovermagazine.com/2007/feb/interview-francis-collins</ref> === Pagtutol sa ebolusyon === {{main|Kreasyonismo|Argumento mula sa palpak na disenyo|Intelihenteng disenyo|Mito ng paglikha|Unang tao}} Ayon sa ilang mga [[teista]] partikular ang mga pundamentalista o literal na naniniwala sa [[Bibliya]], ang tao ay hindi nag-ebolb dahil ayon sa kanilang interpretasyon ng [[Bibliya]], ang unang taong si [[Adan at Eba|Adan]] ay literal na nilikha ng [[diyos]] mula sa alikabok ng lupa. Para sa mga pundamentalista, ang pananaw ng agham na ang modernong tao ay nagebolb mula sa sinaunang ninuno(common ancestor) na ninuno rin ng mga [[ape]] gaya ng [[chimpanzee]], [[gorilla]] at iba pa ay pagsasalungat o pagmamali sa kanilang interpretasyon na ang tao ay espesyal na nilikha ng diyos. Ayon sa mga siyentipiko, ang paniniwalang ang tao ay nagmula sa [[unang tao|isang babae at lalake]] na tinawag na [[Adan at Eba]] ay sinasalungat ng mga ebidensiyang [[henetiko]]. Imposibleng ang tao ay nagmula sa dalawang tao lamang dahil ayon sa ebidensiyang henetiko, ang mga modernong tao ay nagmula sa isang pangkat ng hindi bababa sa 10,000 mga ninuno o indibidwal.<ref name=npr/> Imposibleng ang mga tao sa kasalukuyan ay magmula lamang sa dalawa lamang tao dahil ito ay mangangailangan ng imposibleng sobrang taas na rate ng [[mutasyon]] upang mangyari ang mga bariasyon sa mga kasalukuyang tao.<ref name="npr">{{cite news |title=Evangelicals Question The Existence Of Adam And Eve |author=Barbara Bradley Hagerty |newspaper=[[All Things Considered]] |date=9 Agosto 2011 |url=http://www.npr.org/2011/08/09/138957812/evangelicals-question-the-existence-of-adam-and-eve}} [http://www.npr.org/2011/08/09/138957812/evangelicals-question-the-existence-of-adam-and-eve Transcript]</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist|2}} == Mga kawing na panlabas == * [http://evolution.berkeley.edu/ Understanding Evolution] * [http://www.talkorigins.org/ Talk Origins] {{Biology nav}} [[Kategorya:Mga teoriyang pambiyolohiya]] [[Kategorya:Biyolohiyang ebolutiba]] ddjasq2vp6evw89ebxu0pggcrogqftc 0 21038 2221334 2209489 2026-08-22T06:40:18Z ~2026-35405-21 163287 2221334 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = Radio Philippines Network, Inc. | logo = RPN-TV logo.svg | type = [[Pribado]] (1960–1986) <br> [[Ahensyang estado]] (1986–kasalukuyan) | industry = [[Libangan]] (1960–1986) <br> [[Midyang estado]] (1986–kasalukuyan) | predecessor = Kanlaon Broadcasting System (1968-1975) | area_served = Nationwide | foundation = {{start date|1960|6|29}} | founder = James Lindenberg | hq_location = RPN Compound Center, #97 Panay Avenue, Brgy. South Triangle, Diliman, Quezon City | key_people = {{plain list| *[[Cesar Chavez]] (Secretary, Presidential Communications Office) *Victor Llansang (Assistant Secretary for GOCCs, Presidential Communications Office) *Benjamin Ramos (president and CEO) *D. Edgard A. Cabangon (chairman of the board) *Robertson Ong (general manager) }} | owner = {{plainlist| * Government of the Philippines (20%) * [[Nine Media Corporation]] (34%) * Far East Managers and Investors (32%) * Private stock (14%) }} }} {{Infobox broadcasting network | network_name = Radio Philippines Network | network_logo = RPN-TV_logo.svg | country = [[Philippines]] | network_type = [[Terrestrial television|Broadcast]] [[Commercial television|commercial]] [[Radio network|radio]] and [[VHF]] [[television network]] | available = Nationwide | area = {{flagicon|Philippines}} [[Philippines]] | owner = Government of the Philippines [[Presidential Communications Group#Presidential Communications Office|<small>(Presidential Communications Office)</small>]] (20%) <br>[[Nine Media Corporation]] (34%) <br> Far East Managers and Investors (32%) <br>Private Stock (14%) | key_people = D. Edgard Cabangon (Chairman) <br> Benjamin Ramos (President and CEO) <br> Voltaire Tayag <br> Evelyn Raymundo (Board of Directors) | founded = 29 Hunyo 1960 | founder = [[James Lindenberg]] | headquarters = [[Quezon City]], [[Philippines]] | launch_date = {{start date and age|1960|06|29}} | Picture format = [[1080i]] ([[HDTV]]) | former_names = Kanlaon Broadcasting System (1960-1975)<br />C/S9 (2008-2009)<br /> Solar TV (28 Nobyembre 2009-25 Pebrero 2011)<br />[[ETC (TV channel)|ETC]] (2 Marso 2011-29 Nobyembre 2013)<br />[[Solar News Channel]] (1 Disyembre 2013-22 Agosto 2014) <br />[[9TV]] (23 Agosto 2014–15 Marso 2015)<br />[[CNN Philippines]] (16 Marso 2015–31 Enero 2024)<br />[[RPTV (TV channel)|RPTV]] (1 Pebrero 2024–present) | website = [http://www.rpn.com.ph] | affiliation = | language = }} Ang '''Radio Philippines Network, Inc. (RPN)''' ay isang kumpanya ng media na nakabase sa Filipino na pagmamay-ari ng Government Communications Group sa ilalim ng [[Presidential Communications Group|Presidential Communications Office]], ALC Group of Company, Far East Managers and Investors Inc., Empire Philippines Holdings Inc., at mga pribadong sektor. Ang studio at Ang transmitter ay matatagpuan sa RPN Compound, #97 Panay Avenue, Brgy. South Triangle, [[Quezon City]]. Itinatag ni Roberto Benedicto at bago ang privatization, ito ang istasyon ng kapatid ng kasalukuyang gobyerno na pag-aari at kinokontrol na [[Intercontinental Broadcasting Corporation]]. ==Kasaysayan== ===Bilang Kanlaon Broadcasting System (1960-1975)=== Ang RPN ay itinatag at nagbibigay ng unang broadcast franchise noong 29 Hunyo 1960 bilang Kanlaon Broadcasting System (KBS). Ang Kanlaon ay isang bulkan sa isla ng Pilipinas ng Negros, ang tahanan ng Benedicto. Kapag ipinagkaloob, ang KBS ay unang naging isang radio network sa kauna-unahan nitong istasyon ng radyo sa Maynila, DZBI. Noong 1967, ang KBS ay naging isang buong network, na mayroong pitong istasyon ng radyo sa buong bansa na sina DZRR at DZAX sa Maynila, DZAH at DZBS sa Baguio, DZTG sa Tuguegarao, DZRL sa Laoag, DXDX sa Dadiangas, at DWEW sa Legazpi. Noong 1969, bumaling ang telebisyon sa telebisyon bilang KBS Television ay inilunsad kasama ang KBS-9 Manila at KBS-12 Baguio bilang mga unang istasyon. Ang tulong at pondo para sa bagong TV network na bahagyang nagmula sa [[ABS-CBN]] sa anyo ng dating punong tanggapan nito kasama ang Roxas Boulevard at kagamitan mula sa Toshiba na nagpapahintulot sa kanila na mag-broadcast ng kulay. Dahil dito, sa paglulunsad nito ay pinangalanang Accucolor 9 ("Accucolor" ang pangalan ng kulay na teknolohiya na ginamit) bilang kauna-unahang network sa telebisyon ng Pilipinas na naglunsad nang buong kulay. Noong 1970, nakakuha rin ang KBS ng isang Handa na Kulay na Labas ng Broadcast Van para sa mga malalayong broadcast ng mga pangunahing kaganapan sa balita at mga pabalat sa palakasan. ===Bilang Radio Philippines Network ay maagang tagumpay (1975-1986)=== ===Gobyernong pagsamsam, tanggihan, at New Vision 9 (1986-1994)=== ===Umikot and pangalawang tanggihan (1994-2007)=== ===Sosyohan na kasama ang Solar (2007-2010)=== ===Privatization=== ====Ere ng Solar Entertainment==== ====Cabangon-Chua Era==== ==Mga Programa== ===Mga palabas sa RPN=== {{main|Talaan ng mga palabas ng Radio Philippines Network}} ===Mga nakaraang palabas sa RPN=== {{main|Talaan ng mga dating palabas ng Radio Philippines Network}} ==Mga Himpilan ng RPN== {{main|Talaan ng mga himpilan ng Radio Philippines Network}} ===Mga Istasyon ng telebisyon=== {|class="wikitable" |- ! Branding ! Callsign ! Ch. # ! Power (kW) ! Station Type ! Location |- | RPN TV-9 Manila | [[DZKB-TV]] | TV-9 | 60&nbsp;kW | Originating | [[Metro Manila]] |- | RPN TV-12 Baguio | [[DZBS-TV]] | TV-12 | 20&nbsp;kW | Originating | [[Baguio City|Baguio]] |- | RPN TV-9 Batac | [[DZRL-TV]] | TV-9 | 10&nbsp;kW | Relay | [[Batac City|Batac]] |- | RPN TV-7 Vigan | [[DZMF-TV]] | TV-7 | 10&nbsp;kW | Relay | [[Vigan City|Vigan]] |- | RPN TV-13 Dagupan | [[DZPR-TV]] | TV-13 | 5&nbsp;kW | Affiliate | [[Dagupan City|Dagupan]] |- | RPN TV-9 Tuguegarao | [[DZTG-TV]] | TV-9 | 10&nbsp;kW | Relay | [[Tuguegarao City|Tuguegarao]] |- | RPN TV-9 Isabela | [[DZYI-TV]] | TV-9 | 10&nbsp;kW | Relay | [[Santiago, Isabela|Santiago]] |- | RPN TV-7 Bayombong | [[DZPB-TV]] | TV-7 | 10&nbsp;kW | Relay | [[Bayombong, Nueva Vizcaya|Bayombong]] |- | RPN TV-30 Pampanga | [[DWBH-TV]] | TV-30 | 5&nbsp;kW | Affiliate | [[San Fernando, Pampanga]] |- | RPN TV-26 Tarlac | [[DWRP-TV]] | TV-26 | 5&nbsp;kW | Affiliate | [[Tarlac City|Tarlac]] |- | RPN TV-3 Occidental Mindoro | [[DZYM-TV]] | TV-3 | 10&nbsp;kW | Relay | [[San Jose, Occidental Mindoro]] |- | RPN TV-5 Palawan | [[DYPP-TV]] | TV-5 | 10&nbsp;kW | Relay | [[Puerto Princesa City|Puerto Princesa]] |- | RPN TV-10 Iriga | [[DZKI-TV]] | TV-10 | 20&nbsp;kW | Originating | [[Iriga City|Iriga]] |- | RPN TV-2 Legazpi | [[DZKL-TV]] | TV-2 | 10&nbsp;kW | Relay | [[Legazpi, Albay|Legazpi]] |- | RPN TV-7 Sorsogon | [[DZKS-TV]] | TV-7 | 10&nbsp;kW | Relay | [[Sorsogon City|Sorsogon]] |- | RPN TV-7 Roxas | [[DYKW-TV]] | TV-7 | 10&nbsp;kW | Relay | [[Roxas, Capiz|Roxas]] |- | RPN TV-4 Iloilo | [[DYCR-TV]] | TV-4 | 10&nbsp;kW | Relay | [[Iloilo City|Iloilo]] |- | RPN TV-8 Bacolod | [[DYKB-TV]] | TV-8 | 20&nbsp;kW | Originating | [[Bacolod City|Bacolod]] |- | RPN TV-9 Cebu | [[DYKC-TV]] | TV-9 | 30&nbsp;kW | Originating | [[Cebu City|Cebu]] |- | RPN TV-8 Dumaguete | [[DYRM-TV]] | TV-7 | 10&nbsp;kW | Relay | [[Dumaguete City|Dumaguete]] |- | RPN TV-5 Tacloban | [[DYZG-TV]] | TV-5 | 10&nbsp;kW | Relay | [[Tacloban City|Tacloban]] |- | RPN TV-9 Calbayog | [[DYCE-TV]] | TV-9 | 10&nbsp;kW | Relay | [[Calbayog City|Calbayog]] |- | RPN TV-5 Zamboanga | [[DXXX-TV]] | TV-5 | 20&nbsp;kW | Originating | [[Zamboanga City|Zamboanga]] |- | RPN TV-5 Dipolog | [[DXKD-TV]] | TV-5 | 10&nbsp;kW | Relay | [[Dipolog City|Dipolog]] |- | RPN TV-5 Pagadian | [[DXKP-TV]] | TV-5 | 10&nbsp;kW | Relay | [[Pagadian City|Pagadian]] |- | RPN TV-9 Ozamiz | [[DXIZ-TV]] | TV-9 | 10&nbsp;kW | Relay | [[Ozamiz City|Ozamiz]] |- | RPN TV-5 Cagayan de Oro | [[DXKO-TV]] | TV-5 | 20&nbsp;kW | Originating | [[Cagayan de Oro City|Cagayan de Oro]] |- | RPN TV-9 Davao | [[DXWW-TV]] | TV-9 | 30&nbsp;kW | Originating | [[Davao City|Davao]] |- | RPN TV-7 General Santos | [[DXDX-TV]] | TV-7 | 10&nbsp;kW | Relay | [[General Santos City|General Santos]] |- | RPN TV-10 Cotabato | [[DXCV-TV]] | TV-10 | 10&nbsp;kW | Relay | [[Cotabato City|Cotabato]] |- | RPN TV-4 Butuan | [[DXJM-TV]] | TV-4 | 10&nbsp;kW | Relay | [[Butuan City|Butuan]] |- | RPN TV-6 Surigao | [[DXKS-TV]] | TV-6 | 10&nbsp;kW | Relay | [[Surigao City|Surigao]] |- | RPN TV-9 Jolo | [[DXCN-TV]] | TV-9 | 10&nbsp;kW | Relay | [[Jolo, Sulu]] |- |} ====Digital television==== {|class="wikitable" |- ! Branding ! Callsign ! Ch. # ! Frequency ! Power (kW) ! Location |- | RPN Manila | [[DZKB-TV]] | 19 | 509.143&nbsp;MHz | 10&nbsp;kW | [[Metro Manila]] |} ===Mga Istasyon ng Radyo Ronda=== {|class="wikitable" ! Branding ! Callsign ! Frequency ! Power (kW) ! Location |- | Radyo Ronda Baguio | [[DZBS]] | 1368&nbsp;kHz | 10&nbsp;kW | [[Baguio City|Baguio]] |- | Radyo Ronda Batac | [[DZRL]] | 639&nbsp;kHz | 5&nbsp;kW | [[Batac City|Batac]] |- | Radyo Ronda Tuguegarao | [[DZTG]] | 612&nbsp;kHz | 5&nbsp;kW | [[Tuguegarao City|Tuguegarao]] |- | Radyo Ronda Iriga | [[DZKI]] | 1332&nbsp;kHz | 10&nbsp;kW | [[Iriga City|Iriga]] |- | Radyo Ronda Bacolod | [[DYKB-AM|DYKB]] | 1404&nbsp;kHz | 10&nbsp;kW | [[Bacolod City|Bacolod]] |- | Radyo Ronda Cebu | [[DYKC]] | 675&nbsp;kHz | 10&nbsp;kW | [[Cebu City]] |- | Radyo Ronda Zamboanga | [[DXXX-AM|DXXX]] | 1008&nbsp;kHz | 10&nbsp;kW | [[Zamboanga City|Zamboanga]] |- | Radyo Ronda Dipolog | [[DXKD]] | 1053&nbsp;kHz | 10&nbsp;kW | [[Dipolog City|Dipolog]] |- | Radyo Ronda Pagadian | [[DXKP]] | 1377&nbsp;kHz | 10&nbsp;kW | [[Pagadian City|Pagadian]] |- | Radyo Ronda Cagayan de Oro | [[DXKO]] | 1368&nbsp;kHz | 10&nbsp;kW | [[Cagayan de Oro City|Cagayan de Oro]] |- | Radyo Ronda Davao | [[DXKT]] | 1071&nbsp;kHz | 10&nbsp;kW | [[Davao City|Davao]] |- | Radyo Ronda General Santos | [[DXDX]] | 693&nbsp;kHz | 5&nbsp;kW | [[General Santos City|General Santos]] |- | Radyo Ronda Surigao | [[DXKS-AM|DXKS]] | 1080&nbsp;kHz | 5&nbsp;kW | [[Surigao City|Surigao]] |- |} ==Islogan== {| class="wikitable" |- ! Branding ! Slogan ! Years Active ! Notes |- | KBS | Accucolor 9 | 1969-1970 | |- | KBS | The Bold Year '70 | 1970 | |- | KBS | The Great in '73 | 1973 | |- | KBS | The Color Network | 1971-1975 | |- | RPN | Top Rater RPN | 1975-1976 | |- | RPN | The Solid One | 1976-1977 | |- | RPN | Still The One | 1977–1979 | |- | RPN | Still The One in '79 | 1979-1980 | |- | RPN | The Leader | 1980–1989 | |- | New Vision 9 | The Future | 1989–September 30, 1994 | |- | RPN | Philippines. Entertains. Informs. Serves. / The Network in Surround Stereo | October 1, 1994 – 1995 | |- | RPN | Let's Save the Beauty of Nature | 1995 | |- | RPN | Your Friendly Network | 1996–1997 | |- | RPN | Leading The Way | 1997–1998 | |- | RPN | Quality Primetime Television | 1998–December 31, 1999 | |- | RPN | Family TV! | January 1, 2000 – 2001 | |- | RPN | Your Kind of TV! | 2001–2002 | |- | RPN | World Class Primetime | 2002–2003 | |- | RPN | Moving Ahead | 2003–March 10, 2007 | |- | RPN | Prime Shift | 2004–March 10, 2007 | |- | RPN | Kasama Mo! Simple Ang Ligaya, Masarap Kasama! (''Your Companion! Simple Fun, Comfortable to Enjoy!'') | March 11-July 15, 2007 | |- | RPN | Pare! | July 16-December 31, 2007 | |- | C/S on RPN | C/S First. C/S Free. | January 1-October 3, 2008 | |- | C/S 9 | Right Here, Right Now | October 4, 2008 – November 28, 2009 | |- | Solar TV | It's A Bright New World | November 29, 2009 – October 30, 2010 | |- | RPN | RPN 50 Years (1960–2010) | June–December 2010 | |- | Solar TV | Kung Saan Lahat Panalo! (''Where Everyone's a Winner!'') | October 31, 2010 – February 25, 2011 | |- | ETC | Entertainment on every side, style in every angle. | March 2, 2011 – May 29, 2011 | |- | ETC | Young & Loving It! | May 30, 2011 – November 29, 2013 | |- | Solar News Channel | Inform. Inspire. | December 1, 2013 – August 22, 2014 | |- | 9TV | Information. Inspiration. Integrity. | August 23, 2014 – February 2015 | |- | CNN Philippines | News You Can Trust | March 16, 2015 – January 31, 2024 | |- | RPTV | Para sa Pinoy! | February 1, 2024 – present | |} ==RPN USA== {{main|RPN USA}} ==Tingnan din== *[[Intercontinental Broadcasting Corporation]] *[[People's Television Network]] *[[Presidential Broadcast Service]] *[[Solar Television Network]] *[[9TV]] *[[Aliw Broadcasting Corporation]] ==References== {{Reflist}} ==External links== *[http://www.9news.ph/ 9News official website] {{Communications Group-Philippines}} {{Solar Television Network}} {{Solar Entertainment}} {{Telebisyon sa Pilipinas}} {{Radio in the Philippines}} [[Kategorya:Radio Philippines Network]] [[Kategorya:Mga kompanyang pagsasahimpapawid ng Pilipinas]] 1v1q0grifv987704lcjg3dlyjrhbyfc 0 33203 2221275 2221172 2026-08-22T00:44:41Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 4 books for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221275 wikitext text/x-wiki {{redirect|Country}}{{Other uses|Estado (paglilinaw)}}[[Talaksan:Official_United_Nations_World_Map_-_October_2022.svg|thumb|300x300px|Mapa ng mga politikal na bansa sa mundo noong 2022 ayon sa [[Mga Nagkakaisang Bansa]] (UN). Pawang mga [[Malayang estado|malalayang estado]] ang mga markadong teritoryo sa mapang ito na kabilang sa UN at ganap na kinikilala bilang bansa. May ilang mga teritoryo na ganap na bansa ngunit [[Di kinikilalang bansa|di kinikilala bilang bansa]] tulad ng [[Taiwan]], may ilang teritoryo naman na [[Pinag-aagawang teritoryo|pinag-aagawan]] kagaya ng [[Kashmir]] (pinag-aagawan ng [[India]], [[Pakistan]], at [[Tsina]]) at [[Kanlurang Sahara]] (depende sa pananaw, isang [[Demokratikong Republika ng Arabong Sahrawi|ganap na bansa]] o teritoryo ng [[Maruekos]]).]] '''Bansâ''' o '''estádo''' ang tawag sa isang politikal na entidad o teritoryo nito sa [[mundo]]. Gumaganap ang mga ito bilang isang [[malayang estado]], [[Malayang estado|di-kinikilalang estado]], bahaging bansa (kagaya ng sa [[Reyno Unido]]), o [[dependensiya]].<ref name="Fowler Bunck 1996 pp. 381–404">{{cite journal |last1=Fowler |first1=Michael Ross |last2=Bunck |first2=Julie Marie |year=1996 |title=What constitutes the sovereign state? |url=https://archive.org/details/sim_review-of-international-studies_1996-10_22_4/page/381 |trans-title=Anong tinataglay ng isang malayang estado? |journal=Review of International Studies |language=en |publisher=Cambridge University Press |volume=22 |issue=4 |pages=381–404 |doi=10.1017/s0260210500118637 |issn=0260-2105 |s2cid=145809847}}</ref><ref name="academic.oup.com i784">{{cite web |title=Recognition and its Variants |trans-title=Pagkilala at mga pagkakaiba nito |url=https://academic.oup.com/book/43016/chapter-abstract/361359523?redirectedFrom=fulltext |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240302214852/https://academic.oup.com/book/43016/chapter-abstract/361359523?redirectedFrom=fulltext |archive-date=2 March 2024 |access-date= |website=academic.oup.com |language=en}}</ref> Maaaring magtaglay ang isang bansa ng iba't ibang bansa, kilala sa tawag na mga [[estadong multinasyonal]].<ref name="y026">{{cite web |last= |first= |title=Nations, States and Nation-States |trans-title=Mga Bansa, Estado, at Estadong Bansa |url=https://artsci.usu.edu/social-sciences/political-science/international-studies/aggies-go/nation-states |access-date= |website= |publisher=Utah State University |language=en}}</ref> Madalas na hinahati ang mga bansa bilang [[Bansang maunlad|maunlad]] o [[Bansang umuunlad|papaunlad]].<ref name="s222">{{cite journal |last1=Khan |first1=Themrise |last2=Abimbola |first2=Seye |last3=Kyobutungi |first3=Catherine |last4=Pai |first4=Madhukar |year=2022 |title=How we classify countries and people{{emdash}}and why it matters |trans-title=Paano natin inuuri ang mga bansa at tao{{emdash}}at bakit ito mahalaga |journal=BMJ Global Health |language=en |publisher=BMJ |volume=7 |issue=6 |doi=10.1136/bmjgh-2022-009704 |issn=2059-7908 |pmc=9185389 |article-number=e009704}}</ref> Walang tiyak na bilang ng mga bansa sa mundo. Dahil ito sa di-pagkilala ng ilang mga bansa sa mga bansang kasapi ng [[Mga Nagkakaisang Bansa]] (UN), ngunit kinikilala ng iba sa proseso ng [[diplomatikong pagkilala]]. Madalas na pawang may mga [[pinag-aagawang teritoryo]] ang mga bansang ito o di kaya'y [[Bansang may bahagyang pagkilala|bahagya lamang kinikilala]].<ref name="d243">{{cite web |date=January 22, 2026 |title=How Many Countries Are There in the World in 2026? |trans-title=Ilan ang mga Bansa sa Mundo sa taong 2026? |url=https://www.polgeonow.com/2011/04/how-many-countries-are-there-in-world.html |access-date= |website=Political Geography Now |language=en}}</ref> Bukod sa mga ito, kinokonsidera din ang ilang mga entidad na walang kumikilala bilang isang ganap na bansa.<ref name="Seguin 2011 f032">{{cite web |last=Seguin |first=Denis |date=2011-07-29 |title=What makes a country? |trans-title=Anong tinataglay ng isang bansa? |url=https://www.theglobeandmail.com/news/world/what-makes-a-country/article595868/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240124003740/https://www.theglobeandmail.com/news/world/what-makes-a-country/article595868/ |archive-date=24 January 2024 |access-date= |website=The Globe and Mail |language=en}}</ref> Walang tiyak na kahulugan ang bansa, at nagbabago ito sa paglipas ng panahon. Sinulat ng ''[[The Economist]]'' noong 2010 na "ang kahit anong pagsubok na makahanap ng isang malinaw na kahulugan ng bansa ay mabilis na makakasalubong ng sandamakmak na mga pagbubukod at anomalya".<ref>{{Cite news |date=8 April 2010 |title=In quite a state |language=en |trans-title=Nasa isang estado |newspaper=[[The Economist]] |url=https://www.economist.com/international/2010/04/08/in-quite-a-state |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20220824202226/https://www.economist.com/international/2010/04/08/in-quite-a-state |archive-date=24 August 2022 |issn=0013-0613}}</ref> Iba ito sa [[Bansa (panlipunan)|konseptong panlipunan ng isang bansa]], na tumutukoy naman sa pagkakakilanlan ng mga tao na maaaring hindi tumugma sa pampulitikang katumbas nito. == Etimolohiya == Isang [[Aral na hiram|arál na hiram]] ang salitang ''bansa'' mula sa [[Wikang Malayo|wikang Malay]] na ''bangsa'',<ref>{{Cite web |title=bansâ |url=https://kwfdiksiyonaryo.ph/index?query=bansa |access-date=2026-08-05 |website=KWF Diksiyonaryo ng Wikang Filipino |publisher=[[Komisyon sa Wikang Filipino]] |language=en}}</ref> na mula naman sa [[wikang Sanskrit]] na ''vaṃśá'' ("anak, kadugo, pangkat"), mula sa [[protowikang Indo-Iranyano]] *''wanćás'' ("biga, kawayan").<ref>{{Cite book |last=Mayrhofer |first=Manfred |title=Etymologisches Wörterbuch des Altindoarischen |publisher=Carl Winter Universitätsverlag |year=1996 |volume=2 |location=[[Heidelberg]] |pages=485 |language=de |trans-title=Diksiyonaryo ng Etimolohiya ng Lumang Indo-Aryano |chapter=vam̆́śá- |chapter-url=https://archive.org/details/EtymologischesWrterbuchDesAltindoarischenMayrhoferEWA21992/page/n526/mode/2up}}</ref> Una itong ipinakilala ng [[Lingguwistika|lingwistang]] si [[Eusebio T. Daluz]] noong unang bahagi ng ika-20 siglo bilang katumbas ng [[Wikang Kastila|salitang Kastila]] na ''nación'' dahil sa kawalan ng tiyak na katumbas para sa konsepto sa wikang Tagalog noon. Pareho itong tumutukoy sa pampulitika at panlipunang konsepto. Ayon sa ''[[Pambansang Diksiyonaryo]]'' ng [[Unibersidad ng Pilipinas]], tumutukoy ang [[Bansa (panlipunan)|panlipunang kahulugan]] bilang "komunidad ng mga mamamayan na may iisang lahi, kasaysayan, wika, kultura, at pamahalaan" at pampulitikang kahulugan bilang "teritoryo ng komunidad na ito".<ref>{{Cite web |title=bansâ |url=https://diksiyonaryo.ph/search/bansa?page=1 |access-date=2026-08-05 |website=Diksiyonaryo.ph}}</ref> Depende sa kahulugan, sinasalin ito sa [[wikang Ingles]] bilang ''nation'' para sa panlipunang kahulugan at ''country'' o ''state'' para naman sa pampulitikang kahulugan. Nagmula sa wikang Kastila ang salitang ''estado''. Tumutukoy din ito sa isang [[Estado|uri ng subdibisyon]] sa ilang mga bansa, partikular sa mga [[pamahalaang pederal]] tulad ng [[Estados Unidos]], [[Mehiko]], at [[Brasil]]. == Pagkabansa == {{Main|Malayang estado}} [[File:Limited_Recognition_States.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Limited_Recognition_States.svg|thumb|{{legend|#C74355|Mga estadong miyembro ng UN na hindi kinikilala ng isa o higit pang miyembro}}{{legend|#F8CD44|Mga estadong hindi miyembro ng UN na kinikilala ng isa o higit pang miyembro}}{{legend|#246788|Mga estadong hindi miyembro ng UN na kinikilala lamang ng hindi miyembro}}]] Kung tumutukoy sa pampulitikang konsepto, maaaring tumukoy ang bansa sa isang [[malayang estado]], [[Talaan ng mga estadong bahagyang kinikilala|estadong bahagyang kinikilala]], bahaging bansa, o [[dependensiya]].<ref name="Fowler Bunck 1996 pp. 381–404" /><ref name="academic.oup.com i784" /> Malayang estado ang politikal na entidad na may ganap na pangkalahatang kapangyarihan at otoridad sa isang bahagi ng mundo.<ref>{{Cite journal |last=Philpott |first=Daniel |date=1995 |title=Sovereignty: An Introduction and Brief History |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-international-affairs_winter-1995_48_2/page/353 |journal=Journal of International Affairs |volume=48 |issue=2 |pages=353–368 |issn=0022-197X |jstor=24357595}}</ref> Walang tiyak na bilang ang mga bansa sa mundo dahil may mga estado na hindi [[Diplomatikong pagkilala|kinikilala]] ng lahat, at meron ding mga di-malalayang estado na pawang kinikilala bilang isang bansa.<ref name="Seguin 2011 f032" /> May ilang mga bansa kagaya ng [[Taiwan]] sa Asya, [[Demokratikong Republika ng Arabong Sahrawi|Republikang Sahrawi]] sa Aprika, at [[Kosovo]] sa Europa na may limitadong pagkilala mula sa ibang mga bansa dahil kinikilala ito ng ibang mga bansa bilang bahagi ng isang bansa.<ref name="Kyris 2022 pp. 287–311">{{cite journal |last=Kyris |first=George |date=2022 |title=State recognition and dynamic sovereignty |journal=European Journal of International Relations |volume=28 |issue=2 |pages=287–311 |doi=10.1177/13540661221077441 |issn=1354-0661 |doi-access=free}}</ref><ref name="Allcock Lampe Young 1998 q703">{{cite web |last1=Allcock |first1=John B. |last2=Lampe |first2=John R. |last3=Young |first3=Antonia |date=1998-07-20 |title=History, Map, Flag, Population, Languages, & Capital |url=https://www.britannica.com/place/Kosovo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150619045343/https://www.britannica.com/place/Kosovo |archive-date=19 June 2015 |access-date=2024-01-29 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref> Halimbawa, opisyal na kinikilala ang Taiwan (opisyal na Republika ng Tsina) bilang bahagi ng [[Tsina]] (opisyal na Republikang Bayan ng Tsina) ng nakakarami ng mga bansa sa mundo bilang pagtalima sa [[Nag-iisang Tsina|patakarang Nag-iisang Tsina]], kahit na gumaganap ito bilang isang malayang estado.<ref>{{Cite web |title=Taiwan: Sovereignty and Participation in International Organizations |url=https://www.fpri.org/article/2011/07/taiwan-sovereignty-and-participation-in-international-organizations/ |access-date=2025-12-22 |website=Foreign Policy Research Institute |language=en-US}}</ref> Ganito rin ang kaso sa Kosovo, na kinikilala ng iba bilang bahagi ng [[Serbiya|Serbia]],<ref>{{Cite web |last=Young |first=Antonia |last2=Allcock |first2=John B. |last3=Lampe |first3=John R. |date=2026-07-28 |title=Kosovo |url=https://www.britannica.com/place/Kosovo |access-date=2026-08-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> at Republikang Sahrawi na kinikilala namang bahagi ng [[Maruekos]].<ref>{{Cite web |title=Sahrawi Arab Democratic Republic (SADR) |trans-title=Demokratikong Republika ng Arabong Sahrawi (SADR) |url=https://www.britannica.com/place/Sahrawi-Arab-Democratic-Republic |access-date=2026-08-10 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Samantala, hindi kinikilala naman bilang bansa ang mga estadong humiwalay kagaya ng [[Transnistria]], na kinikilala bilang bahagi pa rin ng [[Moldabya]].<ref name="h387">{{cite web |date=May 31, 2012 |title=Transnistria profile |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18284837 |access-date=February 23, 2026 |website=BBC News}}</ref> [[File:Dependent_territories.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dependent_territories.svg|thumb|Mga dependensiya at ang kanilang malayang estado. Tinutukoy ang mga ito gamit ang kanilang kodigong [[ISO 3166-1]]{{Efn|Maliban sa [[Mga Maliliit na Pulong Menor ng Estados Unidos]], na nakakalat sa Pasipiko at Karibe at may iisang kodigo. Matutukoy ang mga ito sa mapa sa pamamagitan ng "UM-" na sinundan ng unang titik ng pangalan ng pulo at isa pang natatanging titik kung kinakailangan.}} o gamit ng bilang.{{Efn|Walang mga kodigong [[ISO 3166-1]] ang mga sumusunod na teritoryo:<br />'''1''': [[Akrotiri at Dhekelia]]<br />'''2''': [[Kapuluang Ashmore at Cartier]]<br />'''3''': [[Kapuluan ng Dagat Coral]]}} Itinuturing na bahagi mismo ng bansa ang mga nakakulay na lugar (tulad ng [[French Guiana|Guyanang Pranses]] sa Timog Amerika na itinuturing na lalawigan ng [[Pransiya]]). Ipinapakita rito ang [[Antartika]] bilang isang [[Kondominyum (pandaigdigang batas)|kondominyum]] imbes ang mga [[Mga inaangking teritoryo sa Antartika|inaangking bahagi]] nito.]] May mga malalayang estado na nagtataglay ng mga bahaging bansa dahil sa unyon. Halimbawa nito ang kaso ng [[Reyno Unido]], na isang unyon ng apat na bansa: [[Inglatera]], [[Eskosya]], [[Gales]], at [[Hilagang Irlanda]]. Ang [[Kaharian ng Dinamarka]] ay nagtataglay ng [[Dinamarka]]. [[Kapuluang Peroe]], at [[Groenlandiya]]. Tinataglay naman ng [[Kaharian ng Olanda]] ang [[Netherlands|Olanda]] at ang mga isla ng [[Aruba]], [[Curacao]], at [[Sint Maarten]] sa [[Karibe]]. Samantala, may mga malalayang estado naman na kinokonsiderang bansa dahil sa pagkakaroon nito ng hiwalay na [[Nagsasariling bahagi ng bansa|nagsasariling pamahalaan]] sa ilalim ng isa pang malayang estado. Kabilang sa mga ito ang mga teritoryo ng [[Nueva Selanda]] sa Pasipiko ([[Kapuluang Cook]], [[Niue]], at [[Tokelau]]), mga teritoryo ng Reyno Unido (kagaya ng [[Kapuluang Falkland]] at [[Britanikong Kapuluang Birhenes|Kapuluang Birhen ng Britanya]]) at mga [[Dependensiya ng Korona]] nito ([[Jersey]], [[Guernsey]], at [[Pulo ng Man|Pulo of Man]]), mga teritoryo ng [[Estados Unidos]] ([[Puerto Rico]], [[Guam]], [[Hilagang Kapuluang Mariana|Hilagang Marianas]], [[Samoang Amerikano|Amerikanong Samoa]], at [[Kapuluang Birhen ng Amerika]]), mga teritoryo ng [[Australia]] ([[Pulo ng Christmas]], [[Pulo ng Norfolk]], at [[Kapuluang Cocos (Keeling)|Kapuluang Cocos]]), [[natatanging rehiyong administratibo]] ng [[Tsina]] ([[Hong Kong]] at [[Macau]]), [[Kapuluan ng Åland|Aland]] ng [[Pinlandiya]], mga teritoryo ng [[Pransiya]] (kagaya ng [[Nueva Caledonia]] at [[Polinesiyang Pranses|Polinesyang Pranses]] sa Pasipiko), at mga teritoryo ng Olanda sa Karibe ([[Bonaire]], [[Sint Eustatius]], at [[Saba (pulo)|Saba]]). === Pandaigdigang pagkilala === {{Main|Sistemang Westphalia}} May mga pagtatalo ukol sa pagkakaroon ng mga estado nang hindi dumedepende sa panlabas na [[Diplomatikong pagkilala|pagkilala]] o kung kinakailangan ang pagkilala upang maituring na estado ang isang entidad.<ref name="Fowler Bunck 1996 pp. 381–404" /><ref name="l212">{{cite journal |author1=HSE University |last2=Bratersky |first2=Maxim |last3=Skriba |first3=Andrei |author4=HSE University |last5=Sapogova |first5=Arina |author6=HSE University |date=November 1, 2021 |title=The Struggle for Recognition or Enhancement of Status: Conditions for the Stability and Development of Unrecognized States Using the Example of Eurasia |trans-title=Ang Pakikibaka para sa Pagkilala o Pagpapaganda sa Katayuan: Mga Kondisyon para sa Katatagan at Pagdebelop sa mga Estadong Di-kinikilala Gamit ang Halimbawa ng Eurasya |url=https://iorj.hse.ru/2021-16-3/518028442.html |journal=International Organisations Research Journal |language=en |volume=16 |issue=3 |pages=203–219 |doi=10.17323/1996-7845-2021-03-09 |access-date=}}</ref><ref name="z544">{{cite journal |last=Grzybowski |first=Janis |date=October 8, 2019 |title=The paradox of state identification: ''de facto'' states, recognition, and the (re-)production of the international |trans-title=Ang kabalintunaan ng pagtukoy sa mga estado: ''de facto'' na mga estado, pagkilala at ang (muling) produksiyon ng pandaigdigan |journal=International Theory |language=en |publisher=Cambridge University Press |volume=11 |issue=3 |pages=241–263 |doi=10.1017/s1752971919000113 |issn=1752-9719 |hdl-access=free |hdl=2013/ULB-DIPOT:oai:dipot.ulb.ac.be:2013/405143}}</ref> Bagamat hindi itinuturing ng [[pandaigdigang batas]] ang "[[soberanya]]" bilang hindi sumasailalim sa isang entidad,<ref name="Lowe 2015 pp. 1–18">{{cite book |last=Lowe |first=Vaughan |title=International Law: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/internationallaw0000lowe_b8v8 |date=2015-11-26 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-923933-7 |page=[https://archive.org/details/internationallaw0000lowe_b8v8/page/1 1]–18 |language=en |trans-title=Pandaigdigang Batas: Isang Napakaiksing Panimula |chapter=Nations under law |trans-chapter=Mga bansa sa ilalim ng batas |doi=10.1093/actrade/9780199239337.003.0001}}</ref> walang kahulugan na ginagamit para sa mga miyembro ng [[Mga Nagkakaisang Bansa]] ukol sa pagkabansa ng isang entidad.<ref name="Seguin 2011 f032" /><ref name="Bedjaoui 1991 p. 47">{{cite book |last=Bedjaoui |first=M. |url=https://books.google.com/books?id=jrTsNTzcY7EC&pg=PA47] |title=International Law: Achievements and Prospects |publisher=Springer Netherlands |year=1991 |isbn=978-92-3-102716-1 |series=Democracy and power |page=47] |language=en |trans-title=Pandaigdigang Batas: Mga Tagumpay at Inaasam |access-date=}}</ref> Karaniwang may dalawang kampo ng pananaw na ginagamit patungkol sa pagkilala sa mga estado: ''deklaratibo'' at ''konstitutibo''.<ref name="Cohen 1961 p. 1127">{{cite journal |last=Cohen |first=Rosalyn |date=1961 |title=The Concept of Statehood in United Nations Practice |trans-title=Ang Konsepto ng Pagkabansa sa Gawain ng Mga Nagkakaisang Bansa |url=https://scholarship.law.upenn.edu/penn_law_review/vol109/iss8/4 |url-status=live |journal=University of Pennsylvania Law Review |language=en |volume=109 |issue=8 |pages=1127–1171 |doi=10.2307/3310588 |jstor=3310588 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119201855/https://scholarship.law.upenn.edu/penn_law_review/vol109/iss8/4/ |archive-date=19 January 2024 |access-date= |s2cid=56273534}}</ref><ref name="Kelsen 1941 pp. 605–617">{{cite journal |last=Kelsen |first=Hans |year=1941 |title=Recognition in International Law: Theoretical Observations |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-international-law_1941-10_35_4/page/605 |trans-title=Pagkilala sa Pandaigdigang Batas: Mga Teoretikal na Obserbasyon |journal=The American Journal of International Law |language=en |publisher=American Society of International Law |volume=35 |issue=4 |pages=605–617 |doi=10.2307/2192561 |issn=0002-9300 |jstor=2192561 |s2cid=147309779}}</ref><ref name="Lauterpacht 1944 pp. 385–458">{{cite journal |last=Lauterpacht |first=H. |year=1944 |title=Recognition of States in International Law |trans-title=Pagkilala sa mga Estado sa Pandaigdigang Batas |journal=The Yale Law Journal |language=en |publisher=The Yale Law Journal Company, Inc. |volume=53 |issue=3 |pages=385–458 |doi=10.2307/792830 |issn=0044-0094 |jstor=792830}}</ref> Inilatag ang deklaratibong pananaw sa [[Kumbensiyon sa Montevideo ng 1933]] para sa "isang estado bilang tao sa pandaigdigang batas sa Artikulo 1:<ref name="Encyclopedia Britannica 1999 f033">{{cite web |date=26 July 1999 |title=States, Sovereignty, Treaties |trans-title=Estado, Soberanya, at Kasunduan |url=https://www.britannica.com/topic/international-law/States-in-international-law |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220430152154/https://www.britannica.com/topic/international-law/States-in-international-law |archive-date=30 April 2022 |access-date= |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> # May permanenteng populasyon # May itinuturing na teritoryo # May pamahalaan # May kakayahan na makipag-ugnayan sa iba pang estado Ipinapahiwatig ng Artikulo 3 ng parehong kumbensiyon na maaaring umiral ang isang malayang estado kahit na walang bansa na kumikilala dito.<ref name="Caspersen Stansfield 2012 p. 55">{{cite book |last1=Caspersen |first1=N. |url=https://books.google.com/books?id=ARtODc4lsdQC&pg=PA55 |title=Unrecognized States in the International System |last2=Stansfield |first2=G. |publisher=Taylor & Francis |year=2012 |isbn=978-1-136-84999-2 |series=Exeter Studies in Ethno Politics |page=55 |language=en |trans-title=Mga Di-kinikilalang Estado sa Pandaigdigang Sistema |access-date=}}</ref> Dahil tanging isang pagpapahayag muli sa [[nakagisnang pandaigdigang batas]] ito, isinakodigo lamang ng Kumbensiyon sa Montevideo ang mga umiiral na'ng legal na pananaw at mga prinsipyo nito,<ref name="D'Aspremont 2019 pp. 139–152">{{cite book |last=D'Aspremont |first=Jean |title=The Global Community Yearbook of International Law and Jurisprudence 2018 |date=2019-08-29 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-007250-6 |pages=139–152 |language=en |trans-title=Ang Pandaigdigang Yearbook ng Pamayanan ng Pandaigdigang Batas at Hurisprudensiya 2018 |chapter=Statehood and Recognition in International Law: A Post-Colonial Invention |trans-chapter=Pagkabansa at Pagkilala sa Pandaigdigang Batas: Isang Poskolonyal na Imbensiyon |doi=10.1093/oso/9780190072506.003.0005}}</ref> kaya di lamang ito malalapat sa mga pumirma sa mga pandaigdigang organisasyon tulad ng UN,<ref name="Seguin 2011 f032" /><ref name="Encyclopedia Britannica 1999 f033" /><ref name="Crawford 2007 p.">{{cite book |last=Crawford |first=James R. |title=The Creation of States in International Law |url=https://archive.org/details/creationofstates0000craw_o2c4 |date=2007-03-15 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-922842-3 |pages=[https://archive.org/details/creationofstates0000craw_o2c4/page/n75 2]–11 |language=en |trans-title=Ang Paggawa sa mga Estado sa Pandaigdigang Batas |doi=10.1093/acprof:oso/9780199228423.003.0002}}</ref> kundi sa lahat ng sumasailalim sa pandaigdigang batas.<ref name=":0">{{cite book |last=Castellino |first=Joshua |url=https://books.google.com/books?id=uGMxfj4oedEC&pg=PA77 |title=International Law and Self-Determination: The Interplay of the Politics of Territorial Possession With Formulations of Post-Colonial National Identity |publisher=[[Martinus Nijhoff Publishers]] |year=2000 |isbn=90-411-1409-2 |page=77 |language=en |trans-title=Pandaigdigang Batas at Pansariling Determinasyon: Ang Ugnayan ng Politika ng Pagmamay-ari ng Teritoryo sa mga Pormulasyon ng Poskolonyal na Pambansang Pagkakakilanlan}}</ref> Ganito rin ang opinyon ng [[Pamayanang Pang-ekonomiya ng Europa]] (EEC),<ref name=":0" /> na binanggit muli ng [[Unyong Europeo]] (EU) sa kanilang pangunahing pahayag sa [[Komiteng Badinter]] para sa isyu ng [[Pagkawatak ng Yugoslavia|pagkawatak]] ng [[Yugoslavia]],<ref>{{cite web |title=The Opinions of the Badinter Arbitration Committee: A Second Breath for the Self-Determination of Peoples |trans-title=Ang mga Opinyon ng Komiteng Badinter sa Arbitrasyon: Isang Pangalawang Hinga para sa Pansariling Determinasyon ng mga Tao |url=http://www.ejil.org/journal/Vol3/No1/art12.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080517085252/http://www.ejil.org/journal/Vol3/No1/art12.html |archive-date=2008-05-17 |access-date= |language=en}}</ref> gayundin sa hukom ng [[Pandaigdigang Korte ng Katarungan]] (ICJ) na si [[James Crawford]].<ref name="Crawford 2007 p." /> Sa kabilang banda naman, ayon naman sa konstitutibong pananaw, maituturing lamang na malayang estado ang isang entidad kung at tangi kung ito ay kinikilala bilang malaya ng isa o higit pang bansa.<ref name="academic.oup.com s696">{{cite web |title=Statehood and Recognition |trans-title=Pagkabansa at Pagkilala |url=https://academic.oup.com/book/3288/chapter-abstract/144288950?redirectedFrom=fulltext |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240126171048/https://academic.oup.com/book/3288/chapter-abstract/144288950?redirectedFrom=fulltext |archive-date=26 January 2024 |access-date= |website=academic.oup.com |language=en}}</ref> Dahil dito, hindi agad magiging bahagi ng pandaigdigang pamayanan o mapasailalim sa mga pandaigdigang batas ang mga kalalayang bansa, at hindi kinakailangan na tumalima ang mga kinikilalang bansa sa pandaigdigang batas kung makikipag-ugnayan sila sa mga ito.<ref name="ctos">{{cite book |last=Hillier |first=Tim |url=https://books.google.com/books?id=Kr0sOuIx8q8C |title=Sourcebook on Public International Law |publisher=Routledge |year=1998 |isbn=978-1-85941-050-9 |pages=201–202 |language=en |trans-title=Sangguniang Aklat sa Pampublikong Pandaigdigang Batas}}</ref> Noong 1912, sinabi ng iskolar ng batas na si [[L. F. L. Oppenheim]] ang sumusunod ukol sa konstitutibong pananaw:<ref>{{cite book |last1=Oppenheim |first1=Lassa |url=https://books.google.com/books?id=vxJ1Jwmyw0EC&pg=PA135 |title=International Law: A Treatise |last2=Roxburgh |first2=Ronald |publisher=The Lawbook Exchange, Ltd. |year=2005 |isbn=978-1-58477-609-3 |page=135 |language=en |trans-title=Pandaigdigang Batas: Isang Tratado}}</ref> {{Blockquote|text=Hindi sinasabi ng Pandaigdigang Batas na hindi umiiral ang isang Estado dahil lamang hindi ito kinikilala [ng ibang estado], ngunit hindi nito pinapansin ito bago ito kilalanin [ng ibang estado]. Sa pamamagitan ng pagkilala lamang at natatangi lamang na nagiging isang Pandaigdigang Tao ang isang Estado at sumasailalim sa Pandaigdigang Batas.{{efn|Orihinal na sipi: {{lang|en|International Law does not say that a State is not in existence as long as it is not recognised, but it takes no notice of it before its recognition. Through recognition only and exclusively a State becomes an International Person and a subject of International Law. }}}}}} Binigyang-kahulugan naman ng [[Organisasyon ng Pagkakaisa ng Aprika]] noong 1976 ang pagkilala sa estado bilang:<ref name="Talmon 1998 p. 186">{{cite book |last=Talmon |first=S. |url=https://books.google.com/books?id=scc8EboiJX8C&pg=PA186 |title=Recognition of Governments in International Law: With Particular Reference to Governments in Exile |publisher=Clarendon Press |year=1998 |isbn=978-0-19-826573-3 |series=Oxford monographs in international law |page=186 |language=en |trans-title=Pagkilala sa mga Pamahalaan sa Pandaigdigang Batas: Partikular na Pagtukoy sa mga Pamahalaan sa Pagpapatapon |access-date=}}</ref> {{Blockquote|text=...na ang pagkilala sa isang malaya at may soberanyang estado ay isang gawaing nakapaloob sa soberanya ng bawat miyembro ng pandaigdigang pamayanan, isang gawain na dapat gawin nang kanya-kanya; kaya naman, nasa pagpapasya ng mga miyembrong estado at bawat kapangyarihan ng [Organisasyon ng Pagkakaisa ng Aprika] kung kikilalanin ba o hindi ang isang kalalayang estado.{{efn|Orihinal na sipi: {{lang|en|...the recognition of an independent and sovereign state is an act of sovereignty pertaining each member of the international community, an act to be taken individually, and it is, therefore, up to member states and each OAU power whether to recognise or not the newly independent state.}}}}}} == Pagkakakilanlan == Gumagamit ang mga bansa ng mga simbolo para sa kani-kanilang pagkakakilanlan. Maaari itong maglaman ng mga bagay na may kinalaman sa kultura, relihiyon, o politika, at makikita sa kanilang mga [[watawat]], [[eskudo]], o [[selyo]].<ref name="CIA x692">{{cite web |title=National symbol(s) |trans-title=(Mga) Pambansang simbolo |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/national-symbols/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161108112336/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2230.html |archive-date=8 November 2016 |access-date= |website=CIA |language=en}}</ref> === Pangalan === Marami sa mga bansa sa mundo ang may mahabang pangalan at maikling pangalan. Karaniwang ginagamit ang mahabang pangalan sa mga pormal na konteksto at karaniwan nitong inilalarawan ang kanilang uri ng pamahalaan. Halimbawa ay ''Republika ng Pilipinas'', na tumutukoy sa Pilipinas bilang isang [[republika]]. Samantala, ginagamit naman ang maikling pangalan sa mga pangkaraniwang konteksto. Sa pangalang ito pinakakilala ang isang bansa, at karaniwan itong hindi nagbabago sa pagpalit ng pamahalaan, di tulad ng mahabang pangalan.{{Efn|Halimbawa, kilala ang kasalukuyang Republikang Pranses bilang [[Kaharian ng Pransiya]] bago tuluyang binuwag nila ang kanilang monarkiya noong ika-19 na siglo. Gayunpaman, parehong kilala ang mga ito sa maikling pangalan na [[Pransiya]].}} Para sa ilang mga bansa, pawang parehas lamang ang mahaba at maikling pangalan nito.{{Efn|Halimbawa ay ang kaso ng [[Ukranya]], [[Bosnia at Herzegovina]], at ang [[Republika ng Gitnang Aprika]].}}<ref>{{cite web |title=Countries: Designations and abbreviations to use |trans-title=Mga Bansa: Mga designasyon at daglat na gagamitin |url=https://style-guide.europa.eu/en/content/-/isg/topic?identifier=7.1.1-designations-and-abbreviations |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210104160434/https://publications.europa.eu/code/en/en-370100.htm |archive-date=4 January 2021 |access-date= |language=en}}</ref> Maaaring mahalaga ang pangalan ng bansa sa diplomasya at kultura. May mga bansa na nagpalit ng pangalan bilang hudyat ng pagpapalit ng pamahalaan, o di kaya'y bilang bahagi ng dekolonisasyon. Halimbawa, pinalitan ng Imperyong Estado ng Persia ang kanilang pangalan bilang [[Imperyong Estado ng Iran]] noong 1935 noong panahon ng [[dinastiyang Pahlavi]], na naging [[Islamikong Republika ng Iran]] matapos ng [[Rebolusyong Iranyano|Rebolusyong Islamiko]] noong 1971 na nagpatalsik sa [[Shah]].<ref>{{Cite web |title=Why is Persia called Iran today? The history behind the name change by the Shah |trans-title=Bakit Iran ang tawag na ngayon sa Persia? Ang kasaysayan sa likod ng pagpapalit ng pangalan ng Shah |url=https://www.voxnews.al/english/histori/pse-persia-quhet-sot-iran-historia-pas-ndryshimit-te-emrit-nga-shahu-i111603 |access-date=2026-08-11 |website=Vox News |language=en}}</ref> Pinalitan naman ng Kaharian ng Siam ang kanilang pangalan noong 1939 patungong [[Taylandiya|Kaharian ng Tailandiya]].<ref>{{Cite web |last=Cavendish |first=Richard |date=2014-05-15 |title=Siam Becomes Thailand |trans-title=Naging Tailandiya ang Siam |url=https://www.historytoday.com/archive/months-past/siam-becomes-thailand |access-date=2026-08-11 |website=History Today |language=en}}</ref> Sa kabilang banda naman, ginamit ng mga kalalayang bansa noong huling bahagi ng ika-20 siglo ang kanilang katutubong pangalan: * [[Hilagang Rodesya]] {{Arrow}} [[Zambia]], mula Reyno Unido noong 1964.<ref>{{Cite news |date=1964-10-24 |title=Northern Rhodesia Reborn as Zambia; Britain Ends Rule |language=en-US |trans-title=Naging Zambia ang HIlagang Rodesya; Nagtapos na ang Panunungkulan ng Britanya |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1964/10/24/archives/northern-rhodesia-reborn-as-zambia-britain-ends-rule.html |url-access=subscription |access-date=2026-08-11 |issn=0362-4331}}</ref> * [[Bechuanaland]] {{Arrow}} [[Botswana]], mula Reyno Unido noong 1966.<ref>{{Cite news |date=2011-04-11 |title=Botswana |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-13041658 |access-date=2026-08-11}}</ref> * [[Silangang Pakistan]] {{Arrow}} [[Bangladesh]], mula [[Pakistan]] noong 1975.<ref>{{Cite web |date=2025-08-24 |title=The Struggle for Bangladesh: From East Pakistan to Independence |trans-title=Ang Pakikibaka para sa Bangladesh: Mula Silangang Pakistan patungong Kalayaan |url=https://polsci.institute/south-asia/struggle-bangladesh-east-pakistan-independence/ |access-date=2026-08-11 |website=PolSci Institute |language=en-US}}</ref> May mga kaso rin kung saan ang pagpapalit ng pangalan ay naganap ilang taon matapos nilang lumaya. * [[Britanikong Ceylon|Ceylon]] {{Arrow}} [[Sri Lanka]], lumaya sa Reyno Unido noong 1948 ngunit pinalitan ang pangalan noong 1972.<ref>{{Cite news |last=Haviland |first=Charles |date=2011-01-01 |title=Sri Lanka erases colonial name, Ceylon |language=en-GB |trans-title=Binura ng Sri Lana ang pangalang kolonyal nitong Ceylon |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-12099596 |access-date=2026-08-11}}</ref> * [[Hilagang Volta]] {{Arrow}} [[Burkina Faso]], lumaya sa [[Pransiya]] noong 1960 ngunit pinalitan ang pangalan noong 1984 matapos ng isang [[Kudeta sa Hilagang Volta ng 1983|kudeta]].<ref>{{Cite journal |last=Williamson |first=Bryan |date=2013-01-01 |title=From Upper Volta to Burkina Faso: A Study of the Politics of Reaction and Reform in a Post-Colonial African Nation-state, 1960-1987 |trans-title=Mula Hilagang Volta patungong Burkina Faso: Isang Pag-aaral sa Politika ng Reaksyon at Reporma sa isang Poskolonyal na Estadong Bansa sa Aprika, 1960-1987 |url=https://digitalcommons.usf.edu/etd/4612 |journal=USF Tampa Graduate Theses and Dissertations |language=en}}</ref> * [[Dahomey]] {{Arrow}} [[Benin]], lumaya sa Pransiya noong 1960 ngunit pinalitan ang pangalan noong 1975.<ref>{{Cite web |last=Law |first=Robin |last2=Ronen |first2=Dov |last3=Adotevi |first3=Stanislas Spero |date=2026-08-03 |title=Benin - Decolonization, Independence, Revolution |trans-title=Benin - Dekolonisasyon, Kalayaan, Rebolusyon |url=https://www.britannica.com/place/Benin/Decolonization-independence-and-military-coups |access-date=2026-08-11 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> * [[Timog Rodesya]] {{Arrow}} [[Zimbabwe]], kumalas sa Reyno Unido sa ilalim ng pamahalaang kontrolado ng mga Puti noong 1965 ngunit pormal na nakalaya noong 1980 sa ilalim ng kasalukuyang pangalan.<ref>{{Cite web |last=Sibanda |first=Eliakim |year=2021 |title=The Unilateral Declaration of Independence in Southern Rhodesia (later Zimbabwe) |trans-title=Ang Unilateral na Deklarasyon ng Kalayaan sa Timog Rodesya (kalaunan Zimbabwe) |url=https://www.gilderlehrman.org/history-resources/essays/unilateral-declaration-independence-southern-rhodesia-later-zimbabwe |access-date=2026-08-11 |website=Gilder Lehrman Institute of American History |language=en}}</ref> * Swaziland {{Arrow}} [[Eswatini]] noong 2018, 50 taon matapos nilang lumaya sa Reyno Unido.<ref>{{Cite news |date=2018-04-19 |title=Swaziland king renames country 'the Kingdom of eSwatini' |language=en-GB |trans-title=Pinalitan ng hari ng Swaziland ang pangalan ng bansa bilang 'ang Kaharian ng eSwatini' |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-43821512 |access-date=2026-08-11}}</ref> May ilang kaso rin na bumalik ang pangalan ng bansa sa dati nang magpalit ang kanilang pamahalaan: * Lumaya ang Congo sa Belhika noong 1960 sa naturang pangalan, ngunit pinalitan ito noong 1971 bilang [[Zaire]]. Nanatili itong ganito hanggang noong 1997, nang binalik ito sa Congo, opisyal na [[Demokratikong Republika ng Congo]] upang itangi ito sa kapitbahay nitong [[Republika ng Congo]].<ref>{{Cite web |last=Lemarchand |first=René |last2=Cordell |first2=Dennis D. |last3=Wiese |first3=Bernd Michael |last4=Payonzo |first4=Ntsomo |date=2026-08-11 |title=Democratic Republic of the Congo (DRC) |trans-title=Demokratikong Republika ng Congo (DRC) |url=https://www.britannica.com/place/Democratic-Republic-of-the-Congo |access-date=2026-08-12 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> * Lumaya ang Kambodya sa Pransiya bilang [[Kaharian ng Kambodya]] noong 1953, na pinalitan bilang [[Demokratikong Kampuchea|Kampuchea]] noong 1970 sa panunungkulan ni [[Pol Pot]]. Nanatili itong ganito hanggang noong 1989, nang binalik ito sa dati bilang pananda ng pagbabalik muli ng monarkiya.<ref>{{Cite web |last=Chandler |first=David P. |last2=Overton |first2=Leonard C. |date=2026-08-10 |title=Cambodia |trans-title=Kambodya |url=https://www.britannica.com/place/Cambodia |access-date=2026-08-12 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> May mga iba naman na mas piniling gamitin ang katutubong pangalan bilang opisyal na pangalan nito sa kahit anong wika. * Pinalitan ng [[Turkiya]] ang kanilang pangalan bilang Turkiye (opisyal na Türkiye) noong 2022 dahil sa mga kadahilanang pangkultura at upang itangi ang bansa sa [[pabo]], isang ibon na may pangalang kahalintulad sa bansa sa wikang Ingles.<ref>{{Cite news |last= |date=2022-06-03 |title=Turkey officially changes name at UN to Türkiye |language=en-GB |trans-title=Opisyal na'ng pinalitan ng Turkey ang pangalan nito sa UN patungong Türkiye |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2022/jun/03/turkey-changes-name-to-turkiye-as-other-name-is-for-the-birds |access-date=2026-08-12 |issn=0261-3077}}</ref> * Pinalitan ng [[Nauru]] ang kanilang pangalan bilang Naoero noong 2026 upang iakma ito sa ortograpiya ng kanilang wika.<ref>{{Cite news |last= |first= |date=2026-08-03 |title=Nauru officially changes its name to Naoero |language=en-GB |trans-title=Opisyal na'ng pinalitan ng Nauru ang pangalan nito patungong Naoero |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/03/nauru-officially-changes-its-name-to-naoero |access-date=2026-08-12 |issn=0261-3077}}</ref> * Dahil sa mga problemang dulot ng pagsasalin sa pangalan ng kanilang bansa, ginawang opisyal na pangalan ng bansang kilala sa wikang Ingles bilang {{Lang|en|Ivory Coast}} sa pangalang Pranses nito na [[Cote d'Ivoire]] sa kahit anong wika noong 1986.<ref>{{Cite web |date=2026-06-25 |title=What was Côte d’Ivoire formerly known as? |trans-title=Ano ang dating pangalan ng Côte d’Ivoire? |url=https://www.britannica.com/question/What-was-Cote-dIvoire-formerly-known-as |access-date=2026-08-12 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Sa kabilang banda, maaaring dahil sa isang isyu ang pagpapalit ng pangalan, kagaya ng kaso ng bansang kilala na ngayon bilang [[Hilagang Masedonya]]. Opisyal na kilala noon ang naturang bansa bilang Masedonya lamang ngunit tinututulan ng kapitbahay nitong [[Gresya]] dahil sa kahalintulad na pangalan nito sa kanilang [[Masedonya, Gresya|rehiyon na Masedonya]], na nasa timog nito. Nagpalit ito ng pangalan noong 2019 bilang bahagi ng [[Kasunduan ng Prespa|kasunduan]] sa Gresya upang payagan itong makapasok sa [[Organisasyon ng Tratado ng Hilagang Atlantiko|NATO]].<ref>{{Cite news |last=Halasz |first=Stephanie |last2=Labropoulou |first2=Elinda |last3=McKenzie |first3=Sheena |date=2019-02-13 |title=Macedonia officially changes its name to North Macedonia |language=en |trans-title=Opisyal na'ng pinalitan ng Masedonya ang pangalan nito patungong Hilagang Masedonya |work=CNN |url=https://edition.cnn.com/2019/02/13/europe/north-macedonia-name-change-intl |access-date=2026-08-12}}</ref> Isa ring isyu ang pagpapalit ng pangalan ng Burma patungong [[Myanmar]] noong 1989. Bagamat lumaganap ang paggamit ng bagong pangalan simula noon, umusbong ang paggamit sa lumang pangalan nito [[Kudeta sa Myanmar ng 2021|simula noong 2021]] bilang pagtutol sa [[Tatmadaw|pamahalaang militar]] doon, lalo na sa konteksto ng [[Digmaang sibil ng Myanmar (mula 2021)|kasalukuyang digmaang sibil]].<ref>{{Cite web |last=Tong-Hyung |first=Kim |last2=Kim |first2=Hyung-Jin |date=2021-02-02 |title=Myanmar, Burma and why the different names matter |trans-title=Myanmar, Burma at bakit mahalaga ang pagkakaiba ng pangalan |url=https://apnews.com/article/myanmar-burma-different-names-explained-8af64e33cf89c565b074eec9cbe22b72 |access-date=2026-08-12 |website=AP News |language=en}}</ref> Nagpapanatili ang [[Organisasyong Pandaigdig para sa Pagsasapamantayan|Pandaigdigang Organisasyon sa Pagsasapamantayan]] (ISO) ng isang talaan ng mga [[kodigong pambansa]] bilang bahagi ng [[ISO 3166]] para tukuyin ang bawat bansa gamit ng isang kodigo.<ref name=":02">{{Cite web |title=ISO 3166 {{endash}} Country Codes |trans-title=ISO 3166 {{endash}} Mga Kodigong Pambansa |url=https://www.iso.org/iso-3166-country-codes.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170308003724/https://www.iso.org/iso-3166-country-codes.html |archive-date=8 March 2017 |access-date= |website=[[Organisasyong Pandaigdig para sa Pagsasapamantayan|ISO]] |language=en}}</ref> Sa kasalukuyan, may 249 na bansa ang nakatala sa naturang pamantayan, kung saan 193 sa mga ito ay [[Miyembrong estado ng Mga Nagkakaisang Bansa|miyembro]] ng [[Mga Nagkakaisang Bansa]].<ref name="Statistics Canada 2018 b784">{{cite web |date=12 Mar 2018 |title=Standard Classification of Countries and Areas of Interest (SCCAI) 2017 |trans-title=Pamantayang Klasipikasyon ng mga Bansa at Lugar ng Interes (SCCAI) 2017 |url=https://www.statcan.gc.ca/en/subjects/standard/sccai/2017/introduction |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129073744/https://www.statcan.gc.ca/en/subjects/standard/sccai/2017/introduction |archive-date=29 January 2024 |access-date= |website=Statistics Canada |language=en}}</ref> === Watawat === [[File:Flickr_-_…trialsanderrors_-_Johnson's_new_chart_of_national_emblems,_1868.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flickr_-_%E2%80%A6trialsanderrors_-_Johnson's_new_chart_of_national_emblems,_1868.jpg|thumb|Ilan sa mga watawat ng mga bansang kinikilala noong kalagitnaan ng ika-19 na siglo.]] Noon, ang [[watawat]] ng isang bansa ay pawang personal na watawat mismo ng pinuno, hindi ng bansa. Kalaunan, nagkaroon din ng mga watawat na para sa bansa, bukod sa personal na watawat ng pinuno. Ilan sa mga pinakaunang halimbawa nito ay ang watawat ng mga [[republikang pandagat]] tulad ng [[Republika ng Genoa|Genova]] noong ika-12 siglo.<ref>{{cite book |last1=Barraclough |first1=E.M.C. |title=Flags of the World |url=https://archive.org/details/flagsofworld00emcb |date=1971 |publisher=William Cloves & Sons Ltd |isbn=0-7232-1338-0 |location=Great Britain |language=en |trans-title=Mga Watawat ng Mundo}}</ref> Gayunpaman, ginagamit lamang ito bilang pantukoy ng mga barko sa dagat.<ref name="Devereux 1994 p.">{{cite book |last=Devereux |first=E. |title=Flags: The New Compact Study Guide and Identifier |url=https://archive.org/details/identifyingflags0000deve |publisher=Chartwell Books |year=1994 |isbn=978-0-7858-0049-1 |series=Eyewitness books |page=[https://archive.org/details/identifyingflags0000deve/page/18 18] |language=en |trans-title=Mga Watawat: Ang Bagong Siksik na Gabay sa Pag-aaral at Pantukoy}}</ref> Bagamat matagal na'ng ginagamit ang konsepto ng watawat upang kumatawan sa isang bagay, limitado lamang ito sa militar o pandagat. Nagsimula lamang magkaroon ng mga watawat para mismo sa bansa noong ika-18 siglo sa kasagsagan ng pag-usbong ng nasyonalismo partikular na sa Europa. Ginamit ng mga rebolusyonaryo sa [[Rebolusyong Pranses|Pransiya]] at [[American Revolutionary War|Estados Unidos]] ang mga watawat upang gamitin bilang simbolo ng mga tao bilang [[Pagkamamamayan|mamamayan]] ng isang bansa imbes bilang mga tauhan lamang ng monarkiya.<ref name=":1">{{cite news |last1=Nadler |first1=Ben |date=14 June 2016 |title=Where Do Flags Come From? |language=en |trans-title=Saan Nagmula ang mga Watawat? |work=[[The Atlantic]] |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2016/06/happy-flag-day/486866/ |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20211124011425/https://www.theatlantic.com/health/archive/2016/06/happy-flag-day/486866/ |archive-date=24 November 2021}}</ref><ref name=":2">{{cite book |last1=Inglefield |first1=Eric |title=Flags |last2=Mould |first2=Tony |date=1979 |publisher=Ward Lock |isbn=978-0-7063-5652-6 |language=en |trans-title=Mga Watawat}}</ref> Naging talamak ang paggamit sa watawat pagsapit ng sumunod na siglo, kung saan halos lahat na ng mga bansa sa Europa ay may watawat na ginagamit bilang simbolo ng bansa nila.<ref name=":1" /> Nagsimula rin ituring ang mga watawat bilang mga simbolo ng pagkakaisa, tulad halimbawa ng {{Lang|en|Union Jack}}, ang tawag sa [[watawat ng Reyno Unido]], na unang ginamit bilang simbolo ng unyon ng [[Inglatera]] at [[Eskosya]], gayundin bilang simbolo ng sama-samang pakikibaka, kagaya ng paggamit sa mga [[kulay ng mga Eslabo]] sa kani-kanilang watawat (bughaw, puti, at pula), mga [[kulay ng mga Arabo]] (itim, puti, lunti, at pula), o mga [[kulay ng Aprika]] (pula, lunti, ginto, at itim).<ref>{{cite conference|last=Bartlett|first=Ralph G. C.|date=2011|url=https://fiav.org/wp-content/uploads/2021/06/icv24-04bartlett.pdf|title=Unity in Flags|publisher=International Federation of Vexillological Associations|conference=24th International Congress of Vexillology|location=Alexandria, Virginia|archive-date=24 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221224155654/https://fiav.org/wp-content/uploads/2021/06/icv24-04bartlett.pdf|url-status=live|lang=en|trans-title=Pagkakaisa sa mga Watawat}}</ref> Kasabay ng [[kolonisasyon]] ng mga Europeo sa iba't ibang panig ng mundo ang ideya ng nasyonalismo at simbolo na kumalat sa mga ito. Tinitingnan ng mga lugar na ito ang pagkakaroon ng mga simbolong tulad ng watawat bilang mahalaga para sa pagbuo ng kanilang bansa.<ref>{{cite journal |last1=Virmani |first1=Arundhati |author1-link=Arundhati Virmani |date=August 1999 |title=National Symbols under Colonial Domination: The Nationalization of the Indian Flag, March-August 1923 |url=https://archive.org/details/sim_past-present_1999-08_164/page/169 |trans-title=Mga Pambansang Simbolo sa ilalim ng Kolonyal na Dominasyon: Ang Nasyonalisasyon ng Watawat ng India, Marso-Agosto 1923 |journal=Past & Present |language=en |publisher=Oxford University Press |issue=164 |pages=169–197 |doi=10.1093/past/164.1.169 |jstor=651278}}</ref> Umusbong ang mga bagong watawat at simbolo kasabay ng proseso ng [[dekolonisasyon]] at mga rebolusyon noong huling bahagi ng ika-19 na siglo papunta sa sumunod.<ref name=":2" /> Dahil sa pagdami ng mga watawat sa panahong ito, naging interes ang pagsusuri sa mga disenyo at simbolismo sa mga ito, na kalaunan ay naging isang pormal na pag-aaral na tinatawag na [[beksilolohiya]].<ref>{{cite conference|last=Xing|first=Fei|date=2013|url=https://fiav.org/wp-content/uploads/2021/06/ICV2512-Xing-Fei-The-Study-of-Vexillology-in-China.pdf|title=The Study of Vexillology in China|publisher=International Federation of Vexillological Associations|conference=25th International Congress of Vexillology|location=Rotterdam|archive-date=16 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220616162946/https://fiav.org/wp-content/uploads/2021/06/ICV2512-Xing-Fei-The-Study-of-Vexillology-in-China.pdf|url-status=live|lang=en|trans-title=Ang Pag-aaral ng Beksilolohiya sa Tsina}}</ref> === Awit === {{Main|Pambansang awit}} [[Talaksan:Lupang_Hinirang_Vocal_Sheet.png|thumb|Nakasulat na musika at titik ng "[[Lupang Hinirang]]", ang pambansang awit ng [[Pilipinas]].]] [[Pambansang awit]] ang tawag sa isang [[Pagkamakabayan|makabayang]] [[komposisyong pangmusika]] na sumisimbolo at nag-aalala sa kasaysayan o tradisyon ng isang bansa.<ref>{{Cite web |title=National anthem |trans-title=Pambansang awit |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/national-anthem/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805175145/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/national-anthem/ |archive-date=5 August 2022 |access-date= |website=Central Intelligence Agency |language=en}}</ref> Bagamat nagsimula lamang ang paglalapat ng mga pambansang awit ng mga bansa noon lamang ika-19 na siglo, may ilang awit na matagal na'ng kinakanta, kadalasan bilang isang [[makabayang awit]]. Maraming bansa ang walang opisyal na pambansang awit, bagamat may ginagamit bilang ''de''{{Nbsp}}''facto'' na awit sa palakasan o diplomasya. Kabilang rito ang itinuturing na pambansang awit ng [[Reyno Unido]], "{{Lang|en|[[God Save the King]]|italic=no}}".{{Efn|Nagbabago depende sa namumunong [[Monarkiya ng Reyno Unido|monarko]] ang ilang bahagi ng awit. Dahil si [[Charles III]] ang kasalukuyang hari ng Reyno Unido, "{{lang|en|italic=no|God Save the King}}" ({{literal|Iligtas ng Panginoon ang Hari}}) ang ginagamit ngayon. Kung reyna ang monarko, "{{lang|en|italic=no|God Save the Queen}}" ({{literal|Iligtas ng Panginoon ang Reyna}}) naman ang gagamitin.}} Bukod, maaari ding magkaroon ng sari-sariling pambansang awit ang mga bansa na kabilang sa bansang multinasyonal, kagaya ng kaso ng [[Gales]], na bahagi ng Reyno Unido ngunit ginagamit ang "{{Lang|cy|[[Hen Wlad Fy Nhadau]]|italic=no}}" lalo na sa palakasan.<ref name="Harrison 2022 x303">{{cite web |last=Harrison |first=Ellie |date=29 November 2022 |title=The history of the Welsh national anthem that's gripped the world |trans-title=Ang kasaysayan ng pambansang awit ng Gales na nagpadagundong sa mundo |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/wales-world-cup-anthem-lyrics-translation-b2235003.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129160133/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/wales-world-cup-anthem-lyrics-translation-b2235003.html |archive-date=29 January 2024 |access-date= |website=The Independent |language=en}}</ref> == Pagkamakabayan == {{Main|Pagkamakabayan}} [[Pagkamakabayan]] ang tawag sa positibong damdamin na nararamdaman ng isang tao tungo sa bansa niya. Madalas itong inilalarawan bilang debosyon o pagmamahal sa sariling bansa, at maaaring kombinasyon ng samu't saring damdamin tungo sa ilang partikular na aspeto ng bansa kagaya ng [[wika]], [[kultura]], [[politika]], o [[kasaysayan]]. Malapit ang kahulugan nito sa [[pagkamakabansa]], na tumutukoy naman sa isang [[ideolohiya]] na nagsasama sa [[Bansa (panlipunan)|panlipunan]] at pampulitikang konsepto ng bansa. == Ekonomiya == {{See also|Talaan ng mga bansa ayon sa GDP (nominal)|Talaan ng mga bansa ayon sa GDP (PPP) bawat kapita}} [[File:Countries_by_GDP_(PPP)_per_capita_in_2020.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Countries_by_GDP_(PPP)_per_capita_in_2020.png|thumb|[[Kabuuang domestikong produkto]] (GDP) kada kapita ng 213 bansa at rehiyon noong 2020 (ayon sa [[Kapantayan ng lakas ng pagbili|kapantayan sa lakas ng pagbili]] (PPP) gamit ang [[pandaigdigang dolyar]]). {{hlist|{{legend inline|#4b0049|>50,000}}|{{legend inline|#680063|35,000–50,000}}|{{legend inline|#814991|20,000–35,000}}|{{legend inline|#8c6bb1|10,000–20,000}}|{{legend inline|#8c96c6|5,000–10,000}}|{{legend inline|#9ebcda|2,000–5,000}}|{{legend inline|#bfd3e6|<2,000}}|{{legend inline|#999999|Walang datos}}}}]] Maraming mga organisasyon sa mundo na naghahanap ng mga paraan upang mauri ang mga bansa batay sa kanilang ekonomiya. Karaniwan itong hinahati sa dalawa: mga [[mauunlad na bansa]] at mga [[Papaunlad na bansa|papaunlad]] pa lamang,<ref name="Paprotny 2020 pp. 193–225">{{cite journal |last=Paprotny |first=Dominik |date=14 Sep 2020 |title=Convergence Between Developed and Developing Countries: A Centennial Perspective |trans-title=Pagsasama sa Pagitan ng mga Mauunlad at Papaunlad na Bansa: isang Sentenyal na Pananaw |journal=Social Indicators Research |language=en |publisher=Springer Science and Business Media LLC |volume=153 |issue=1 |pages=193–225 |doi=10.1007/s11205-020-02488-4 |issn=0303-8300 |pmc=7487265 |pmid=32952263}}</ref> Naglalathala ang [[Kagawaran ng Ekonomiya at Lipunan ng Mga Nagkakaisang Bansa]] ng isang ulat na nag-uuri sa mga bansa bilang mga mauunlad na bansa, ekonomiyang nasa transisyon, at papaunlad na bansa. Inuuri ng ulat ang mga bansa batay sa [[kabuuang pambansang kita]] (GNI) kada kapita at tinutukoy ang mga subgrupo batay sa mga malalawak na kategorya batay sa heograpikong lokasyon o ibang mga piling kriterya.<ref name="Nations 2020 k704">{{cite web |author= |date=20 Sep 2020 |title=What We Do |trans-title=Anong Ginagawa Namin |url=https://www.un.org/en/desa/what-we-do |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118062114/https://www.un.org/en/desa/what-we-do/ |archive-date=18 January 2024 |access-date= |publisher=[[Mga Nagkakaisang Bansa]] |language=en}}</ref> Nasa Aprika, Silangang Asya, Timog Asya, Kanlurang Asya, Latin Amerika, at Karibe ang mga heograpikong lokasyon na may mga ekonomiyang papaunlad. Pawang mga ekonomiyang nasa transisyon naman ang mga bansang dating bahagi ng [[Unyong Sobyet]] gayundin sa timog-silangang Europa. Samantala, nasa Hilagang Amerika, Europa, at Asya-Pasipiko naman ang mga ekonomiyang maunlad. Marami sa mga bansang may ekonomiyang nasa transisyon at papaunlad ay nasa Aprika, Asya, Latin Amerika, at Karibe.<ref name="UNCTAD 2023 e635">{{cite web |date=1 Dec 2023 |title=UN list of least developed countries |trans-title=Talaan ng UN ng mga bansang may pinakamababang kaunlaran |url=https://unctad.org/topic/least-developed-countries/list |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230801215744/https://unctad.org/topic/least-developed-countries/list |archive-date=1 August 2023 |access-date= |website=UNCTAD |language=en}}</ref> Inuuri din ng [[Bangkong Pandaigdig]] ang mga bansa batay sa GNI kada kapita, bilang mga bansang may mababang kita, mababang katamtamang kita, mataas na katamtamang kita, at malaking kita. Noong 2020, itinuring ng Bangkong Pandaigdig ang mga sumusunod na hangganan ng klasipikasyon:<ref name="World Bank Data Help Desk 2022 x420">{{cite web |date=1 Jul 2022 |title=How does the World Bank classify countries? |trans-title=Paano inuuri ng Bangkong Pandaigdig ang mga bansa? |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/378834-how-does-the-world-bank-classify-countries |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522092916/https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/378834-how-does-the-world-bank-classify-countries |archive-date=22 May 2020 |access-date= |website=World Bank Data |language=en}}</ref> * Bansang may mababang kita: {{US$|1,025}} o mas mababa noong 2018 * Bansang may mababang katamtamang kita: mula {{US$|1,026}} hanggang {{US$|3,995}} noong 2018 * Bansang may mataas na katamtamang kita: mula {{US$|3,996}} hanggang {{US$|12,375}} noong 2018 * Bansang may malaking kita: mula {{US$|12,376}} o mas mataas noong 2018 Hinahati ng Bangkong Pandaigdig ang mga bansa batay sa rehiyon: Silangang Asya at Pasipiko, Europa at Gitnang Asya, Latin Amerika at Karibe, Gitnang Silangan at Hilagang Aprika, Hilagang Amerika, Timog Asya, at Subsaharang Aprika. Hinahati rin nito ang mga bansa batay sa kanilang mga patakaran ng operasyon: yaong mga kabilang sa [[Pandaigdigang Asosasyon ng Pagpapaunlad]] (IDA), [[Pandaigdigang Bangko para sa Rekonstruksiyon at Pagpapaunlad]] (IBRD), at mga bansang {{Lang|en|Blend|italic=no}}.<ref name="World Bank Data Help Desk 2022 x420" /> == Tingnan din == * [[Bansa (panlipunan)]] * [[Mikronasyon]] * [[Pagkamakabansa]] * [[Pagkamakabayan]] * [[Talaan ng mga bansa]] * [[Tala ng mga bansa ayon sa GDP (PPP) bawat kapita|Talaan ng mga bansa ayon sa GDP (PPP) bawat kapita]] * [[Talaan ng mga bansa ayon sa kapal ng populasyon]] * [[Talaan ng mga bansa ayon sa populasyon]] * [[Talaan ng mga kabansaan]] == Talababa == {{Notelist}} ==Sanggunian== {{reflist}} == Link sa labas == * [https://web.archive.org/web/20260116040301/https://www.cia.gov/the-world-factbook/ The CIA World Factbook] (sa wikang Ingles) * [http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/ Country Studies] ng [[Aklatan ng Kapulungan ng Estados Unidos]] (sa wikang Ingles) * [http://unstats.un.org/unsd/ United Nations statistics division] (sa wikang Ingles) [[Kategorya:Mga bansa| ]] [[Kategorya:Heograpiyang pantao]] [[Kategorya:Politika]] [[frp:Payis (L)]] 438z1mlfh6uxejh7bhkfdmz4opwu5uz 0 41284 2221305 2215617 2026-08-22T02:27:09Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221305 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |name = Maize |image = Koeh-283.jpg |image_caption = Kabilang ang mga [[bulaklak]] na lalaki at babae |image_alt = Ilustrasyong pambotanik na pinapakita ang mga bulaklak na lalaki at babae |genus = Zea (plant) |species = mays |status = LC |status_system = IUCN3.1 |status_ref = <ref>{{cite journal |last1=Contreras |first1=A. |last2=Ruíz Corral |first2=J. A. |last3=Menjívar |first3=J. |last4=Aragón Cuevas |first4=F. |last5=González Ledesma |first5=M. |last6=Sánchez |first6=J. J. |date=2019 |title=Zea mays |journal=The IUCN Red List of Threatened Species 2019: E.T77726273A77726310 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-2.RLTS.T77726273A77726310.en |doi-access=free|language=en }}</ref> |authority = [[Carl Linnaeus|L.]] }} Ang '''mais''' ('''''Zea mays''''') ay isang mataas na matabang [[Poaceae|damo]] na nagbubunga ng [[Angkak|butil na angkak]]. Dinomestikado ito ng mga katutubo sa timog [[Mehiko]] noong mga 9,000 taon na ang nakalilipas mula sa ligaw na teosinte. Itinanim ito ng mga [[katutubong Amerikano]] kasama ang priholes at [[kalabasa]] sa polikulturang Tatlong Magkakapatid na Babae. Nagdudulot ang madahong tangkay ng halaman ng mga lalaking pamumukadkad o palawit na nakakalikha ng [[Bulo (bulaklak)|bulo]], at mga babaeng pamumukadkad na tinatawag na tainga. Ang mga tainga ay nagbubunga ng butil, na kilala bilang ubod (o ''kernel'') o [[Buto ng halaman|buto]]. Sa modernong komersyal na mga bariyedad, karaniwang ang mga ito na [[dilaw]] o [[puti]]; maaaring maraming mga kulay ang iba pang mga bariyedad. Umaasa ang mais sa mga tao para sa pagpaparami nito. Mula sa [[Palitang Kolumbiyano]], ito ang naging [[pangunahing pagkain]] sa maraming bahagi ng mundo, na nahigitan ng mais ang kabuuang produksyon ng [[trigo]] at [[Palay|bigas]]. Karamihan ginagamit ang mais para sa pakain sa hayop, maging bilang butil o bilang buong halaman, na maaaring itali o gawing mas malasang ensilahe. Tinatawag na matamis na mais ang mga uri ng mais na mayaman sa asukal na itinatanim para kainin ng tao, habang ginagamit ang mga uri ng mais pambukid bilang pakain sa hayop, para gawin tulad ng giniling na mais (o ''cornmeal'') o masa ng mais, gawgaw na mais, sirup na mais, dinidiin para maging mantika na mais, bilang mga [[Inuming nakakalasing|inuming nakalalasing]] tulad ng wisking ''bourbon'', at bilang mga kemikal na panggatong kabilang ang etanol at iba pang mga ''biofuel''. == Mga pangalan == Hinango ang pangalang ''mais'' o ''maize'' sa anyong [[Kastila]] na {{Lang|es|maíz}} ng Taíno na {{Lang|tnq|mahis}}.<ref>{{Cite OED|maize, n. (and adj.)}}</ref> Ginamit ng [[Botanika|botanikong]] [[Suweko]] na si [[Carl Linnaeus]] ang karaniwang pangalan ng ''maize'' bilang epitetong espesye sa ''Zea mays''.<ref name="Ranum">{{Cite journal |last=Ranum |first=Peter |last2=Peña-Rosas |first2=Juan Pablo |last3=Garcia-Casal |first3=Maria Nieves |date=Abril 2014 |title=Global maize production, utilization, and consumption |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |language=en |volume=1312 |issue=1 |pages=105–112 |bibcode=2014NYASA1312..105R |doi=10.1111/nyas.12396 |pmid=24650320 |doi-access=free}}</ref> Mas ninanais ang pangalang ''Maize'' sa pormal, siyentipiko, at internasyonal na paggamit bilang karaniwang pangalan dahil partikular itong tumutukoy sa isang butil na ito, hindi tulad ng ibang tawag, na may kumplikadong iba't ibang kahulugan na nag-iiba depende sa konteksto at heyograpikong rehiyon.<ref name="Ensminger">{{Cite book |last=Ensminger |first=Audrey H. |title=Foods and Nutrition Encyclopedia, 2nd ed. |publisher=CRC Press |year=1994 |isbn=978-0-8493-8980-1 |page=[{{google books |plainurl=y |id=XMA9gYIj-C4C|page=479}} 479] |language=en |quote=The word "maize" is preferred in international usage because in many countries the term "corn", the name by which the plant is known in the United States, is synonymous with the leading cereal grain; thus, in England "corn" refers to wheat, and in Scotland and Ireland it refers to oats.}}</ref> Karamihan sa mga bansa ay pangunahing gumagamit ng terminong ''maize'', at sa [[Wikang Ingles|Ingles]], tinatawag itong ''corn'' na pangunahing ginagamit sa [[Estados Unidos]] at ilang iba pang mga bansang nagsasalita ng Ingles.<ref name="OxfordEncyclopedia">{{Cite book |last=McLellan Plaisted |first=Susan |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780199734962.001.0001/acref-9780199734962-e-0218 |title=The Oxford Encyclopedia of Food and Drink in America |date=2013 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199739226 |editor-last=Smith |editor-first=Andrew |edition=Ikalawa |location=New York |language=en |chapter=Corn |quote=The use of the word "corn" for what is termed "maize" by most other countries is peculiar to the United States. Europeans who were accustomed to the names "wheat corn", "barley corn", and "rye corn" for other small-seeded cereal grains referred to the unique American grain maize as "Indian corn." The term was shortened to just "corn", which has become the American word for the plant of American genesis. |access-date=15 Pebrero 2023}}</ref><ref name="Espinoza 2015">{{Cite web |last=Espinoza |first=Mauricio |date=Abril 1, 2015 |title='All Corn Is the Same,' and Other Foolishness about America's King of Crops |url=https://cfaes.osu.edu/news/articles/‘all-corn-is-the-same’-and-other-foolishness-about-america’s-king-crops |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201203073514/https://cfaes.osu.edu/news/articles/‘all-corn-is-the-same’-and-other-foolishness-about-america’s-king-crops |archive-date=Disyembre 3, 2020 |access-date=21 Setyembre 2022 |publisher=Ohio State University: College of Food, Agricultural, and Environmental Sciences |language=en}}</ref> Sa mga bansang Ingles pangunahing gumagamit ng terminong ''maize'', ang salitang "''corn''" ay maaaring tumukoy sa anumang pananim na [[angkak]], na nag-iiba depende sa [[heograpiya]] na may lokal na [[pangunahing pagkain]],<ref name="OED_corn">{{Cite OED|corn, n.1}}</ref> tulad ng [[trigo]] sa [[Inglatera]] at [[abena]] sa [[Eskosya]] at [[Irlandes]].<ref name="Ensminger" /> Ang paggamit ng ''corn'' para sa ''maize'' ay nagsimula bilang isang pagpapaikli ng "''Indian corn''" noong ika-18 dantaon sa [[Hilagang Amerika]].<ref name="Mencken">{{Cite book |last=Mencken |first=H. L. |title=The American language : an inquiry into the development of English in the United States |url=https://archive.org/details/americanlanguage0000menc_j3c1 |date=1984 |publisher=Alfred A. Knopf |isbn=0394400755 |edition=Ika-4 |location=New York |page=[https://archive.org/details/americanlanguage0000menc_j3c1/page/122 122] |language=en |quote=Corn, in orthodox English, means grain for human consumption, especially wheat, e.g., the Corn Laws. The earliest settlers, following this usage, gave the name of Indian corn to what the Spaniards, following the Indians themselves, had called maiz. . . . But gradually the adjective fell off, and by the middle of the Eighteenth Century maize was simply called corn and grains in general were called breadstuffs. Thomas Hutchinson, discoursing to George III in 1774, used corn in this restricted sense speaking of "rye and corn mixed." "What corn?" asked George. "Indian corn," explained Hutchinson, "or as it is called in authors, maize."}}</ref> Sa [[Wikang Tagalog|Tagalog]], tinatawag itong "mais" na hango sa Kastilang "''maiz''", at binabaybay ng ganito alinsunod sa [[Palabaybayan ng Filipino|ortograpiyang Filipino]]. Itinuturing ng mga internasyonal na grupo tulad ng ''Center for Agriculture at Bioscience International'' (Sentro para sa Agrikultura at Internasyunal na Biyosiyensa) ang mais na karaniwang pangalan.<ref>{{Cite web |title=''Zea mays'' (maize) |url=https://www.cabi.org/isc/datasheet/57417 |access-date=16 Setyembre 2022 |publisher=CABI |language=en}}</ref> Ginagamit ang salitang ''maize'' ng [[Organisasyon ng Pagkain at Agrikultura|FAO]] ng [[Mga Nagkakaisang Bansa]],<ref>{{Cite web |title=Maize |url=https://www.fao.org/land-water/databases-and-software/crop-information/maize/en/ |access-date=16 September 2022 |publisher=FAO |language=en |archive-date=16 Septiyembre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220916024937/https://www.fao.org/land-water/databases-and-software/crop-information/maize/en/ |url-status=dead }}</ref> at sa mga pangalan ng ''International Maize and Wheat Improvement Center'' (Sentrong Pandaigdigan sa Pagpapabuti ng Mais at Trigo) ng [[Mehiko]], ang ''Indian Institute of Maize Research'' (Institutong Indiyano ng Pananaliksik ng Mais), <ref>{{Cite web |title=Overview – ICAR-Indian Institute of Maize Research |url=https://iimr.icar.gov.in/overview/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005162737/https://iimr.icar.gov.in/overview/ |archive-date=2022-10-05 |access-date=2022-09-16 |language=en}}</ref> ang ''Maize Association of Australia'' (Asosasyon ng Mais ng [[Australya]]),<ref>{{Cite web |title=Maize Association - Maize Association Australia |url=https://www.maizeaustralia.com.au/ |access-date=16 Setyembre 2022 |language=en}}</ref> ang ''National Maize Association of Nigeria'' (Pambansang Samahan ng Mais ng [[Nigeria]]),<ref>{{Cite web |title=The Maize Association of Nigeria honors IITA for supporting the nation's agriculture |url=https://www.iita.org/news-item/the-maize-association-of-nigeria-honors-iita-for-supporting-the-nations-agriculture/ |access-date=16 Setyembre 2022 |publisher=International Institute of Tropical Agriculture |language=en}}</ref> ang ''National Maize Association of Ghana'' (Pambansang Samahan ng Mais ng [[Ghana]]),<ref>{{Cite web |date=18 March 2016 |title=SARD-SC Maize component supports the launch of the Ghana Maize Association |url=http://bulletin.iita.org/sard-sc-maize-component-supports-the-launch-of-the-ghana-maize-association/ |access-date=10 Marso 2024 |publisher=International Institute of Tropical Agriculture |language=en |archive-date=10 Marso 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310141545/http://bulletin.iita.org/sard-sc-maize-component-supports-the-launch-of-the-ghana-maize-association/ |url-status=dead }}</ref> ang ''Maize Trust of South Africa'' (Tiwalang Mais ng [[Timog Aprika]]),<ref>{{Cite web |last=Du Plessis |first=Leon |title=THE MAIZE TRUST: Custodian of the maize industry |url=https://www.grainsa.co.za/the-maize-trust:-custodian-of-the-maize-industry |access-date=10 Marso 2024 |publisher=Grain SA |language=en}}</ref> at ang ''Zimbabwe Seed Maize Association'' (Asosasyong Punlang Mais ng [[Zimbabwe]]).<ref name="Rusike Donovan 1995">{{Cite journal |last=Rusike |first=Joseph |last2=Donovan |first2=Philip A |date=1995 |title=The maize seed industry in Zimbabwe |journal=Development Southern Africa |language=en |volume=12 |issue=2 |pages=189–196 |doi=10.1080/03768359508439804 |issn=0376-835X}}</ref> == Istraktura at pisyolohiya == [[Talaksan:Maize_plant_diagram,_large_labels.svg|alt=Mga bahagi ng halamang mais sa Ingles|right|frameless]] Ang mais ay isang mataas damong taunan na may iisang tangkay, mula sa {{Convert|1.2|m|ft|0}} hanggang {{Convert|4|m|ft|0}} ang taas.<ref name="Solaimalai Anantharaju 2020 ch.6" /> Umusbong ang mahabang makitid na dahon mula sa mga alimpuso o buko, salit-salitan sa magkabilang panig sa tangkay.<ref name="Solaimalai Anantharaju 2020 ch.6" /> Monoiko ang mais, na may hiwalay na lalaki at babaeng bulaklak sa iisang halaman.<ref name="Solaimalai Anantharaju 2020 ch.6" /> Nasa tuktok ng tangkay ang lambo, isang pamumukadkad ng mga lalaking bulaklak; naglalabas ang kanilang mga anter ng polen, na ikinakalat ng hangin.<ref name="Solaimalai Anantharaju 2020 ch.6" /> Tulad ng ibang polen, isa itong alerheno, subalit nahuhulog karamihan sa loob ng ilang metro ng lambo at pangkalahatng limitado ang panganib sa mga manggagawang nasa [[bukid]].<ref>{{Cite journal |last=Oldenburg |first=Marcus |last2=Petersen |first2=Arnd |last3=Baur |first3=Xaver |date=2011 |title=Maize pollen is an important allergen in occupationally exposed workers |journal=Journal of Occupational Medicine and Toxicology |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=32 |doi=10.1186/1745-6673-6-32 |pmc=3269392 |pmid=22165847 |doi-access=free}}</ref> Unang nakikita ang babaeng pamumukadkad, doon sa pababa sa tangkay mula sa lambo, bilang isang sutla, isang bigkis ng malambot na buhok na malatubo, isa para sa karpelo sa bawat babaeng bulaklak, na nagiging ''kernel'' o butil (madalas na tinatawag na buto. Sa [[botanika]], tulad sa lahat ng damo, isa itong [[Bungang-kahoy|prutas]], na pinagsama sa balat ng binhi upang bumuo ng isang kariyopside<ref>{{Cite web |title=Caryopsis |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/caryopsis |access-date=Enero 9, 2024 |publisher=Merriam Webster |language=en}}</ref>) kapag nakaroon ng [[polinisasyon]] ito.<ref name="Solaimalai Anantharaju 2020 ch.6" /> Ang isang buong babaeng pamumukadkad ay nabubuo sa isang tainga o busal ng mais, na nababalot ng maraming madahong patong o mga talukap.<ref name="Solaimalai Anantharaju 2020 ch.6">{{Cite book |last=Solaimalai |first=A. |title=Maize Crop: Improvement, Production, Protection and Post Harvest Technology |last2=Anantharaju |first2=P. |last3=Irulandi |first3=S. |last4=Theradimani |first4=M. |date=2020-05-10 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-000-17695-7 |language=en |chapter=6. Growth and Development Stages |chapter-url=https://books.google.com/books?id=T7XjDwAAQBAJ&pg=PT60}}</ref> Ang dahong tainga ay ang dahon na pinakamalapit na nauugnay sa isang partikular na tumutubong tainga. Nag-aambag ang dahon na ito at ang nasa itaas nito ng mahigit tatlong sangkapat ng [[karbohidrato]] ([[gawgaw]]) na pumupuno sa butil.<ref name="USA-IA-ext-fung">{{Cite web |title=Before applying fungicides to corn: Stop! Look! Consider! |url=http://crops.extension.iastate.edu/encyclopedia/applying-fungicides-corn-stop-look-consider |access-date=2021-07-24 |website=Integrated Crop Management |publisher=Iowa State University Extension |language=en}}</ref> Ang mga butil ay karaniwang [[dilaw]] o [[puti]] sa mga modernong uri; kabilang sa ibang kulay ng ibang uri ang [[Narangha (kulay)|kahel]], [[pula]], [[kayumanggi]], [[bughaw]], [[lila]], o [[itim]] na butil. Nakaayos ang mga ito sa 8 hanggang 32 na hanay sa paligid ng busal; maaaring magkaroon ng hanggang 1200 butil sa isang malaking busal.<ref name="Davidson 2014">{{Cite book |last=Davidson |first=Alan |title=The Oxford Companion to Food |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000davi_w2w6 |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-967733-7 |edition=Ika-3 |pages=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000davi_w2w6/page/484 484]–486 |language=en |chapter=Maize}}</ref> Nakuha ng mais ang kulay dilaw mula sa mga karatenoide; nagkakaroon ng mga pulang mais dahil sa antosiyanina at plobapeno; at nagiging kahel at [[luntian]] ang ibang uri dahil maaaring mayroon itong mga kumbinasyon ng mga pigmento na ito.<ref name="Chatham Paulsmeyer Juvik 2019">{{Cite journal |last=Chatham |first=Laura A. |last2=Paulsmeyer |first2=Michael |last3=Juvik |first3=John A. |date=2019 |title=Prospects for economical natural colorants: insights from maize |journal=Theoretical and Applied Genetics |language=en |volume=132 |issue=11 |pages=2927–2946, and Figure 1 |doi=10.1007/s00122-019-03414-0 |pmid=31451836}}</ref> == Pinagmulan == === Panlabas na pilohenya === Ang [[Genus|henero]] ng mais na ''Zea'' ay medyo malapit na may kaugnayan sa sa sorgo, parehong nasa kladong PACMAD ng mga damo sa [[Lumang Mundo]], at mas malayo sa [[Palay|bigas]] at [[trigo]], na nasa iba pang pangunahing grupo ng mga damo, ang kladong BOP. Malapit ito na nauugnay sa ''Tripsacum'', na ''gamagrass'' o damong gama.<ref name="Gaut Le Thierry dEnnequin Peek Sawkins 2000">{{Cite journal |last=Gaut |first=Brandon S. |last2=Le Thierry d'Ennequin |first2=Maud |last3=Peek |first3=Andrew S. |last4=Sawkins |first4=Mark C. |date=2000-06-20 |title=Maize as a model for the evolution of plant nuclear genomes |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2000-06-20_97_13/page/7008 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=97 |issue=13 |pages=7008–7015 |bibcode=2000PNAS...97.7008G |doi=10.1073/pnas.97.13.7008 |pmc=34377 |pmid=10860964 |doi-access=free}}</ref>{{Clade|{{clade |label1= Kladong BOP |1={{clade |1={{clade |1=iba't ibang damo, hal. ''fescue'', ''ryegrass'' |2={{clade |1=''[[Hordeum]]'' (sebada) |2=''[[Triticum]]'' (trigo) }} }} |2=''[[Oryza]]'' (bigas) }} |label2= Kladong PACMAD |2={{clade |1=''[[Pennisetum]]'' (''fountaingrasses'') |2={{clade |1=''[[Sorghum]]'' (sorgo) |2={{clade |1=''[[Tripsacum]]'' (''gamagrass'') |label2=''Zea'' |2={{clade |1='''''Zea mays''''' (maize o mais) |2=ibang espesyeng ''Zea'' (mga teosinte) }} }} }} }} }}|style=font-size:100%;line-height:100%|label1=(Bahagi ng [[Poaceae]])}} == Produksyon == {{Infobox agricultural production |year = 2020 |plant = mais |country1 = {{USA}} |amount1 =360.3 |country2 ={{CHN}} |amount2 =260.7 |country3 ={{BRA}} |amount3 =104.0 |country4 ={{ARG}} |amount4 =58.4 |country5 ={{UKR}} |amount5 =30.3 |country6 ={{IND}} |amount6 =30.2 |country7 ={{MEX}} |amount7 =27.4 |country8 ={{IDN}} |amount8 =22.5 |country9 ={{ZAF}} |amount9 =15.3 |country10 ={{RUS}} |amount10 =13.9 |world =1162.4 |source = [[FAOSTAT]]<ref>{{cite web |title=Maize production in 2017, Crops/Regions/Production Quantity from pick lists |url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC |publisher=United Nations, Food and Agriculture Organization, Statistics Division (FAOSTAT) |date=2018 |access-date=15 March 2020}}</ref><ref name="fao.org"/> }} Ang mais ay malawakang nililinang sa buong mundo, at mas malaking bigat ng mais ang nagagawa bawat taon kaysa sa anumang iba pang butil.<ref name="global">{{Cite web |last=International Grains Council (international organization) |year=2013 |title=International Grains Council Market Report 28 November 2013 |url=http://www.igc.int/downloads/gmrsummary/gmrsumme.pdf |language=en}}</ref> Noong 2020, ang kabuuang produksyon ng mundo ay 1.16 bilyong tonelada, pinangunahan ng Estados Unidos na may 31.0% ng kabuuan (tingnan ang talahanayan). Nakakagawa ang Tsina ng 22.4% sa kabuuang pandaigdig.<ref name="fao.org">{{Cite web |title=FAOSTAT |url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC |publisher=FAO |language=en}}</ref> ==Mga peste== Maraming mga [[peste]] ang nakakaapekto sa paglago ng mais, kabilang ang mga [[inbertebrado]], damo, at pataheno.<ref>{{cite web |title=Corn Pests |url=https://extension.usu.edu/pests/ipm/notes_ag/veg-list-corn |publisher=Utah State University|language=en |access-date=11 Enero 2024}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Mueller |editor1-first=Daren |editor2-last=Pope |editor2-first=Rich |title=Corn Field Guide |date=2009 |publisher=Iowa State University Extension |url=https://crops.extension.iastate.edu/files/icm/corn-field-guide.pdf |access-date=11 Enero 2024 |language=en |archive-date=11 Enero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240111163925/https://crops.extension.iastate.edu/files/icm/corn-field-guide.pdf |url-status=dead }}</ref> Madaling kapitan ang mais ng maraming [[sakit]] sa [[halaman]] dulot ng mikotiko, [[bakterya]], at [[bayrus]]. Kabilang sa mga may kahalagang ekonomiko ang mga sakit sa dahon, mga ''smut'' tulad ng ''corn smut'' (o sakit dulot ng isang uri ng mikotiko o ''fungus''), mga bulok na tainga at mga bulok na tangkay.<ref>{{cite web |title=Diseases and Disorders of Corn |url=https://www.gov.mb.ca/agriculture/crops/crop-management/grain-corn/corn-diseases-and-disorders.html |publisher=[[Manitoba|Province of Manitoba]] - Agriculture |access-date=11 Enero 2024|language=en}}</ref> Winawasak ng ''northern corn leaf blight'' (o pagkalanta ng dahon ng mais ng hilaga) ang mais sa buong sakop nito, habang suliranin ang ''banded leaf and sheath blight'' (o dahong nakabanda at pagkalanta ng upak) sa [[Asya]].<ref>{{cite web |last1=Wise |first1=Kiersten |title=Diseasees of Corn: Northern Corn Leaf Blight |url=http://www.extension.purdue.edu/extmedia/BP/BP-84-W.pdf |access-date=11 Enero 2024 |publisher=Purdue University |language=en}}</ref><ref name="Juroszek von Tiedemann 2013">{{cite journal |last1=Juroszek |first1=Peter |last2=von Tiedemann |first2=Andreas |title=Climatic changes and the potential future importance of maize diseases: a short review |journal=Journal of Plant Diseases and Protection |date=2013 |volume=120 |issue=2 |pages=49–56 |doi=10.1007/BF03356454 |s2cid=87234896 |url=https://www.researchgate.net/publication/295797868|language=en}}</ref> ==Mga gamit== Ang mais at ''cornmeal'' (giniling na pinatuyong mais) ay bumubuo ng isang [[pangunahing pagkain]] sa maraming rehiyon sa mundo.<ref name="Davidson 2014"/> Ginagamit ang mais upang makagawa ng [[gawgaw]] na sangkap sa [[pagkain]].<ref>{{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/cornstarch |title=Cornstarch |publisher=Merriam-Webster |access-date=2016-05-14 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081317/http://www.merriam-webster.com/dictionary/cornstarch |archive-date=2016-03-04 }}</ref> Maaring idekomposisyon at lagyan ng [[ensima]] ang mais upang makagawa ng sirup ng mais na mataas ang [[pruktosa]], isang pampatamis.<ref>{{cite web |url=http://www.aaf-eu.org/factsheet-on-glucose-fructose-syrups-and-isoglucose/ |title=Factsheet on Glucose Fructose Syrups and Isoglucose |author=European Starch Association |date=10 Hunyo 2013 |language=en |access-date=29 Mayo 2024 |archive-date=3 Hunyo 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140603234139/http://www.aaf-eu.org/factsheet-on-glucose-fructose-syrups-and-isoglucose/ |url-status=dead }}</ref> Maaring paasimin at gawing dalisay ang mais upang makagawa ng wisking ''Bourbon''.<ref name=bstreet>Kiniry, Laura. "[http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/where-bourbon-really-got-its-name-and-more-tips-on-americas-native-spirit-145879/?no-ist Where Bourbon Really Got Its Name and More Tips on America's Native Spirit]". ''Smithsonian.com''. Hunyo 13, 2013. (sa Ingles)</ref> Kinukuha ang mantika ng mais mula sa hermen ng butil.<ref name="corn dot org">Corn Refiners Association. [http://www.corn.org/wp-content/uploads/2009/12/CornOil.pdf Corn Oil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412091052/https://corn.org/wp-content/uploads/2009/12/CornOil.pdf |date=2019-04-12 |}} (sa Ingles) Ika-5 edisyon. 2006</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist|30em}} [[Kategorya:Pangunahing pagkain]] idmtbxctxt2kywfjl36mnzoz6lrrpne 0 42428 2221263 2212745 2026-08-21T23:44:27Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221263 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates}}{{Biological classification|description=Hirarkiya ng walong pangunahing ranggo sa taksonomiya. Maaaring maglaman ng higit sa isang espesye ang isang [[henus]]. Hindi ipinapakita rito ang mga menor na ranggo. Pindutin ang alinman sa mga pangalan upang tumungo sa artikulo nito dito sa Wikipedia.}}<!-- Panatilihin ang paggamit sa tuldik aa unang banggit ng paksa. --> Sa pinakakaraniwang kahulugan, '''espésye''' ang tawag sa pinakamalaking grupo ng mga [[organismo]] kung saan ang alinman sa dalawang indibiduwal nito ay maaaring magkaroon ng anak na kaya ring manganak, madalas sa paraang [[Reproduksiyong seksuwal|seksuwal]]. Ito ang pangunahing yunit ng [[Taksonomiya|klasipikasyon]] at ng [[taksonomikal na pagranggo]] sa isang organismo, gayundin bilang isang yunit ng [[Biyodibersidad|biodibersidad]]. Bukod sa kahulugang ito, maaari ring igrupo ang mga espesye batay sa kanilang [[karyotipo]], [[DNA|sekuwensiya ng DNA]], [[Morpolohiya (biolohiya)|morpolohiya]], pag-uugali, o ''[[Niche (biolohiya)|niche]]''. Ayon sa mga modernong pagtataya, nasa 8 hanggang 8.7 milyon ang kabuuang dami ng espesye ng [[eukaryota]], kung saan nasa 14% pa lamang ang napapangalanan ayon sa isang pagtataya noong 2011.<ref name="PLOS_2011">{{Cite journal |last1=Mora |first1=Camilo |last2=Tittensor |first2=Derek P. |last3=Adl |first3=Sina |last4=Simpson |first4=Alastair G. B. |last5=Worm |first5=Boris |date=2011-08-23 |title=How Many Species Are There on Earth and in the Ocean? |trans-title=Gaano Karaming Espesye ang Meron sa Kalupaan at sa Karagatan? |url= |journal=PLOS Biology |language=en |volume=9 |issue=8 |pages=e1001127 |doi=10.1371/journal.pbio.1001127 |pmc=3160336 |pmid=21886479 |doi-access=free}}</ref> Taglay ng bawat espesye, maliban sa mga [[birus]], ang pangalang may dalawang bahagi, kilala sa tawag na [[Pagpapangalang binomial|pangalang binomial]] o sa karaniwang diskurso, siyentipikong pangalan. Sa sistemang ito, tumutukoy sa [[henus]] ang unang bahagi ng pangalan at sa partikular na pangalan naman nito sa ikalawang bahagi. Halimbawa, ang [[haribon]] ay may siyentipikong pangalan na ''Pithecophaga jefferyi'', kung saan ''Pithecophaga'' ang henus nito at ''jefferyi'' ang partikular na pangalan. Bagamat itinuturing na sapat na ang mga kahulugan para sa espesye, nagiging komplikado ito kung isasama ang ibang mga katangian. Halimbawa, malabo ang hangganan ng pagiging espesye pagdating sa usapan ng mga [[Hibrido|hybrid]], gayundin sa mga [[species complex]] na nagtataglay ng maraming [[mikroespesye]] o di kaya'y mga [[espesyeng singsing]]. Lalo pa itong nagiging komplikado sa mga organismong [[Reproduksiyong aseksuwal|aseksuwal]] kung magparami. Gayunpaman, nananatili pa rin itong isang mahalagang yunit para sa mga siyentipiko at konserbasiyonista sa pag-uuri sa mga organismo at sa pag-aaral sa [[Biyospero|buhay]]. Dahil sa [[likas na pagpili]], nagiging hiwalay na espesye kalaunan ang mga sumunod na henerasyon ng isang espesye; sa kontekstong ito, tinatawag ang mga ito bilang mga [[kronoespesye]]. Bago ang ika-18 siglo, itinuturing na parang isang hirarkiya ng mga tiyak na kategorya ang pag-uuri sa lahat ng buhay. Pagsapit ng ika-19 na siglo, napag-alaman ng mga siyentipiko na dahil sa [[ebolusyon]], nagbabago ang mga espesye. Ipinakilala ni [[Charles Darwin]] ang konsepto ng likas na pagpili, na maaaring magbigay-daan sa pag-usbong ng bagong espesye. [[Modernong ebolusyonaryong sintesis|Lalo pa lumawak]] ang pag-unawa ng mga siyentipiko dahil sa mga pag-abante sa [[henetika]] at [[ekolohiya]] sa sumunod na siglo. Nagkakaiba ang mga [[Hene (biyolohiya)|hene]] dahil sa [[mutasyon]] at [[Rekombinasyon (biolohiya)|rekombinasyon]] sa paglipas ng panahon, at naipapasa rin minsan ang mga hene sa pamamagitan ng [[Horisontal na paglipat ng gene|horizontal gene transfer]]. Dahil gumagalaw ang mga organismo patungo sa iba't-ibang lugar, minsan ay nahihiwalay ang isang bahagi ng populasyon sa pinakagrupo, na humahantong sa pagkakaroon ng bagong subespesye o di kaya'y espesye bunsod ng mga presyur sa kapaligiran, sa prosesong tinatawag na [[genetic drift]]. Maaaring magkaroon din ng bagong espesye mula sa mga hybrid, gayundin sa pagkakaroon ng maraming [[kromosoma]] ([[polyploidy]]), at maaari din silang [[Pagkalipol|maubos]] dahil sa samu't saring mga dahilan. Natatangi ang katayuan ng mga [[birus]] dahil sa pagiging buhay at patay nito depende sa mutasyon at likas na pagpili, kaya itinuturing sila bilang mga [[kwasiespesye]]. == Kahulugan == Maraming kahulugan ang ibinigay ng mga [[Biyolohiya|biolohista]] at [[Taksonomiya|taksonomista]] para sa espesye, simula sa [[Morpolohiya (biolohiya)|morpolohiya]] hanggang sa [[henetika]]. Dahil sa limitasyon ng pag-aaral noon, tanging nagbabase lamang si [[Carl Linnaeus|Linnaeus]] at iba pang mga siyentipiko sa kung ano ang nakikitang nila; tinatawag na ngayon ito bilang pagsusuring tipolohikal o morpolohikal. Ipinagpapalagay ni [[Ernst Mayr|Enrst Mayr]] ang reproduktibong paghihiwalay para sa hangganan ng mga espesye, ngunit mahirap o hayagang imposibleng makumpirma ang teoryang ito sa mga espesyeng nasa iba't-ibang panig ng mundo at sa paglipas ng panahon.<ref>{{cite journal |last1=Mallet |first1=James |date=1995 |title=A species definition for the modern synthesis |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-ecology-evolution_1995_10_7/page/294 |trans-title=Kahulugan ng espesye para sa modernong sintesis |journal=Trends in Ecology & Evolution |language=en |volume=10 |issue=7 |pages=294–299 |bibcode=1995TEcoE..10..294M |doi=10.1016/0169-5347(95)90031-4 |pmid=21237047}}</ref> Sinubukan ng mga sumunod na siyentipiko na pagtibayin pa nang husto ang kahulugan ni Meyr sa pamamagitan ng pagpapakilala sa mga karagdagang konsepto sa saklaw ng katagang "espesye".<ref>{{cite journal |last1=Masters |first1=J. C. |last2=Spencer |first2=H. G. |date=1989 |title=Why We Need a New Genetic Species Concept |trans-title=Bakit Natin Kailangan ng Bagong Konsepto ng Espesyeng Henetiko |journal=Systematic Zoology |language=en |volume=38 |issue=3 |pages=270–279 |doi=10.2307/2992287 |jstor=2992287}}</ref> Tinatayang nasa 24 hanggang 26 na konsepto ang meron para sa kahulugan ng espesye,<ref name="Claridge1997">{{cite book |last1=Mayden |first1=R. L. |url=https://books.google.com.ph/books/about/Species.html?id=5v331V4Gw5gC&redir_esc=y |title=Species: The Units of Biodiversity |date=1997 |publisher=Springer |isbn=9780412631207 |editor1-last=Claridge |editor1-first=M. F. |series=Systematics Association |volume=54 |language=en |trans-title=Espesye: Ang Mga Yunit ng Biodibersidad |chapter=A hierarchy of species concepts: the denouement of the species problem |trans-chapter=Isang hirarkiya ng mga konsepto ng espesye: ang sagot sa problema ng espesye |editor2-last=Dawah |editor2-first=H. A. |editor3-last=Wilson |editor3-first=M. R. |via=Google Books}}</ref><ref name="Zelnio">{{cite web |last=Zelnio |first=Kevin |date=20 April 2012 |title=Species Concepts |trans-title=Mga Konsepto ng Espesye |url=https://www.scientificamerican.com/blog/evo-eco-lab/species-concepts/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170314154734/https://blogs.scientificamerican.com/evo-eco-lab/species-concepts/ |archive-date=14 March 2017 |access-date=26 Agosto 2025 |publisher=Scientific American |language=en |df=}}</ref> na mahahati sa mga kategoryang tulad ng paraan ng reproduksiyon, niche ng kapaligiran, ebolusyon, henetika, morpolohiya, at taksonomiya.{{sfn|Zachos|2016|p=79}} === Biolohikal na konsepto === [[File:Ernst_Mayr_PLoS.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ernst_Mayr_PLoS.jpg|thumb|Ipinakilala ni [[Ernst Mayr]] ang konsepto ng biolohikal na espesye noong 1942, ang pinakaginagamit na kahulugan ng espesye.]] Pinakaginagamit na kahulugan ng espesye ang kahulugang iminungkahi ni [[Ernst Mayr]] noong 1942, na kilala na ngayon sa tawag na ''konsepto ng biolohikal na espesye''. Ayon sa kanya:<ref name="Queiroz">{{cite journal |last=de Queiroz |first=K. |year=2005 |title=Ernst Mayr and the modern concept of species |trans-title=Si Ernst Mayr at ang modernong konsepto ng espesye |journal=PNAS |language=en |volume=102 |issue=Supplement 1 |pages=6600–6607 |bibcode=2005PNAS..102.6600D |doi=10.1073/pnas.0502030102 |pmc=1131873 |pmid=15851674 |doi-access=free}}</ref> {{Pagbanggit|text=[espesye ang] mga grupo ng mga likas na populasyon na aktuwal o posibleng nakikipagtalik sa isa't-isa, at tanging sa kani-kanila lamang at hindi sa iba.{{efn|Orihinal na sipi: {{lang|en|groups of actually or potentially interbreeding natural populations, which are reproductively isolated from other such groups.}}}}<ref name="Queiroz"/>}} Iminumungkahi ng mga siyentipiko na ang kahulugang ito ay likas na resulta ng epekto ng [[Reproduksiyong seksuwal|seksuwal na reproduksiyon]] sa dinamika ng [[likas na pagpili]].<ref name="Queiroz" /> Kasalukuyang pinagdedebatehan ang eksaktong ibig sabihin ng "posible" sa kahulugan ni Mayr; ipinagpapalagay ng ilan na hinihiwalay nito ang mga hindi karaniwan o artipisyal na pagpapares na nagaganap lamang sa kaptibidad, o di kaya'y mga hayop na kayang makipagpares ngunit hindi madalas na ginagawa sa ilang.<ref name="Queiroz" /> === Tipolohiya at morpolohiya === [[File:Noblest_Flyer_Philippine_Eagle.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Noblest_Flyer_Philippine_Eagle.jpg|thumb|Malalaman agad na [[haribon]] ang isang [[agila]] dahil sa kulay at sa natatanging ayos ng mga balahibo nito.]] Tipolohikal na espesye ang tawag sa pagtutukoy sa mga espesye base sa kanilang ''tipo'', mga pisikal na katangian na nagbubukod sa kanila sa ibang mga espesye, kagaya halimbawa ng kulay ng balahibo o haba ng buntot ng isang [[ibon]].<ref name="Gould 1980">{{cite book |last1=Gould |first1=Stephen Jay |author-link=Stephen Jay Gould |title=The Panda's Thumb |date=1980 |publisher=W.W. Norton & Company |isbn=978-0-393-30023-9 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/pandasthumb000step/page/204 204–213] |language=en |trans-title=Hinlalaki ng Panda |chapter=A Quahog is a Quahog |trans-chapter=Quahog ang Quahog |chapter-url=https://archive.org/details/pandasthumb000step/page/204}}</ref><ref name="Maynard Smith">{{cite book |last=Maynard Smith |first=John |author-link=John Maynard Smith |title=Evolutionary Genetics |url=https://archive.org/details/evolutionarygene0000mayn |date=1989 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-854215-5 |pages=[https://archive.org/details/evolutionarygene0000mayn/page/272 273]–274 |language=en |trans-title=Henetikang Ebolusyonal}}</ref> Ito ang itinuturing na "klasikong" paraan na ginagamit sa taksonomiya simula pa noong panahon ni Linnaeus, bago matuklasan ang ideya ng ebolusyon. Gayunpaman, hindi porket magkaiba ng hitsura ay magkahiwalay na espesye agad: iba-iba ang kulay ng balat ng [[tao]], ngunit lahat sila ay kabilang pa rin sa ''Homo sapiens''. Tinatawag ang mga espesyeng ipinangalan sa ganitong paraan bilang mga ''morpoespesye''.<ref>{{cite journal |last=Ruse |first=Michael |author-link=Michael Ruse |year=1969 |title=Definitions of Species in Biology |url=https://archive.org/details/british-journal-for-the-philosophy-of-science_1969-08_20_2/page/97 |trans-title=Mga Kahulugan ng Espesye sa Biolohiya |journal=The British Journal for the Philosophy of Science |language=en |volume=20 |issue=2 |pages=97–119 |doi=10.1093/bjps/20.2.97 |jstor=686173 |s2cid=121580839}}</ref><ref>{{cite journal |last=Lewin |first=Ralph A. |author-link=Ralph A. Lewin |year=1981 |title=Three Species Concepts |trans-title=Tatlong Konsepto ng Espesye |journal=Taxon |language=en |volume=30 |issue=3 |pages=609–613 |bibcode=1981Taxon..30..609L |doi=10.2307/1219942 |jstor=1219942}}</ref> Noong dekada 1970s, umusbong ang ideya ng isang penetikong espesye, isang baryasyon sa morpolohikal na konsepto na nakabase sa [[penotipo]].<ref>{{harvnb|Claridge|Dawah|Wilson|1997|p=404}}</ref> Nagkakaiba ito sa tradisyonal na konsepto ng morpolohiya dahil sa pagsasama ng isang sukatan sa mga katangiang maikukumpara mula sa samu't saring mga penotipo.<ref>{{cite journal |last=Ghiselin |first=Michael T. |author-link=Michael Ghiselin |year=1974 |title=A Radical Solution to the Species Problem |trans-title=Isang Radikal na Solusyon sa Problema ng Espesye |url=https://philpapers.org/rec/GHIARS |journal=Systematic Biology |language=en |volume=23 |issue=4 |pages=536–544 |doi=10.1093/sysbio/23.4.536}}</ref> === Pagkilala at pagkakatulad === Itinuturing bilang bahagi ng iisang espesye ang mga reproduktibong organismo na nakikilala ang mga kauri nila bilang mga potensyal na pares nila.<ref>{{harvnb|Claridge|Dawah|Wilson|1997|p=408–409}}</ref> Gayunpaman, maaaring magtalik ang dalawang organismo ng magkaibang espesye dahil rito, ngunit hindi pa rin silang masasabing parehong espesye dahil sa kakulangan sa kinakailangang dami ng pagbabago sa [[Hene (biyolohiya)|hene]] ng kanilang [[Hibrido|hibridong]] anak.<ref name="Mallet">{{cite encyclopedia |title=Species, Concepts of |encyclopedia=Encyclopaedia of Ecology and Environmental Management |publisher=Blackwell |url=http://www.ucl.ac.uk/taxome/jim/Sp/species.pdf<!--preprint--> |last=Mallet |first=James |date=28 September 1999 |author-link=James Mallet |editor1-last=Calow |editor1-first=P. |pages=709–711 |language=en |trans-title=Espesye, Mga konsepto ng |isbn=978-0-632-05546-3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161019152621/http://www.ucl.ac.uk/taxome/jim/Sp/species.pdf |archive-date=19 October 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ginagamit ang konseptong ito para sa biosemiotikang kahulugan ng espesye.<ref>{{cite journal |last=Kull |first=Kalevi |author-link=Kalevi Kull |date=2016 |title=The biosemiotic concept of the species |trans-title=Ang biosemiotikong konsepto ng espesye |url=https://www.academia.edu/23574109 |url-status=live |journal=Biosemiotics |language=en |volume=9 |pages=61–71 |doi=10.1007/s12304-016-9259-2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180207144820/http://www.academia.edu/23574109/The_Biosemiotic_Concept_of_the_Species |archive-date=7 February 2018 |s2cid=18470078 |df=dmy-all}}</ref> === Mikrobiolohiya === ==== Isahang lokus (pagba-barcode) ==== Sa [[mikrobiolohiya]], malayang nakakagalaw sa iba't-ibang espesye ng [[bakterya]] ang mga [[hene]]; ipinagpapalagay na ito ang katotohanan para sa lahat ng kasapi ng dominyong Bacteria at [[Arkeya|Archaea]]. Dahil dito, ipinagpapalagay ng mga siyentipiko na nasa 97% ng mga sekuwensiya ng hene na [[16S ribosomal RNA]] ang dapat maisuri muna sa pamamagitan ng [[hibridisasyong DNA-DNA]] bago masabing magkapareho ng espesye ang mga ito.<ref>{{cite journal |last1=Stackebrandt |first1=E. |last2=Goebel |first2=B. M. |year=1994 |title=Taxonomic note: a place for DNA–DNA reassociation and 16S rRNA sequence analysis in the present species definition in bacteriology |trans-title=Note sa taksonomiya: isang lugar para sa reasosasyong DNA-DNA at pagsusuri sa sekuwensiyang 16S ng rRNA sa kasalukuyang kahulugan ng espesye sa bakteriyolohiya |journal=International Journal of Systematic Bacteriology |language=en |volume=44 |issue=4 |pages=846–849 |doi=10.1099/00207713-44-4-846 |doi-access=free}}</ref> Noong 2006, lalo pa itong hinigpitan at naging 98.7%.<ref>{{cite journal |last1=Stackebrandt |first1=E. |last2=Ebers |first2=J. |year=2006 |title=Taxonomic parameters revisited: tarnished gold standards |trans-title=Pagbisita muli sa mga parametrong taksonomiko: mga nasirang ginintuang pamantayan |url=https://microbiologysociety.org/uploads/assets/uploaded/a8800d1f-de21-432d-a5399c13c9ad1643.pdf |url-status=live |journal=Microbiology Today |language=en |volume=33 |issue=4 |pages=152–155 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180325022016/https://microbiologysociety.org/uploads/assets/uploaded/a8800d1f-de21-432d-a5399c13c9ad1643.pdf |archive-date=25 March 2018 |df=}}</ref> [[File:Cytochrome_C_Oxidase_1OCC_in_Membrane_2.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cytochrome_C_Oxidase_1OCC_in_Membrane_2.png|thumb|Ang rehiyon ng [[Hene (biyolohiya)|hene]] para sa [[cytochrome c oxidase]], na ginagamit sa [[pagba-barcode ng DNA]] ng mga espesye sa [[Barcode of Life Data Systems]].]] Itinuturing na simple ang sekuwensiyang 16S upang matukoy agad ng mga hindi espesyalista, at sa halos lahat ng kaso ay sapat na para matukoy ang mga espesye. Tinatawag ang prosesong ito na [[pagba-barcode ng DNA]].<ref>{{cite web |title=What Is DNA Barcoding? |trans-title=Ano ang Pagba-barcode ng DNA? |url=http://www.barcodeoflife.org/content/about/what-dna-barcoding |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701081215/http://www.barcodeoflife.org/content/about/what-dna-barcoding |archive-date=1 July 2017 |access-date= |publisher=Barcode of Life |language=en |df=dmy-all}}</ref> Isa sa mga barcode para sa mga [[eukaryota]] ay ang isang rehiyon sa [[mitokondrial na DNA]] sa loob ng hene para sa [[cytochrome c oxidase]]. Makikita sa [[Barcode of Life Data System]] ang mga barcode para sa tinatayang 190,000 espesye.<ref name="Stoeckle">{{cite journal |last=Stoeckle |first=Mark |date=November–December 2013 |title=DNA Barcoding Ready for Breakout |trans-title=Handa na para Sumikat ang Pagba-barcode ng DNA |url=http://www.councilforresponsiblegenetics.org/genewatch/GeneWatchPage.aspx?pageId=510 |journal=GeneWatch |language=en |volume=26 |issue=5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140403101448/http://www.councilforresponsiblegenetics.org/genewatch/genewatchpage.aspx?pageid=510 |archive-date=3 April 2014 |access-date=}}</ref> Gayunpaman, hindi lahat ng mga siyentipiko ay sang-ayon sa ganitong paraan ng klasipikasyon; ayon sa kanila, magkaiba ang inuuri ng klasikong taksonomiya at pagba-barcode ng DNA.<ref name="DeSalleEgan2005">{{cite journal |last1=DeSalle |first1=R. |last2=Egan |first2=M. G. |last3=Siddall |first3=M. |year=2005 |title=The unholy trinity: taxonomy, species delimitation and DNA barcoding |trans-title=Ang banal-banalang trinidad: taksonomiya, delimitasyon ng espesye, at pagba-barcode ng DNA |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |language=en |volume=360 |issue=1462 |pages=1905–1916 |doi=10.1098/rstb.2005.1722 |pmc=1609226 |pmid=16214748}}</ref> Maaaring hindi magamit ang mga barcode sa pagtukoy sa mga espesye dahil sa [[Introgresyon|introgresyon sa henetika]] dahil sa mga [[endosimbionte]], mga organismong naninirahan sa loob ng katawan o [[selula]] ng isa pang organismo.<ref>{{cite journal |last1=Whitworth |first1=T. L. |last2=Dawson |first2=R. D. |last3=Magalon |first3=H. |last4=Baudry |first4=E. |year=2007 |title=DNA barcoding cannot reliably identify species of the blowfly genus Protocalliphora (Diptera: Calliphoridae) |trans-title=Hindi maaasahan sa pagtukoy sa mga espesye ng henus ng blowfly na Protocalliphora (Diptera: Calliphoridae) ang pagba-barcode ng DNA |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |language=en |volume=274 |issue=1619 |pages=1731–1739 |doi=10.1098/rspb.2007.0062 |pmc=2493573 |pmid=17472911}}</ref> Kung ang napiling [[Lokus (henetika)|lokus]] ay inaasahang mag-eebolb kasama ng [[henoma]], pwedeng magamit ang naturang lokus sa pagtukoy sa panahon ng paghihiwalay ng dalawang organismo. Maaari itong masira sa pamamagitan ng [[horizontal gene transfer]] na nakakaapekto rin sa mismong lokus. Nakakaapekto rin sa espesyasyon sa maikling panahon ang kaso ng mabilisang ebolusyon, kung saan mahirap matukoy kung magkahiwalay na espesye ang mga sumailalim sa prosesong ito. Halimbawa, maraming kaso sa mga bakterya kung saan nasa 99.9% na magkatulad ang kanilang sekuwensiyang 16S kahit na magkaibang magkaiba ang kanilang henoma.<ref>{{cite journal |last1=Bartoš |first1=Oldřich |last2=Chmel |first2=Martin |last3=Swierczková |first3=Iva |date=20 April 2024 |title=The overlooked evolutionary dynamics of 16S rRNA revises its role as the "gold standard" for bacterial species identification |trans-title=Binago ang gampanin ng binabalewalang dinamika ng ebolusyon ng 16S rRNA bilang ang "ginintuang pamantayan" sa pagtutukoy sa mga espesye ng bakterya |journal=Scientific Reports |language=en |volume=14 |issue=1 |page=9067 |bibcode=2024NatSR..14.9067B |doi=10.1038/s41598-024-59667-3 |pmc=11032355 |pmid=38643216}}</ref> ==== Maramihang lokus ==== Mas nagagawang makakuha ng mga senyales sa [[Pilohenya|pilohenetika]] ang pagkukumpara sa maramihang lokus (kadalasan hindi tataas nang sampu) kesa sa isahang pagkukumpara dahil mas maraming matutukoy na mutasyon. Maikukumpara ang resulta ng ganitong pagkukumpara sa pagkukumpara gamit ng kabuuan ng henoma, na siyang kinokonsiderang "ginintuang pamantayan" kahit na di hamak na mas mapapagastos.<ref>{{cite journal |last1=Vargas Ribera |first1=Pablo Roberto |last2=Kim |first2=Nuri |last3=Venbrux |first3=Marc |last4=Álvarez-Pérez |first4=Sergio |last5=Rediers |first5=Hans |date=19 November 2024 |title=Evaluation of sequence-based tools to gather more insight into the positioning of rhizogenic agrobacteria within the Agrobacterium tumefaciens species complex |trans-title=Pagsusuri sa mga kagamitan nakabase sa sekuwensiya para makakuha ng kaalaman ukol sa pagpoposisyon ng mga rinohenitikong agrobakterya sa loob ng superespesyeng Agrobacterium tumefaciens |journal=PLOS ONE |language=en |volume=19 |issue=11 |pages=e0302954 |bibcode=2024PLoSO..1902954V |doi=10.1371/journal.pone.0302954 |pmc=11575935 |pmid=39561304 |doi-access=free}}</ref> Kahit na sa ilang mga kaso ay kumpletong magagamit ang isang henoma, hindi sa lahat ng pagkakataon ay mas magandang gamitin ang kabuuan nito. May mga hene na hindi makikita sa lahat, na nakakadagdag-pasanin lamang sa pagtutukoy at hindi nakakatulong masyado sa pagtutukoy. Sa ganitong kaso, kumukuha ng marami-raming lokus sa henoma para magamit nang magkasama. Partikular na pinipili lamang ang mga hene na hindi masyadong lumilipat nang horisontal at nadodoble ngunit madalas na lumalabas sa mga sample na henoma.<ref>{{cite journal |last1=Sussfeld |first1=D |last2=Lannes |first2=R |last3=Corel |first3=E |last4=Bernard |first4=G |last5=Martin |first5=P |last6=Bapteste |first6=E |last7=Pelletier |first7=E |last8=Lopez |first8=P |date=11 June 2025 |title=New groups of highly divergent proteins in families as old as cellular life with important biological functions in the ocean |trans-title=Mga bagong grupo ng napakahiwalay na protina sa mga pamilyang singtanda ng selular na buhay na may mga mahahalagang biolohikal na gamit sa karagatan |journal=Environmental Microbiome |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=65 |doi=10.1186/s40793-025-00697-3 |pmc=12153180 |pmid=40500757 |doi-access=free}}</ref> Nagagawang matukoy hanggang sa [[Genus|henus]] ang mga [[Prokaryote|prokaryota]] sa ganitong paraan, at nirereserba madalas ang pagtutukoy gamit ng buong henoma para tukuyin ang eksaktong espesye.<ref>{{cite journal |last1=Parks |first1=DH |last2=Chuvochina |first2=M |last3=Rinke |first3=C |last4=Mussig |first4=AJ |last5=Chaumeil |first5=PA |last6=Hugenholtz |first6=P |date=7 January 2022 |title=GTDB: an ongoing census of bacterial and archaeal diversity through a phylogenetically consistent, rank normalized and complete genome-based taxonomy. |trans-title=GTDB: isang nagpapatuloy na senso sa dibersidad ng bakterya at arkeya sa pamamagitan ng pilohenetikong consistent, normalisadong ranggo, at kumpletong taksonomiyang nakabase sa henoma |journal=Nucleic Acids Research |language=en |volume=50 |issue=D1 |pages=D785–D794 |doi=10.1093/nar/gkab776 |pmc=8728215 |pmid=34520557}}</ref> ==== Kabuuang henoma ==== Pinakatiyak sa mga paraan ng pagtutukoy ang pagtutukoy sa pamamagitan ng pagsusuri sa buong henoma. Sinusukat ng average nucleotide identity (ANI) ang [[distansiyang panghenetika]] sa pagitan ng mga henoma, gamit ang mga rehiyon ng tinatayang 10,000 [[panimulang pares]] ({{Lang|en|base pair}}). Kung sapat ang datos na nakalap mula sa paraang ito, magiging posible ang pagtutukoy sa mga espesye, kagaya halimbawa ng kaso ng ''[[Pseudomonas avellenae]]'' noong 2013,<ref name="Land 2015">{{cite journal |last1=Land |first1=Miriam |last2=Hauser |first2=Loren |last3=Jun |first3=Se-Ran |last4=Nookaew |first4=Intawat |last5=Leuze |first5=Michael R. |last6=Ahn |first6=Tae-Hyuk |last7=Karpinets |first7=Tatiana |last8=Lund |first8=Ole |last9=Kora |first9=Guruprased |last10=Wassenaar |first10=Trudy |last11=Poudel |first11=Suresh |year=2015 |title=Insights from 20 years of bacterial genome sequencing |trans-title=Mga nalaman mula sa 20 taon ng pagsesekuwensiya sa henoma ng bakterya |journal=Functional & Integrative Genomics |language=en |volume=15 |issue=2 |pages=141–161 |doi=10.1007/s10142-015-0433-4 |pmc=4361730 |pmid=25722247 |last12=Ussery |first12=David W.}} {{Free-content attribution|this=yes}}</ref> gayundin sa lahat ng mga bakterya at arkeya simula noong 2020.<ref>{{cite journal |last1=Parks |first1=D. H. |last2=Chuvochina |first2=M. |last3=Chaumeil |first3=P. A. |last4=Rinke |first4=C. |last5=Mussig |first5=A. J. |last6=Hugenholtz |first6=P. |date=September 2020 |title=A complete domain-to-species taxonomy for Bacteria and Archaea |trans-title=Isang kumpletong dominyo hanggang espesye na taksonomiya para sa Bacteria at Archaea |url=https://www.researchgate.net/publication/340954053 |journal=Nature Biotechnology |language=en |volume=38 |issue=9 |pages=1079–1086 |biorxiv=10.1101/771964 |doi=10.1038/s41587-020-0501-8 |pmid=32341564 |s2cid=216560589}}</ref> Ipinapakita ng mga halaga ng ANI na nakuha sa mga sekuwensiya ng mga prokaryota ang isang "pagitan" sa bandang 85–95%; ibig sabihin, may hangganan na pwedeng magamit upang makapagtukoy ng mga espesye mula sa isa't-isa.<ref>{{cite journal |last1=Rodriguez-R |first1=Luis M. |last2=Jain |first2=Chirag |last3=Conrad |first3=Roth E. |last4=Aluru |first4=Srinivas |last5=Konstantinidis |first5=Konstantinos T. |date=7 July 2021 |title=Reply to: "Re-evaluating the evidence for a universal genetic boundary among microbial species" |trans-title=Tugon sa: Pagsusuri muli sa ebidensiya para sa isang pangkalahatang hangganang panghenetika sa mga espesye ng mikrobyo |journal=Nature Communications |language=en |volume=12 |issue=1 |page=4060 |bibcode=2021NatCo..12.4060R |doi=10.1038/s41467-021-24129-1 |pmc=8263725 |pmid=34234115 |doi-access=free}}</ref> === Pilohenetika at kladistika === [[File:Cladistic_species.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cladistic_species.svg|thumb|Dahil nakatuon lamang ang pagtutukoy ng espesye sa pilohenetika at kladistika sa mga natatanging katangian sa henetika o morpolohiya at hindi sa reproduksiyon, nagagamit din ang konseptong ito sa [[paleontolohiya]], kung saan tanging [[posil]] lamang ang magagamit na basehan sa pagtutukoy sa mga espesye.]] Sa [[pilohenetika]] at [[kladistika]], espesye ang pinakamaliit na paggugrupo sa mga populasyon (para sa mga [[Reproduksiyong seksuwal|seksuwal]]) o angkan (para sa mga [[Reproduksiyong aseksuwal|aseksuwal]]) na makikitaan ng natatanging kombinasyon ng mga katangiang makikita sa mga makukumparang indibiduwal.<ref name="Nixon19902">{{cite journal |last1=Nixon |first1=K. C. |last2=Wheeler |first2=Q. D. |year=1990 |title=An amplification of the phylogenetic species concept |trans-title=Pagpapalawak sa konsepto ng pilohenetikong espesye |journal=Cladistics |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=211–223 |doi=10.1111/j.1096-0031.1990.tb00541.x |doi-access=free |s2cid=84095773}}</ref> Isang ebidensiya ang empirikal na basehang ito, na nakabase sa mga estado ng katangian, sa hinuhang nagpapatungkol sa mga angkang maituturing na {{Lang|en|evolutionarily divergent}} na napanatili ang integridad ng kanilang henetika sa paglipas ng panahon at paglawak ng kapaligiran nila.<ref>{{cite book |last=Bernardo |first=J. |title=Climate Change, Ecology and Systematics. |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=978-0-521-76609-8 |editor1-last=Hodkinson |editor1-first=T. |series=Systematics Association Special Series |pages=380–438 |language=en |trans-title=Pagbabago ng Klima, Ekolohiya, at Sistematika |chapter=A critical appraisal of the meaning and diagnosability of cryptic evolutionary diversity, and its implications for conservation in the face of climate change |trans-chapter=Kritikal na pagsusuri sa kahulugan at dayagnosis ng kriptikonf ebolusyonal na dibersidad, at ang mga implikasyon nito sa konserbasiyon sa kinakaharap na pagbabago ng klima |editor2-last=Jones |editor2-first=M. |editor3-last=Waldren |editor3-first=S. |editor4-last=Parnell |editor4-first=J.}}.</ref> Magagamit ang mga pananda sa [[molekula]] para matukoy ang mga pagkakaibang henetikal sa antas ng [[Nukleyar na DNA|nukleyar]] o [[mitokondrial na DNA]] ng samu't saring mga espesye.<ref name="Nixon19902" /><ref name="Giraud2008">{{cite journal |author1=Giraud, T. |author2=Refrégier, G. |author3=Le Gac, M. |author4=de Vienne, D. M. |author5=Hood, M. E. |year=2008 |title=Speciation in Fungi |url=https://archive.org/details/fungal-genetics-and-biology_2008-06_45_6/page/791 |trans-title=Espesyasyon sa mga Fungi |journal=Fungal Genetics and Biology |language=en |volume=45 |issue=6 |pages=791–802 |doi=10.1016/j.fgb.2008.02.001 |pmid=18346919}}</ref><ref name="Taylor2000">{{cite journal |author1=Taylor, J. W. |author2=Jacobson, D. J. |author3=Kroken, S. |author4=Kasuga, T. |author5=Geiser, D. M. |author6=Hibbett, D. S. |author7=Fisher, M. C. |year=2000 |title=Phylogenetic species recognition and species concepts in fungi |url=https://archive.org/details/fungal-genetics-and-biology_2000-10_31_1/page/21 |trans-title=Pagkilala sa mga pilohenetikong espesye at konsepto ng espesye sa fungi |journal=Fungal Genetics and Biology |language=en |volume=31 |issue=1 |pages=21–32 |doi=10.1006/fgbi.2000.1228 |pmid=11118132 |s2cid=2551424}}</ref> Halimbawa, sa isang pag-aaral sa mga [[fungi]], pinakatumpak para sa mga espesye ng fungi ang pagtutukoy sa pamamagitan ng pagsusuri sa [[nukleotido]] nito kesa sa ibang mga konsepto.<ref name="Taylor2000" /> Maaaring humantong ang ilang bersyon ng konsepto sa pilohenetika na nagbibigay-diin sa pagiging monopiletiko (may iisang karaniwang ninuno) sa paghihiwalay ng mga magkakaparehong espesye; halimbawa nito ay ang kaso ng [[Bovidae]], kung saan kinikilalang mga hiwalay na espesye ang mga noo'y subespesye lamang kahit na walang hangganan sa reproduksiyon ang mga ito gayundin sa morpolohiya. Tinatawag ng ilang siyentipiko ito bilang [[taksonomikal na implasyon]], na nagpapalagnaw sa konsepto ng espesye at nagsisira sa pinakakonsepto ng taksonomiya.<ref>{{cite journal |last1=Heller |first1=R. |author2=Frandsen, P. |author3=Lorenzen, E. D. |author4=Siegismund, H. R. |year=2013 |title=Are there really twice as many bovid species as we thought? |trans-title=Dumoble nga ba talaga ang dami ng mga espesye ng bovid kagay ng akala natin? |journal=Systematic Biology |language=en |volume=62 |issue=3 |pages=490–493 |doi=10.1093/sysbio/syt004 |pmid=23362112 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=10400.7/566}}</ref> Gayunpaman, kontra sa ideyang ito ang iba, at tinatawag ang kabilang pananaw bilang "taksonomikal na konserbatismo"; ayon sa kanila, mas may saysay sa politika ang paghihiwalay sa mga espesye upang mas madaling maisama ang mga ito, kung kailanganin, sa mga listahan ng mga [[Espesyeng nanganganib|nanganganib na espesye]] tulad ng [[IUCN red list]] at makaakit ng pondo sa pagsalba sa mga ito.<ref>{{cite journal |last1=Cotterill |first1=F. |author2=Taylor, P. |author3=Gippoliti, S. |display-authors=etal |year=2014 |title=Why one century of phenetics is enough: Response to 'are there really twice as many bovid species as we thought?' |trans-title=Bakit sapat na ang isang siglo ng penetika: Tugon sa 'Dumoble nga ba talaga ang dami ng mga espesye ng bovid kagay ng akala natin?' |journal=Systematic Biology |language=en |volume=63 |issue=5 |pages=819–832 |doi=10.1093/sysbio/syu003 |pmid=24415680 |doi-access=free}}</ref> Di tulad ng ibang mga konsepto, hindi nakasalalay sa reproduksiyon ang konsepto ng espesye sa kladistika,<ref name="Nixon19902" /> kaya nalalapat din ito sa mga angkan ng aseksuwal na organismo.<ref name="Giraud2008" /><ref name="Taylor2000" /> Gayunpaman, hindi nito palaging nakakagawa ng malinaw na hangganan sa pagitan ng mga espesye, at nangangailangan ng mas marami pang ebidensiya upang makapagbigay ng katanggap-tanggap na resulta.<ref name="Taylor2000" /> === Ebolusyon at paleontolohiya === [[File:Chronospecies.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Chronospecies.svg|thumb|Nakasalalay ang ideya ng kronoespesye sa mga pagbabagong nagaganap sa mga organismo sa paglipas ng panahon.]] Noong 1951, iminungkahi ni [[George Gaylord Simpson]] ang ideya ng ebolusyonal na espesye, na isang entidad na nagtataglay ng mga organismong napapanatili ang kanilang natatanging pagkakakilanlan mula sa ibang mga entidad at may malayang tadhana sa tatahakin ng [[ebolusyon]]. Binibigyang-diin nito ang tuloy-tuloy na pananatili sa paglipas ng panahon.<ref>{{cite journal |last1=Laporte |first1=L. O. F. |year=1994 |title=Simpson on species |url=https://archive.org/details/journal-history-biology_spring-fall-1994_27_1-3/page/141 |trans-title=Si Simpson patungkol sa mga espesye |journal=Journal of the History of Biology |language=en |volume=27 |issue=1 |pages=141–159 |doi=10.1007/BF01058629 |pmid=11639257 |s2cid=34975382}}</ref> Sa [[paleontolohiya]] naman, dahil sa limitadong impormasyon na makukuha mula sa [[posil]] kagaya ng [[Anatomiyang hambingan|kumparatibong anatomiya]] at [[histolohiya]], ginagamit ng siyentipiko ang ideya ng [[kronoespesye]]. Umiikot ang ideya sa pagtutukoy sa mga pagbabagong makikita sa paglipas ng panahon bilang basehan ng bagong espesye; kung gaano katagal ang pagitan ng panahon bago ituring na mga magkahiwalay na espesye ang dalawang posil mula sa magkaibang panahon ang siyang pinagdedebatehan ng mga paleontologo.<ref>{{cite web |last1=Carr |first1=Steven M. |date=2005 |title=Evolutionary species and chronospecies |trans-title=Ebolusyonal na espesye at kronoespesye |url=https://www.mun.ca/biology/scarr/Evolutionary_vs_Chronospecies.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310075417/http://www.mun.ca/biology/scarr/Evolutionary_vs_Chronospecies.html |archive-date=10 March 2016 |access-date= |publisher=Memorial University Newfoundland and Labrador |language=en |df=dmy-all}}</ref> === Ekolohiya === Sa [[ekolohiya]], espesye ang tawag sa mga pangkat ng organismo na sanay sa yaman ng kapaligiran nila tulad ng pagkain, kilala rin sa tawag na ''niche''. Ayon sa konseptong ito, nagugrupo ang mga organismo bilang resulta ng mga proseso sa kanilang kapaligiran at ebolusyon.<ref name="ridley">{{cite book |last=Ridley |first=Mark |author-link=Mark Ridley (zoologist) |title=Evolution |year=1996 |url=https://archive.org/details/evolution0000ridl |publisher=Blackwell Science |isbn=978-0-86542-495-1 |edition=2 |page=[https://archive.org/details/evolution0000ridl/page/718 719] |language=en |trans-title=Ebolusyon |chapter=The Idea of Species |trans-chapter=Ang Ideya ng Espesye}}</ref> Ginagamit ang katagang ''[[evolutionarily significant unit]]'' ({{Literal na pagsasalin|yunit na mahalaga sa ebolusyon}}, ESU) para tukuyin ang populasyon ng mga organismong itinuturing na mahalaga para sa konserbasyon.<ref>{{cite web |last1=DeWeerdt |first1=Sarah |date=29 July 2002 |title=What Really is an Evolutionarily Significant Unit? |url=http://conservationmagazine.org/2002/07/what-really-is-an-evolutionarily-significant-unit/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205155325/http://www.conservationmagazine.org/2002/07/what-really-is-an-evolutionarily-significant-unit/ |archive-date=5 February 2017 |access-date=1 December 2016 |publisher=University of Washington |df=dmy-all}}</ref> === Birus === {{Main|Kwasiespesyeng birus}} Hindi nagkakasundo ang mga siyentipiko ukol sa pagiging [[buhay]] ng mga [[birus]] dahil sa pagkakaroon lamang nila ng ilang hibla ng [[DNA]] o [[RNA]] na nakabalot sa [[protina]] at mabilis na kumakalat sa pamamagitan ng [[mutasyon]].<ref>{{cite journal |last=Van Regenmortel |first=Marc H. V. |year=2010 |title=Logical puzzles and scientific controversies: The nature of species, viruses and living organisms |url=https://archive.org/details/systematic-and-applied-microbiology_2010-01_33_1/page/1 |trans-title=Mga lohikal na palaisipan at kontrobersiya sa agham: Ang kalikasan ng mga espesye, birus, at mga buhay na organismo |journal=Systematic and Applied Microbiology |language=en |volume=33 |issue=1 |pages=1–6 |bibcode=2010SyApM..33....1V |doi=10.1016/j.syapm.2009.11.001 |pmid=20005655}}</ref> Dahil dito, hindi nagagamit ang tradisyonal na mga konsepto ng espesye. Tinatawag na mga kwasiespesye ang mga birus, mga grupo ng [[henotipo]] na may pare-parehong mutasyon na nakikipagkumpitensiya sa isang napakasiglang kapaligiran dahil sa [[balanseng mutasyon-pagpili]]. Hindi pareho ang mga kwasiespesye sa tipikal na biolohikal na espesye.<ref name="Nimwegen1999">{{cite journal |last1=van Nimwegen |first1=Erik |last2=Crutchfield |first2=James P. |last3=Huynen |first3=Martijn |date=August 1999 |title=Neutral evolution of mutational robustness |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1999-08-17_96_17/page/9716 |trans-title=Neutral na ebolusyon ng mga katatagan sa mutasyon |journal=PNAS |language=en |volume=96 |issue=17 |pages=9716–9720 |arxiv=adap-org/9903006 |bibcode=1999PNAS...96.9716V |doi=10.1073/pnas.96.17.9716 |pmc=22276 |pmid=10449760 |doi-access=free}}</ref> Noong 1962, ipinakilala ng [[Pandaigdigang Lupon sa Taksonomiya ng mga Birus]] ang isang iskema ukol sa taksonomiya ng mga birus, na nagpatatag kalaunan sa pagtutukoy sa mga ito.<ref>{{Cite book |last1=King |first1=Andrew M.Q. |url=http://www.sciencedirect.com/science/book/9780123846846#ancp4 |title=Virus Taxonomy Classification and Nomenclature of Viruses: Ninth Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses |last2=Lefkowitz |first2=E. |last3=Adams |first3=M. J. |last4=Carstens |first4=E. B. |publisher=Elsevier |year=2012 |isbn=978-0-12-384684-6 |language=en |trans-title=Klasipikasyon sa Taksonomiya at Pagpapangalan ng mga Birus: Ikasiyam na Ulat ng Pandaigdigang Lupon sa Taksonomiya ng mga Birus |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20171210163802/http://www.sciencedirect.com/science/book/9780123846846#ancp4 |archive-date=10 December 2017 |url-status=live}}</ref> == Problema == Mahirap gumawa ng kahulugan ng espesye na malalapat sa lahat ng mga organismo.<ref name="hanage2013">{{Citation |last=Hanage |first=William P. |title=Fuzzy species revisited |journal=BMC Biology |volume=11 |issue=41 |page=41 |year=2013 |doi=10.1186/1741-7007-11-41 |pmc=3626887 |pmid=23587266 |doi-access=free}}</ref> Tinatawag ito na "problema ng espesye", at matagal na itong problema sa taksonomiya.<ref name="Queiroz" /> Noong 1859, isinulat ni [[Charles Darwin]] mismo sa kanyang ''[[On the Origin of Species|Ukol sa Pinagmulan ng mga Espesye]]'': {{Quote|text=Lubos akong nagulat sa gaano kalabo at arbitraryo ang pagkakaiba ng espesye at barayti.{{efn|Orihinal na sipi: {{lang|en|I was much struck how entirely vague and arbitrary is the distinction between species and varieties.}}<ref name="darwinws">{{cite wikisource|chapter=Chapter II|wslink=On the Origin of Species (1859)|plaintitle=On the Origin of Species (1859)|last=|first=|year=|publisher=|page=|wspage=|scan=}}</ref>}}}} Dagdag pa niya: {{Quote|text=Walang kahulugan ang nakakapagpasaya sa lahat ng mga naturalista; ngunit tila nauunawaan ng bawat naturalista kung anong ibig sabihin niya kung may binabanggit siyang isang espesye. Kadalasan, kasama sa terminong ito ang di-maipaliwanag na natatanging gawa ng paglikha.{{efn|Orihinal na sipi: {{lang|en|No one definition has satisfied all naturalists; yet every naturalist knows vaguely what he means when he speaks of a species. Generally the term includes the unknown element of a distinct act of creation.}}<ref name="darwinws"/>}}}} === Problema ng mga simpleng kahulugan === [[File:Inoceramus_cripsii_Creta_sup_Bergamo.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Inoceramus_cripsii_Creta_sup_Bergamo.JPG|thumb|Limitado ang mga paleontologo sa morpolohiya ng mga posil sa pagtutukoy kung bahagi ba ng parehong espesye ang mga posil kagaya nitong dalawang ''[[Inoceramus]]''.]] Maraming mga iskolar na nagsasabi na bagay lamang sa karamihan ng mga [[Organismong multiselular|multiselular na organismo]] ang kahulugang ibinigay ni Mayr, na siyang itinuturo sa mga paaralan, ngunit nagkakaproblema ito pagdating sa mga sumusunod na sitwasyon: * kung nagpaparami ang organismo sa [[Reproduksiyong aseksuwal|aseksuwal na paraan]], tulad ng mga [[bakterya]] at ibang mga [[Prokaryote|prokaryota]], o maging sa mga [[Organismong multiselular|multiselular na organismo]] na sumasailalim sa [[partenohenesis]] o [[apomiksis]]. Tipikal na ginagamit sa mga ganitong kaso ang [[pagba-barcode ng DNA]] o [[pilohenya]].<ref>{{Cite journal |last1=Rosselló-Mora |first1=Ramon |last2=Amann |first2=Rudolf |date=January 2001 |title=The species concept for prokaryotes |trans-title=Ang konsepto ng espesye para sa mga prokaryota |journal=FEMS Microbiology Reviews |language=en |volume=25 |issue=1 |pages=39–67 |doi=10.1111/j.1574-6976.2001.tb00571.x |pmid=11152940 |doi-access=free |df=dmy-all}}</ref> Ginagamit rin ang katagang ''kwasiespesye'' para sa mga mabilisang kumakalat na entidad kagaya ng mga [[birus]].<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Andino |first1=Raul |last2=Domingo |first2=Esteban |year=2015 |title=Viral quasispecies |trans-title=Kwasiespesyeng birus |journal=Virology |language=en |volume=479–480 |pages=46–51 |doi=10.1016/j.virol.2015.03.022 |pmc=4826558 |pmid=25824477 |df=dmy-all}}</ref> * kung hindi alam ng mga siyentipiko kung ang dalawang organismo na magkahawig ng morpolohiya ay kayang makipagtalik sa isa't-isa, na problema sa [[paleontolohiya]] kung saan nakaasa lamang sila sa mga [[posil]].<ref>{{cite journal |last=Teueman |first=A. E. |date=2009 |title=The Species-Concept in Palaeontology |trans-title=Ang Konsepto ng Espesye sa Paleontolohiya |url=https://www.cambridge.org/core/journals/geological-magazine/article/div-classtitlethe-species-concept-in-palaeontologydiv/A203CDD72F8979A98B134274082C1A1D# |url-status=live |journal=Geological Magazine |language=en |volume=61 |issue=8 |pages=355–360 |bibcode=1924GeoM...61..355T |doi=10.1017/S001675680008660X |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20170314155325/https://www.cambridge.org/core/journals/geological-magazine/article/div-classtitlethe-species-concept-in-palaeontologydiv/A203CDD72F8979A98B134274082C1A1D |archive-date=14 March 2017 |df=dmy-all |s2cid=84339122}}</ref> * kung nakakadaloy ang mga [[Hene (biyolohiya)|hene]] sa pagitan ng dalawang organismo sa kaso ng mga [[hibrido]].{{sfn|Zachos|2016|p=101}} * kung nakakapagtalik ang mga magkakalapit na miyembro ng parehong [[espesyeng singsing]] ngunit hindi sa mga malalayong miyembro nito.{{sfn|Zachos|2016|pp=156–157}} {{multiple image | align = right | width = | image1 = Willow Warbler Phylloscopus trochilus.jpg | alt1 = Willow warbler | image2 = Common Chiff-Chaff - Italy S4E1681 (19081363189) (cropped).jpg | alt2 = Chiffchaff | footer = Halos magkamukha ang ''[[Phylloscopus trochilus]]'' (kaliwa) at ang ''[[Phylloscopus collybita]]'' (kanan), ngunit hindi sila nagtatalik sa isa't-isa. | total_width = 300 }} Isa sa mga nagpapahirap sa pagtutukoy sa mga espesye ay ang pagkakaiba ng resulta ng pagsusuri sa morpolohiya at sa henetika ng mga ito.<ref>{{cite journal |last1=Lahr |first1=D. J. |last2=Laughinghouse |first2=H. D. |author3=Oliverio, A. M. |author4=Gao, F. |author5=Katz, L. A. |year=2014 |title=How discordant morphological and molecular evolution among microorganisms can revise our notions of biodiversity on Earth |trans-title=Paano mapapabago ng mga di tumutugmang morpolohikal at molekular na ebolusyon sa mga mikroorganismo ang ating pag-unawa sa biodibersidad ng Daigdig |journal=BioEssays |language=en |volume=36 |issue=10 |pages=950–959 |doi=10.1002/bies.201400056 |pmc=4288574 |pmid=25156897}}</ref> Lalo pa itong kumokomplikado dahil sa [[Horisontal na paglipat ng gene|horisontal na paglipat ng mga hene]]; inaasahan ng mga tradisyonal na kahulugan ng espesye ang pagkakaroon ng isa o dalawang magulang na siyang magpapasa ng kani-kanilang hene sa magiging anak, pero hindi sa ganitong sitwasyon. May mga matitibay na ebidensiya na nagaganap ito sa mga prokaryotang walang kaugnayan sa isa't isa, gayundin paminsan-minsan sa ilang mga eukaryota lalo na sa [[Crustacea]] at [[Echinodermata]].<ref name="Melcher2">{{cite web |last=Melcher |first=Ulrich |date=2001 |title=Molecular genetics: Horizontal gene transfer |trans-title=Henetikang molekular: Horisontal na paglipat ng hene |url=http://bioinfosu.okstate.edu/MG/MGW3/MG334.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304071146/http://bioinfosu.okstate.edu/MG/MGW3/MG334.html |archive-date=4 March 2016 |publisher=Oklahoma State University |language=en |df=dmy-all}}</ref> Ayon sa biologong si [[James Mallet]]: {{Pagbanggit|text=walang madaling paraan upang malaman kung magkaparehong espesye nga ba ang mga magkakaugnay na anyong heograpikal o temporal. Mapapatotoo lamang ang hangganan ng mga espesye sa lokal nito at tanging sa isang punto ng panahon. Mapupuwersa tuloy tayong sabihin na nagkamali mismo si Darwin sa kanyang palagay; lubos na nababawasan sa paglipas ng panahon at paglawak ng kapaligiran ang lokal na realidad o integridad ng mga espesye.{{efn|Orihinal na sipi: {{lang|en|there is no easy way to tell whether related geographic or temporal forms belong to the same or different species. Species gaps can be verified only locally and at a point of time. One is forced to admit that Darwin's insight is correct: any local reality or integrity of species is greatly reduced over large geographic ranges and time periods.}}<ref name=Mallet/>}}}} Ipinagpapalagay ng botanistang si [[Brent Mishler]] na walang saysay ang konsepto ng espesye dahil bumababa ang daloy ng hene nang dahan-dahan imbes na pantay-pantay, na nqgpapahirap sa pagdetermina sa isang tiyak na hangganan ng mga espesye.<ref name="Mishler 1999">{{cite book |last=Mishler |first=Brent D. |url=https://pdfs.semanticscholar.org/672e/7dbe0b756ec853fdb0a3580aca4dffb6f64b.pdf |title=Species: New Interdisciplinary Essays |date=1999 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-73123-2 |editor1-last=Wilson |editor1-first=R. |pages=307–315 |language=en |trans-title=Espesye: Mga Bagong Interdisiplinaryong Sanaysay |chapter=Getting Rid of Species? |trans-chapter=Tanggalin ba ang Espesye? |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110174246/https://pdfs.semanticscholar.org/672e/7dbe0b756ec853fdb0a3580aca4dffb6f64b.pdf |archive-date=10 January 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ganito ang kaso ng mga [[Isda|isdang]] bahagi ng pamilyang [[Cichlidae]] sa [[Mga Dakilang Lawa ng Aprika]].<ref name="Salzburger 2018">{{cite journal |last1=Salzburger |first1=Walter |date=November 2018 |title=Understanding explosive diversification through cichlid fish genomics |trans-title=Pag-unawa sa pagsabog ng dibersidad sa pamamagitan ng henomika ng mga isdang Cichlidae |journal=Nature Reviews Genetics |language=en |volume=19 |issue=11 |pages=705–717 |doi=10.1038/s41576-018-0043-9 |issn=1471-0064 |pmid=30111830 |s2cid=52008986}}</ref> Dahil dito, iminumungkahi ng ilang mga siyentipiko na palitan ang konsepto ng espesye ng "pinakamaliit na klado", bagamat mas magiging komplikado ang pagpapangalan sa mga ito.<ref name="Wilkins 2022">{{cite book |last=Wilkins |first=John S. |title=Species problems and beyond: contemporary issues in philosophy and practice |date=2022 |publisher=CRC Press, Taylor & Francis Group |isbn=978-0-367-85560-4 |editor1=Wilkins, John S. |publication-place=Boca Raton |language=en |trans-title=Ang problema ng espesye at higit pa: mga kontemporaryong isyu sa pilosopiya at gawain |chapter=The Good Species |trans-chapter=Ang Maayos na Espesye |oclc=1273727987 <!--|url=http://philsci-archive.pitt.edu/20093/--> |editor2=Zachos, Frank E. |editor3=Pavlinov, Igor}}</ref> May mga ilan din na nagmumungkahi na tanggalin ang konsepto ng espesye mismo at gamitin na lang ang konsepto ng {{Lang|en|least inclusive taxonomic unit}} ({{Literal na pagsasalin|pinakahindi-inklusibong taksonomikong yunit}}, LITU), na mas sumasang-ayon sa kasalukuyang pananaw sa ebolusyon.<ref name="Pleijel & Rouse 2000">{{cite journal |last1=Pleijel |first1=F. |last2=Rouse |first2=G. W. |date=22 March 2000 |title=Least-inclusive taxonomic unit: a new taxonomic concept for biology |trans-title=Pinakahindi-inklusibong taksonomikong yunit: isang bagong konsepto para sa biolohiya |journal=Proceedings of the Royal Society of London. Series B: Biological Sciences |language=en |volume=267 |issue=1443 |pages=627–630 |doi=10.1098/rspb.2000.1048 |issn=0962-8452 |pmc=1690571 |pmid=10787169}}</ref> === Pagsasama ng mga mikroespesye === {{Main|Agregasyon ng espesye}} Lalo pang lumalagnaw ang konsepto ng espesye dahil sa mga [[mikroespesye]], grupo ng mga organismo, lalo na sa mga [[halaman]], na may napakaliit na baryasyon sa henetika sa isa't-isa, na humahantong sa pagkakaroon ng mga [[agregasyon ng espesye]].<ref name="Heywood 1962">{{cite book |last=Heywood |first=V. H. |title=Symposium on Biosystematics |url=https://archive.org/details/symposiumonbiosy0027vhhe |publisher=International Organization of Biosystematists |year=1963 |editor1-last=Heywood |editor1-first=V. H. |location=[[Montreal]], [[Canada]] |pages=[https://archive.org/details/symposiumonbiosy0027vhhe/page/26 26]–36 |language=en |trans-title=Symposium sa Biosistematika |chapter=The 'species aggregate' in theory and practice |trans-chapter=Ang 'agregasyon ng espesye' sa teorya at gawain |orig-date=Oktubre 1962 |editor2-last=Löve |editor2-first=Á.}}</ref> Halimbawa, pawang mga agregasyon ang ''[[Taraxacum officinale]]'' ({{Lang|en|dandelion}}) at ang ''[[Rubus fruticosus]]'' ({{Lang|en|blackberry}}) na nagtataglay ng mahigit 200 hanggang 400 miyembro sa [[Gran Britanya|Britanya]] pa lamang at nananatiling problema sa taksonomiya dahil sa malayang pagdaloy ng hene sa mga miyembro nito bunsod ng [[Hibrido|hibridisasyon]], [[apomiksis]], at [[polyploidy]].<ref>{{cite book |last=Pimentel |first=David |url=https://books.google.com/books?id=90jRBQAAQBAJ&pg=PA92 |title=Biological Invasions: Economic and Environmental Costs of Alien Plant, Animal, and Microbe Species |publisher=CRC Press |year=2014 |isbn=978-1-4200-4166-8 |page=92 |language=en |trans-title=Mga Biolohikal na Paglusob: Mga Pinsala sa Ekonomiya at Kalikasan ng mga Dayuhang Halaman, Hayop, at Espesye ng Mikrobyo |archive-url=https://web.archive.org/web/20180207144819/https://books.google.com/books?id=90jRBQAAQBAJ&pg=PA92 |archive-date=7 February 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="Wittzell1999">{{cite journal |last=Wittzell |first=Hakan |year=1999 |title=Chloroplast DNA variation and reticulate evolution in sexual and apomictic sections of dandelions |url=https://archive.org/details/sim_molecular-ecology_1999-12_8_12/page/2022 |trans-title=Baryasyon sa kloroplast DNA at reticulate evolution sa mga bahaging seksuwal at apomiktiko ng mga dandelion |journal=Molecular Ecology |language=en |volume=8 |issue=12 |pages=2023–2035 |bibcode=1999MolEc...8.2023W |doi=10.1046/j.1365-294x.1999.00807.x |pmid=10632854 |s2cid=25180463}}</ref><ref name="Dijk2003">{{cite journal |last=Dijk |first=Peter J. van |year=2003 |title=Ecological and evolutionary opportunities of apomixis: insights from ''Taraxacum'' and ''Chondrilla'' |trans-title=Ekolohikal at ebolusyonal na opurtunidad ng apomiksis: mga kaalaman mula sa ''Taraxacum'' at ''Chondrilla'' |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society B]] |language=en |volume=358 |issue=1434 |pages=1113–1121 |doi=10.1098/rstb.2003.1302 |pmc=1693208 |pmid=12831477}}</ref> Meron ding mga agregasyon ng mga espesye sa mga [[insekto]] kagaya ng mga [[Paruparo|paruparong]] ''[[Heliconius]]'',<ref name="Mallet 2007">{{cite journal |last1=Mallet |first1=James |author1-link=James Mallet |last2=Beltrán |first2=M. |last3=Neukirchen |first3=W. |last4=Linares |first4=M. |year=2007 |title=Natural hybridization in heliconiine butterflies: the species boundary as a continuum |trans-title=Likas na hibridisasyon sa mga paruparong helokoniko: ang hangganan ng espesye bilang continuum |journal=BMC Evolutionary Biology |language=en |volume=7 |issue=1 |page=28 |bibcode=2007BMCEE...7...28M |doi=10.1186/1471-2148-7-28 |pmc=1821009 |pmid=17319954 |doi-access=free}}</ref> mga [[bertebrado]] tulad ng [[Palaka|palakang]] ''[[Hypsiboas]]'',<ref>{{cite journal |last1=Ron |first1=Santiago |last2=Caminer |first2=Marcel |year=2014 |title=Systematics of treefrogs of the ''Hypsiboas calcaratus'' and ''Hypsiboas fasciatus'' species complex (Anura, Hylidae) with the description of four new species |url=https://archive.org/details/pubmed-PMC3904076 |trans-title=Sistematika ng mga palakang puno ng agregasyon ng espesyeng ''Hypsiboas calcaratus'' at ''Hypsiboas fasciatus'' (Anura, Hylidae) kasama ang paglalarawan sa apat na bagong espesye |journal=ZooKeys |language=en |issue=370 |pages=[https://archive.org/details/pubmed-PMC3904076/page/n9 1]–68 |bibcode=2014ZooK..370....1C |doi=10.3897/zookeys.370.6291 |pmc=3904076 |pmid=24478591 |doi-access=free}}</ref> at sa mga [[fungi]] kagaya ng [[Kabute|kabuteng]] ''[[Amanita muscaria]]''.<ref>{{cite journal |last1=Geml |first1=J. |last2=Tulloss |first2=R. E. |last3=Laursen |first3=G. A. |last4=Sasanova |first4=N. A. |last5=Taylor |first5=D. L. |year=2008 |title=Evidence for strong inter- and intracontinental phylogeographic structure in ''Amanita muscaria'', a wind-dispersed ectomycorrhizal basidiomycete |url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2008-08_48_2/page/694 |trans-title=Mga ebidensiya para sa matinding inter- at intrakontinental na piloheograpikong estraktura sa ''Amanita muscaria'', isang ectomycorrhizal basidiomycete na pinapakalat ng hangin |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |language=en |volume=48 |issue=2 |pages=694–701 |bibcode=2008MolPE..48..694G |doi=10.1016/j.ympev.2008.04.029 |pmid=18547823 |s2cid=619242}}</ref> <gallery class="center" mode="packed" widths="180"> File:Ripe, ripening, and green blackberries.jpg|''[[Rubus fruticosus]]'' File:Heliconius mimicry.png|''[[Heliconius]]'' spp. File:Systematics-of-treefrogs-of-the-Hypsiboas-calcaratus-and-Hypsiboas-fasciatus-species-complex-(Anura-ZooKeys-370-001-g009.jpg|''[[Hypsiboas]]'' spp. </gallery> === Hibridisasyon === {{Main|Hibrido}} Isa sa mga itinuturing na problema sa kahulugan ng espesye ni [[Ernst Mayr|Mayr]] ang pagkakaroon ng mga likas na [[hibrido]] na kayang makapagpasa ng hene sa mga anak. Halimbawa, ang [[uwak]] na ''[[Corvus corone]]'' at ''[[Corvus cornix]]'' ay itinuturing na magkahiwalay na espesye, bagamat kaya nilang makipagtalik sa isa't-isa sa mga lugar kung saan nagtatagpo ang kani-kanilang teritoryo.<ref name="BerkeleyDefHybrid">{{cite web |title=Defining a species |trans-title=Kahulugan ng espesye |url=http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/article/0_0_0/evo_41 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170313042614/http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/article/0_0_0/evo_41 |archive-date=13 March 2017 |access-date= |publisher=University of California Berkeley |language=en |df=dmy-all}}</ref><gallery class="center" widths="180" mode="packed" caption="Hibridisasyon ng dalawang espesye ng uwak"> Talaksan:Krähe 65(loz) (cropped).JPG|''[[Corvus corone]]'' Talaksan:Corvus cornix (Scops).jpg|Hibrido Talaksan:Wrona Siwa.jpg|''[[Corvus cornix]]'' </gallery> === Espesyeng singsing === {{Main|Espesyeng singsing}}[[Espesyeng singsing]] ang tawag sa konektadong serye ng mga magkakapitbahay na espesye na kayang makipagtalik sa mga kalapit na populasyong may kaugnayan sa kanila at kung saan may "dulo" ang naturang singsing para sa mga espesyeng masyado na'ng malayo ang kaugnayan sa isa't-isa ngunit posible pa ring makapagpasa ng hene sa isa't-isa.{{sfn|Zachos|2016|p=188}} Maaaring nasa magkaparehong lugar ang dalawang dulo na ito kaya "maisasara" ang singsing. Isa ito sa mga nagpapahirap sa klasipikasyon ng espesye;<ref>{{cite book |last=Stamos |first=David N. |url=https://books.google.com/books?id=KT02AAAAQBAJ&pg=PA330 |title=The Species Problem: Biological Species, Ontology, and the Metaphysics of Biology |date=2003 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-6118-0 |page=330 |language=en |trans-title=Ang Problema ng Espesye: Biolohikal na Espesye, Ontolohiya, at ang Metapisika ng Biolohiya |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312134720/https://books.google.com/books?id=KT02AAAAQBAJ&pg=PA330 |archive-date=12 March 2017 |url-status=live |df=}}</ref> gayunpaman, bihira lamang ang mga ganitong kaso. Kabilang sa mga ipinagpapalagay na espesyeng singsing ay ang henus na ''[[Larus]]'' sa may [[Hilagang Polo]], ang espesye ng [[Salamandra (hayop)|salamander]] na ''[[Ensatina eschscholtzii]]'' sa [[Hilagang Amerika]], at ang [[Ibon|ibong]] ''[[Phylloscopus trochiloides]]'' sa [[Asya]], bagamat marami sa mga ito ay bunga ng maling akala kaya may mga palagay na baka wala talagang espesyeng singsing.<ref>{{cite journal |last1=Martens |first1=Jochen |last2=Päckert |first2=Martin |year=2007 |title=Ring species – Do they exist in birds? |trans-title=Espesyeng singsing – May mga ganito kaya sa mga ibon? |journal=Zoologischer Anzeiger |language=en |volume=246 |issue=4 |pages=315–324 |bibcode=2007ZooAn.246..315M |doi=10.1016/j.jcz.2007.07.004}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Alcaide, M. |author2=Scordato, E. S. C. |author3=Price, T. D. |author4=Irwin, D. E. |date=2014 |title=Genomic divergence in a ring species complex|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2014-07-03_511_7507/page/83 <!--Greenish Warbler not a ring species--> |trans-title=Henomikong paghihiwalay sa isang espesyeng singsing |journal=Nature |language=en |volume=511 |issue=7507 |pages=83–85 |bibcode=2014Natur.511...83A |doi=10.1038/nature13285 |pmid=24870239 |hdl-access=free |hdl=10261/101651 |s2cid=4458956}}</ref><gallery class="center" widths="180" mode="packed" perrow="2"> Talaksan:PT05 ubt.jpeg|''[[Larus]]'' spp. Talaksan:Ring species seagull.svg|Pitong "espesye" nito palibot sa [[Hilagang Polo]]. Talaksan:Greenish Warbler Sikkim India 11.05.2014.jpg|''[[Phylloscopus trochiloides]]'' Talaksan:Greenish warbler ring.svg|Limang "espesye" nito palibot sa [[Asya]]. </gallery> == Pagpapangalan == === Pangalang karaniwan at siyentipiko === {{Multiple image | total_width = 350 | image1 = Chestnut Munia, taken in my garden (51444908516).jpg | caption1 = [[Mayang pula]] | image2 = Tree Sparrow August 2007 Osaka Japan.jpg | caption2 = [[Mayang simbahan]] | footer = Sa Pilipinas, parehong [[maya]] ang tawag sa dalawang ibon na ito. }} Tipikal na malabo ang mga karaniwang pangalan na ibinibigay sa mga espesye. Halimbawa nito ay ang [[maya]], na pangalan sa Tagalog para mga maliliit na ibon ng magkakaibang espesye, at pusa para sa [[Pusa|karaniwang pusa]], ''Felis catus'', o mga kamag-anak nito sa pamilyang Gayunpaman, sa agham, binibigyan ang mga ito ng mga [[Pagpapangalang binomial|pangalang siyentipiko]] na nagtataglay ng [[Genus|henus]] at ang tiyak na pangalan nito, sa ''Felis catus'' halimbawa, ''Felis'' ang henus at catus ang tiyak na pangalan.<ref>{{cite news |last1=Hone |first1=Dave |date=19 June 2013 |title=What's in a name? Why scientific names are important |language=en |trans-title=Ano'ng meron sa pangalan? Bakit mahalaga ang mga pangalang siyentipiko |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/science/lost-worlds/2013/jun/19/dinosaurs-fossils |url-status=live |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215220511/https://www.theguardian.com/science/lost-worlds/2013/jun/19/dinosaurs-fossils |archive-date=15 February 2017 |df=}}</ref> === Paglalarawan === [[File:Lacerta_plica_holotype_-_ZooKeys-355-049-g005.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lacerta_plica_holotype_-_ZooKeys-355-049-g005.jpg|thumb|Ang [[type specimen]] ng ''[[Lacerta plica]]'', na isa sa mga inilarawan ni [[Linnaeus]] mismo noong 1758.|361x361px]] Binibigyan ng pangalan sa [[taksonomiya]] ang isang espesye matapos itong pormal na mailarawan ang [[type specimen]] nito at mailathala sa isang [[Diyaryong akademiko|akademikong dyornal]] na nagbibigay ng pangalan sa mga ito. Madalas na nasa paglalarawan ng espesye ang mga natatanging katangian nito mula sa morpolohiya o sa ibang kaparaanan tulad ng henetika,<ref>{{Cite journal |last1=Lawley |first1=Jonathan W. |last2=Gamero-Mora |first2=Edgar |last3=Maronna |first3=Maximiliano M. |last4=Chiaverano |first4=Luciano M. |last5=Stampar |first5=Sérgio N. |last6=Hopcroft |first6=Russell R. |last7=Collins |first7=Allen G. |last8=Morandini |first8=André C. |date=2022-09-29 |title=Morphology is not always useful for diagnosis, and that's ok: Species hypotheses should not be bound to a class of data. |trans-title=Hindi palaging magagamit ang morpolohiya sa pagsusuri, at ayos lang yon: Hindi dapat nakaayon lang sa isang klase ng datos ang mga palagay ng espesye |url=https://sajs.co.za/article/view/14495 |journal=South African Journal of Science |language=en |volume=118 |issue=9/10 |doi=10.17159/sajs.2022/14495 |doi-access=free |s2cid=252562185}}</ref> upang maihiwalay ito sa ibang mga tukoy na espesyeng may kaugnayan, gayundin ang isang [[magagamit na pangalan]] ({{Lang|en|available name}}) sa [[soolohiya]] o [[magagamit na nailathalang pangalan]] ({{Lang|en|validly published name}}) sa [[botanika]]. Madalas na tinatago ang type specimen sa isang repositoryo kagaya ng museo o pamantasan upang hiwalay na masuri at makapagkumpara ang ibang mga siyentipiko.<ref name="Hitchcock">{{citation |last=Hitchcock |first=A. S. |title=The Type Concept in Systematic Botany |url=https://www.biodiversitylibrary.org/part/314424 |journal=American Journal of Botany |volume=8 |issue=5 |pages=251–255 |year=1921 |trans-title=Ang Konsepto ng Type sa Sistematikong Botanika |language=en |doi=10.2307/2434993 |jstor=2434993}}</ref><ref name="Smithsonian">{{cite web |last1=Nicholson |first1=Dan H. |title=Botanical nomenclature, types, & standard reference works |trans-title=Pagpapangalang botanikal, uri, at pamantayang sangguniang gawa |url=http://botany.si.edu/references/botlinks/dhntyp.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916184608/http://botany.si.edu/references/botlinks/dhntyp.htm |archive-date=16 September 2015 |access-date= |publisher=Smithsonian National Museum of Natural History, Department of Botany |language=en |df=dmy-all}}</ref> Sa pagpapangalan sa mga bagong espesye, ipinapayo sa [[Pandaigdigang Kodigo sa Pagpapangalang Soolohikal]] na ito dapat ay nararapat, kaaya-aya, matatandaan, mabibigkas, maikli, at hindi nakakapanakit.<ref name="ICZNRec25C">{{cite web |title=International Code of Zoological Nomenclature, Recommendation 25C |trans-title=Pandaigdigang Kodigo sa Pagpapangalang Soolohikal, Rekomendasyon 25C |url=http://www.nhm.ac.uk/hosted-sites/iczn/code/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608184753/http://www.nhm.ac.uk/hosted-sites/iczn/code/ |archive-date=8 June 2011 |access-date= |language=en |df=}}</ref> === Daglat === {{Main|Malayang pagpapangalan}} Hindi minsan binabanggit sa mga aklat at artikulo ang buong pangalan ng isang espesye, at ginagamit ang mga [[daglat]] na '''sp.''' ({{Langx|la|species|4=espesye}}) sa isahan o '''spp.''' ({{Langx|la|species pluralis|4=maraming espesye}}) sa maramihan upang kumatawan sa tiyak na pangalan, halimbawa "''[[Canis]]'' sp.". Madalas itong ginagamit sa mga pagkakataon kung saan alam ng may-akda ang [[henus]] ngunit hindi ang eksaktong espesye nito kagaya sa [[paleontolohiya]], Bukod dito, ginagamit rin ng mga may-akda ang daglat na ''spp.'' upang tukuyin ang maraming espesye ng henus na tinutukoy pero hindi lahat. Sinusulat ang parehong henus at tiyak na pangalan nang italisado. Gayunpaman, hindi italisadong sinusulat ang mga daglat. Bukod sa dalawang ito, ginagamit rin ang mga daglat na '''cf.''' ({{Langx|la|confer|4=ihambing}}) para sa mga espesyeng ipinagpapalagay ng may-akda bilang ang partikular na espesyeng tinutukoy ng pangalan at nangangailangan ng kumpirmasyon (halimbawa, ''[[Felis]]'' cf. ''[[Pusa|catus]]''), at '''nr.''' ({{Langx|la|near|4=malapit}}) o '''aff.''' ({{Langx|la|affinis|4=kaugnayan}}) para sa espesyeng halos kapareho sa tinutukoy na espesye (halimbawa, ''[[Canis]]'' aff. ''[[Aso|lupus]]''). ==Pagbabago== Nagbabago ang mga espesye at nagiging bagong espesye, nagpapalitan ng hene sa ibang mga espesye, nagsasama sa ibang mga espesye, o di kaya'y tuluyang nauubos. === Espesyasyon === {{Main|Espesyasyon}} [[Espesyasyon]] ang tawag sa proseso kung saan nagiging hiwalay na espesye ang isang bahagi ng populasyon ng espesye dahil sa samu't saring dahilan kagaya ng paghihiwalay sa heograpiya.<ref name="Cook">{{cite journal |last=Cook |first=Orator F. |author-link=Orator F. Cook |date=30 March 1906 |title=Factors of species-formation |trans-title=Mga salik sa pagkabuo ng espesye |url=https://zenodo.org/record/1447954 |journal=[[Science (journal)|Science]] |language=en |volume=23 |issue=587 |pages=506–507 |bibcode=1906Sci....23..506C |doi=10.1126/science.23.587.506 |pmid=17789700}}</ref> Unang inilarawan ni [[Charles Darwin]] noong 1859 ang gampanin ng [[likas na pagpili]] sa espesyasyon.<ref>{{cite journal |last=Via |first=Sara |date=16 June 2009 |title=Natural selection in action during speciation |trans-title=Likas na pagpili tuwing espesyasyon |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.]] |language=en |volume=106 |issue=Suppl 1 |pages=9939–9946 |bibcode=2009PNAS..106.9939V |doi=10.1073/pnas.0901397106 |pmc=2702801 |pmid=19528641 |doi-access=free |df=dmy-all}}</ref> Nakadepende ang espesyasyon sa [[Henetikong pag-agos|pagbaba ng daloy ng hene]] sa populasyon ng humihiwalay na bahagi hanggang sa tuluyan itong hindi na makapagpasa ng hene. Pinakakaraniwan sa mga ito ang [[espesyasyong alopatriko]], kung saan nagiging isang bagong espesye ang nakahiwalay na populasyon dahil sa pagdami ng [[mutasyon]]. Maaaring itong hadlangan ng [[Hibrido|hibridisasyon]], ngunit naaagapan ito kung may mga di-parehong [[allele]] sa parehong hene ng dalawang populasyon ayon sa [[modelong Bateson–Dobzhansky–Muller]].<ref name="Barton">{{cite journal |last1=Barton |first1=N. H. |date=June 2010 |title=What role does natural selection play in speciation? |trans-title=Ano ang gampanin ng likas na pagpili sa espesyasyon? |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B |language=en |volume=365 |issue=1547 |pages=1825–1840 |doi=10.1098/rstb.2010.0001 |pmc=2871892 |pmid=20439284}}</ref> Bukod dito, nagaganap din ang [[Kronoespesye|espesyasyong pilohenetiko]] kung saan unti-unting nagiging hiwalay na espesye ang isang populasyon na iba sa mga ninuno nito dahil sa dami ng mga mutasyon sa paglipas ng panahon.<ref name="Mayr1982">{{cite journal |last1=Mayr |first1=Ernst |author-link=Ernst Mayr |year=1982 |title=Speciation and Macroevolution |trans-title=Espesyasyon at Makroebolusyon |journal=Evolution |language=en |volume=36 |issue=6 |pages=1119–1132 |doi=10.1111/j.1558-5646.1982.tb05483.x |pmid=28563569 |doi-access=free |s2cid=27401899}}</ref> === Paglipat ng hene === {{Main|Horisontal na paglipat ng gene}} [[Horisontal na paglipat ng gene|Lumilipat ang mga hene nang horisontal]] sa iba't-ibang mga espesye sa pamamagitan ng [[Hibrido|hibridisasyon]], [[antihenetikong paglipat]], o [[Paghahalo (henetika)|paghahalo]]. Nakakapagpasa ang mga [[birus]] ng mga hene sa ibang espesye, at nakakapagpasa ang mga bakterya ng plasmid sa ibang mga espesye ng [[bakterya]], kahit sa mga espesyeng walang kaugnayan sa isa't-isa, na nagpapahirap sa klasipikasyon sa mga ito.<ref name="Melcher2" /> Iminumungkahi na igrupo na lang ang mga ito sa mga "pamayanan" ng mga bakteryang nagpapalitan ng hene. Sa ganitong sistema, maaaring magkaroon ng mga espesye ang mga bakterya na halos katulad sa konsepto ng biolohikal na espesye ni [[Ernst Mayr|Mayr]].<ref name="BobayOchman2017">{{cite journal |last1=Bobay |first1=Louis-Marie |last2=Ochman |first2=Howard |year=2017 |title=Biological Species Are Universal across Life's Domains |trans-title=Unibersal ang mga Biolohikal na Espesye sa Lahat ng mga Dominyon ng Buhay |journal=Genome Biology and Evolution |language=en |volume=9 |issue=3 |pages=491–501 |doi=10.1093/gbe/evx026 |pmc=5381558 |pmid=28186559}}</ref> === Pagkalipol === {{Main|Pagkalipol|Malawakang pagkalipol}}Masasabing [[Pagkalipol|nalipol o naubos na]] ang isang espesye kung namatay na ang ''[[endling]]'' nito, anf pinakahuling indibiduwal ng espesye. Tinatayang nasa 99% ng lahat ng mga espesyeng nabuhay sa kasaysayan ng Daigdig ang wala na, na kumakatawan sa mahigit limang bilyong espesye. Marami sa kanila ang naubos dahil sa mga malawakang pagkalipol sa tala ng kasaysayan, kabilang na ang [[Pagkalipol noong panahong Kretasiko–Paleoheno|pagkalipol noong panahong Kretasiko-Paleoheno]] na pumatay sa karamihan ng mga [[Dinosauro|dinosaur]]. Nagaganap ang mga ito dahil sa aktibidad ng mga [[bulkan]], [[pagbabago ng klima]], o sa kaso ng Kretasiko-Paleoheno, [[Chicxulub crater|pagbagsak]] ng isang [[bulalakaw]] na nagpabago sa pandaigdigang klima. Bukod dito, maaari ding mawala ang isang espesye dahil sa pagsasanib sa ibang espesye sa pamamagitan ng hibridisasyon.{{sfn|Zachos|2016|p=82}} == Kasaysayan == === Aristoteles === {{Main|Biolohiya ni Aristoteles}} Sa [[Biolohiya ni Aristoteles|kanyang biolohiya]], ginamit ni [[Aristoteles]] ang mga katagang ''genos'' ({{Langx|grc|γένος}}) para tumukoy sa isang uri tulad ng [[ibon]] o [[isda]], at ''eidos'' ({{Langx|grc|εἶδος}}) para naman tumukoy sa isang tiyak na anyo ng isang partikular na uri tulad ng [[uwak]] o [[agila]] sa mga ibon. Sinasalin ito bilang katumbas ng henus at espesye, bagamat hindi ito katulad ng mga modernong termino. Maitatangi ang mga uri sa pamamagitan ng kanilang mga katangian tulad ng pagkakaroon ng tuka at pakpak ng mga ibon. Samantala, maitatangi naman ang mga anyo sa mga katangiang meron ang bawat miyembro nito, kung saan namamana ng mga batang miyembro ang baryasyon sa katangian ng kanilang mga magulang. Naniniwala si Aristoteles na hindi nagbabago ang mga ito.<ref name="Pellegrin 1986">{{cite book |last1=Pellegrin |first1=Pierre |title=Aristotle's classification of animals: biology and the conceptual unity of the Aristotelian corpus |url=https://archive.org/details/aristotlesclassi00pell_0 |date=1986 |publisher=University of California Press |isbn=0-520-05502-0 |location=Berkeley, California |page=xiv + 235 |language=en |trans-title=Klasipikasyon ni Aristoteles sa mga hayop: biolohiya at ang pagkakaisa sa konsepto sa mga gawa ni Aristoteles}}</ref> Nanatiling malaki ang impluwensiya ni Aristoteles sa pag-aaral hanggang noong [[Renasimiyento]].<ref name="Leroi88">{{cite book |last=Leroi |first=Armand Marie |author-link=Armand Marie Leroi |title=The Lagoon: How Aristotle Invented Science |url=https://archive.org/details/lagoonhowaristot0000lero_m5a9 |title-link= |date=2014 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-4088-3622-4 |pages=[https://archive.org/details/lagoonhowaristot0000lero_m5a9/page/88 88]–90 |language=en |trans-title=Ang Lagoon: Paano Inimbento ni Aristoteles ang Agham}}</ref> === Di-nagbabagong espesye === {{Main|Great chain of being}} [[File:John_Ray_from_NPG.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:John_Ray_from_NPG.jpg|thumb|Naniniwala si [[John Ray]] na hindi nagbabago ang mga espesye kahit na may mga baryasyon.]] Noong maagang bahagi ng modernong panahon, sinimulan ng mga siyentipiko ang paggawa sa isang klasipikasyon sa lahat ng buhay. Marami sa mga ito ay resulta ng obserbasyon kagaya ng paggugrupo sa mga [[halaman]] base sa kulay ng kanilang [[bulaklak]]. Si [[John Ray]] ang unang sumubok na magbigay ng kahulugan sa mga biolohikal na espesye noong 1686: {{Pagbanggit|text=Walang mas siguradong pamantayan para sa pagtutukoy ng mga espesye para sa akin kesa sa mga natatanging tampok na ipinapakalat nila gamit ng mga binhi. Kaya naman, kahit na anong klaseng baryasyon ang maganap sa mga indibiduwal o sa espesye, pawang mga aksidente lamang ito at hindi dapat gamiting basehan ng pagtutukoy sa mga espesye ... Sa parehong pananaw, permanenteng napapanatili ng mga hayop ang kanilang natatanging espesye dahil sa kanilang pagkakaiba; hindi kailanman sisibol ang mga espesye mula sa binhi ng iba.{{efn|Orihinal na sipi: {{lang|en|No surer criterion for determining species has occurred to me than the distinguishing features that perpetuate themselves in propagation from seed. Thus, no matter what variations occur in the individuals or the species, if they spring from the seed of one and the same plant, they are accidental variations and not such as to distinguish a species ... Animals likewise that differ specifically preserve their distinct species permanently; one species never springs from the seed of another nor vice versa.}}<ref>{{cite book |last=Mayr |first=Ernst |year=1982 |title=The growth of biological thought: diversity, evolution, and inheritance |trans-title=Ang pagsibol ng biolohikal na kaisipan: dibersidad, ebolusyon, at pagmamana|lang=en||url=https://archive.org/details/growthofbiologic00mayr |url-access=registration |publisher=Belknap Press |page=[https://archive.org/details/growthofbiologic00mayr/page/256 256]|isbn=978-0-674-36445-5 }}</ref>}}}} [[File:Carl_von_Linné.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Carl_von_Linn%C3%A9.jpg|thumb|Ang klasipikasyong unang ginawa ni [[Carl Linnaeus|Linnaeus]] ukol sa [[Pagpapangalang binomial|pagkakaroon ng dalawang pangalan]] ng bawat espesye ang siyang ginagamit sa modernong panahon.]] Noong ika-18 siglo, gumawa si [[Carl Linnaeus|Carolus Linnaeus]] ng isang klasipikasyon na nakabase sa mga katangiang taglay ng mga espesye, hindi lamang ang kanilang pagkakaiba.<ref>{{cite book |last1=Davis |first1=P. H. |title=Principles of Angiosperm Taxonomy |last2=Heywood |first2=V. H. |publisher=Robert E. Krieger Publishing Company |year=1973 |location=Huntington, NY |page=17 |language=en |trans-title=Mga Prinsipyo ng Taksonomiya ng Angiosperma}}</ref> Tulad ng ibang mga siyentipiko noong panahon niya, gumawa siya ng hirarkiya base sa mga obserbasyon sang-ayon sa ideya noon ukol sa pagkakaugnay ng mga buhay sa isa't isa mula sa ideya ng isang {{Lang|en|great chain of being}}.<ref>{{Cite book |last=Simpson |first=George Gaylord |author-link=George Gaylord Simpson |title=Principles of Animal Taxonomy |url=https://archive.org/details/principlesofanim0000simp_h9n2 |publisher=Columbia University Press |year=1961 |pages=[https://archive.org/details/principlesofanim0000simp_h9n2/page/56 56]–57 |language=en |trans-title=Mga Prinsipyo ng Taksonomiya ng Hayop}}</ref><ref>{{cite journal |last=Mahoney |first=Edward P. |year=1987 |title=Lovejoy and the Hierarchy of Being |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-ideas_april-june-1987_48_2/page/211 |trans-title=Si Lovejoy at ang Hirarkiya ng Nilalang |journal=Journal of the History of Ideas |language=en |volume=48 |issue=2 |pages=211–230 |doi=10.2307/2709555 |jstor=2709555}}</ref> === Mutasyon === Alam ni Linnaeus na nagbabago ang mga espesye dahil sa mga [[hibrido]], ngunit hindi niya alam na maaaring umusbong ang mga bagong espesye mula rito.<ref>{{cite web |title=Carl Linnaeus (1707–1778) |url=http://www.ucmp.berkeley.edu/history/linnaeus.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430160025/http://www.ucmp.berkeley.edu/history/linnaeus.html |archive-date=30 April 2011 |access-date= |publisher=UCMP Berkeley |language=en |df=dmy-all}}</ref> Pagsapit ng ika-19 na siglo, naniniwala ang karamihan ng mga siyentipiko na maaaring magbago ang mga espesye, at sapat ang tanda ng Daigdig para maganap ang mga ito sa kasaysayan. Noong 1809, iminungkahi ni [[Jean-Baptiste Lamarck]] ang ideya ng [[transmutasyon ng mga espesye]], na isang radikal na ideya na tumataliwas sa mga ideya ni Aristoteles.<ref>{{cite book |last=Gould |first=Stephen Jay |author-link=Stephen Jay Gould |title=The Structure of Evolutionary Theory |title-link=The Structure of Evolutionary Theory |publisher=Belknap Harvard |year=2002 |isbn=978-0-674-00613-3 |location=Harvard |pages=[https://archive.org/details/structureofevolu00goul/page/170 170–197] |language=en |trans-title=Ang Estraktura ng Teorya ng Ebolusyon}}</ref> Noong 1859 naman, pinatunayan nina [[Charles Darwin]] at [[Alfred Russel Wallace]] ang [[ebolusyon]] at ang gampanin nito sa paggawa ng mga [[Espesyasyon|bagong espesye]].<ref>{{cite book |last=Bowler |first=Peter J. |author-link=Peter J. Bowler |url=https://archive.org/details/evolutionhistory0000bowl_n7y8/page/177 |title=Evolution: The History of an Idea |publisher=[[University of California Press]] |year=2003 |isbn=978-0-520-23693-6 |edition=3 |location=Berkeley, CA |pages=[https://archive.org/details/evolutionhistory0000bowl_n7y8/page/177 177–223 and passim] |language=en |trans-title=Ebolusyon: Ang Kasaysayan ng isang Ideya}}</ref> == Tingnan din == * [[Saribuhay|Biodibersidad]] * [[Espesyasyon]] * [[Espesyeng nanganganib]] == Talababa == {{notelist}} == Sanggunian == === Pagsipi === {{reflist}} === Pinagkunan === {{refbegin}} * {{cite book |editor1-last=Claridge |editor1-first=M. F. |editor2-last=Dawah |editor2-first=H. A. |editor3-last=Wilson |editor3-first=M. R. |publisher=[[Chapman & Hall]] |title=Species: The Units of Biodiversity |trans-title=Espesye: Ang mga Yunit ng Biodibersidad|lang=en|year=1997 |isbn=978-0-412-63120-7}} * {{cite book |editor1-last=Wheeler |editor1-first=Quentin |editor1-link=Quentin D. Wheeler |editor2-last=Meier |editor2-first=Rudolf |title=Species Concepts and Phylogenetic Theory: A Debate |trans-title=Mga Konsepto ng Espesye at Teoryang Pilohenetiko: Isang Debate |lang=en|publisher=[[Columbia University Press]] |year=2000 |isbn=978-0-231-10143-1 }} * {{cite book |last=Zachos |first=Frank E. |title=Species Concepts in Biology: Historical Development, Theoretical Foundations and Practical Relevance|lang=en|trans-title=Mga Konsepto ng Espesye sa Biolohiya: Historikal na Pagdebelop, Teoretikal na Haligi, at Praktikal na Kapanahunan |publisher=[[Springer Publishing|Springer]] |year=2016 |isbn=978-3-319-44964-7 }} {{refend}} == Link sa labas == * [https://species.wikimedia.org/wiki/Main_Page Wikispecies] – ang libreng direktoryo ng mga espesye ng [[Pundasyong Wikimedia|Pundasyong ikimedia]] (sa wikang Ingles) * [http://www.barcodinglife.org/ Pagba-barcode sa mga espesye] * [http://www.catalogueoflife.org/ Catalogue of Life] * [http://visualtaxa.redgolpe.com/ VisualTaxa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100614005037/http://visualtaxa.redgolpe.com/ |date=14 Hunyo 2010 }} {{Taxonomic ranks}} {{speciation}} {{Authority control}} [[Kategorya:Pagtitipun-tipong pang-agham]] [[Kategorya:Pagpapangalang pang-botanika]] [[Kategorya:Pagpapangalang pang-soolohiya]] [[Kategorya:Taksonomiya ng halaman]] [[Kategorya:Biyolohiya]] [[Kategorya:Espesye]] [[Kategorya:Ebolusyon]] aglht1zkircfkfxwic70mq4daxpjm95 0 47963 2221298 2217325 2026-08-22T02:07:26Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221298 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition |name = Tuberkulosis |synonym = |image = Tuberculosis-x-ray-1.jpg |image_size = |alt = |caption = [[X-ray]] ng isang taong may malubhang TB. Pinapakita ng mga marka ng puting palaso ang impeksiyon sa magkabilang baga, at ang pagkabuo ng lukab ay markang itim na palaso. |pronounce = |specialty = |symptoms = |complications = |onset = |duration = |types = |causes = |risks = |diagnosis = |differential = |prevention = |treatment = |medication = |prognosis = |frequency = |deaths = }} Ang '''tuberkulosis''', '''sakit sa tuyo''', '''MTB,''' o '''TB''' o '''tuberculosis''' sa Ingles (daglat ng ''tubercle bacillus'') ay isang nakamamatay, at nakahahawang karamdaman. Ang karamdaman na ito ay sanhi ng iba't ibang uri ng mycobacteria, na karaniwan ay ''Mycobacterium na tuberkulosis''.<ref name=Robbins>{{cite book |author=Kumar V, Abbas AK, Fausto N, Mitchell RN |year=2007 |title=Robbins Basic Pathology |url=https://archive.org/details/robbinsbasicpath0000unse_q0t1 |edition=8th |publisher=Saunders Elsevier |pages=[https://archive.org/details/robbinsbasicpath0000unse_q0t1/page/516 516]–522 |isbn=978-1-4160-2973-1}}</ref> Ang TB ay kadalasang lumulusob sa mga [[baga]], ngunit maaari ring makadamay sa ibang bahagi ng katawan. Ang TB ay naikakalat sa pamamagitan ng hangin kapag ang mga taong may aktibong TB ay umubo, bumahing, o dinala ang kanilang laway sa hangin.<ref name=AP>{{cite journal|author=Konstantinos A |year=2010|title=Testing for tuberculosis |journal=Australian Prescriber |volume= 33 |issue=1|pages=12–18 |url= http://www.australianprescriber.com/magazine/33/1/12/18/}}</ref> Karamihan sa mga [[impeksiyon|pagsakop]] ay asymptomatic o walang hudyat at hindi aktibo. Ngunit ang halos isa sa sampung hindi aktibong impeksiyon ay kalaunang magiging aktibong karamdaman din. Kung hindi gagamutin ang TB, ito ay ikamamatay ng mahigit sa 50% ng mga taong mayroon nito. Ang mga karaniwang hudyat ng impeksiyon ng TB ay pangmatagalang [[ubo]] na may [[plema]]ng may bahid ng dugo, [[lagnat]], pagpapawis sa gabi, at pangangayayat. Ang TB ay dating tinatawag na “consumption” dahil sa pangangayayat ng mga taong mayroon nito. Ang pagsakop sa ibang mga [[organ]] ay nagsasanhi ng sari-saring hudyat. Ang [[pagkilala]] ng aktibong TB ay umaasa sa radiology (na kilala bilang chest X-ray) pati na rin ang mikroskopikong pagsusuri at microbiological na pag-culture ng mga likido ng katawan. Ang pagkilala ng hindi aktibong TB ay umaasa sa tuberculin na pagsuri sa balat (tuberculin skin test o TST) at mga pagsusuri sa dugo. Ang paggamot ay mahirap at nangangailangan ng maraming [[antibayotik]] na ipapainom sa mahabang panahon. Ang mga nakikisalamuha sa ibang tao ay sinusuri at ginagamot rin kung kinakailangan. Ang paglaban sa antibayotik ay patuloy na lumalaking suliranin sa TB na hindi tinatablan ng maraming gamot (multiple drug-resistant tuberculosis o MDR-TB) na mga impeksiyon. Para maiwasan ang TB, ang mga tao ay dapat na masuri sa sakit at dapat na maturukan ng bacillus na [[bakuna]]. Ang mga dalubhasa ay naniniwalang ang ikatlong bahagi ng populasyon ng mundo ay mayroong ''M. tuberculosis'',<ref name=WHO2012data>{{cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs104/en/index.html|title=Tuberculosis Fact sheet N°104|publisher=World Health Organization|date=November 2010|access-date=26 July 2011}}</ref> at ang mga bagong pagkalat ay nagaganap sa bilis na isa kada segundo<ref name=WHO2012data/> Noong 2007, ang tinatayang 13.7 milyon na matagal nang kaso ay naging aktibo sa buong mundo.<ref name=WHO2009-Epidemiology>{{cite book |title=Global tuberculosis control: epidemiology, strategy, financing |author=World Health Organization |year=2009 |isbn=978-92-4-156380-2 |chapter=Epidemiology |chapterurl=http://who.int/entity/tb/publications/global_report/2009/pdf/chapter1.pdf |access-date=12 November 2009 |pages=6–33 }}{{Dead link|date=Marso 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Noong 2010, nagkaroon ng tinatayang 8.8&nbsp; milyong bagong kaso at 1.5&nbsp;milyon na kaugnay na pagkamatay ang naganap, ang karamihan ay nasa [[developing countries|mahirap na mga bansa]].<ref name=WHO2011>{{cite web|title=The sixteenth global report on tuberculosis|author=World Health Organization|url=http://www.who.int/tb/publications/global_report/2011/gtbr11_executive_summary.pdf|year=2011}}</ref> Ang buong bilang ng mga kaso ng TB ay bumababa simula noong 2006, at ang mga bagong kaso ay bumababa mula noong 2002.<ref name=WHO2011/> Ang TB ay hindi naikalat nang pantay-pantay sa kabuuan ng mundo. Humigit-kumulang 80% ng populasyon sa maraming bansa sa Asya at Africa sinuri na positibo sa pagsusuri sa tuberculin, subalit ang 5–10% lamang ng populasyon ng Estados Unidos ang sinuri na positibo.<ref name=Robbins/> Maraming tao sa mahirap na daigdig ang nadadapuan ng TB dahil sa mahinang panangga. Kadalasan, ang mga taong ito ay nadapuan ng TB dahil nahawaan sila ng [[HIV/AIDS]] na nagpapahina ng [[immune system|panangga ng katawan]].<ref name=Lancet11/> == Mga palatandaan at sintomas == [[Talaksan:Tuberculosis symptoms.svg|thumb|Ang mga pangunahing sintomas ng mga pagkakaiba-iba at yugto ng tuberkulosis ay ibinigay.<ref>{{cite web|url=http://www.emedicinehealth.com/tuberculosis/page3_em.htm|title=Tuberculosis Symptoms|publisher=[[eMedicine]]Health|author=Schiffman G|date=15 January 2009}}</ref> Marami sa mga sintomas ay sumasama sa ibang pagkakaiba-ba habang ang iba ay mas (ngunit di ganap) ang mas partikular para sa ilang mga pagkakaiba-iba. Ang maraming pagkakaiba-iba ay maaaring nagkakasabay.]] Ang humigit-kumulang na 5&ndash;10% ng mga taong walang HIV ngunit nahawaan ng tuberkulosis ay nagkaroon na ng aktibong sakit sa panahon ng kanilang mga buhay.<ref name=Pet2005>{{cite book|editor=Peter G. Gibson; Michael Abramson |title=Evidence-based respiratory medicine|year=2005|publisher=Blackwell|location=Oxford|isbn=978-0-7279-1605-1|pages=321|url=http://books.google.ca/books?id=sDIKJ1s9wEQC&pg=PA321|edition=1. publ.}}</ref> Sa kaibahan, ang 30% ng mga taong nakawaan ng HIV at tuberculosis ay nagkakaroon ng aktibong sakit.<ref name=Pet2005/> Ang tuberkulosis ay maaaring humawa sa anumang bahagi ng katawan, ngunit karaniwan lumalabas sa mga baga (na kilala bilang pulmonary tuberculosis).<ref name=ID10/> Ang Extrapulmonary TB ay lumalabas kapag ang tuberculosis ay nagkakaroon sa labas ng mga baga.Ang Extrapulmonary TB ay maaari ring sumama sa pulmonary TB.<ref name=ID10/> Kabilang sa mga pangkalahatang palatandaan at sintomas ang [[lagnat]],[[matindi (gamot)|panginginig]], [[mga pagpapawis sa gabi]], [[appetite loss|kawalan ng ganang kumain]], [[pagbawas ng timbang]], at [[fatigue (medical)|pagkahapo]].<ref name=ID10/> Significant [[pagdeporma ng mga daliri at kuko]] ay maaari ring lumabas.<ref name=Pet2005/> === May Kaugnayan sa Baga === Kung ang impeksiyon ng tuberculosis ay magiging aktibo, kasama ang mga baga sa humigit-kumulang na 90% ng tao.<ref name=Lancet11/><ref>{{cite book|last=Behera|first=D.|title=Textbook of pulmonary medicine|year=2010|publisher=Jaypee Brothers Medical Pub.|location=New Delhi|isbn=978-81-8448-749-7|pages=457|url=http://books.google.ca/books?id=0TbJjd9eTp0C&pg=PA457|edition=2nd ed.}}</ref> Maaaring kasama sa mga sintomas ang [[pananakit ng dibdib]] at pangmatagalang ubo na may plema. <!-- <ref name=Lancet11/> --> Ang humigit-kumulang na 25% ng mga tao ay walang anumang sintomas (iyan ay nananatili silang "walang mga sintomas").<ref name=Lancet11/> Paminsan-minsan, ang mga tao ay [[hemoptysis|nag-uubo ng dugo]] ng mailiit na dami. Sa mga pambihirang kaso, maaaring masira ng impeksiyon ang [[arterya ng baga]], na nagdudulot ng matinding pagdurugo na tinatawag na [[Rasmussen's aneurysm]].<!-- <ref name=ID10/> --> Ang tuberkulosis ay maaaring maging phindi gumagaling na sakit at maaaring magdulot ng matinding pagpeklat sa itaas na lobe sa mga baga.<!-- <ref name=ID10/> --> Ang bandang itaas ng baga ang mas madalas na naaapektuhan.<ref name=ID10/> Ang dahilan ay hindi ganap na malinaw.<ref name="Robbins" /> Siguro dahil sa ang bandang itaas ng mga baga ay mas naapektuhan dahil sa mas mabuting daloy ng hangin<ref name="Robbins" /> o mahinang daluyan sa [[lymph]].<ref name=ID10/> === Extrapulmonary (Nasa labas ng baga) === Sa 15&ndash;20% ng aktibong mga kaso, ang impeksiyon ay kumakalat sa labas ng mga respiratory organ, na nagiging sanhi ng ibang uri ng TB.<ref>{{cite book|last=Jindal|first=editor-in-chief SK|title=Textbook of pulmonary and critical care medicine|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers|location=New Delhi|isbn=978-93-5025-073-0|pages=549|url=http://books.google.ca/books?id=EvGTw3wn-zEC&pg=PA549}}</ref> Ang TB na nangyayari sa labas ng mga respiratory organ ay tinatawag na "extrapulmonary tuberculosis".<ref name=Extra2005>{{cite journal|pmid=16300038|year=2005|author=Golden MP, Vikram HR|title=Extrapulmonary tuberculosis: an overview|url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2005-11-01_72_9/page/1760|volume=72|issue=9|pages=1761–8|journal=American family physician}}</ref> Ang Extrapulmonary TB ay mas madalas na lumalabas sa [[immunosuppressed o mahinang resistensiya ng katawan]] na mga tao at mga bata. Nangyayari ang Extrapulmonary TB sa mas mahigit sa 50% ng mga taong mayroong HIV.<ref name=Extra2005/> Kasama sa mga kapansin-pansin na lugar ng extrapulmonary impeksiyon ay ang [[pleura o ang saplot ng baga]] (sa tuberculous pleurisy), ang [[central nervous system]] (sa tuberculous [[meningitis]]), at ang [[lymphatic system]] (sa [[scrofula]] ng leeg). Ang Extrapulmonary TB ay nangyayari din sa [[genitourinary system]] (sa [[urogenital na tuberkulosis]]) at sa mga buto at kasu-kasuan (sa [[Pott's disease]] ng gulugod), ang ilan lang sa mga ibang lugar. Kapag ito ay kumalat sa mga buto, ito rin ay kilala bilang "osseous tuberculosis",<ref>{{cite book|last=Kabra|first=[edited by] Vimlesh Seth, S.K.|title=Essentials of tuberculosis in children|year=2006|publisher=Jaypee Bros. Medical Publishers|location=New Delhi|isbn=978-81-8061-709-6|pages=249|url=http://books.google.ca/books?id=HkH0YbyBHDQC&pg=PA249|edition=3rd ed.}}</ref> na isang uri ng [[osteomyelitis o pamamaga ng utak ng buto na dulot ng impeksiyon]] .<ref name="Robbins" /> Ang potensiyal na mas malala, mas malaganap na anyo ng TB ay tinatawag na "disseminated" TB, karaniwang kilala bilang [[miliary na tuberkulosis]].<ref name=ID10/> Ang Miliary TB ay bumubuo ng humigit-kumulang na 10% ng mga kaso ng extrapulmonary.<ref name=Gho2008/> == Mga Sanhi == === Mycobacteria === [[Talaksan:Mycobacterium tuberculosis.jpg|thumb|[[Scanning electron micrograph]] ng ''[[Mycobacterium tuberculosis]]'']] Ang pangunahing sanhi ng TB ay ''[[Mycobacterium tuberculosis]]'', isang maliit, [[aerobic organism|aerobic (nabubuhay ng may oxygen)]] hindi gumagalaw na [[bacillus]].<ref name=ID10>{{cite book|last=Dolin|first=[edited by] Gerald L. Mandell, John E. Bennett, Raphael|title=Mandell, Douglas, and Bennett's principles and practice of infectious diseases|year=2010|publisher=Churchill Livingstone/Elsevier|location=Philadelphia, PA|isbn=978-0-443-06839-3|pages=Chapter 250|edition=7th}}</ref> Marami sa mga katangi-tanging klinikal na katangian ng pathogen na ito ay dulot ng mataas na [[lipid]] na taglay nito.<ref>{{cite book |author=Southwick F |title=Infectious Diseases: A Clinical Short Course, 2nd ed. |publisher=McGraw-Hill Medical Publishing Division |date=10 December 2007 |chapter=Chapter 4: Pulmonary Infections |page=104 |url=http://pharma-books.blogspot.com/2009/01/infectious-disease-clinical-short.html |isbn=0-07-147722-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090513183905/http://pharma-books.blogspot.com/2009/01/infectious-disease-clinical-short.html |archive-date=13 May 2009 |access-date=31 January 2014 |url-status=live }}</ref> [[cell division|Naghahati-hati]] ito sa bawat 16 &ndash;20 na oras. Ang bilis nito ay mabagal kumpara sa ibang bakteriya, na karaniwang naghahati ng mababa sa isang oras.<ref>{{cite book|last=Jindal|first=editor-in-chief SK|title=Textbook of pulmonary and critical care medicine|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers|location=New Delhi|isbn=978-93-5025-073-0|pages=525|url=http://books.google.ca/books?id=rAT1bdnDakAC&pg=PA525}}</ref> Ang Mycobacteria ay may [[Bacterial cell structure|panlabas na membrane]] lipid bilayer.<ref name=Niederweis2010>{{cite journal |author=Niederweis M, Danilchanka O, Huff J, Hoffmann C, Engelhardt H |title=Mycobacterial outer membranes: in search of proteins |journal=Trends in Microbiology |volume=18 |issue=3 |pages=109–16 |year=2010 |month=March |pmid=20060722 |pmc=2931330|doi=10.1016/j.tim.2009.12.005 }}</ref> Kung isasagawa ang [[Gram stain]], ang MTB ay maaaring magmantsa na napakahinang "Gram-positive" o hindi nagpapanatili ng dye dahil ang cell wall ay mayroong mataas na [[lipid]] at [[mycolic acid]] .<ref name=Madison_2001>{{cite journal |author=Madison B |title=Application of stains in clinical microbiology |journal=Biotech Histochem |volume=76 |issue=3 |pages=119–25 |year=2001 |pmid=11475314 |doi=10.1080/714028138}}</ref> Makakayanan ng MTB ang mga mahinang mga [[pandisimpekta]] at maaring buhay sa [[Endospore|tuyong kalagayan]] nang ilang linggo. Sa sariling katangian, ang bacterium o mikrobiyo ay maaari lamang lumaki sa loob ng mga selyula ng isang[[host (biology)|host o nagbibigay sustansiya]] na organismo, ngunit maaring paramihin ang ''M. tuberculosis'' [[in vitro|sa laboratoryo]].<ref name=Parish_1999>{{cite journal |author=Parish T, Stoker N |title=Mycobacteria: bugs and bugbears (two steps forward and one step back) |journal=Molecular Biotechnology |volume=13 |issue=3 |pages=191–200 |year=1999| pmid=10934532 |doi = 10.1385/MB:13:3:191}}</ref> Sa paggamit ng mga [[histology|histological]] na bahid na nasa mga [[idinurang]]sampol mula sa [[plema]], matutukoy ng mga siyentipiko ang MTB sa ilalim ng regular (light) na miskroskopyo. (Ang plema at tinatawag ring “sputum.”) Pinapanatili ng MTB ang ilang partikular na bahid kahit na pagkatapos na gamutin ng acidic solution, kaya ito ay inihanay na [[acid-fast bacillus]] (AFB).<ref name=Robbins/><ref name="Madison_2001"/> Ang dalawang paraan ng acid-fast staining ang pinakakaraniwan: ang [[Ziehl&ndash;Neelsen stain]], na minamantsahan ang mga AFB ng makingkad na pula na lumalabas na malinaw labansa asul na background,<ref name=Stain2000>{{cite book |author= |title=Medical Laboratory Science: Theory and Practice|publisher=Tata McGraw-Hill |location=New Delhi |year=2000 |pages=473 |isbn=0-07-463223-X|url=http://books.google.ca/books?id=lciNs3VQPLoC&pg=PA473}}</ref> at ang [[auramine-rhodamine stain]] na kasunod ng[[Fluorescence microscope|fluorescence microscopy]].<ref>{{cite book|last=Piot|first=editors, Richard D. Semba, Martin W. Bloem; foreword by Peter|title=Nutrition and health in developing countries|year=2008|publisher=Humana Press|location=Totowa, NJ|isbn=978-1-934115-24-4|pages=291|url=http://books.google.ca/books?id=RhH6uSQy7a4C&pg=PA291|edition=2nd ed.}}</ref> Ang ''M. tuberculosis'' complex (MTBC) kabilang ang apat na iba pang nagdudulot ng TB, [[mycobacterium|mycobacteria]]: “[[Mycobacterium bovis|M. bovis]],” “[[Mycobacterium africanum|M. africanum]],” “[[Mycobacterium canetti|M. canetti]],” at “[[Mycobacterium microti|M. microti]].”<ref>{{cite journal |author=van Soolingen D |title=A novel pathogenic taxon of the Mycobacterium tuberculosis complex, Canetti: characterization of an exceptional isolate from Africa |journal=International Journal of Systematic Bacteriology |volume=47 |issue=4 |pages=1236–45 |year=1997 |pmid=9336935|doi=10.1099/00207713-47-4-1236 |author-separator=, |display-authors=1 |last2=Hoogenboezem |first2=T. |last3=De Haas|first3=P. E. W. |last4=Hermans |first4=P. W. M. |last5=Koedam |first5=M. A. |last6=Teppema |first6=K. S. |last7=Brennan|first7=P. J. |last8=Besra |first8=G. S. |last9=Portaels |first9=F.}}</ref> “M. africanum” ay hindi laganap, pero ito mahalagang sanhi ng tuberkulosis sa mga bahagi ng Africa.<ref>{{cite journal |author=Niemann S |title=Mycobacterium africanum Subtype II Is Associated with Two Distinct Genotypes and Is a Major Cause of Human Tuberculosis in Kampala, Uganda|journal=J. Clin. Microbiol. |volume=40 |issue=9 |pages=3398–405 |year=2002 |pmid=12202584 |pmc=130701|doi=10.1128/JCM.40.9.3398-3405.2002 |author-separator=, |display-authors=1 |last2=Rusch-Gerdes |first2=S. |last3=Joloba|first3=M. L. |last4=Whalen |first4=C. C. |last5=Guwatudde |first5=D. |last6=Ellner |first6=J. J. |last7=Eisenach|first7=K. |last8=Fumokong |first8=N. |last9=Johnson |first9=J. L.}}</ref><ref>{{cite journal |author=Niobe-Eyangoh SN|title=Genetic Biodiversity of Mycobacterium tuberculosis Complex Strains from Patients with Pulmonary Tuberculosis in Cameroon |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-microbiology_2003-06_41_6/page/2547|journal=J. Clin. Microbiol. |volume=41 |issue=6 |pages=2547–53 |year=2003 |pmid=12791879 |pmc=156567|doi=10.1128/JCM.41.6.2547-2553.2003 |author-separator=, |display-authors=1 |last2=Kuaban |first2=C. |last3=Sorlin|first3=P. |last4=Cunin |first4=P. |last5=Thonnon |first5=J. |last6=Sola |first6=C. |last7=Rastogi |first7=N.|last8=Vincent |first8=V. |last9=Gutierrez |first9=M. C.}}</ref> Ang “M. bovis” ay isa karaniwangsanhi ng tuberkulosis, ngunit ang pagpapakilalang [[pasteurisation|pasteurized na gatas]] inalis ng malaki ang mycobacterium na ito bilang isang pampublikong problema sa kalusugan sa mga mahirap na mga bansa.<ref name=Robbins/><ref>{{cite journal |author=Thoen C, Lobue P, de Kantor I |title=The importance of''Mycobacterium bovis'' as a zoonosis |journal=Vet. Microbiol. |volume=112 |issue=2–4 |pages=339–45 |year=2006|pmid=16387455 |doi=10.1016/j.vetmic.2005.11.047}}</ref> Ang “M. canetti” ay bihira at parang limitado sa [[Horn of Africa]], bagaman may ilang mga kaso ang nakita sa mga African na migrante.<ref>{{cite book|last=Acton|first=Q. Ashton|title=Mycobacterium Infections: New Insights for the Healthcare Professional|year=2011|publisher=ScholarlyEditions|isbn=978-1-4649-0122-5|pages=1968|url=http://books.google.ca/books?id=g2iFfV6uEuAC&pg=PA1968}}</ref><ref>{{cite journal|last=Pfyffer|first=GE|author2=Auckenthaler, R, van Embden, JD, van Soolingen, D|title=Mycobacterium canettii, the smooth variant of M. tuberculosis, isolated from a Swiss patient exposed in Africa.|journal=Emerging infectious diseases|date=1998 Oct-Dec|volume=4|issue=4|pages=631-4|pmid=9866740}}</ref> Ang “M. microti” ay pambihira rin at kadalasan ay nakikita sa mga taong mahina ang resistensiya, ngunit ang pathogen na ito ay maaaring mas karaniwan kaysa sa inaakala natin.<ref>{{cite journal|last=Panteix|first=G|author2=Gutierrez, MC, Boschiroli, ML, Rouviere, M, Plaidy, A, Pressac, D, Porcheret, H, Chyderiotis, G, Ponsada, M, Van Oortegem, K, Salloum, S, Cabuzel, S, Bañuls, AL, Van de Perre, P, Godreuil, S|title=Pulmonary tuberculosis due to Mycobacterium microti: a study of six recent cases in France.|journal=Journal of medical microbiology|date=2010 Aug|volume=59|issue=Pt 8|pages=984-9|pmid=20488936}}</ref> Ang ibang kilalang mga pathogenic mycobacteria kabilang ang“[[Mycobacterium leprae|M. leprae]],” “[[Mycobacterium avium complex|M. avium]],” at “[[Mycobacterium kansasii|M. kansasii]].” Ang dalawang huling nabanggit na klase ay inuuri bilang "[[nontuberculous mycobacteria]]" (NTM). Ang NTM ay hindi nagdudulot ng TB o [[ketong]], ngunit nagdudulot ito ng sanhi ng mga sakit sa baga na nahahawig sa TB.<ref name=ALA_1997>{{cite journal |title=Diagnosis and treatment of disease caused by nontuberculous mycobacteria. This official statement of the American Thoracic Society was approved by the Board of Directors, March 1997. Medical Section of the American Lung Association |journal=Am J Respir Crit Care Med |volume=156 |issue=2 Pt 2 |pages=S1–25 |year=1997 |pmid = 9279284 |author=American Thoracic Society }}</ref> === Mga salik ng panganib === May ilang mga salik na ang mga tao ay mas madaling magkaroon ng mga impeksiyon ng TB. Ang pinakamahalagang salik ng panganib na pandaigdigan ay [[HIV]]; 13% ng lahat ng mga kaso ng TB ay nahawaan ng HIV virus.<ref name=WHO2011/> Ito ay karaniwang problema sa [[sub-Saharan Africa]], kung saan ang bilang ng HIV ay mataas.<ref>{{cite web|author=World Health Organization|url=http://www.who.int/tb/publications/global_report/en/index.html|title=Global tuberculosis control–surveillance, planning, financing WHO Report 2006|access-date=13 October 2006}}</ref><ref>{{cite journal|last=Chaisson|first=RE|author2=Martinson, NA|title=Tuberculosis in Africa--combating an HIV-driven crisis|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2008-03-13_358_11/page/1089|journal=The New England Journal of Medicine|date=13 March 2008|volume=358|issue=11|pages=1089–92|pmid=18337598|doi=10.1056/NEJMp0800809}}</ref> Ang Tuberculosis ay malapit na iniuugnay sa pagsisikip ng mga tao at [[kakulangan sa nutrisyon]]. Ang link na ang TB ang isa sa mga pangunahing [[sakit ng kahirapan]].<ref name=Lancet11/> Ang mga uri ng taong mas nanganganib na mahawaan ng impeksiyon sa TB: mga taong nagtuturok ng mga labag sa batas na droga, mga naninirahan at empleyado ng mga lugar kung saan nagtitipon-tipon ang mga taong madaling mahawa ng impeksiyon (halimbawa, mga piitan at silungan ng mga walang tinitirhan), mga taong maralita at walang sapat na pangangalagang medikal, mga minoryang etniko na mas nanganganib mahawa, mga batang may malapit na pakikipag-ugnayan sa mga tao, at mga health provider na naglilingkod sa mga kliyenteng ito.<ref name=Griffith_1996>{{cite journal |author=Griffith D, Kerr C|title=Tuberculosis: disease of the past, disease of the present |journal=J Perianesth Nurs |volume=11 |issue=4|pages=240–5 |year=1996|pmid = 8964016|doi = 10.1016/S1089-9472(96)80023-2}}</ref> Ang pabalik-balik na sakit sa baga ay isa pang mahakagang dahilan ng panganib. Ang [[Silicosis]] ay pinapataas ang panganib ng 30 na beses.<ref name=table3>{{cite journal |title=Targeted tuberculin testing and treatment of latent tuberculosis infection. American Thoracic Society |journal=MMWR Recomm Rep |volume=49 |issue=RR–6|pages=1–51|year=200|month=June|pmid=10881762|url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr4906a1.htm#tab3|author1=ATS/CDC Statement Committee on Latent Tuberculosis Infection}}</ref> Mga taong [[naninigarilyo]] ay may halos dobleng nanganganib ng TB kaysa sa mga hindi naninigarilyo.<ref>{{cite journal|last=van Zyl Smit|first=RN|author2=Pai, M, Yew, WW, Leung, CC, Zumla, A, Bateman, ED, Dheda, K|title=Global lung health: the colliding epidemics of tuberculosis, tobacco smoking, HIV and COPD.|journal=The European respiratory journal : official journal of the European Society for Clinical Respiratory Physiology|date=2010 Jan|volume=35|issue=1|pages=27-33|pmid=20044459|quote=These analyses indicate that smokers are almost twice as likely to be infected with TB and to progress to active disease (RR of ∼1.5 for latent TB infection (LTBI) and RR of ∼2.0 for TB disease). Smokers are also twice as likely to die from TB (RR of ∼2.0 for TB mortality), but data are difficult to interpret because of heterogeneity in the results across studies.}}</ref> Ang ibang estado ng sakit ay maaari ring tumaas ang panganib ng pagkakaroon ng tuberculosis, kabilang ang [[alcoholism o pagkalulong sa alak]]<ref name=Lancet11/> at ang [[diabetes mellitus]] (tatlong beses ang panganib).<ref>{{cite journal|last=Restrepo|first=BI|title=Convergence of the tuberculosis and diabetes epidemics: renewal of old acquaintances|journal=Clinical infectious diseases : an official publication of the Infectious Diseases Society of America|date=15 August 2007|volume=45|issue=4|pages=436–8|pmid=17638190|doi=10.1086/519939|pmc=2900315}}</ref> Ang mga partikular na gamot, tulad ng[[corticosteroids]] at [[infliximab]] (isang anti-αTNF monoclonal antibody) ay mga tumataas na mahalagang salik ng panganib, lalong-lalo sa the [[mahirap na bansa]].<ref name=Lancet11/> At, ang isang [[genetic susceptibility o genetikong madaling mahawa]]<ref>{{cite journal|last=Möller|first=M|author2=Hoal, EG|title=Current findings, challenges and novel approaches in human genetic susceptibility to tuberculosis|url=https://archive.org/details/sim_tuberculosis_2010-03_90_2/page/71|journal=Tuberculosis (Edinburgh, Scotland)|date=2010 Mar|volume=90|issue=2|pages=71–83|pmid=20206579|doi=10.1016/j.tube.2010.02.002}}</ref> na umiiral, ngunit hindi pa natukoy ng mga siyentipiko kung gaano mahalaga ito.<ref name=Lancet11/> == Mekanismo == [[Talaksan:TB poster.jpg|thumb|Mga pampublikong kampanyang pangkalusugan noong 1920s na sumubok na pigilan ang pagkalat ng TB.]] === Pagkakahawa === Kapag ang mga taong may aktibong TB sa baga ay umubo, bumabahin, nagsasalita, kumkanta, dumudura, sila ay naglalabas ng mga nakakahawang [[particulate|aerosol]] na maliit na patak na 0.5 to 5 [[µm]] sa diyametro. Ang isang bahin ay maaaring makapaglabas ng 40,000&nbsp;ng maliit na patak.<ref name=Cole_1998>{{cite journal|author=Cole E, Cook C |title=Characterization of infectious aerosols in health care facilities: an aid to effective engineering controls and preventive strategies |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-infection-control_1998-08_26_4/page/453 |journal=Am J Infect Control |volume=26 |issue=4 |pages=453–64 |year=1998|pmid=9721404|doi = 10.1016/S0196-6553(98)70046-X}}</ref> Ang bawat patak ay maaaring ilipat ang sakit dahil sa ang dosis ng impeksiyon ng tuberkulosis ay napakababa. (Ang isang tao na lumalanghap ng mas kaunti sa 10 bakterya ay maaaring mahawa).<ref>{{cite journal |author=Nicas M, Nazaroff WW, Hubbard A |title=Toward understanding the risk of secondary airborne infection: emission of respirable pathogens |journal=J Occup Environ Hyg |volume=2 |issue=3 |pages=143–54 |year=2005|pmid=15764538|doi = 10.1080/15459620590918466}}</ref> Ang mga taong may pangmatagalan, madalas, o malapitang pakikipag-ugnayan sa mga taong may TB ay nanganganib na mahawaan, na may tinatayang 22% ng pagahawa.<ref name=Ahmed_2011>{{cite journal |author=Ahmed N, Hasnain S |title=Molecular epidemiology of tuberculosis in India: Moving forward with a systems biology approach |url=https://archive.org/details/sim_tuberculosis_2011-09_91_5/page/407 |journal=Tuberculosis |volume=91|issue=5 |pages=407–3 |year=2011|pmid = 21514230|doi = 10.1016/j.tube.2011.03.006}}</ref> Ang isang taong may patuloy ngunit hindi nagagamot na tuberkulosis ay maaring makahawa ng 10-15 (o mahigit pa) na ibang tao bawat taon.<ref name="WHO2012data"/> Sa karaniwan, ang mga tao lamang na may aktibong TB ang inililipat ang sakit. Ang mga tao na may nakatagong impeksiyon ay hindi naisip na nakakahawa.<ref name=Robbins/> Ang bagay na maaring mangyari ng paglilipat sa isang tao sa isa pa ay nababatay sa mga ilang salik. Kabilang ang mga salik na ito ang bilang ng mga nakakahawang maliliit na patak na inilalabas ng nagdadala ng sakit, ang pagiging mabisa ng bentilasyon sa paligid ng mga tao, ang tagal ng pagkakalantad, ang [[pagkakadulot ng sakit o virulence]] ng''M. tuberculosis'' [[strain (biology)|strain]], at ang antas ng resistensiya ng hindi nahawaan na tao.<ref name=CDCcourse>{{cite web|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC), Division of Tuberculosis Elimination|url=http://www.cdc.gov/tb/education/corecurr/pdf/corecurr_all.pdf|title=Core Curriculum on Tuberculosis: What the Clinician Should Know|page=24|edition=5th|year=2011}}</ref> Para maiwasan ang lakas ng pagkakahawa tao sa tao, ihiwalay ang mga taong may aktibo ("overt" o lantad) na TB at ilagay sila sa mga paggamot sa kontra-TB na gamot. Pagkalipas ng mga dalawang linggo ng mabisang paggamot, ang mga taong may [[Antibiotic resistance|non-resistant]] na mga aktibong impeksiyon ay karaniwan hindi nananatiling nakakahawa sa iba.<ref name="Ahmed_2011"/> Kung ang isang tao ay nahawaan, karaniwang tatagal ito ng tatlo hanggang apat na linggo bago ang bagong nahawaan na tao ay magkakaroon ng impeksiyon sapat na para mailipat ang sakit sa iba.<ref>{{cite web | url=http://www.mayoclinic.com/health/tuberculosis/DS00372/DSECTION=3|title=Causes of Tuberculosis|access-date=19 October 2007|date=21 December 2006|publisher=[[Mayo Clinic]]}}</ref> === Pathogenesis === Ang mga 90% ng mga taong nahawaan ng ''M. tuberculosis'' ay may [[walang palatandaan o sintomas]], mga hindi aktibong TB impeksiyon (kung minsan ay tinatawag na LTBI).<ref name=Book90>{{cite book|last=Skolnik|first=Richard|title=Global health 101|year=2011|publisher=Jones & Bartlett Learning|location=Burlington, MA|isbn=978-0-7637-9751-5|pages=253|url=http://books.google.ca/books?id=sBQRpj4uWmYC&pg=PA253|edition=2nd ed.}}</ref> Ang mga taong ito ay may 10% na pagkakataon sa buong buhay na ang hindi aktibong impeksiyon ay magpapatuloy sa maliwanag, aktibong sakit na tuberkulosis.<ref name=Arch2009>{{cite book|last=editors|first=Arch G. Mainous III, Claire Pomeroy,|title=Management of antimicrobials in infectious diseases : impact of antibiotic resistance.|year=2009|publisher=Humana|location=Totowa, N.J.|isbn=978-1-60327-238-4|pages=74|url=http://books.google.ca/books?id=hwVFAPLYznsC&pg=PA74|edition=2nd rev. ed.}}</ref> Para sa mga taong may HIV, ang panganib na sila ay magkakaroon ng aktibong TB ay tumataas sa halos 10% sa isang taon.<ref name=Arch2009/> Kung hindi mabibigyan ng mabisang paggamot, ang dami ng kamatayan para sa kaso ng aktibong TB ay hanggang sa 66%.<ref name=WHO2012data/> Nagsisimula ang impeksiyon sa TB kapag naarrating ng mycobacteria ang [[Pulmonary alveolus|pulmonary alveoli]], kung saan sila ay namiminsala at dumarami sa loob ng [[endosomes]] ng alveolar [[macrophages]].<ref name=Robbins/><ref name=Houben>{{cite journal |author=Houben E, Nguyen L, Pieters J | title=Interaction of pathogenic mycobacteria with the host immune system |journal=Curr Opin Microbiol | volume=9 | issue=1 | pages=76–85 | year=2006 | pmid=16406837 | doi=10.1016/j.mib.2005.12.014}}</ref> Ang pangunahing lugar ng impeksiyon sa baga, na kilala na "[[Ghon focus]]", ay nasa itaas na bahagi ng ibabang lobe, o ang ibabang bahagi ng [[lung|bandang itaas na lobe]].<ref name=Robbins/> Ang tuberculosis sa mga baga ay maaari ring maganap sa pamamagitan ng impeksiyon mula sa daloy ng dugo, na kilala bilang isang[[Simon focus]]. Ang Simon focus na impeksiyon ay karaniwang nakikita sa itaas na bahagi ng baga.<ref>{{cite book|last=Khan|title=Essence Of Paediatrics|year=2011|publisher=Elsevier India|isbn=978-81-312-2804-3|pages=401|url=http://books.google.ca/books?id=gERCc6KTxwoC&pg=PA401}}</ref> Itong nagmumula sa dugo na paglillipat ay maaari ring magkalat ng impeksiyon sa mas malalayong bahagi tulad ng sa mga kulani, bato, ang utak, at mga buto.<ref name=Robbins/><ref name=Herrmann_2005>{{cite journal |author=Herrmann J, Lagrange P |title=Dendritic cells and ''Mycobacterium tuberculosis'': which is the Trojan horse? |journal=Pathol Biol (Paris) |volume=53 |issue=1|pages=35–40 |year=2005|pmid = 15620608 |doi=10.1016/j.patbio.2004.01.004}}</ref> Naapektuhan ng tuberkulosis ang lahat ng bahagi ng katawan, ngunit sa hindi mga malamang kadahilanan bihira itong maapektuhan ang [[puso]], mga [[skeletal muscle]], [[lapay]], o [[thyroid]].<ref>{{cite journal |author=Agarwal R, Malhotra P, Awasthi A, Kakkar N, Gupta D |pmc=1090580 |title=Tuberculous dilated cardiomyopathy: an under-recognized entity? |journal=BMC Infect Dis |volume=5 |issue=1 |page=29 |year=2005|pmid=15857515 |doi=10.1186/1471-2334-5-29}}</ref> Ang tuberkulosis ay inuring bilang isa sa mga sakit na pamamaga ng mga [[granuloma]]. Ang mga [[macrophage]], [[T cell|T lymphocytes]], [[B cell|B lymphocytes]], at [[fibroblast]] ay ilan sa mga selyula na sama-samang bumubuo ng mga [[granuloma]]. Ang mga [[lymphocytes]] ang pumapaligid sa mga may impeksiyon na mga macrophage. Ang granuloma ang pumipigil sa pagkalat ng mycobacteria at nagbibigay ng lokal na kapaligiran para sa interaksiyon ng mga selyula para sa sistema ng resistensiya sa sakit. Ang bakterya sa loob ng granuloma ay maaaring maging hindi aktibo, na nagreresulta sa isang natatagong impeksiyong. Ang iba katangian ng mga granuloma ay ang pagkakaroon ng abnormal na kamatayan ng selyula ([[necrosis]]) sa gitna ng [[Tubercle (anatomy)|tubercles]]. Sa tingin, ang necrosis na ito ay may karakter na malambot, mala-puting keso at tinawag na [[caseous]] [[necrosis]].<ref name=Grosset>{{cite journal |author=Grosset J |title=Mycobacterium tuberculosis in the Extracellular Compartment: an Underestimated Adversary |journal=Antimicrob Agents Chemother |volume=47|issue=3 |pages=833–6 |year=2003|pmid = 12604509|doi = 10.1128/AAC.47.3.833-836.2003 |pmc=149338}}</ref> Ang bakterya ng TB ay maaaring makapasok sa daloy ng dugo mula sa bahagi ng napinsalang tisyu. Maaaring kumalat ang mga ito sa buong katawan at bumuo ng maraming sentro ng impeksiyon, na lilitaw na maliit, puting tubercle sa mga tisyu.<ref>{{cite book|last=Crowley|first=Leonard V.|title=An introduction to human disease : pathology and pathophysiology correlations|year=2010|publisher=Jones and Bartlett|location=Sudbury, Mass.|isbn=978-0-7637-6591-0|pages=374|url=http://books.google.ca/books?id=TEiuWP4z_QIC&pg=PA374|edition=8th ed.}}</ref> Ang malubhang uri ito ng sakit na TB ay tinatawag na [[miliary na tuberkulosis]]. Ang uring ito ng TB ay pinakaraniwan sa mga bata at taong may HIV.<ref>{{cite book|last=Anthony|first=Harries|title=TB/HIV a Clinical Manual.|year=2005|publisher=World Health Organization|location=Geneva|isbn=978-92-4-154634-8|pages=75|url=http://books.google.ca/books?id=8dfhwKaCSxkC&pg=PA75|edition=2nd }}</ref> Ang mga taong mayroon nitong naihawang TB ay may mataas na bilang ng namatay kahit na paggamot (mga 30%).<ref name=Gho2008>{{cite book|last=Ghosh|first=editors-in-chief, Thomas M. Habermann, Amit K.|title=Mayo Clinic internal medicine : concise textbook|year=2008|publisher=Mayo Clinic Scientific Press|location=Rochester, MN|isbn=978-1-4200-6749-1|pages=789|url=http://books.google.ca/books?id=YJtodBwNxokC&pg=PA789}}</ref><ref>{{cite journal|last=Jacob|first=JT|author2=Mehta, AK, Leonard, MK|title=Acute forms of tuberculosis in adults.|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-medicine_2009-01_122_1/page/12|journal=The American journal of medicine|date=2009 Jan|volume=122|issue=1|pages=12-7|pmid=19114163}}</ref> Sa maraming tao, ang impeksiyon ay lumalaki at lumiliit. Ang pagkakapinsala ng tisyu at necrosis ay madalas na binabalanse ng pagpapagaling at [[fibrosis]].<ref name=Grosset/> Ang naapektuhan na tisyu ay napapalitan ng pagpepeklat at mga cavity na may caseous necrotic na materyal. Sa panahon ng aktibong sakit, ang ilan sa mga cavity na ito ay naisasama sa mga daan ng hangin na [[bronchi]] at ang material na ito ay maaaring mai-ubo. Ang materyal na ito ay nagtataglay ng bakterya at maaaring magkalat ng impeksiyon. Ang paggamot na may naaangkop na mga [[antibyotiko]] ang pumapatay sa bakterya at nagbibigay kakayahan para gumaling. Kapag nagamot na ang sakit, ang mga nadamay na bahagi ay napapalitan ng peklat ng [[himaymay]].<ref name=Grosset/> == Pagkilala == [[Talaksan:TB in sputum.png|thumb|''[[Mycobacterium tuberculosis]]'' ([[Ziehl-Neelsen stain|may mantsang pula]]) sa [[dura]]]] === Aktibong tuberkulosis === Mahirap na matukoy ang aktibong tuberculosis na batay lamang sa mga palatandaan at hudyat.<ref name=DiagP2011>{{cite journal|last=Bento|first=J|author2=Silva, AS, Rodrigues, F, Duarte, R|title=[Diagnostic tools in tuberculosis].|journal=Acta medica portuguesa|date=2011 Jan-Feb|volume=24|issue=1|pages=145–54|pmid=21672452}}</ref> Mahirap ring matukoy ang sakit sa mga taong [[immunosuppressed]].<ref name=Clinic2009>{{cite journal|last=Escalante|first=P|title=In the clinic. Tuberculosis.|journal=Annals of internal medicine|date=2009 Jun 2|volume=150|issue=11|pages=ITC61-614; quiz ITV616|pmid=19487708}}</ref> Gayun pa man, ang mga taong may mga palatandaan ng sakit sa baga o [[constitutional symptoms]] na tumatagal sa mahigit sa dalawang linggo ay maaring may TB.<ref name=Clinic2009/> Ang [[chest X-ray]] at sari-saring mga [[pag-culture sa laway at plema]] para sa [[acid-fast bacilli]] ay karaniwang bahagi ng simula ng pagsusuri.<ref name=Clinic2009/> Ang Interferon-γ ay naglalabas ng assays (o mga IGRA) at ang tuberculin na mga pagsusuri sa balat ay kapaki-pakinabang sa mahirap na mundo.<ref>{{cite journal|last=Metcalfe|first=JZ|author2=Everett, CK, Steingart, KR, Cattamanchi, A, Huang, L, Hopewell, PC, Pai, M|title=Interferon-γ release assays for active pulmonary tuberculosis diagnosis in adults in low- and middle-income countries: systematic review and meta-analysis.|journal=The Journal of infectious diseases|date=2011 Nov 15|volume=204 Suppl 4|pages=S1120-9|pmid=21996694}}</ref><ref name="Sester 100-11">{{cite journal|last=Sester|first=M|author2=Sotgiu, G, Lange, C, Giehl, C, Girardi, E, Migliori, GB, Bossink, A, Dheda, K, Diel, R, Dominguez, J, Lipman, M, Nemeth, J, Ravn, P, Winkler, S, Huitric, E, Sandgren, A, Manissero, D|title=Interferon-γ release assays for the diagnosis of active tuberculosis: a systematic review and meta-analysis.|journal=The European respiratory journal : official journal of the European Society for Clinical Respiratory Physiology|date=2011 Jan|volume=37|issue=1|pages=100-11|pmid=20847080}}</ref> Ang mga IGRA ay may mga katulad na limitasyon sa mga taong may HIV.<ref name="Sester 100-11"/><ref>{{cite journal|last=Chen|first=J|author2=Zhang, R, Wang, J, Liu, L, Zheng, Y, Shen, Y, Qi, T, Lu, H|title=Interferon-gamma release assays for the diagnosis of active tuberculosis in HIV-infected patients: systematic review and meta-analysis.|journal=The Journal of infectious diseases|date=2011 Nov 15|volume=204 Suppl 4|pages=S1120-9|pmid=21996694}}</ref> Ang tiyak na pagkakatukoy ng TB ay nagagawa kapag ang “M. tuberculosis” ay natukoy sa isang klinikal na sampol (halimbawa, [[laway at plema]], [[nana]], o ang [[biopsy]] [[tisyu]]). Gayunpaman, ang mahirap na culture process para sa mabagal na lumaking organismo na maaring tumagal ng dalawa hanggang anim na linggo para sa culture ng dugo o dura.<ref>{{cite book|last=Diseases|first=Special Programme for Research & Training in Tropical|title=Diagnostics for tuberculosis : global demand and market potential.|year=2006|publisher=World Health Organization on behalf of the Special Programme for Research and Training in Tropical Diseases|location=Geneva|isbn=978-92-4-156330-7|pages=36|url=http://books.google.ca/books?id=CFPpcCef4yQC&pg=PA36}}</ref> Kaya ang paggamot ay madalas na nasisimulan bago pa matiyak ng mga culture.<ref name=NICE2011/> Ang mga [[Nucleic acid amplification na pagsusuri]] at [[adenosine deaminase]]na pagsusuti ay mabilis na makatukoy ng TB.<ref name=DiagP2011/> Gayun pa man, ang mga pagsusuring ito ay hindi karaniwang inirerekomenda dahil bihira nitong binabago kung paano ginagamot ang isang tao.<ref name=NICE2011/> Ang mga pagsusuri ng dugo para matukoy ang mga antibody ay hindi [[sensitivity and specificity|tiyak]] o [[sensitivity and specificity|sensitibo]], kaya hindi inirerekomenda ang mga ito.<ref>{{cite journal|last=Steingart|first=KR|author2=Flores, LL, Dendukuri, N, Schiller, I, Laal, S, Ramsay, A, Hopewell, PC, Pai, M|title=Commercial serological tests for the diagnosis of active pulmonary and extrapulmonary tuberculosis: an updated systematic review and meta-analysis.|journal=PLoS medicine|date=2011 Aug|volume=8|issue=8|pages=e1001062|pmid=21857806|doi=10.1371/journal.pmed.1001062|pmc=3153457}}</ref> === Hindi aktibong tuberkulosis === [[Talaksan:Mantoux tuberculin skin test.jpg|thumb|[[Mantoux test|Mantoux tuberculin skin test]]]] Ang [[Mantoux test|Mantoux tuberculin skin test]] ay madalas na ginagamit para suriin ang mga taong mataas ang panganib para sa TB.<ref name=Clinic2009/> Ang mga taong dati nang nabakunahan ay maaaring magkaroon ng isang resulta na positibong mali na pagsuri.<ref name=Rothel_2005>{{cite journal|author=Rothel J, Andersen P |title=Diagnosis of latent ''Mycobacterium tuberculosis'' infection: is the demise of the Mantoux test imminent?|journal=Expert Rev Anti Infect Ther |volume=3 |issue=6 |pages=981–93 |year=2005|pmid = 16307510|doi = 10.1586/14787210.3.6.981}}</ref> Ang pagsusuri ay maaring negatibong mali sa mga taong may [[sarcoidosis]], [[Hodgkin's lymphoma]], at [[malnutrisyon]]. Ang mahalaga, ang pagsusuri ay maaring maging negatibong mali para sa mga taong may aktibong tuberkulosis. Ang<ref name=Robbins/>[[mga interferon gamma release assay]] (o mga IGRA) sa isang sampol ng dugo ay inirerekomenda para sa mga taong positibo sa pagpapasuri ng Mantoux.<ref name=NICE2011>{{NICE|117|Tuberculosis|2011}}</ref> Ang mga IGRA ay hindi apektado ng pagpapabakuna o karamihan ng [[mycobacteria sa kapaligiran]], kaya ang mga ito ay lumilikha ng mga resulta na[[maling tinukoy bilang tama]] <ref>{{cite journal|author=Pai M, Zwerling A, Menzies D|title=Systematic Review: T-Cell–based Assays for the Diagnosis of Latent Tuberculosis Infection: An Update |journal=Ann. Intern. Med. |volume=149 |issue=3 |pages=1–9 |year=2008 |pmid=18593687 |pmc=2951987}}</ref> Gayun pa man, ang ito ay apektado ng “M. szulgai,” “M. marinum,” at “M. kansasii.”<ref>{{cite book|last=Jindal|first=editor-in-chief SK|title=Textbook of pulmonary and critical care medicine|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers|location=New Delhi|isbn=978-93-5025-073-0|pages=544|url=http://books.google.ca/books?id=rAT1bdnDakAC&pg=PA544}}</ref> Ang mga IGRA ay maaaring palakihin ng pagiging sensitibo kapag ang mga ito ay ginamit sa karagdagan sa dagdag sa pagsusuri ng balat. Ngunit ang mga IGRA ay maaaring mas mababa ang pagiging sensitibo nito kaysa sa sa pagsusuri ng balat kapag ang mga ito ay solong ginagamit.<ref>{{cite journal|last=Amicosante|first=M|author2=Ciccozzi, M, Markova, R|title=Rational use of immunodiagnostic tools for tuberculosis infection: guidelines and cost effectiveness studies.|journal=The new microbiologica|date=2010 Apr|volume=33|issue=2|pages=93-107|pmid=20518271}}</ref> == Pag-iwas == Ang mga pagsisikap para maiwasan at mapamahalaan ang tuberculosis ay batay sa pagpapabakuna ng mga sanggol at ang pagtukoy at naaangkop na paggamot ng mga aktibong tagpo.<ref name=Lancet11/> Ang [[World Health Organization]] ( WHO) ay nagtamo ng ilang tagumpay sa pinahusay na balak ng paggamot. May kaunting pagbaba ang nakita sa mga dami ng tagpo.<ref name=Lancet11/> === Mga Bakuna === Sa 2011, ang magagamit lamang na [[bakuna]] ay ang [[bacillus Calmette-Guérin|bacillus Calmette&ndash;Guérin]] (BCG). Ang BCG ay mabisa laban sa pagkahawa ng sakit sa pagkabata, ngunit ito ay nagbibigay ng pabagu-bagong proteksiyon laban sa pagkakahawa ng TB sa baga.<ref>{{cite journal|last=McShane|first=H|title=Tuberculosis vaccines: beyond bacille Calmette–Guérin|journal=Philosophical transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological sciences|date=12 October 2011|volume=366|issue=1579|pages=2782–9|pmid=21893541|doi=10.1098/rstb.2011.0097|pmc=3146779}}</ref> Gayunpaman, ito ay malawakang ginagamit na bakuna sa buong mundo, na may mahigit sa 90% ng lahat ng mga bata ang [[nabakunahan]].<ref name=Lancet11/> Gayunpaman, ang panangga ay humihina pagkalipas ng mga sampung taon.<ref name=Lancet11/> Ang tuberkulosis ay hindi karaniwan sa karamihan ng lugar sa Canada, United Kingdom, at sa Estados Unidos, kaya ang BCG ay ibinibigay lamang sa mga taong mataas ang panganib.<ref>{{cite web|url=http://www.cdc.gov/tb/topic/vaccines/|title=Vaccine and Immunizations: TB Vaccine (BCG)|publisher =Centers for Disease Control and Prevention|year=2011|access-date=26 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|title=BCG Vaccine Usage in Canada -Current and Historical|url=http://www.phac-aspc.gc.ca/tbpc-latb/bcgvac_1206-eng.php|work=Public Health Agency of Canada|access-date=30 December 2011|year=2010|month=September|archive-date=30 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120330042719/http://www.phac-aspc.gc.ca/tbpc-latb/bcgvac_1206-eng.php|url-status=dead}}</ref><ref name=UK06>{{cite journal|last=Teo|first=SS|author2=Shingadia, DV|title=Does BCG have a role in tuberculosis control and prevention in the United Kingdom?|journal=Archives of Disease in Childhood|date=2006 Jun|volume=91|issue=6|pages=529–31|pmid=16714729|pmc= 2082765|doi=10.1136/adc.2005.085043 }}</ref> Ang isang dahilan na hindi gamitin ang bakuna ay ginagawa itong positibong mali ang [[tuberculin na pagsusuri sa balat]] na ginagawa ang pagsuri ito na walang silbi upang i-screen ang sakit.<ref name=UK06/> Ang mga bagong bakuna ay kasakuluyang nililikha.<ref name=Lancet11/> === Kalusugan ng Publiko === Itinatag ng World Health Organization ang TB na isang “pandaigdigang emerhensiya sa kalusugan” noong 1993.<ref name=Lancet11/> Noong 2006, binuo ng Stop TB Partnership ang [[Pandaigdigang Plano para Pigilan ang Tuberkulosis]] na naglalayon na iligtas ang 14 milyong buhay sa 2015.<ref>{{cite web|url=http://www.stoptb.org/global/plan/|title=The Global Plan to Stop TB|publisher=[[World Health Organization]]|year=2011|access-date=13 June 2011|archive-date=12 Hunyo 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110612030924/http://www.stoptb.org/global/plan/|url-status=dead}}</ref> Ang ilang mga layunin na kanilang itinalaga ay malamang na hindi na makakamit sa 2015, karamihan dahil pagtaas ng HIV na kaugnay sa tuberculosis at ang paglitaw ng maraming tuberkulosis na di tinatablan ng gamot o multiple drug-resistant tuberculosis (MDR-TB).<ref name=Lancet11/> Ang sistema ng [[pag-uuri ng tuberkulosis]] na ginawa ng [[American Thoracic Society]] ay ginagamit sa mga programa sa kalusugan ng publiko.<ref>{{cite book|last=Warrell|first=ed. by D. J. Weatherall ... [4. + 5. ed.] ed. by David A.|title=Sections 1 - 10.|year=2005|publisher=Oxford Univ. Press|location=Oxford [u.a.]|isbn=978-0-19-857014-1|pages=560|url=http://books.google.ca/books?id=EhjX517cGVsC&pg=PA560|edition=4. ed., paperback.}}</ref> == Pangangasiwa == Ang paggamot ng TB ay gumagamit ng mga [[antibayotik]] upang puksain ang bakterya. Ang mabisang paggamot ng TB ay mahirap dahil sa hindi karaniwang kayarian at kemikal na pagkakabuo ng mycobacterial cell wall. Ang cell wall ay pinipigilan ang mga gamot at ginagawang hindi mabisa ang maraming antibayotik.<ref>{{cite journal |author=Brennan PJ, Nikaido H |title=The envelope of mycobacteria|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-biochemistry_1995_64/page/29 |journal=Annu. Rev. Biochem. |volume=64 |pages=29–63 |year=1995 |pmid=7574484|doi=10.1146/annurev.bi.64.070195.000333}}</ref> Ang dalawang antibayotik na karaniwang ginagamit ay ang [[isoniazid]] at [[rifampicin]], at ang mga paggamot ay maaring tumagal ng maraming buwan.<ref name=CDCcourse/> Ang paggamot ng hindi tuluyang TB ay kadalasan ay gumagamit ng isang antibayotik.<ref name=Latent2011/> Ang tuluyang sakit na TB ay pinakabisang magagamot gamit ang mga kumbinasyon ng maraming antibayitik para mabawasan ang panganib na ang bakterya ay makakagawa ng [[paglaban sa antibayotik]].<ref name=Lancet11/> Ang mga tao na may hindi aktibong [[impeksiyon|pagsakop]] ay ginagamot din para pigilan ang mga itong magkaroon ng tuluyang sakit na TB kalaunan sa buhay.<ref name=Latent2011>{{cite journal|last=Menzies|first=D|author2=Al Jahdali, H, Al Otaibi, B|title=Recent developments in treatment of latent tuberculosis infection.|journal=The Indian journal of medical research|date=2011 Mar|volume=133|pages=257-66|pmid=21441678}}</ref> Inirerekomenda ng WHO ang [[terapewtika na direktang binabantayan]]. Sa terapwetikang ito, binabantayan ng health care provider na iniinom ng tao ang kaniyang mga gamot. Ang layunin ay bawasan ang bilang ng mga taong hindi wasto ang pag-inom ng mga [[antibayotik]].<ref>{{cite book |author=Arch G., III Mainous |title=Management of Antimicrobials in Infectious Diseases: Impact of Antibiotic Resistance |publisher=Humana Pr |location= |year=2010 |pages=69 |isbn=1-60327-238-0 |oclc=|url=http://books.google.ca/books?id=hwVFAPLYznsC&pg=PA69}}</ref> Gayupaman, ang ebidensiyang tumataguyod sa terapwetika tuwirang pagmasid ay mahina.<ref>{{cite journal |author=Volmink J, Garner P |title=Directly observed therapy for treating tuberculosis |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=4 |pages=CD003343 |year=2007|pmid=17943789 |doi=10.1002/14651858.CD003343.pub3 |url=}}</ref> Mabisa ang mga pamamaraan na nagpapaalala sa mga tao na ang paggamot ay mahalaga.<ref>{{cite journal|last=Liu|first=Q|author2=Abba, K; Alejandria, MM; Balanag, VM; Berba, RP; Lansang, MA|title=Reminder systems and late patient tracers in the diagnosis and management of tuberculosis.|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2008 Oct 8|issue=4|pages=CD006594|pmid=18843723}}</ref> === Bagong pagsimula === Nitong 2010, ang iminumungkahing paggamot ng bagong pagsimula ng tuberkulosis sa baga ay ang kumbinasyon ng antibayotik para sa anim na buwan. Para sa unang dalawang buwan, magbigay ng rifampicin, isoniazid, [[pyrazinamide]], at [[ethambutol]]. Para sa huling apat na buwan, mabigay ng rifampicin at isoniazid.<ref name=Lancet11/> Kung saan malakas ang paglaban sa isoniazid, magagamit sa halip na ethambutol para sa huling apat na buwan.<ref name=Lancet11/> === Pabalik-balik na sakit === Kung babalik ang tuberkulosis, magsagawa ng mga pagsusuri upang matukoy kung aling mga antibayotik ito maselan bago tukuyin ang paggamot.<ref name=Lancet11/> Kung matutukoy ang [[multi-drug-resistant tuberculosis|multiple drug-resistant TB o ang TB na di tinatablan ng maraming gamot]] (MDR-TB), iminumungkahi ang paggamot sa hindi bababa sa apat na mabisang antibayotik na para sa 18–24&nbsp;na buwan.<ref name=Lancet11/> === Paglaban sa Gamot === Ang pangunahing paglaban ay nagaganap kapag ang isang tao ay nahawa ng resistant strain ng TB. Ang taong lubos na madaling tablan ng TB ay maaring magkaroon ng pangalawang (nakuha) na paglaban sa panahon ng paggamot. Ang isang tao ay maaring magkaroon ng pangalawang paglaban dahil sa kakulangan ng paggamot, kung hindi nila iniinom ang iniresetang naaangkop na balak (kakulangan ng pagsunod), o kung gamit nila ang mababang kalidad na gamot.<ref name=OBrien>{{cite journal |author=O'Brien R |title=Drug-resistant tuberculosis: etiology, management and prevention |journal=Semin Respir Infect |volume=9 |issue=2|pages=104–12 |year=1994|pmid = 7973169}}</ref> Ang TB na may paglaban sa gamot ay isang seryosong problema sa kalusugan ng madla sa maraming mahirap na bansa. Ang paggamot ng TB na may paglaban sa gamot ay mas matagal at mangangailangan ng mas mahal na mga gamot. Binibigyang-kahulugan ang MDR-TB bilang paglaban sa dalawang pinakamabisang nangungunang gamot sa TB: rifampicin at isoniazid. [[Extensively drug-resistant tuberculosis|TB na malawakang lumalaban sa gamot]] ay ang paglaban sa tatlo o higit pa sa anim na klase ng pumapangalawang mga gamot.<ref name="MMWR2006">{{cite journal |title=Emergence of ''Mycobacterium tuberculosis'' with extensive resistance to second-line drugs—worldwide, 2000–2004 |journal=MMWR Morb Mortal Wkly Rep |volume=55 |issue=11 |pages=301–5 |year=2006|url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5511a2.htm|pmid = 16557213 |author=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)}}</ref> [[Totally drug-resistant tuberculosis|TB na ganap na lumalaban sa gamot]] ay paglaban sa lahat ng mga gamot na kasalukuyang ginagamit. Ang ganap na paglaban ng gamot sa TB ay unang namalasan noong 2003 sa Italya, ngunit hindi ito malawakang naiulat hanggang noong 2012.<ref>{{cite web|title=Totally Resistant TB: Earliest Cases in Italy |url=http://www.wired.com/wiredscience/2012/01/tdr-first-italy/|author=Maryn McKenna|date=12 January 2012|access-date=12 January 2012|publisher=[[Wired (magazine)|Wired]]}}</ref> == Kahihinatnan ng sakit == Ang pagpapatuloy mula sa [[impeksiyon|pagsakop]] ng TB sa malinaw na sakit na TB ay nagaganap kapag malabanan ng bacilli ang mga panlaban ng sistema ng panangga at magsisimulang dumami. Sa pangunahing sakit na TB (mga 1–5% ng mga kaso), ang pagpapatuloy na ito ay nagaganap sa pagkatapos ng panimulang [[impeksiyon|pagsakop]].<ref name=Robbins/> Gayon pa man, sa kadalasan, ang [[Latent tuberculosis|hindi aktibong impeksiyon]] ay nagaganap nang walang halatang sintomas.<ref name=Robbins/> Ang mga hindi aktibong bacilli ay gumagawa ng aktibong tuberculosis sa 5&ndash;10% ng mga hindi aktibong kaso, at madalas ay nagaganap ito maraming taon pagkalipas ng [[impeksiyon|pagsakop]].<ref name=Pet2005/> Ang panganib ng muling pag-aktiba ay tumataas na may immunosuppression, tulad ng idinulot ng impeksiyon ng HIV. Sa mga taong sabayang nahawa ng “M. tuberculosis” at HIV, ang panganib ng muling pag-aktiba aktibo ay tumataas sa 10% kada taon.<ref name=Robbins/> Ang mga pag-aaral na gumagamit ng mga DNA fingerprint ng mga “M. tuberculosis” strain ay nagpapakita na ang muling pagkakaroon ng impeksiyon ay nagdudulot ng pagbabalik ng TB nang mas madalas kaysa sa dating inakala.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/S1473-3099(03)00607-8 |title=Recurrence in tuberculosis: relapse or reinfection? |year=2003 |author=Lambert M |journal=Lancet Infect Dis |volume=3 |page=282 |pmid=12726976 |issue=5|author-separator=, |display-authors=1 |last2=Hasker |first2=Epco |last3=Deun |first3=Armand Van |last4=Roberfroid|first4=Dominique |last5=Boelaert |first5=Marleen |last6=Van Der Stuyft |first6=Patrick}}</ref> Ang muling pagkakaroon ng impeksiyon ang maaaring basehan para sa mahigit na 50% ng muling pagiging aktibong kaso sa mga lugar kung saan karaniwan ang TB.<ref>{{cite journal|last=Wang|first=JY|author2=Lee, LN, Lai, HC, Hsu, HL, Liaw, YS, Hsueh, PR, Yang, PC|title=Prediction of the tuberculosis reinfection proportion from the local incidence|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2007-07-15_196_2/page/281|journal=The Journal of infectious diseases|date=15 July 2007|volume=196|issue=2|pages=281–8|pmid=17570116|doi=10.1086/518898}}</ref> Ang taya{{efn|tantsa}} ng pagkamatay mula sa tuberculosis ay mga 4% simula ng 2008, bumaba mula sa 8% noong 1995.<ref name=Lancet11/> == Epidemiyolohiya == [[Talaksan:Tuberculosis-prevalence-WHO-2009.svg|thumb|alt=Ang mapa ng mundo sa [[sub-Saharan Africa]] sa iba’t-ibang klase ng kulay ng dilaw, pagmamarka ng paglaganap na mataas ng 300 kada 100,000 na mga tao, at kasama ang Estados Unidos, Canada, Australya, at hilagang Europa sa mga klase ng kulay asul, pagmamarka ng paglaganap na humigit-kumulang 10 kada 100,000 na mga tao. Ang Asya ay dilaw ngunit hindi lubos na maliwanag, pagmamarka ng paglaganap na humigit-kumulang na 200 kada 100,000 na hanay. Ang Timog Amerika ay isang mas madilim na dilaw. Noong 2007, ang pagtatakda ng paglaganap ng TB kada 100,000 na mga tao ay pinakamataas sa sub-Saharan Africa, at halos mataas din sa Asya.<ref name=WHO2009-Burden>{{cite book|title=Global tuberculosis control: epidemiology, strategy, financing|author=World Health Organization|year=2009|isbn=978-92-4-156380-2|chapter=The Stop TB Strategy, case reports, treatment outcomes and estimates of TB burden|chapterurl=http://who.int/tb/publications/global_report/2009/annex_3/en/index.html|access-date=14 November 2009|pages=187–300|archive-date=19 November 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091119022738/http://www.who.int/tb/publications/global_report/2009/annex_3/en/index.html|url-status=dead}}</ref>]] Halos isang-katlo ng populasyon ng mundo ay nagkaroon ng “M. tuberculosis.” Ang isang bagong impeksiyon ay nagaganap bawat segundo sa isang pandaigdigang sukatan.<ref name=WHO2012data/> Gayunpaman, karamihan sa impeksiyon na may “M. tuberculosis” ay hindi nagdudulot ng sakit na TB,<ref name=CDC>{{cite web|publisher=[[Centers for Disease Control]]|url=http://www.cdc.gov/tb/publications/factsheets/general/LTBIandActiveTB.htm|title=Fact Sheets: The Difference Between Latent TB Infection and Active TB Disease|date=20 June 2011|access-date=26 July 2011}}</ref> at 90&ndash;95% ng mga impeksiyon ay nanatiling walang hudyat.<ref name=Book90/> Noong 2007, mayroong tinatayang 13.7 milyun na pabalik-balik na aktibong mga tagpo.<ref name=WHO2009-Epidemiology/> Noong 2010, mayroon 8.8 milyong mga bagong tagpo ng sinuring TB, at 1.45 milyong pagkamatay, karamihan sa mga ito ay nagaganap sa [[mahihirap na nasyon|mga mahihirap na bansa]].<ref name=WHO2011/> Sa mga 1.45 milyon na pagkamatay, humigit-kumulang 0.35&nbsp;milyon ang nagaganap sa mga tao na kasamang nagkaroon ng HIV.<ref name=WHO2011Control>{{cite web|title=Global Tuberculosis Control 2011|url=http://www.who.int/tb/publications/global_report/2011/gtbr11_full.pdf|work=World Health Organization|access-date=15 April 2012|archive-date=17 Hunyo 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120617064025/http://www.who.int/tb/publications/global_report/2011/gtbr11_full.pdf|url-status=dead}}</ref> Ang tuberkulosis ay ang pangalawang pinaka karaniwang sanhi ng kamatayan mula sa sakit na nakahahawa (matapos mamatay dahil sa HIV o AIDS).<ref name=ID10/> Ang Ang aktwal na bilang ng mga kaso ng tuberkulosis ("[[Paglaganap (epidemilohiya)|paglaganap]]") ay bumababa simula pa noong 2005. Ang mga bagong kaso ng tuberkulosis ("[[Pangyayari (epidemilohiya)|pangyayari]]") ay bumama simula pa noong 2002.<ref name=WHO2011/> Nakamit ng Tsina ang pagtiyak na pagsulong. Nabawasan ng Tsina ang bilang ng namamatay sa TB ng mga 80% sa pagitan ng 1990 at 2010.<ref name=WHO2011Control/> Ang tuberkulosis pinakakaraniwan sa mga mahihirap na bansa. Humigit-kumulang 80% ng populasyon sa maraming taga-Asya at taga-Africa na mga bansa ang positibo sa pagsusuri sa mga pagsusuri ng tuberculin, ngunit 5–10% lamang ng populasyon ng Estados Unidos na sinuring positibo.<ref name=Robbins/> Umaasa ang mga eksperto na ang TB ay maaring makontrol ng ganap. Gayunpaman, maraming dahilan ang bumubuo kabuuang pagkontrol ng TB na malamang hindi. Ang mabisang bakuna ay mahirap likhain. Ito ay mahal at matagal para masuri ang sakit. Tumatagal ng mga buwan ang paggamot. Mas maraming mga tao na may HIV ang nahahawa ng TB. Ang mga paglaban sa gamot sa TB ay lumabas noong mga 1980.<ref name=Lancet11/> [[Talaksan:TB incidence.png|thumb|left|Taunang bilang ng bagong ulat na kaso ng TB. Mga datos mula [[World Health Organization|WHO]].<ref>{{cite web|author=World Health Organization|url=http://www.who.int/tb/publications/global_report/2008/annex_3/en/index.html|title=WHO report 2008: Global tuberculosis control|access-date=13 April 2009}}</ref>]] Noong 2007, ang bansang may pinakamataas na tinantiyang bilang ng itinalang mga tagpo ng TB ay [[Swaziland]], may 1,200 na tagpo sa bawat 100,000 na mga tao. Ang India ang may pinakamalaking kabuuan ng paglaganap, na may tinatantiyang 2.0 milyon ng mga bagong tagpo.<ref name=WHO2009-Epidemiology/> Sa mga mahihirap na mga bansa, ang tuberkulosis ay hindi gaanong karaniwan at pangunahing makikita sa mga lugar ng lungsod. Noong 2010, ang bilang ng TB sa kada 100,000 na mga tao sa iba’t ibang lugar sa mundo ay: pandaigdigan 178, Africa 332, ang mga Amerika 36, Silangang Mediterranea 173, Europa 63, Timong Silangang Asya 278, at Kanlurang Pasipiko 139.<ref name=WHO2011Control/> Sa Canada at Australya, ang tuberkulosis ay mas maraming beses na mas karaniwan sa mga [[Aboriginal peoples|katutubong tao]], lalong-lalo na sa malalayong pook.<ref>{{cite journal|last=FitzGerald|first=JM|author2=Wang, L, Elwood, RK|title=Tuberculosis: 13. Control of the disease among aboriginal people in Canada.|journal=CMAJ : Canadian Medical Association journal = journal de l'Association medicale canadienne|date=2000 Feb 8|volume=162|issue=3|pages=351-5|pmid=10693593}}</ref><ref>{{cite book |author=Quah, Stella R.; Carrin, Guy; Buse, Kent; Kristian Heggenhougen |title=Health Systems Policy, Finance, and Organization |publisher=Academic Press |location=Boston |year=2009 |pages=424 |isbn=0-12-375087-3 |oclc= |url=http://books.google.ca/books?id=IEXUrc0tr1wC&pg=PA424}}</ref> Sa Estados Unidos, ang mga Katutubo ay may limang beses na mas mataas ang bilang ng mga namatay mula sa TB.<ref>{{cite book |author= Anne-Emanuelle Birn |title= Textbook of International Health: Global Health in a Dynamic World |year=2009|pages=261 |isbn= 9780199885213 |url=http://books.google.ca/books?id=2XBB4-eYGZIC&pg=PT261 |doi= |access-date=}}</ref> Ang paglaganap ng TB ay nagbabago ayon sa edad. Sa Africa, ito ay pangunahing dumadamay sa mga taong nasa pagitan ng 12 hanggang 18 taong gulang at mga batang nasa tamang gulang.<ref>{{cite web|author=World Health Organization|url=http://www.who.int/tb/publications/global_report/2006/pdf/full_report_correctedversion.pdf|title=Global Tuberculosis Control Report, 2006 – Annex 1 Profiles of high-burden countries|format=PDF|access-date=13 October 2006}}</ref> Gayun pa man, sa mga bansang ang bilang ng paglaganap ay malaki ang ibinaba (tulad ng Estados Unidos), ang TB ay pangunahing sakit ng matatandang tao at mga taong may kahinaan ng panangga ng katawan.<ref name=Robbins/><ref>{{cite web|author=Centers for Disease Control and Prevention|url=http://www.cdc.gov/nchstp/tb/pubs/slidesets/surv/surv2005/default.htm|title=2005 Surveillance Slide Set|date=12 September 2006|access-date=13 October 2006}}</ref> == Kasaysayan == [[Talaksan:Mummy at British Museum.jpg|thumb|Egyptian [[mummy]] sa [[Museo ng Britanya]] - ang tubercular decay ay nakita sa mga gulugod ng taga-[[Ehipto]] na mga [[mummy]].]] Ang tuberkulosis ay naroroon na sa mga tao mula ng [[Ancient history|panahong sinauna]].<ref name=Lancet11>{{cite journal|last=Lawn|first=SD|author2=Zumla, AI|title=Tuberculosis|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_july-2-8-2011_378_9785/page/57|journal=Lancet|date=2 July 2011|volume=378|issue=9785|pages=57–72|pmid=21420161|doi=10.1016/S0140-6736(10)62173-3}}</ref> Ang pinakamaagang hindi malinaw na pagkatuklas ng “M. tuberculosis” ay napalolooban ng ebidensiya ng sakit sa mga labi ng bison na may petsa na humigit-kumulang noong nakalipas na mga 17,000 taon.<ref>{{cite journal |author=Rothschild BM |title=Mycobacterium tuberculosis complex DNA from an extinct bison dated 17,000 years before the present |journal=Clin. Infect. Dis. |volume=33 |issue=3 |pages=305–11 |year=2001 |month=August |pmid=11438894 |doi=10.1086/321886 |url=http://www.journals.uchicago.edu/cgi-bin/resolve?CID001531 |author-separator=, |author2=Martin LD |author3=Lev G |display-authors=3 |last4=Bercovier |first4=Helen |last5=Bar‐Gal |first5=Gila Kahila |last6=Greenblatt |first6=Charles |last7=Donoghue |first7=Helen |last8=Spigelman |first8=Mark |last9=Brittain |first9=David |access-date=2014-01-31 |archive-date=2019-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325085112/https://www.journals.uchicago.edu/cgi-bin/resolve?CID001531 |url-status=dead }}</ref> Gayunpaman, hindi malinaw kung ang tuberkulosis ay nanggaling sa mga baka, at pagkatapos ay nailipat sa mga tao, o kung ito ay nailipat mula sa isang karaniwang ninuno.<ref>{{cite journal |author=Pearce-Duvet J |title=The origin of human pathogens: evaluating the role of agriculture and domestic animals in the evolution of human disease|url=https://archive.org/details/sim_biological-reviews_2006-08_81_3/page/369 |journal=Biol Rev Camb Philos Soc |volume=81 |issue=3 |pages=369–82 |year=2006|pmid = 16672105|doi=10.1017/S1464793106007020}}</ref> Pinaniwalaan minsan ng mga dalubhasa na nakuha ng mga tao ang MTBC mula sa mga hayop sa panahon ng pagsasanay ng mga hayop. Gayunpaman, ang mga [[gene]] ng “M. tuberculosis” complex (MTBC) sa mga tao ay ihinambing sa MTBC ng mga hayop, at ang teoryang iyon ay napatunayang mali. Ang parehong strain ng tuberkulosis bakterya ay may magkahalintulad na ninuno, na maaring nailalin sa mga tao na mas maaga sa [[Neolithic Revolution]].<ref>{{cite journal|last=Comas|first=I|author2=Gagneux, S|title=The past and future of tuberculosis research.|journal=PLoS pathogens|date=2009 Oct|volume=5|issue=10|pages=e1000600|pmid=19855821}}</ref> Ang mga labi ng buto ay ipinakikita na ang mga sinaunang tao na (4000 [[Common Era|BC]]) nagkaroon ng TB. Nakita ng mga mananaliksik na may tubercular decay ang mga gulugod ng taga-[[Ehipto]] na mga [[mummy]] na may petsang mula 3000&ndash;2400 BC.<ref>{{cite journal |author=Zink A, Sola C, Reischl U, Grabner W, Rastogi N, Wolf H, Nerlich A |title=Characterization of Mycobacterium tuberculosis Complex DNAs from Egyptian Mummies by Spoligotyping |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-microbiology_2003-01_41_1/page/359 |journal=J Clin Microbiol |volume=41 |issue=1 |pages=359–67 |year=2003 |pmid=12517873|doi=10.1128/JCM.41.1.359-367.2003 |pmc=149558}}</ref> Ang "Phthisis" ay isang Griyegong salita para sa “consumption,” na isang lumang katawagan para sa pulmonary tuberculosis.<ref>{{cite book|title=The Chambers Dictionary.|year=1998|publisher=Allied Chambers India Ltd.|location=New Delhi|isbn=978-81-86062-25-8|pages=352|url=http://books.google.ca/books?id=pz2ORay2HWoC&pg=RA1-PA352}}</ref> Mga 460 BC, natukoy ni [[Hippocrates]] ang phthisis bilang pinakalaganap na sakit ng panahong iyon. Ang mga taong may phthisis ay nagkaroon ng mga lagnat at umuubo ng dugo. Halos lahat ng phthisis noon ay nakamamatay. <ref>Hippocrates.[https://web.archive.org/web/20050211173218/http://classics.mit.edu/Hippocrates/aphorisms.mb.txt Aphorisms.] Accessed 7 October 2006.</ref> Ayon sa mga pag-aaral sa Genetic na nagmumungkahi na nagkaroon ng TB sa [[America]] mula ng mga taong 100 AD.<ref>{{cite journal |author=Konomi N, Lebwohl E, Mowbray K, Tattersall I, Zhang D |title=Detection of Mycobacterial DNA in Andean Mummies |journal=J Clin Microbiol |volume=40 |issue=12 |pages=4738–40 |year=2002 |pmid=12454182|doi=10.1128/JCM.40.12.4738-4740.2002 |pmc=154635}}</ref> Bago ang [[Industrial Revolution]], ayon sa alamat ay laging nauugnay ang tuberculosis sa mga [[bampira]]. Kapag ang isang langkap ng mag-anak ay namatay mula dito, ang ibang nahawang langkap ay unti-unting hihina ang kalusugan. Naniniwala ang mga taong ang original na taong may TB ang sumasaid ng buhay ng mga ibang langkap ng mag-anak.<ref name=sledzik>{{cite journal |last=Sledzik |first=Paul S. |author2=Nicholas Bellantoni |month=June |year=1994 |title=Bioarcheological and biocultural evidence for the New England vampire folk belief |journal=American Journal of Physical Anthropology |volume=94 |issue=2 |pages=269–274|doi=10.1002/ajpa.1330940210 |url=http://www.ceev.net/biocultural.pdf |format=PDF|pmid=8085617 |issn=0002-9483}}</ref> Ang pulmunaryong anyo na nauugnay sa [[tubercle (anatomy)|tubercles]] ay naitatag bilang isang patolohiya ni [[Dr Richard Morton]] noong 1689.<ref name="WhoNamedIt-Calmette">{{WhoNamedIt|doctor|2413|Léon Charles Albert Calmette}}</ref><ref name="MedHist1970-Trail">{{cite journal |author=Trail RR |title=Richard Morton (1637-1698) |journal=Med Hist |volume=14|issue=2 |pages=166–74 |year=1970 |month=April |pmid=4914685 |pmc=1034037 }}</ref> Gayunpaman, ang TB ay may mga iba’t-ibang hudyat, kaya ang TB ay hindi natukoy bilang isang sakit hanggang noong 1820. Hindi ito napangalanang tuberculosis hanggang noong 1839 ni [[Johann Lukas Schönlein|J. L. Schönlein]].<ref>Zur Pathogenie der Impetigines. Auszug aus einer brieflichen Mitteilung an den Herausgeber. [Müller’s] ''Archiv für Anatomie, Physiologie und wissenschaftliche Medicin''. 1839, page 82.</ref> Noong mga taong 1838–1845, dinala ni Dr. John Croghan, ang may-ari ng [[Mammoth Cave]], ang mga taong may tuberculosis sa yungib sa pag-asang ng paggamot ng sakit sa patuloy temperatura at kalinasan ng hangin sa yungib: sila ay namatay sa loob ng isang taon.<ref>[http://edition.cnn.com/2004/TRAVEL/DESTINATIONS/02/26/mammoth.cave.ap/index.html Kentucky: Mammoth Cave long on history.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060813140746/http://edition.cnn.com/2004/TRAVEL/DESTINATIONS/02/26/mammoth.cave.ap/index.html |date=2006-08-13 }} ''[[CNN]]''. 27 February 2004. Accessed 8 October 2006.</ref> Binuksan ni Hermann Brehmer ang unang TB [[sanatorium]]noon 1859 sa [[Sokołowsko|Sokołowsko, Poland]].<ref name =sanatoria>{{cite journal |author=McCarthy OR |title=The key to the sanatoria |journal=J R Soc Med |volume=94 |issue=8 |pages=413–7 |year=2001 |month=August |pmid=11461990 |pmc=1281640 |url=http://www.jrsm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=11461990 |access-date=2014-01-31 |archive-date=2012-08-03 |archive-url=https://archive.today/20120803180504/http://www.jrsm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=11461990 |url-status=dead }}</ref> [[Talaksan:RobertKoch.jpg|upright|thumb|left|Natuklasan ni Dr. Robert Koch ang tuberculosis bacilli.]] Ang bacillus na sanhi ng tuberculosis, ang “Mycobacterium tuberculosis,” ay natukoy at nailarawan noong 24 Marso 1882 ni [[Robert Koch]]. Natanggap niya ang [[Nobel Prize sa physiology o medisina]] noong 1905 para sa pagtuklas nito.<ref>[[Nobel Foundation]]. [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1905/ The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1905.] Accessed 7 October 2006.</ref> Si Koch ay hindi naniniwala na ang bovine (baka) at ang sakit na tuberculosis sa tao ay magkatulad. Ang paniniwalang ito ang umantala sa pagkakilala na ang nahawaan na gatas ang pinagmulan ng [[impeksiyon|pagsakop]]. Kinalaunan, ang panganib ng pagdadala mula sa pinagmulang ito ay biglaang bumaba dahil sa pagkalalang ng takbo ng [[pasteurization]]. Tinalumpati ni Koch na ang isang katas ng [[glycerine]] ng tubercle bacilli bilang isang "lunas" para sa tuberkulosis noong 1890. Tinawag niya itong “tuberculin.” Kahit na ang “tuberculin” ay hindi mabusa, binago ito bilang isang screening test kung may pagkakaroon ng presymptomatic na tuberkulosis.<ref>{{cite journal|author=Waddington K |title=To stamp out "So Terrible a Malady": bovine tuberculosis and tuberculin testing in Britain, 1890–1939 |journal=Med Hist |volume=48 |issue=1 |pages=29–48 |year=2004 |month=January |pmid=14968644 |pmc=546294 }}</ref> Sina [[Albert Calmette]] at [[Camille Guérin]] ang unang nagtamo ng tagumpay sa pagbabakuna laban sa tuberkulosis noong 1906. Gumamit sila ng attenuated bovine-strain tuberculosis, at tinawag nila ang bakuna na BCG ([[Bacillus Calmette-Guérin|bacillus of Calmette and Guérin]]). Ang bakuna na BCG ay unang ginamit sa mga tao noong 1921 sa [[France]].<ref name=Bonah>{{cite journal |author=Bonah C|title=The 'experimental stable' of the BCG vaccine: safety, efficacy, proof, and standards, 1921–1933 |journal=Stud Hist Philos Biol Biomed Sci |volume=36 |issue=4 |pages=696–721 |year=2005 |pmid=16337557|doi=10.1016/j.shpsc.2005.09.003}}</ref> Gayun pa man, ang bakuna na BCG ay nakatanggap ng malawakang pagttanggap lamang samalawakang natanggap lang ng marami ang BCG na bakuna sa [[Estados Unidos|USA]], [[Great Britain]], at [[Germany]] pagkatapos ng Ikalawang Pandaigdigang Digmaan.<ref name=Comstock>{{cite journal |author=Comstock G |title=The International Tuberculosis Campaign: a pioneering venture in mass vaccination and research |url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_1994-09_19_3/page/528 |journal=Clin Infect Dis |volume=19 |issue=3 |pages=528–40 |year=1994|pmid=7811874|doi=10.1093/clinids/19.3.528}}</ref> Ang tuberkulosis ang naging sanhi ng pinakamalawak na pagkabahala ng publiko noong ika-19 at unang bahagi ng ika-20 na dekada bilang isang [[endemic (epidemiology)|endemic o laganap]] na sakit ng mahihirap na lunsod. Noong 1815, isa sa apat na namamatay sa Inglatera ay dahil sa "consumption." Pagdating ng 1918, ang TB ang naging dahilan sa isa sa anim na pagkamatay sa Pransiya. Pagkatapos matukoy ng mga dalubhasa na ang sakit ay nakahahawa noong mga 1880, ang TB ay inilagay sa isang [[Talaan ng mga anumang sakit na dapat i-report sa awtoridad|notifiable disease]] na talaan sa Britanya. Nagsimula ang mga pag-usig na nagpapahinto sa mga tao na dumura sa mga pampublikong lugar at ang mga nahawaang mahihirap ay “hinikayat” na pumasok sa [[sanatorium|sanatoria]] na kahintulad ng mga kulungan. (Ang sanatoria para sa mga middle at upper class ay nag-aalok ng napakagandang pangangalaga at palagiang medikal na pangangalaga.)<ref name =sanatoria/> Ang sanatoria ay dapat sanang nagbigay ng benepisyo ng "sariwang hangin" at pagtatrabaho. Ngunit kahit pa nasa pinakamagagandang kondisyon, ang 50% ng mga tao na pumasok ay namamatay sa loob ng limang taon (“ca.” 1916).<ref name =sanatoria/> Sa Europa, ang bilang ng tuberkulosis ay nagsimulang tumaas noong mga unang bahagi ng 1600. Ang TB ay umabot sa pinakatuktok na antas sa Europa noong mga 1800 noong naging sanhi ito ng halos 25% ng lahat ng pagkamatay.<ref>{{cite book|last=Bloom|first=editor, Barry R.|title=Tuberculosis : pathogenesis, protection, and control|url=https://archive.org/details/tuberculosispath0000unse|year=1994|publisher=ASM Press|location=Washington, D.C.|isbn=978-1-55581-072-6}}</ref> Ang dami ng pagkamatay ay bumaba sa halos 90% noong mga 1950.<ref>{{cite book|last=Persson|first=Sheryl|title=Smallpox, Syphilis and Salvation: Medical Breakthroughs That Changed the World|year=2010|publisher=ReadHowYouWant.com|isbn=978-1-4587-6712-7|pages=141|url=http://books.google.ca/books?id=-W7ch1d6JOoC&pg=PA141}}</ref> Ang pagbuti ng kalusugan ng publiko ay lubos na nagpababa ng bilang ng tuberkulosis kahit bago pa dumating ang [[streptomycin]] at ng iba pang mga antibayotik ang ginamit. Gayunpaman, ang sakit ay nanatiling isang malubhang banta sa kalusugan ng madla. Noong ang [[Medical Research Council (UK)|Medical Research Council]] ay nabuo sa Britanya noong 1913, ang pangunahing nasa nito ay ang pagsasaliksik ng tuberkulosis.<ref>{{cite book|last=editor|first=Caroline Hannaway,|title=Biomedicine in the twentieth century: practices, policies, and politics|year=2008|publisher=IOS Press|location=Amsterdam|isbn=978-1-58603-832-8|pages=233|url=http://books.google.ca/books?id=o5HBxyg5APIC&pg=PA233}}</ref> Noong 1946, ang pagkakabuo ng antibiotic na [[streptomycin]] ang nagpatotoo ng mabisang paggamot at lunas ng TB. Bago inilabas ang gamot na ito, ang tanging paggamot (bukod sa sanatoria) ay ang operasyon.. Ang "[[pneumothorax]] na pamamaraan" ay pinapaimpis ang isang nahawang baga upang "ipahinga" ito at hayaan ang sugat ng tuberkulosis na gumaling.<ref>{{cite book|last=Shields|first=Thomas|title=General thoracic surgery|year=2009|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-0-7817-7982-1|pages=792|url=http://books.google.ca/books?id=bVEEHmpU-1wC&pg=PA792|edition=7th ed.}}</ref> Ang paglabas ng MDR-TB ang muling nagpakilala sa operasyon bilang isang opsyon sa loob ng katanggap-tanggap na pamantayan ng pangangalaga sa paggamot ng mga impeksiyon sa TB. Ang kasalukuyang mga operasyon ay kabilang ang pagtanggal ng pathological chest cavities ("bullae") sa baga upang mabawasan ang bilang ng bacteria at dagdagan ang pagkakalantad ng natitirang bakterya sa mga gamot na nasa daluyan ng dugo. Ang paraang ito ay sabay-sabay na binabawasan ang kabuuang laman ng mga bakterya at dinadagdagan ang pagiging mabisa ng terapwetika ng systemic antibiotic.<ref>{{cite journal |author=Lalloo UG, Naidoo R, Ambaram A |title=Recent advances in the medical and surgical treatment of multi-drug resistant tuberculosis |journal=Curr Opin Pulm Med |volume=12 |issue=3 |pages=179–85 |year=2006 |month=May |pmid=16582672 |doi=10.1097/01.mcp.0000219266.27439.52 |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=1070-5287&volume=12&issue=3&spage=179 |access-date=2014-01-31 |archive-date=2013-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510095840/http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=1070-5287&volume=12&issue=3&spage=179 |url-status=dead }}</ref> Kahit pa umaasa ang mga dalubhasa na ganap na maalis ang TB (''cf.'' [[bulutong]]), ang pagtaas ng mga [[Antibiotic resistant|drug-resistant]] strain (o di tinatablan ng gamot na strain) noon mga 1980 ay nagpahirap sa pagpuksa ng TB. Ang muling paglabas ng tuberkulosis ay naghinatnan sa deklarasyon ng isang pandaigdigang emerhensiya sa pangkalusugan ng WHO noong 1993.<ref>{{cite web|title=Frequently asked questions about TB and HIV|url=http://www.who.int/tb/hiv/faq/en/index.html|work=World Health Organization|access-date=15 April 2012}}</ref> == Ang lipunan at kultura == Ang [[World Health Organization]] at ang [[Bill and Melinda Gates Foundation]] ay nabibigay ng taguyod sa isang bagong mabisang diagnostic test upang magamit ng low- at middle-income na mga bansa.<ref name=Xpert2011>{{cite journal|last=Lawn|first=SD|author2=Nicol, MP|title=Xpert® MTB/RIF assay: development, evaluation and implementation of a new rapid molecular diagnostic for tuberculosis and rifampicin resistance.|journal=Future microbiology|date=2011 Sep|volume=6|issue=9|pages=1067-82|pmid=21958145}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/idUSTRE6B71RF20101208 |title=WHO says Cepheid rapid test will transform TB care|work= Reuters | date=8 December 2010}}</ref> Simula 2011, marami mga mahihirap ang mayroon daan sa microscopy sputum.<ref>{{cite journal|last=Lienhardt|first=C|author2=Espinal, M, Pai, M, Maher, D, Raviglione, MC|title=What research is needed to stop TB? Introducing the TB Research Movement.|journal=PLoS medicine|date=2011 Nov|volume=8|issue=11|pages=e1001135|pmid=22140369|doi=10.1371/journal.pmed.1001135|pmc=3226454}}</ref> Noong 2010, ang India ang may pinakamataas na kabuuang bilang ng mga tagpo ng TB sa buong daigdig. Isa sa dahilan ang hindi magandang pamamahala ng karamdaman ng pribadong sektor na nangangalaga ng kalusugan. Ang mga programang tulad ng [[Revised National Tuberculosis Control Program]] ang tumutulong upang mabawasan ang mga antas ng TB sa mga taong nakatatanggap ng pampublikong pangangalaga ng kalusugan.<ref name="Bhargava">{{cite journal |author=Anurag Bhargava, Lancelot Pinto, Madhukar Pai |title=Mismanagement of tuberculosis in India: Causes, consequences, and the way forward |journal=Hypothesis |volume=9 |issue=1 |pages=e7 |year=2011 |url=http://www.hypothesisjournal.com/?p=989 |access-date=2014-01-31 |archive-date=2020-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112192507/http://www.hypothesisjournal.com/?p=989 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal|last=Amdekar|first=Y|title=Changes in the management of tuberculosis.|journal=Indian journal of pediatrics|date=2009 Jul|volume=76|issue=7|pages=739-42|pmid=19693453}}</ref> Ang [[:en:World Tuberculosis Day|World Tuberculosis Day]] ay ipinagdiriwang taon-taon tuwing [[Marso 24]]. == Pananaliksik == Ang BCG na bakuna ay may mga hanggan{{efn|limitasyon}}, at pananaliksik upang gumawa ng mga bakuna sa TB ay patuloy.<ref name=VacRes2011>{{cite journal|last=Martín Montañés|first=C|author2=Gicquel, B|title=New tuberculosis vaccines.|journal=Enfermedades infecciosas y microbiologia clinica|date=2011 Mar|volume=29 Suppl 1|pages=57–62|pmid=21420568|doi=10.1016/S0213-005X(11)70019-2}}</ref> May mga ilang potensiyal na kandidato ay kasalukuyang nasa [[clinical trial|phase I at II na klinikal na pagsubok]].<ref name=VacRes2011/> Ang dalawang pangunahing paraan ay sinusubukan upang gawin mapabuti pagiging mabisa ng mga magagamit na bakuna. Ang isang paraan ay may kinalaman sa pagdagdag ng sub-unit na bakuna sa BCG. Ang ibang pamamaraan ay sinusubukang gumawa ng bago at lalong mabisang mga live vaccine.<ref name=VacRes2011/> Ang [[MVA85A]] ay isang halimbawa ng isang sub-unit na bakuna na kasalukuyang sinusubukan sa Timog Africa. Ang MVA85A ay batay sa genetically na binagong [[vaccinia]] virus.<ref name=Ibanga_2006>{{cite journal |author=Ibanga H, Brookes R, Hill P, Owiafe P, Fletcher H, Lienhardt C, Hill A, Adegbola R, McShane H |title=Early clinical trials with a new tuberculosis vaccine, MVA85A, in tuberculosis-endemic countries: issues in study design |journal=Lancet Infect Dis |volume=6 |issue=8|pages=522–8 |year=2006 |doi= 10.1016/S1473-3099(06)70552-7| pmid = 16870530}}</ref> Ang pag-asa na ang mga bakuna ay magkakaroon ng isang makabuluhang papel sa paggamot ng mga hindi aktibo at aktibong sakit.<ref>{{cite journal|author=Kaufmann SH|title=Future vaccination strategies against tuberculosis: Thinking outside the box|journal=Immunity|year=2010|volume=33|pages=567–77|pmid = 21029966|doi=10.1016/j.immuni.2010.09.015|issue=4}}</ref> Upang humikayat ng karagdagang pagtuklas, ang mga mananaliksik at gumagawa ng patakaran ay nagsusulong ng bagong pang-ekonomiyang huwaran ng paglikha ng bakuna, kabilang ang mga gantimpala, mga dagdag sa buwis, at [[mga advance market commitment]](o paunang pangako na pamilihan).<ref>{{cite journal|author=Webber D, Kremer M|url=http://www.who.int/bulletin/archives/79(8)735.pdf |title=Stimulating Industrial R&D for Neglected Infectious Diseases: Economic Perspectives |journal=Bulletin of the World Health Organization|volume=79|issue=8|year=2001|pages=693–801}}</ref><ref>{{cite journal|author=Barder O, Kremer M, Williams H|url=http://www.bepress.com/ev/vol3/iss3/art1|title=Advance Market Commitments: A Policy to Stimulate Investment in Vaccines for Neglected Diseases|journal=The Economists' Voice|volume=3|year=2006|issue=3|doi=10.2202/1553-3832.1144|access-date=2014-01-31|archive-date=2006-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20061105083659/http://www.bepress.com/ev/vol3/iss3/art1|url-status=dead}}</ref> May mga ilang grupo na kabilang sa pananaliksik, pati na ang [[Stop TB Partnership]],<ref>{{cite book|last=Economic|first=Department of|title=Achieving the global public health agenda : dialogues at the Economic and Social Council|year=2009|publisher=United Nations|location=New York|isbn=978-92-1-104596-3|pages=103|url=http://books.google.ca/books?id=VeF9dv74C4MC&pg=PA103|author2=Affairs, Social}}</ref> ang South African Tuberculosis Vaccine Initiative, at ang [[Aeras Global TB Vaccine Foundation]].<ref>{{cite book|last=Jong|first=[edited by] Jane N. Zuckerman, Elaine C.|title=Travelers' vaccines|year=2010|publisher=People's Medical Pub. House|location=Shelton, CT|isbn=978-1-60795-045-5|pages=319|url=http://books.google.ca/books?id=BKRpWFEy66wC&pg=PA319|edition=2nd ed.}}</ref> Ang Aeras Global TB Vaccine Foundation ay nakatanggap ng isang regalo na higit sa $280 milyon (US) mula sa [[Bill and Melinda Gates Foundation]] upang gumawa at magbigay ng lisensya ng pinabuting bakuna laban sa tuberkulosis para gamitin sa mga bansang may problema.<ref>{{Cite web|last=Bill and Melinda Gates Foundation Announcement|title=Gates Foundation Commits $82.9 Million to Develop New Tuberculosis Vaccines|date=2004-02-12|url=http://www.globalhealth.org/news/article/4134|access-date=2014-01-31|archive-date=2009-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20091010163118/http://www.globalhealth.org/news/article/4134|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=Nightingale|first=Katherine|title=Gates foundation gives US$280 million to fight TB|date=2007-09-19|url=http://www.scidev.net/en/news/gates-foundation-gives-us280-million-to-fight-tb.html}}</ref> == Sa ibang mga hayop == Nahahawahan ng mycobacteria ang maraming iba’t-ibang hayop, kabilang ang mga ibon,<ref>{{cite journal|last=Shivaprasad|first=HL|author2=Palmieri, C|title=Pathology of mycobacteriosis in birds.|journal=The veterinary clinicas of North America. Exotic animal practice|date=2012 Jan|volume=15|issue=1|pages=41-55, v-vi|pmid=22244112}}</ref> mga daga,<ref>{{cite journal|last=Reavill|first=DR|author2=Schmidt, RE|title=Mycobacterial lesions in fish, amphibians, reptiles, rodents, lagomorphs, and ferrets with reference to animal models.|journal=The veterinary clinics of North America. Exotic animal practice|date=2012 Jan|volume=15|issue=1|pages=25-40, v|pmid=22244111}}</ref> at mga reptilya.<ref>{{cite journal|last=Mitchell|first=MA|title=Mycobacterial infections in reptiles.|journal=The veterinary clinics of North America. Exotic animal practice|date=2012 Jan|volume=15|issue=1|pages=101-11, vii|pmid=22244116}}</ref> Ang mga subspecie na “Mycobacterium tuberculosis” ay bihira sa mga mabangis na hayop.<ref>{{cite book|last=Wobeser|first=Gary A.|title=Essentials of disease in wild animals|year=2006|publisher=Blackwell Publ.|location=Ames, Iowa [u.a.]|isbn=978-0-8138-0589-4|pages=170|url=http://books.google.ca/books?id=JgyS6fxVasYC&pg=PA170|edition=1st ed.}}</ref> Isang pagsisikap upang lipulin ang bovine tuberculosis na dulot ng “[[Mycobacterium bovis]]” galing sa mga tipon ng baka at usa ng [[New Zealand]] ay naging gaanong matagumpay. <ref>{{cite journal|last=Ryan|first=TJ|author2=Livingstone, PG, Ramsey, DS, de Lisle, GW, Nugent, G, Collins, DM, Buddle, BM|title=Advances in understanding disease epidemiology and implications for control and eradication of tuberculosis in livestock: the experience from New Zealand.|journal=Veterinary microbiology|date=2006 Feb 25|volume=112|issue=2-4|pages=211-9|pmid=16330161}}</ref> Ang mga pagsisikap sa Britanya ay hindi masiyadong naging matagumpay.<ref>{{cite journal|last=White|first=PC|author2=Böhm, M, Marion, G, Hutchings, MR|title=Control of bovine tuberculosis in British livestock: there is no 'silver bullet'.|journal=Trends in microbiology|date=2008 Sep|volume=16|issue=9|pages=420-7|pmid=18706814}}</ref><ref>{{cite journal|last=Ward|first=AI|author2=Judge, J, Delahay, RJ|title=Farm husbandry and badger behaviour: opportunities to manage badger to cattle transmission of Mycobacterium bovis?|journal=Preventive veterinary medicine|date=2010 Jan 1|volume=93|issue=1|pages=2-10|pmid=19846226}}</ref> == Mga Sanggunian == {{Reflist|30em}} [[Kategorya:Nakahahawang sakit]] [[Kategorya:Sakit]] [[Kategorya:Karamdaman]] gvit2ng3vcy5uleiaj99yx4x1ilapjv 0 61678 2221299 2204724 2026-08-22T02:09:12Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221299 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Hubble_-_infant_galaxy.jpg|thumb| Hubble - sanggol na [[galaksiya]]]] Ang '''kosmolohiya''' ay ang sangay ng [[astronomiya]] na tumatalakay sa [[uniberso]].<ref>{{Cite web |title=Definition of COSMOLOGY |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/cosmology |website=www.merriam-webster.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Daintith |first=John |title=Collins Dictionary of Astronomy |url=https://archive.org/details/isbn_9780007918485 |last2=Gould |first2=William |date=2012 |publisher=HarperCollins |isbn=9780007918485 |edition=5 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780007918485/page/96 96] |language=en}}</ref> Binibigyan kahulugan ng [[NASA]] ang kosmolohiya bilang "Ang pag-aaral ng istruktura at mga pagbabago sa kasalukuyang uniberso".<ref name="NASA">{{Cite web |title=NASA education |url=http://genesismission.jpl.nasa.gov/educate/scimodule/Cosmogony/CosmogonyPDF/CosCosmolTT.pdf |publisher= |language=en}}</ref> Ang isa pang kahulugan ng kosmolohiya ay "ang pag-aaral ng uniberso, at ang lugar ng sangkatauhan dito".<ref name="bs">{{Cite web |title=Christianity: beliefs about creation and evolution |url=http://www.bbc.co.uk/schools/gcsebitesize/rs/ |access-date=2011-11-03 |publisher=BBC |language=en}}</ref> Nangingibabaw sa modernong kosmolohiya ang teorya ng [[Big Bang]] (lit. Malaking Putok), na pinagsasama-sama ang astronomiyang nagmamasid at [[pisikang pampartikula]]. Kahit na kamakailan lamang ang salitang ''kosmolohiya'' (unang ginamit noong 1730 sa ''Cosmologia Generalis'' ni Christian Wolff), may mahabang kasaysayan ang pag-aaral ng uniberso. == Kasaysayan == Hanggang noong [[Renasimiyento]], naisip ng mga tao na ang mga [[planeta]] lamang hanggang [[Saturno (planeta)|Saturno]], at mga [[bituin]] ang uniberso. Sa pag-imbento ng [[teleskopyo]], mas makikita natin ang uniberso. Sa unang bahagi ng ika-20 dantaon, inakala ng mga astronomo na ang [[Ariwanas|''Milky Way'']] (o Ariwanas) ay ang buong uniberso. Nang maglaon, sa pamamagitan ng astropotograpiya at [[espektroskopya]], ipinakita ng mga astronomo (halimbawa, si [[Edwin Hubble]]) na isa lamang sa maraming galaksiya ang ''Milky Way''. Ang modernong kosmolohiya ay itinuturing na nagsimula noong [[1915|1917]] sa huling papel ng [[teorya ng pangkalahatang relatibidad]] ni [[Albert Einstein]].<ref>{{Cite journal |last=Einstein |first=A. |date=1952 |title=Cosmological considerations on the general theory of relativity |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1952prel.book..175E/abstract |journal=The Principle of Relativity. Dover Books on Physics. June 1 |language=en |pages=175–188 |bibcode=1952prel.book..175E}}</ref> Dahil dito, napagtanto ng mga pisiko na nagbago ang uniberso. Kapag sinumulang baguhin ng isang siyentipikong disiplina ang isang ideya na pinaniniwalaan ng maraming tao, kilala itong bilang isang ''paradigm shift'' o pagbabagong paradigma.<ref>{{Cite journal|date=Abril 1963|title=''The Structure of Scientific Revolutions''. 1962. Thomas S. Kuhn. University of Chicago Press.|language=en}}</ref> Maraming mga siyentipiko ang pinagtatalunan kung may iba pang mga [[galaksiya]]. Natapos ang pagtatalo nang matagpuan ni [[Edwin Hubble]] ang mga Bariyableng Sepeyda (''Cepheid Variable'') sa [[Galaksiyang Andromeda]] noong 1926.<ref>{{Cite journal |last=Falk |first=Dan |date=Marso 2009 |title=Review: The day we found the Universe by Marcia Bartusiak |url=http://dx.doi.org/10.1016/s0262-4079(09)60809-5 |journal=New Scientist |language=en |volume=201 |issue=2700 |pages=45 |doi=10.1016/s0262-4079(09)60809-5 |issn=0262-4079}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Hubble |first=E. P. |date=Disyembre 1926 |title=Extragalactic nebulae. |url=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1086/143018 |journal=The Astrophysical Journal |language=en |volume=64 |pages=321 |doi=10.1086/143018 |issn=0004-637X}}</ref> Ang modelong Big Bang ay iminungkahi noon ng [[Pari|paring]] [[Belhika|Belga]] na si [[Georges Lemaître]] noong 1927.<ref>{{Cite journal |last=Martin |first=G. |date=1883 |title=G. DELSAULX. — Sur une propriété de la diffraction des ondes planes; Annales de la Société scientifique de Bruxelles; 1882 |url=http://dx.doi.org/10.1051/jphystap:018830020017501 |journal=Journal de Physique Théorique et Appliquée |language=en |volume=2 |issue=1 |pages=175 |doi=10.1051/jphystap:018830020017501 |issn=0368-3893}}</ref> Sinuportahan ito ng pagtuklas ni Edwin Hubble noong 1929 ng [[Pulangpaglipat|''redshift'']] (o ang paglipat ng liwanag sa mas mataas at mas pulang ''wavelength'' o haba).<ref>{{Cite journal |last=Hubble |first=Edwin |date=1929-03-15 |title=A relation between distance and radial velocity among extra-galactic nebulae |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1929-03-15_15_3/page/168 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |language=en |volume=15 |issue=3 |pages=168–173 |doi=10.1073/pnas.15.3.168 |issn=0027-8424 |pmc=522427 |pmid=16577160 |doi-access=free}}</ref> Nang maglaon, ginawa ang pagtuklas ng [[Cosmic microwave background|''cosmic microwave background radiation'']] (CMBR, lit. likurang radyasyon ng mikroondang kosmiko). Natagpuan ito nina Arno Penzias at Robert Woodrow Wilson noong 1964.<ref>{{Cite journal |last=Penzias |first=A. A. |last2=Wilson |first2=R. W. |date=Hulyo 1965 |title=A Measurement of Excess Antenna Temperature at 4080 Mc/s. |url=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1086/148307 |journal=The Astrophysical Journal |language=en |volume=142 |pages=419 |doi=10.1086/148307 |issn=0004-637X}}</ref> Ang lahat ng mga pagtuklas ay nasuportahan noong ika-21 dantaon. Natagpuan ang ilan pang mga obserbasyon ng CMBR sa pamamagitan ng COBE, <ref>{{Cite journal |last=Boggess |first=N. W. |last2=Mather |first2=J. C. |last3=Weiss |first3=R. |last4=Bennett |first4=C. L. |last5=Cheng |first5=E. S. |last6=Dwek |first6=E. |last7=Gulkis |first7=S. |last8=Hauser |first8=M. G. |last9=Janssen |first9=M. A. |date=Oktubre 1992 |title=The COBE mission - Its design and performance two years after launch |url=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1086/171797 |journal=The Astrophysical Journal |language=en |volume=397 |pages=420 |doi=10.1086/171797 |issn=0004-637X}}</ref> WMAP, <ref>{{Cite book |last=Parker |first=Barry |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-4899-5980-5_6 |title=The Vindication of the Big Bang |date=1993 |publisher=Springer US |isbn=978-0-306-44469-2 |location=Boston, MA |pages=129–157 |language=en |chapter=COBE: The Cosmic Background Satellite |doi=10.1007/978-1-4899-5980-5_6}}</ref> at satelayt na Planck.<ref>{{Cite book |title=ACM SIGGRAPH 2018 Awards |date=2018-08-12 |publisher=ACM |isbn=978-1-4503-5830-9 |location=New York, NY, USA |page=1 |language=en |chapter=Computer Graphics Achievement Award |doi=10.1145/3225151.3232529 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.1145/3225151.3232529}}</ref> Natagpuan ang ilan pang mga obserbasyon ng ''redshift'' ng 2dfGRS <ref>{{Cite journal |date=2007-06-15 |title=NETWATCH: Botany's Wayback Machine |url=http://dx.doi.org/10.1126/science.316.5831.1547d |journal=Science |language=en |volume=316 |issue=5831 |pages=1547d |doi=10.1126/science.316.5831.1547d |issn=0036-8075}}</ref> at SDSS.<ref>{{Cite journal |last=Paraficz |first=D. |last2=Hjorth |first2=J. |last3=Elíasdóttir |first3=Á. |date=2009-03-19 |title=Results of optical monitoring of 5 SDSS double QSOs with the Nordic Optical Telescope |url=http://dx.doi.org/10.1051/0004-6361/200811387 |journal=Astronomy & Astrophysics |language=en |volume=499 |issue=2 |pages=395–408 |doi=10.1051/0004-6361/200811387 |issn=0004-6361}}</ref> Tumitingin ang isang pagsuring pang-astronomiya sa isang lugar sa [[kalawakan]]. Ang pagsuring ''redshift'' ay isang pagsuri na naghahanap ng mga ''redshift''. Noong Disyembre 1, 2014, sa pagpupulong ''Planck 2014'' sa [[Ferrara]], [[Italya]], iniulat ng mga astronomo na ang uniberso ay 13.8 bilyong taong gulang at binubuo ng 4.9% [[Materya|materyang]] regular, 26.6% [[Dark matter|materyang madilim]] at 68.5% [[enerhiyang madilim]].<ref>{{Cite journal |date=1987-10-12 |title=New York Times Survey, December 1985 |url=http://dx.doi.org/10.3886/icpsr08690 |journal=New York Times Survey |language=en |doi=10.3886/icpsr08690 |access-date=2021-01-28}}</ref> == Mga disiplina == Sentrong gumanap ang [[Physics|pisika]] at [[Astrophysics|astropiska]] sa paghuhubog ng pagkaunawa natin sa uniberso sa pamamagitan ng obserbasyon at eksperimentong siyentipiko. Nahubog ang kosmolohiyang pisikal ng parehong [[matematika]] at [[obserbasyon]] sa isang pagsuri ng buong uniberso. Pangkalahatang inuunawa ang uniberso na nagsimula sa pamamagitan ng [[Big Bang]], na sinundan ng halos kagyat ng [[Cosmic inflation|inplasyong kosmiko]], isang pagpapalawak ng kalawakan kung saan inisip na umusbong ang uniberso noong mga nakalipas na 13.799 ± 0.021 bilyong taon.<ref name="Planck 2015">{{cite journal |author=Planck Collaboration |date=1 Oktubre 2016 |title=Planck 2015 results. XIII. Cosmological parameters |url=https://www.research.manchester.ac.uk/portal/en/publications/planck-2015-results(491d214e-7255-415e-97b5-96d8ae621eaa).html |journal=Astronomy & Astrophysics |language=en |volume=594 |issue=13 |at=Table 4 on page 31 of PDF |arxiv=1502.01589 |bibcode=2016A&A...594A..13P |doi=10.1051/0004-6361/201525830 |s2cid=119262962}}</ref> Pinag-aaralan sa [[Cosmogony|kosmohoniya]] ang pinagmulan ng uniberso, at minamapa ng kosmograpiya ang mga katangian ng uniberso. Sa ''Encyclopédie'' ni Diderot, nahahati ang kosmolohiya sa uranolohiya (ang agham ng mga kalangitan), erolohiya (ang [[agham]] ng himpapawid), [[heolohiya]] (ang agham ng mga [[lupalop]]), at hidrolohiya (ang agham ng mga tubig).<ref>{{cite journal |last1=Diderot (Biography) |first1=Denis |date=1 Abril 2015 |title=Detailed Explanation of the System of Human Knowledge |url=http://quod.lib.umich.edu/d/did/did2222.0001.084/--detailed-explanation-of-the-system-of-human-knowledge?rgn=main;view=fulltext;q1=Geology |journal=Encyclopedia of Diderot & d'Alembert – Collaborative Translation Project |language=en |access-date=1 Abril 2015}}</ref> Isinasalarawan din ang kosmolohiyang metapisikal bilang ang paglalagay sa mga tao sa uniberso na may kaugnayan sa iba pang mga entidad. Inihalimbawa ito ng obserbasyon ni [[Marcus Aurelius|Marco Aurelio]] na ang lugar ng tao sa relasyon na iyon: "Ang sinuman na hindi alam kung ano ang mundo ay hindi alam kung nasaan siya, at sinuman ang hindi alam kung ano ang layunin ng umiiral na mundo, hindi niya alam kung sino siya, maging kung ano ang mundo."<ref>{{Cite book |url=http://www.gutenberg.org/files/15877/15877-h/15877-h.htm#viii._52 |title=The thoughts of Marcus Aurelius Antoninus viii. 52 |language=en}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Kosmolohiya]] [[Kategorya:Astropisika]] 8be4zjl2nagxwumlyv1w365splxhgeo 0 62594 2221246 2216271 2026-08-21T13:45:50Z ListeriaBot 79921 Wikidata list updated [V2] 2221246 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | fossil_range = {{fossil range|5.332|0}} [[Miocene]] to present{{fact}} | image = Canis portraits (excluding Lupulella).jpg | image_caption = [[Gray wolf]] (top), [[coyote]] and [[African golden wolf]] (middle), [[Ethiopian wolf]] and [[golden jackal]] (bottom) | taxon = Canis | display_parents = 3 | authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]{{fact}} | type_species = ''[[Canis lupus]]'' | type_species_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | subdivision_ranks = Species | subdivision = Extant: *''[[Canis aureus]]'' *''[[Canis familiaris]]'' *''[[Canis latrans]]'' *''[[Canis lupaster]]'' *''[[Canis lupus]]'' *''[[Canis rufus]]'' *''[[Canis lycaon]]'' *''[[Canis simensis]]'' Extinct: *† ''[[Canis antonii]]'' *† ''[[Canis chihliensis]]'' *† ''[[Canis edwardii]]'' *† ''[[Canis etruscus]]'' *† ''[[Canis mosbachensis]]'' *† ''Canis palmidens'' *† ''[[Canis variabilis]]'' *† '''Subgenus ''[[Xenocyon]]''''' **† ''[[Canis africanus]]'' **† ''[[Canis antonii]]'' **† ''[[Canis falconeri]]'' }} Ang '''''Canis''''' ay isang [[sari]]ng naglalaman ng 7 hanggang 10 buhay pang mga uri at maraming mga wala nang mga uri, kabilang ang mga [[Lobo (paglilinaw)|lobo]], [[koyote]], at [[tsakal]]. == Mga lobo at aso == Mga [[Subspecies of Canis Lupus|sub-uri ng ''Canis lupus'']] ang mga lobo at mga aso. Labis na kaiba ang itsura ng Amerikanong abong lobo mula sa mga lobong ''C. l. pallipes'', ''C. l. {{Lang|lat|arabs}}'', o ''C. l. chanco'', na maaaring mas kahalintulad ng lobong ninuno ng pangkasalukuyang aso.<ref>[http://www.nature.com/hdy/journal/v90/n3/full/6800224a.html ''Population Genetics: The dog that came in from the cold''], nina G. M. Acland at E. A. Ostrander, ''Heredity'' (2002) 90, 201–202. doi:10.1038/sj.hdy.6800224 Nakuha noong 30 Mayo 2008</ref> May ilan pang ibang mga nasa taksang ''Canis'' na, sa isang panahon, ay dating tinuring na nakahiwalay na mga uri na itinuturing na ngayong sub-uri ng ''Canis lupus''. Kasama rito ang [[dinggo]] (''C. l. dingo'') mual sa [[Australya]] at [[red wolf|pulang lobo]] (''C. l. rufus'') mula sa [[Hilagang Amerika]].<ref>{{cite web|title=Mammal Species of the World Canidae|url=http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=14000691|accessdate=2007-07-27|archive-date=2009-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104095141/http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=14000691|url-status=dead}}</ref> == Etimolohiya == Ang ''Canis'' ay salitang Latin para sa ''aso''. == Mga species == {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item (concat("''[[", ?taxonname, "]]''") as ?taxonLink) (concat("[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=", ?msw, " Mammal Species of the World]") as ?mswLink) WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q16521 ; wdt:P105 wd:Q7432 ; wdt:P171* wd:Q149892 ; wdt:P225 ?taxonname . optional { ?item wdt:P959 ?msw . } } |columns=P18:Larawan,?taxonLink:Species,P1843:Ibang tawag,?mswLink:MSW |section= |min_section=3 |sort=P225 |links=text |thumb=128 |autolist=fallback }} {| class='wikitable sortable' ! Larawan ! Species ! Ibang tawag ! MSW |- | | ''[[Canis accitanus]]'' | | |- | [[Talaksan:Side-striped Jackal.jpg|center|128px]] | ''[[Canis adustus]]'' | en:Side-striped jackal<br/>fr:Le Chacal À Flancs Rayés<br/>en:Side-striped Jackal<br/>de:Streifenschakal | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000697 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Canis alopex]]'' | | |- | | ''[[Canis alpinus]]'' | | |- | | ''[[Canis antarticus]]'' | | |- | [[Talaksan:Grey jackal from Haizer Algeria 10 (cropped).jpeg|center|128px]] | ''[[Canis anthus]]'' | | |- | | ''[[Canis argentatus]]'' | fr:Le renard argenté | |- | | ''[[Canis argentatus]]'' | | |- | [[Talaksan:033 Golden jackal in Keoladeo National Park Photo by Giles Laurent.jpg|center|128px]] | ''[[Canis aureus]]'' | en:Golden jackal<br/>ar:ابن آوى الذهبي<br/>ca:Xacal daurat<br/>cs:šakal obecný/Šakal zlatý<br/>da:Guldsjakal<br/>de:Goldschakal<br/>el:Χρυσόμαλλο τσακάλι<br/>eo:Orŝakalo<br/>es:Chacal dorado<br/>et:Harilik šaakal<br/>et:Šaakal<br/>fi:Kultasakaali<br/>fr:Chacal doré<br/>gu:શિયાળ<br/>he:תן זהוב<br/>he:תן מצוי<br/>hu:Aranysakál<br/>it:Sciacallo dorato<br/>ko:황금자칼<br/>nl:Gewone jakhals<br/>nb:Gullsjakal<br/>pl:Szakal złocisty<br/>pt:Chacal-dourado<br/>ru:Шакал обыкновенный<br/>sh:Zlatni šakal / Златни шакал<br/>sv:Guldschakal<br/>th:หมาจิ้งจอก<br/>th:หมาจิ้งจอกทอง<br/>th:หมาจิ้งจอกเอเชีย<br/>tr:Altın çakal<br/>tr:Bayağı çakal<br/>uk:Шакал<br/>zh:亞洲胡狼<br/>zh:金豺<br/>es:Chacal<br/>fr:Chacal Commun<br/>fr:Chacal Doré<br/>en:Asiatic Jackal<br/>en:Common Jackal<br/>en:Golden Jackal<br/>nl:Goudjakhals<br/>zh:亚洲胡狼<br/>ro:Șacalul auriu<br/>sl:zlati šakal<br/>sl:evrazijski šakal<br/>sl:šakal | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000704 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Canis aurus]]'' | | |- | | ''[[Canis australis]]'' | | |- | | ''[[Canis avicularius]]'' | | |- | | ''[[Canis brachyurus]]'' | | |- | | ''[[Canis cautleyi]]'' | | |- | | ''[[Canis cerdo]]'' | | |- | | ''[[Canis ceylonicus]]'' | | |- | | ''[[Canis chama]]'' | | |- | | ''[[Canis chanco]]'' | | |- | | ''[[Canis chrysurus]]'' | | |- | | ''[[Canis cinereoargenteus]]'' | | |- | | ''[[Canis corsac]]'' | | |- | | ''[[Canis crocuta]]'' | | |- | | ''[[Canis culpaeus]]'' | | |- | | ''[[Canis curvipalatus]]'' | | |- | | ''[[Canis decussatus]]'' | | |- | [[Talaksan:Canis dingo (The Mammals of Australia III.52).jpg|center|128px]] | ''[[Canis dingo]]'' | | |- | | ''[[Canis dukhunensis]]'' | | |- | [[Talaksan:Canisfalc.JPG|center|128px]] | ''[[Canis falconeri]]'' | | |- | | ''[[Canis familiaris]]'' | en:Domestic Dog<br/>sl:domači pes | |- | | ''[[Canis floridanus]]'' | | |- | | ''[[Canis group]]'' | | |- | | ''[[Canis himalaicus]]'' | | |- | [[Talaksan:Wolf.JPG|center|128px]] | ''[[Canis himalayensis]]'' | | |- | | ''[[Canis hispanicus]]'' | | |- | [[Talaksan:Fauna Japonica (1833) Canis hodophylax.jpg|center|128px]] | ''[[Canis hodophilax]]'' | | |- | | ''[[Canis hyaena]]'' | | |- | | ''[[Canis karagan]]'' | | |- | | ''[[Canis lagopus]]'' | | |- | | ''[[Canis lanka]]'' | | |- | [[Talaksan:CanisLateralisKeulemans.jpg|center|128px]] | ''[[Canis lateralis]]'' | | |- | [[Talaksan:2009-Coyote-Yosemite.jpg|center|128px]] | ''[[Canis latrans]]'' | en:coyote<br/>en:American jackal<br/>en:brush wolf<br/>en:prairie wolf<br/>de:Kojote<br/>pl:kojot preriowy<br/>pl:kojot<br/>pl:kujot<br/>it:coyote<br/>it:coiote<br/>it:lupo della prateria<br/>hu:prérifarkas<br/>hu:kojot<br/>fi:kojootti<br/>ast:coyote<br/>sl:kojot<br/>chn:Tallapus<br/>es:coyote<br/>fr:coyote | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000718 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Captivecoywolfhybrid.jpg|center|128px]] | ''[[Canis latrans var.]]'' | | |- | [[Talaksan:Grey jackal from Haizer Algeria 4.jpeg|center|128px]] | ''[[Canis lupaster]]'' | | |- | [[Talaksan:Eurasian wolf 2.jpg|center|128px]] | ''[[Canis lupus]]'' | en:Grey Wolf<br/>en-us:Gray Wolf<br/>en:common wolf<br/>fr:loup<br/>cs:vlk obecný<br/>fr:Loup gris<br/>fr:Loup vulgaire<br/>es:Lobo<br/>en:timber wolf<br/>en:wolf<br/>de:Wolfe<br/>sv:varg<br/>sv:gråvarg<br/>sv:ulv<br/>fr:Loup commun<br/>nl:wolf<br/>fi:susi<br/>pt:Lobo<br/>es:Lobo gris<br/>pl:wilk<br/>pl:wilk szary<br/>zh:狼<br/>nb:ulv<br/>it:lupo grigio<br/>ja:オオカミ<br/>ks:رامہٕ ہوٗن<br/>sl:volk | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000738 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Eastern wolf in Algonquin Provincial Park 01.jpg|center|128px]] | ''[[Canis lycaon]]'' | | |- | | ''[[Canis megalotis]]'' | | |- | [[Talaksan:2012-bb-jackal-1.jpg|center|128px]] | ''[[Canis mesomelas]]'' | en:Black-backed Jackal<br/>fr:chacal à chabraque<br/>de:Schabrackenschakal<br/>en:Silver-backed Jackal<br/>en:Black-backed jackal<br/>ast:chacal de llombu prietu | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000776 Mammal Species of the World] |- | | ''[[Canis mexicanus]]'' | | |- | | ''[[Canis microtis]]'' | | |- | | ''[[Canis naria]]'' | | |- | [[Talaksan:Canis nubilus - 1833-1866 - Print - Iconographia Zoologica - Special Collections University of Amsterdam - UBA01 IZ22200387.tif|center|128px]] | ''[[Canis nubilus]]'' | | |- | | ''[[Canis othmanii]]'' | | |- | | ''[[Canis parvidens]]'' | | |- | | ''[[Canis primaevus]]'' | | |- | | ''[[Canis procyonoides]]'' | | |- | [[Talaksan:07-03-23RedWolfAlbanyGAChehaw.jpg|center|128px]] | ''[[Canis rufus]]'' | | |- | | ''[[Canis sechurae]]'' | | |- | [[Talaksan:Ethiopian wolf (Canis simensis citernii) 2.jpg|center|128px]] | ''[[Canis simensis]]'' | es:Lobo Etiope<br/>fr:Loup d'Abyssinie<br/>en:Ethiopian Wolf<br/>en:Simien Fox<br/>en:Simien Jackal<br/>de:Abessinischer Fuchs<br/>de:Äthiopischer Wolf<br/>fr:Loup d'Éthiopie<br/>fr:Cabéru<br/>fr:Chacal du Simien<br/>en:Simien fox<br/>en:Simian jackal<br/>ast:llobu etíope<br/>sl:etiopski volk | [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000779 Mammal Species of the World] |- | [[Talaksan:Canis sladeni Smit.jpg|center|128px]] | ''[[Canis sladeni]]'' | | |- | | ''[[Canis thous]]'' | | |- | | ''[[Canis tricolor]]'' | | |- | | ''[[Canis urostictus]]'' | | |- | [[Talaksan:Hemicyon sansaniensis.JPG|center|128px]] | ''[[Canis ursinus]]'' | | |- | | ''[[Canis velox]]'' | | |- | | ''[[Canis vetulus]]'' | | |- | | ''[[Canis virginianus]]'' | | |- | | ''[[Canis viverrinus]]'' | | |- | | ''[[Canis vulpes]]'' | | |- | | ''[[Canis walgie]]'' | | |- | | ''[[Canis zerda]]'' | | |} {{Wikidata list end}} == Mga sanggunian == {{reflist}} <!---- ==See also== * [[List of Canis species and subspecies|List of ''Canis'' species]] ----> <!---{{Canidae nav}}---> <!---[[Kategorya:Canine]]--> [[Kategorya:Caninae]] 7ns5223b0gueydw3z35t9iryxaouoyp 0 65859 2221307 2216917 2026-08-22T02:33:17Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221307 wikitext text/x-wiki {{for|salitang balbal na HIV|Pagpapakalbo#Salitang balbal}} {{Infobox sakit | Name = HIV | Image = HI-virion-structure en.svg | Caption = Diagrama ng HIV | Width = 190 | ICD10 = B20-B24 | ICD9 = {{ICD9|042}}-{{ICD9|044}} | DiseasesDB = | MedlinePlus = 000602 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 783434 | eMedicine_mult = | MeshID = D006678 | OMIM = 609423 }} Ang '''Human immunodeficiency virus''' ('''HIV''') ay isang [[lentivirus]] na kasapi ng mag-anak na [[retrovirus]] na nagsasanhi ng nahahawang karamdaman na tumatapyas ng panangga ng katawan o ''[[AIDS|acquired immunodeficiency syndrome]]'' (AIDS),<ref name="pmid8493571">{{cite journal |author=Weiss RA |title=How does HIV cause AIDS? |journal=Science |volume=260 |issue=5112 |pages=1273–9 |year=1993 |month=May |pmid=8493571 |doi= 10.1126/science.8493571|url=https://archive.org/details/sim_science_1993-05-28_260_5112/page/1272|bibcode = 1993Sci...260.1273W }}</ref><ref name="pmid18947296">{{cite journal |author=Douek DC, Roederer M, Koup RA |title=Emerging Concepts in the Immunopathogenesis of AIDS |journal=Annu. Rev. Med. |volume=60 |issue= |pages=471–84 |year=2009 |pmid=18947296 |pmc=2716400 |doi=10.1146/annurev.med.60.041807.123549}}</ref>. Ang [[AIDS]] ay isang kalagayan sa mga tao kung saan ang patuloy ng paghina ng panangga ng katawan ay pumapayag sa mga mapanganib na mga [[oportunistikong mga impeksiyon]] na manaig. Ang pagsakop ng HIV ay nangyayari sa pamamagitan ng paglipat ng [[dugo]], [[semilya]], [[pluido ng puke]], [[bagong paglabas]] sa mga lalake, o [[gatas ng suso]] sa mga mga babae. Sa loob ng mga bantu, ang HIV ay umiiral bilang malayang mga partikulong [[virus]] at virus sa loob ng nadamay na [[puting dugo]]. Ang apat na pangunahing mga paraan ng pagkahawa ang [[hindi ligtas na pakikipagtalik]], nadapuang karayom na itinurok sa isang nasakop na tao, sa gatas ng suso ng ina at pagkahawa mula sa nasakop ina sa kaniyang sanggol na ipinanganak. Ang pagsala (Ingles: screening) sa mga produktong dugo para sa HIV ay malaking nakabawas o nag-alis ng pagpasa sa pamamagitan ng mga [[pagsasalin ng dugo]] o mga impektadong produktong dugo sa mga [[papaunlad na bansa]]. Ang pagsakop ng HIV sa mga tao ay itinuturing na isang [[pandemiko ng AIDS|salot]] ng [[Pandaigdigang Organisasyon ng Kalusugan]] (World Health Organization o WHO). Gayunpaman, ang pagkawalang bahala sa HIV ay gumagampan ng mahalagang papel sa panganib ng HIV.<ref name="cdc1">{{cite web|url=http://www.cdc.gov/hiv/resources/reports/hiv_prev_us.htm |title=CDC&nbsp;– HIV/AIDS&nbsp;– Resources&nbsp;– HIV Prevention in the United States at a Critical Crossroads |publisher=Cdc.gov |date= |accessdate=2010-07-28}}</ref><ref name=cdc2>{{cite web|url=http://www.cdc.gov/nchhstp/newsroom/docs/FastFacts-MSM-FINAL508COMP.pdf |title=HIV and AIDS among Gay and Bisexual Men |format=PDF |date= |accessdate=2010-07-28}}</ref> Mula sa pagkakatuklas nito noong 1981 hanggang 2006, ang AIDS ay pumatay ng higit sa 25 milyong katao sa buong mundo.<ref name="UNAIDS2006"/> Ang HIV ay humahawa sa mga 0.6% ng [[populasyon ng mundo]].<ref name="UNAIDS2006">{{cite book | author =[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS]] | year = 2006 | title = 2006 Report on the global AIDS epidemic | chapter = Overview of the global AIDS epidemic | chapterurl = http://data.unaids.org/pub/GlobalReport/2006/2006_GR_CH02_en.pdf | accessdate = 2006-06-08 | format= PDF | isbn =9291734799 }}</ref> Noong 2009, ang AIDS ay pumatay ng mga tinatayang 1.9 milyong mga katao na mas mababa sa kasukdulang pandaigdigang 2.1 milyon noong 2004.<ref name="UNAIDS2010">{{cite book | author =[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS]] | year = 2010 | title = UN report on the global AIDS epidemic 2010 | chapter = Overview of the global AIDS epidemic | chapterurl = http://www.unaids.org/globalreport/Global_report.htm | accessdate = | format= | isbn =978-92-9173-871-7 }}</ref> Ang tinatayang mga 260,000 bata ay namatay sa AIDS noong 2009.<ref name=UNAIDS2010/> Ang hindi pantay na bilang ng mga kamatayan na sanhi ng AIDS ay nangyayari sa [[Sub-Saharan Aprika]] na nagpapaantala ng paglagong [[ekonomiko]] at nagpapalala ng bigat ng kahirapan sa mga bansang ito.<ref name=Greener>{{cite book | author = Greener, R. | year = 2002 | title = State of The Art: AIDS and Economics | chapter = AIDS and macroeconomic impact | chapterurl = http://db.jhuccp.org/ics-wpd/exec/icswppro.dll?BU=http://db.jhuccp.org/ics-wpd/exec/icswppro.dll&QF0=DocNo&QI0=285428&TN=Popline&AC=QBE_QUERY&MR=30%25DL=1&&RL=1&&RF=LongRecordDisplay&DF=LongRecordDisplay | editor = S, Forsyth (ed.) | edition = | pages = 49–55 | publisher = IAEN | access-date = 2021-08-07 | archive-date = 2010-01-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100131090753/http://db.jhuccp.org/ics-wpd/exec/icswppro.dll?BU=http%3A%2F%2Fdb.jhuccp.org%2Fics-wpd%2Fexec%2Ficswppro.dll&QF0=DocNo&QI0=285428&TN=Popline&AC=QBE_QUERY&MR=30%25DL%3D1&&RL=1&&RF=LongRecordDisplay&DF=LongRecordDisplay | url-status = dead }}</ref> Tinatayang ang 22.5 milyong mga katao o 68% ng kabuuang pandaigdigang kaso ng HIV ay nakatira sa sub-Saharan Aprika na tirahan rin ng 90% ng pandaigdigang 16.6 milyong mga bata na naulila ng HIV.<ref name=UNAIDS2010/> Ang paggamot gamit ang [[drogang antiretroviral]] ay nagpapabawas ng rate ng kamatayan at at mga karamdaman sa impeksiyong HIV.<ref name=Palella>{{cite journal | author=Palella, F. J. Jr, Delaney, K. M., Moorman, A. C., Loveless, M. O., Fuhrer, J., Satten, G. A., Aschman and D. J., Holmberg, S. D. | title=Declining morbidity and mortality among patients with advanced human immunodeficiency virus infection. HIV Outpatient Study Investigators | url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1998-03-26_338_13/page/n37 | journal=N. Engl. J. Med. | year=1998 | pages=853–860 | volume=338 | issue=13 | pmid=9516219 | doi=10.1056/NEJM199803263381301 }}</ref> Bagaman ang mga gamot na antiretroviral ay hindi pa pangkalahatang makukuha (available), ang pagpapalawig ng mga programang terapiyang antiretroviral mula 2004 ay tumulong sa pagbabaligtad ng mga kamatayang sanhi ng AIDS at mga bagong impeksiyon sa maraming mga bahagi ng mundo.<ref name="UNAIDS2010"/> Ang pinatinding kamalayan at mga paraang pang-iwas gayundin ang natural na takbo ng epidemiko ay gumampan rin ng papel. Gayunpaman, ang tinatayang 2.6 milyong katao ay bagong nahawaan noong 2009.<ref name="UNAIDS2010"/> Ang HIV ay humahawa sa mga mahalagang [[selula]] sa [[sistemang immuno]] gaya ng [[nakatutulong na selulang T]] (na spesipiko rito ang mga selulang T na [[CD4]]<SUP>+</SUP>), [[macrophage]], at [[selulang dendritiko]].<ref>{{cite pmid | 20598938 }}</ref> Ang impeksiyong HIV ay nagdudulot ng mababang mga lebel o bilang ng CD4<SUP>+</SUP> na mga [[selulang T]] sa pamamagitan ng tatlong mga pangunahing mekanismo: Una, ang direktang pagpatay ng mga impektadong selula; ikalawa, pagpapadami ng rate ng [[apoptosis]] sa mga impektadong selula; at ikatlo, pagpatay ng impektadong CD4<SUP>+</SUP> na mga selulang T sa pamamagitan ng [[CD8 cytotoxic lymphocyte]] na kumikilala ng mga impektadong selula. Kapag ang bilang ng mga CD4<SUP>+</SUP> na selulang T ay bumagsak ng mababa sa kritikal (mahalagang) na lebel, ang [[pinapamagitan ng selulang immunidad]] ay nawawala at ang katawan ay nagiging patuloy na mas marupok sa mga oportunistikong mga impeksiyon. Ang karamihan sa mga taong impektadong ng HIV-1 ay kalaunang tumutungo sa [[AIDS]].<ref>{{cite pmid | 20628133 }}</ref> Ang mga indibidwal na ito ay karamihang namamatay mula sa mga oportunistikong mga impeksiyon o mga [[malignansiya]] na kaugnay ng progresibong pagkabigo ng [[sistemang immuno]].<ref name=Lawn>{{ cite journal | author=Lawn SD | title=AIDS in Africa: the impact of coinfections on the pathogenesis of HIV-1 infection | journal=J. Infect. Dis. | year=2004 | pages=1–12 | volume=48 | issue=1 | pmid=14667787 | doi=10.1016/j.jinf.2003.09.001 }}</ref> Ang HIV ay nagpapatuloy sa AIDS sa isang nagbabagong rate na apektado ng viral, hosto (host) at mga paktor pang-kapaligiran. Ang karamihan ay tumutungo sa AIDS sa loob ng 10 taon pagkatapos mahawaan ng HIV. Ang iba ay mas tutuloy sa AIDS ng mas mabilis samatalang para sa ilan ay mas matagal ang pagtuloy sa AIDS.<ref name=Buchbinder>{{cite journal | author=Buchbinder SP, Katz MH, Hessol NA, O'Malley PM, Holmberg SD. | title=Long-term HIV-1 infection without immunologic progression | journal=AIDS | year=1994 | pages=1123–8 | volume=8 | issue=8 | pmid=7986410 | doi=10.1097/00002030-199408000-00014 }}</ref><ref name=CGAIHS>{{cite journal | title=Time from HIV-1 seroconversion to AIDS and death before widespread use of highly active antiretroviral therapy: a collaborative re-analysis. Collaborative Group on AIDS Incubation and HIV Survival including the CASCADE EU Concerted Action. Concerted Action on SeroConversion to AIDS and Death in Europe | url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_2000-04-01_355_9210/page/1130 | journal=Lancet | volume=355 | issue=9210 | pages=1131–7 | year=2000 | month=April | pmid=10791375 | doi=10.1016/S0140-6736(00)02061-4 }}</ref> Ang paggamot gamit ang mga [[medikasyong anti-retroviral]] ay nagpapadagdag ng [[ekspektansiya ng buhay]] ng mga taong nahawaan ng HIV. Kahit pa ang HIV ay nagpatuloy sa AIDS, ang [[aberahe]]ng panahon ng pagpapatuloy (survival) sa terapiyang antiretroviral ay tinatayang higit sa 5 taon.<ref name=Schneider>{{ cite journal | author=Schneider MF, Gange SJ, Williams CM, Anastos K, Greenblatt RM, Kingsley L, Detels R, Munoz A | title=Patterns of the hazard of death after AIDS through the evolution of antiretroviral therapy: 1984–2004 | journal=AIDS | year=2005 | pages=2009–18 | volume=19 | issue=17 | pmid=16260908 | doi=10.1097/01.aids.0000189864.90053.22 }}</ref> Kung ito ay hindi nagamot ng terapiyang antiretroviral, ang indibidwal na may AIDS ay namamatay sa loob ng isang taon.<ref name=Morgan2>{{ cite journal | author=Morgan D, Mahe C, Mayanja B, Okongo JM, Lubega R, Whitworth JA | title=HIV-1 infection in rural Africa: is there a difference in median time to AIDS and survival compared with that in industrialized countries? | journal=AIDS | year=2002 | pages=597–632 | volume=16 | issue=4 | pmid=11873003 | doi=10.1097/00002030-200203080-00011 }}</ref> == Klasipikasyon == {{see also|Mga pangilalim na uri ng HIV}} {| class="wikitable" border="1" style="float:right; font-size:85%; margin-left:15px;" |+Paghahambing ng mga [[species]] ng HIV |- ! Species !! [[Birulensiya]] !! [[Paghawa]] !! Paglaganap !! Pinagpalagay na pinagmulan |- ! HIV-1 | Mataas || Mataas || Pandaigdigan || [[Chimpanzee]] |- ! HIV-2 | Mababa || Mababa || Kanlurang Aprika || [[Sooty Mangabey]] |} Ang HIV ay kasapi ng [[genus]] na ''[[Lentivirus]]'',<ref name=ICTV61.0.6>{{cite web | author=[[International Committee on Taxonomy of Viruses]] | publisher=[[National Institutes of Health]] | year=2002 | url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm | title=61.0.6. Lentivirus | accessdate=2006-02-28 }}</ref> na kasapi ng pamilyang [[Retroviridae]].<ref name=ICTV61.>{{cite web | author=[[International Committee on Taxonomy of Viruses]] | publisher=[[National Institutes of Health]] | year=2002 | url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61000000.htm | title=61. Retroviridae | accessdate=2006-02-28 }}</ref> Ang mga Lentiviruse ay nag-aangkin ng maraming mga karaniwang mga katangiang [[morpolohiya|morpolohikal]] at [[biolohikal]]. Maraming mga espesye ay nahahawaan ng lentivirus na mailalarawang responsable sa pangmatagalang mga sakit na may mahabang [[yugtong inkubasyon]].<ref name=Levy>{{cite journal | author=Lévy, J. A. | title=HIV pathogenesis and long-term survival | journal=AIDS | year=1993 | pages=1401–10 | volume=7 | issue=11 | pmid=8280406 | doi=10.1097/00002030-199311000-00001 }}</ref> Ang mga Lentivirus ay naipapasa bilang may isang-hibla, positibong-[[senso (molekular na biolohiya)|senso]] na nakatakip na mga [[virus na RNA]]. Sa pagpasok sa inaasintang [[selula]], ang viral na [[genome]] ng [[RNA]] ay kinokonberte ([[kabaligtarang transkripsiyon]]) sa dalawang-hiblang [[DNA]] ng isang kinokodigong viral na [[kabaligtarang transcriptase]] na inihahatid sa kahabaan ng viral genome sa partikulong virus. Ang nagreresultang viral DNA ay ipinapasok naman sa [[nucleus ng selula]] at isinasama sa selular na DNA ng kinokodigong viral na [[integrase]] at mga kapwa-paktor na hosto.<ref name="JASmith">{{cite journal | author= Smith, Johanna A.; Daniel, René (Division of Infectious Diseases, Center for Human Virology, Thomas Jefferson University, Philadelphia) |title= Following the path of the virus: the exploitation of host DNA repair mechanisms by retroviruses |journal=ACS Chem Biol|volume=1|issue=4 |pages= 217–26 | year= 2006 |pmid= 17163676 |doi=10.1021/cb600131q |url= }}</ref> Kapag ito ay naisama na, ang virus ay maaaring maging [[yugtong inkubasyon|latento]] na pumapayag sa virus at mga selulang hosto nito na makaiwas sa pagkakatuklas (detection) ng [[sistemang immuno]]. Sa alternatibong paraan, ang virus ay maaring [[transkripsiyon (henetika)|tinranskriba]] na lumilikha ng bagong mga genome na RNA at mga protinang viral na kinakahon at inilalabas mula sa selula habang ang mga bagong partikulong virus na nagpasimula ng [[replikasyon]] (pagkopya) ay bagong [[siklo|sumiklo]]. Ang dalawang mga uri ng HIV ay inilalarawan na: [[HIV-1]] at [[HIV-2]]. Ang HIV-1 ang virus na naunang natuklasan at pinangalanang LAV at HTLV-III. Ito ay mas [[birulente]], mas nakahahawa,<ref>{{cite journal | title=Comparison of HIV-1 and HIV-2 infectivity from a prospective cohort study in Senegal | url=https://archive.org/details/sim_statistics-in-medicine_2003-02-28_22_4/page/573 | last=Gilbert | first=PB et al | journal=Statistics in Medicine | date=28 Pebrero 2003| volume=22 | issue=4 | pages=573–593 | pmid=12590415 | doi=10.1002/sim.1342 | last2=McKeague | first2=IW | last3=Eisen | first3=G | last4=Mullins | first4=C | last5=Guéye-Ndiaye | first5=A | last6=Mboup | first6=S | last7=Kanki | first7=PJ}}</ref> at ang sanhi ng karamihan sa mga impeksiyong HIV sa buong mundo. Ang mas mababang nakakahawang HIV-2 kumpara sa HIV-1 ay nagpapahiwatig na ang mas kaunti sa mga nalantad sa HIV ay mahahawaan kada paglalantad. Dahil sa relatibong mahinang kakayahan nito sa pagpasa, ang HIV-2 ay karamihang nakalagak lamang sa [[Kanlurang Aprika]].<ref name=Reeves>{{cite journal | author=Reeves, J. D. and Doms, R. W | title=Human Immunodeficiency Virus Type 2 | journal=J. Gen. Virol. | year=2002 | pages=1253–65 | volume=83 | issue=Pt 6 | pmid=12029140 | doi=10.1099/vir.0.18253-0 }}</ref> == Mga tanda at sintomas == [[Talaksan:Hiv-timecourse copy.svg|300px|thumb|right|Isang nilahat na [[grapo]] ng ugnayan sa pagitan ng mga kopya ng HIV (bigat na viral) at mga bilang ng CD4 sa [[aberahe]]ng panahon ng hindi nagamot na impeksiyon ng HIV. Ang anumang kurso ng sakit ng isang partikular na indibiwal maaaring may malaking pagkakaiba.{{legend-line|blue solid 2px|CD4⁺ T cell count (cells per µL)}} {{legend-line|red solid 2px|HIV RNA copies per&nbsp;mL of plasma}}]] Ang impeksiyon o pagkahawa ng HIV-1 ay kaugnay ng patuloy na pagbaba ng bilang ng CD4<SUP>+</SUP> na [[selulang T]] at pagdagdag ng [[bigat na viral]] na lebel ng HIV sa [[dugo]]. Ang yugto ng impeksiyon ay maaaring matukoy sa pamamagitan ng pagsukat ng bilang ng CD4<SUP>+</SUP> na selulang T at bigat na viral ng pasyente. Ang mga yugto ng impeksiyong HIV ay [[Acute (medical)|impeksiyong acute]] (na kilala rin bilang pangunahing impeksiyon), [[latensiya]] at [[AIDS]]. Ang impeksiyong acute ay tumatagal ng ilang mga linggo at maaaring kabilangan ng mga sintomas gaya ng [[lagnat]] (fever), [[lymphadenopathy]]&nbsp; (pamamaga ng [[kulani]]), [[pharyngitis]]&nbsp; (masakit na lalamunan o sore throat), [[rash]], [[myalgia]]&nbsp; (kirot sa masel), [[malaise]], at mga [[Singaw (sakit)|singaw]] sa bibig at lalamuna. Ang yugtong latensiya ay sumasangkot sa kaunti o walang mga sintomas at maaaring tumagal mula 2 linggo hanggang 20 taon o higit pa depende sa indibidwal. Ang panghuling yugto ng pagkahawa ng HIV ang AIDS. Ito ay inilalarawan ng mababang bilang ng CD4+ na selulang T (mas kaunti sa 200 kada mikrolitro) at paglitaw ng iba't ibang mga [[oportunistikong impeksiyon]], [[kanser]] at iba pang mga kondisyon. Ang maliit na lebel ng mga impektado ng HIV-1 na indibidwal ay nagpapanatili ng mataas na lebel ng mga CD4+ na selulang T nang walang [[terapiyang antiretroviral]]. Gayunpaman, ang karamihan sa mga ito ay may natutuklasan (detectable) na bigat na viral at kalaunan ay tumutuloy sa AIDS nang walang paggamot bagaman mas mabagal sa iba. Ang mga indibidwal na ito ay inuuri bilang kontroler ng HIV o [[pangmatagalang hindi tagatuloy]] (long-term nonprogressors o LTNP). Ang mga indibiwal na nagpapanataili ng bilang ng CD4+ ng selulang T at mayroon ring mababa at hindi matutuklasang bigat na viral nang walang paggamot ng antiretroviral ay tinatawag na mga elitistang kontrol o mga elitistang tagasupil (ES).<ref name=Grabar>{{cite journal | author=Grabar, S., Selinger-Leneman, H., Abgrall, S., Pialoux, G., Weiss, L., Costagliola, D. | title=Prevalence and comparative characteristics of long-term nonprogressors and HIV controller patients in the French Hospital Database on HIV |journal=AIDS | year=2009 | pages=1163–1169 | volume=23 | issue=9 | pmid=19444075 |doi=10.1097/QAD.0b013e32832b44c8}}</ref><ref>{{Cite pmid|20350494}}</ref> === Impeksiyong acute === {{Main|Acute HIV infection}} [[Talaksan:Symptoms of acute HIV infection.png|thumb|right|300px|Mga pangunahing sintomas ng impeksiyong HIV]] Ang impeksiyong HIV ay pangkalahatang nangyayari sa pagpapakilala ng mga [[pluidong pangkatawan]] mula sa impektado indibidwal (''indibidwal na may HIV'') tungo sa katawan ng isang indibidwal na hindi impektado (''indibidwal na walang HIV''). Ang isang yugto ng mabilisang [[replikasyong viral]] ay nagreresulta, na nagdudulot sa pagsagana ng virus sa [[periperal na dugo]]. Sa yugto ng pangunahing impeksiyon, ang lebel ng HIV ay maaaring umabot ng ilang mga milyong partikulo ng virus kada mililitro ng dugo.<ref name=Piatak>{{cite journal | author=Piatak, M., Jr, Saag, M. S., Yang, L. C., Clark, S. J., Kappes, J. C., Luk, K. C., Hahn, B. H., Shaw, G. M. and Lifson, J.D. | title=High levels of HIV-1 in plasma during all stages of infection determined by competitive PCR | url=https://archive.org/details/sim_science_1993-03-19_259_5102/page/1748 | journal=Science | year=1993 | pages=1749–1754 |volume=259 | issue=5102 | pmid=8096089 | doi=10.1126/science.8096089|bibcode = 1993Sci...259.1749P }}</ref> Ang dugong ito ay sinasamahan ng maliwanag na pagbagsak ng bilang ng mga sumisirkulong CD4⁺ na selulang T. Ang acute na viremia na ito ay iniuugnay sa halos lahat ng mga pasyente sa aktibasyon (pagpapagana) ng [[cytotoxic T cell|CD8⁺ na mga selulang T]] na pumapatay ng mga selulang impektado ng HIV at kalaunan ng produksiyon ng [[antibody]] o [[seroconversion]]. Ang dugong CD8⁺ na selulang T ay ipinagpapalagay na mahalaga sa pagkokontrol ng mga lebel ng virus na sumusukdol (peak) at pagkatapos ay bumabagsak habang ang bilang ng CD4⁺ selulang T ay muling tumataas. Ang isang mabuting dugong CD8⁺ na selulang T ay inigunay sa mas mabagal na pagpapatuloy ng sakit at isang mas mabuting [[prognosis]] bagaman ito ay hindi nagtatanggal ng virus.<ref name=Pantaleo1998> {{cite journal | author=Pantaleo G, Demarest JF, Schacker T, Vaccarezza M, Cohen OJ, Daucher M, Graziosi C, Schnittman SS, Quinn TC, Shaw GM, Perrin L, Tambussi G, Lazzarin A, Sekaly RP, Soudeyns H, Corey L, Fauci AS. | title=The qualitative nature of the primary immune response to HIV infection is a prognosticator of disease progression independent of the initial level of plasma viremia | journal=Proc Natl Acad Sci U S A. | year=1997 | pages=254–258 | volume=94 | issue=1 | pmid=8990195 | doi=10.1073/pnas.94.1.254 | pmc=19306 |bibcode = 1997PNAS...94..254P }}</ref> Sa yugtong ito (na karaniwang ay 2–4 linggo pagkatapos ng pagkakalantad), maraming mga indibidwal ay nagkakaroon ng [[influenza]] o tulad ng [[mononucleosis]] na sakit na tinataag na [[acute HIV infection]] na ang pinakaraniwang mga sintomas ay kinabibilangan ng [[lagnat]][[lymphadenopathy]], [[pharyngitis]], [[rash]], [[myalgia]], [[malaise]] at mga [[Singaw (sakit)|singaw]] sa bibig at lalamunan, at maaari ring kabilangan ng mas hindi karaniwang [[sakit sa ulo]], [[nausea]], at [[pagsusuka]], lumaking [[atay]]/[[spleen]], [[pagbawas ng timbang]], [[Candidiasis|thrush]], at mga [[neurolohikal]] na sintomas. Ang mga impektadong indibidwal ay maaaring makaranas ng lahat o ilan o wala sa mga sintomas na ito. Ang tagal ng mga sintomas ay nag-iiba iba na ang aberahe ay 28 araw at karaniwan ay tumatagal ng hindi bababa sa isang linggo.<ref name=Kahn> {{cite journal | author=Kahn, J. O. and Walker, B. D. | title=Acute Human Immunodeficiency Virus type 1 infection | journal=N. Engl. J. Med. | year=1998 | pages=33–39 | volume=331 | issue=1 | pmid=9647878 | doi=10.1056/NEJM199807023390107 }}</ref> Dahil sa mga hindi spesipikong kalikasan ng mga sintomas na ito, ang mga ito ay kadalasang hindi nakikilala bilang mga tanda ng impeksiyong HIV. Kahit pa ang mga pasyente ay pumunta sa kanilang mga doktor o hospital, ang mga ito ay kadalasang nabibigyan ng maling [[diagnosis]] na merong may isa sa mas karaniwang mga [[nakahahawang sakit]] na may parehong mga sintomas. Dahil dito, ang mga pangunahing sintomas na ito ay hindi ginagamit sa pagda-diagnos ng impeksiyong HIV dahil ang mga ito ay hindi nakikita sa lahat ng mga kaso at dahil sa marami sa mga ito ay sinasanhi ng ibang mas karaniwang mga sakit. Gayunpaman, ang pagkilala ng sindroma ay mahalaga dahil ang pasyente ay mas nakahahawa sa yugtong ito. <ref name="pmid11187417">{{cite journal |author=Daar ES, Little S, Pitt J, ''et al.'' |title=Diagnosis of primary HIV-1 infection. Los Angeles County Primary HIV Infection Recruitment Network |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2001-01-02_134_1/page/n64 |journal=Ann. Intern. Med. |volume=134 |issue=1 |pages=25–9 |year=2001 |pmid=11187417 |doi=}}</ref> === Impeksiyong kroniko === Ang isang malakas ng pagtatanggol ng [[sistemang immuno]] ay nagbabawas ng mga partikulong virus sa [[daluyang ng dugo]] na naghuhudyat ng pagsisimula ng pangalawa o kronikong (chronic) impeksiyong HIV. Ang pangalawang yugto ng impeksiyong HIV ay iba iba mula 2 linggo hanggang 20 taon. Sa yugtong ito ng impeksiyon, ang HIV ay aktibo sa mga [[kulani]] na karaniwan ay patuloy ang pamamaga bilang tugon sa malaking mga halaga ng virus na nabitag (trapped) sa follicular na [[dendritikong selula]]ng network.<ref name=burton> {{cite journal | author=Burton GF, Keele BF, Estes JD, Thacker TC, Gartner S. | title=Follicular dendritic cell contributions to HIV pathogenesis | journal=Semin Immunol. | year=2002 | pages=275–284 | volume=14 | issue=4 | pmid=12163303 | doi=10.1016/S1044-5323(02)00060-X }} </ref> Ang mga nakapaligid na [[tisyu]] na mayaman sa CD4<SUP>+</SUP> na selulang T ay maaari ring maging impektado at ang mga partikulong viral ay natitipon sa parehong mga impektadong selula at bilang malayang virus. Ang mga indibidwal na nasa yugtong ito ay nakahahawa pa rin. Sa panahong ito, ang [[Helper T cell|CD4<SUP>+</SUP> CD45RO<SUP>+</SUP> na selulang T]] ay nagdadala ng karamihan sa mga bigat na proviral.<ref name=clapham> {{cite journal | author=Clapham PR, McKnight A. | title=HIV-1 receptors and cell tropism | journal=Br Med Bull. | year=2001 | pages=43–59 | volume=58 | issue=4 | pmid=11714623 | doi=10.1093/bmb/58.1.43 }}</ref> Sa yugtong ito ng impeksiyon, ang unang pagsisimula ng terapiyang [[antiretroviral]] ay malaking nagpapaigi ng pagpapatuloy (survival) ng buhay ng indibidwal na may HIV kumpara sa mga indibidwal na may ipinagpalibang terapiya. === AIDS === Kapag ang bilang ng CD4⁺ na selulang T ay bumagsak na mas mababa sa kritikal na antas ng 200 selula kada mililitro, ang pinamamagitang selulang [[immunidad]] ay nawawala at ang mga impeksiyon na may iba ibang oportunistikong [[mikrobyo]] ay lumilitaw. Ang unang mga sintomas ay karaniwang kinabibilangan ng katamtaman at hindi maipaliwanag na [[pagbawas ng timbang]], paulit ulit na impeksiyon sa [[traktong respiratoryo]] (gaya ng [[sinusitis]], [[bronchitis]], [[otitis media]], [[pharyngitis]]), [[prostatitis]], skin rashes, at mga singaw sa bibig. Ang mga karaniwang oportunistikong mga impeksiyon at [[tumor]] na ang ang karamihan ay kinokontrol ng masaganang CD4⁺ ang pinamamagitan ng selulang T na immunidad ay nagsisimulang makaapekto sa pasyente. Sa karaniwang ang [[resistansiya]] ay nawawala sa simula sa pambibig na espesye ng [[Candida]] at ''Mycobacterium tuberculosis'', na tumutungo sa karagdagang pagiging marupok sa [[pambibig na candiasis]] (thrush) at [[tubercolosis]]. Sa kalaunan, ang muling pagpapagana ng latentong [[Herpesviridae|herpes viruses]] ay maaaring magsanhi ng paglala ng muling paglitaw ng [[herpes simplex]] eruptions, [[shingles]], [[Epstein-Barr virus]]-induced [[Lymphoma|B-cell lymphomas]], o [[Kaposi's sarcoma]]. Ang [[Pneumonia]] na sanhi ng [[fungus]] na ''[[Pneumocystis jirovecii]]'' ay karaniwan at kalimitang nakamamatay. Sa mga huling yugto ng AIDS, ang impeksiyon sa [[cytomegalovirus]] (na isa pang [[Herpesviridae|herpes virus]]) o [[Mycobacterium avium complex]] ay mas nakikita. Hindi lahat ng mga pasyenteng may AIDS ay nakakakuha ng lahat ng mga impeksiyong ito o tumor at mayroong mga ibang tumor at impeksiyon na hindi gaanong makikita ngunit mahalaga pa rin. == Transmisyon (Pagpasa) == {| class="wikitable" style="float:center; margin-left:15px;" |- style="background:#efefef;" |+ Tinatantiyang kada aktong panganib ng pagkakamit ng HIV sa rutang paglalantad dito<ref name=MMWR3>{{ cite journal |author=Smith DK, Grohskopf LA, Black RJ, ''et al.'' |title=Antiretroviral postexposure prophylaxis after sexual, injection-drug use, or other nonoccupational exposure to HIV in the United States: recommendations from the U.S. Department of Health and Human Services |journal=MMWR Recomm Rep |volume=54 |issue=RR–2 |pages=1–20 |year=2005 |month=January |pmid=15660015 |doi= |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5402a1.htm#tab1 | accessdate=2009-03-31 }}</ref><ref name=Jin_et_al>{{ cite journal |author=Jin F ''et al.'' |title=Per-contact probability of HIV transmission in homosexual men in Sydney in the era of HAART|journal=AIDS |volume=24 |issue=6 |pages=907–913 |year=2010 |month=March |pmid=20139750 |doi= 10.1097/QAD.0b013e3283372d90 |pmc=2852627 }}</ref> |- style="background:#efefef;" ! abbr="Ruta" | Ruta ng kalantaran ! abbr="Mga impeksiyon" | Tinatantiyang mga impeksiyon kada 10,000<br /> na kalantaran sa impektado o may sakit na indibidwal |- | style="text-align:left"| Transpusyon o pagsasalin ng dugo | 9,000 (90%)<ref name=Donegan>{{ cite journal | author=Donegan E, Stuart M, Niland JC, et al. | title=Infection with human immunodeficiency virus type 1 (HIV-1) among recipients of antibody-positive blood donations | url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_1990-11-15_113_10/page/732 | journal=Ann. Intern. Med. | year=1990 | pages=733–739 | volume=113 | issue=10 | pmid=2240875 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Ina-sa-anak kabilang ang [[pagbubuntis]], [[panganganak]] at [[pagpapasuso]] (nang walang paggamot sa HIV) | 2,500 (25%)<ref name=Coovadia>{{ cite journal | author=Coovadia H | title=Antiretroviral agents—how best to protect infants from HIV and save their mothers from AIDS | url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2004-07-15_351_3/page/288 | journal=N. Engl. J. Med. | year=2004 | pages=289–292 | volume=351 | issue=3 | pmid=15247337 | doi=10.1056/NEJMe048128 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Ina-sa-anak kabilang ang [[pagbubuntis]], [[panganganak]] at [[pagpapasuso]] (nang may kanais nais na paggamot sa HIV) | 100–200 (1%–2%)<ref name=Coovadia/> |- | style="text-align:left"| Pagsasalo sa paggamit sa [[karayom]] o [[siringhe]] sa paggamit ng [[droga]]. | 67 (0.67%)<ref name=Kaplan>{{ cite journal | author=Kaplan EH, Heimer R | title=HIV incidence among New Haven needle exchange participants: updated estimates from syringe tracking and testing data | journal=J. Acquir. Immune Defic. Syndr. Hum. Retrovirol. | year=1995 | pages=175–176 | volume=10 | issue=2 | pmid=7552482 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Percutaneous (o pambalat) na pagtusok ng impektadong karayom | 30 (0.30%)<ref name=Bell>{{ cite journal | author=Bell DM | title=Occupational risk of human immunodeficiency virus infection in healthcare workers: an overview | url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-medicine_1997-05-19_102_5b/page/n19 | journal=Am. J. Med. | year=1997 | pages=9–15 | volume=102 | issue=5B | pmid=9845490 | doi=10.1016/S0002-9343(97)89441-7 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Tumatanggap na [[pakikipagtalik na anal]] (2009 at 2010 na mga pag-aaral) | 170 (1.7%)^‡ [30–890]<ref name=Boily_et_al/> / 143 [48–285]<ref name=Jin_et_al/> |- | style="text-align:left"| Tumatanggap na [[pakikipagtalik na anal]] (batay sa data ng 1992 na pag-aaral) | 50 (0.5%)<ref name=ESG>{{ cite journal | author=European Study Group on Heterosexual Transmission of HIV | title=Comparison of female to male and male to female transmission of HIV in 563 stable couples. European Study Group on Heterosexual Transmission of HIV | journal=BMJ. | year=1992 | pages=809–813 | volume=304 | issue=6830 | pmid=1392708 | pmc=1881672 | doi=10.1136/bmj.304.6830.809 }}</ref><ref name=Varghese>{{ cite journal | author=Varghese B, Maher JE, Peterman TA, Branson BM,Steketee RW | title=Reducing the risk of sexual HIV transmission: quantifying the per-act risk for HIV on the basis of choice of partner, sex act, and condom use | url=https://archive.org/details/sim_sexually-transmitted-diseases_2002-01_29_1/page/38 | journal=Sex. Transm. Dis. | year=2002 | pages=38–43 | volume=29 | issue=1 | pmid=11773877 | doi=10.1097/00007435-200201000-00007 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Pumasok na na [[pakikipagtalik na anal]] para sa mga hindi [[tuli]]ng lalake (2010 pag-aaral) | 62 (0.62%)^a [7–168]<ref name=Jin_et_al/> |- | style="text-align:left"| Pumasok na na [[pakikipagtalik na anal]] para sa mga [[tuli]]ng lalake (2010 pag-aaral) | 11 (0.11%)^a [2–24]<ref name=Jin_et_al/> |- | style="text-align:left"| Pumasok na na [[pakikipagtalik na anal]] (batay sa 1992 pag-aaral) | 6.5(0.065%)<ref name=ESG /><ref name=Varghese /> |- | style="text-align:left"| Mababang-sahod na bansa babae-sa-lalake | 38 (0.38%)^‡ [13–110]<ref name=Boily_et_al/> |- | style="text-align:left"| Mababang-sahod na bansa lalake-sa-babae | 30 (0.3%)^‡ [14–63]<ref name=Boily_et_al/> |- | style="text-align:left"| Babaeng tumatanggap ng [[pakikipagtalik|pakikipagtalik sa puke]] | 10 (0.1%)<ref name=ESG /><ref name=Varghese /><ref name=Leynaert>{{ cite journal | author=Leynaert B, Downs AM, de Vincenzi I | title=Heterosexual transmission of human immunodeficiency virus: variability of infectivity throughout the course of infection. European Study Group on Heterosexual Transmission of HIV | journal=Am. J. Epidemiol. | year=1998 | pages=88–96 | volume=148 | issue=1 | pmid=9663408 }}</ref> |- | style="text-align:left"| Lalakeng nagpasok ng titi nito sa [[pakikipagtalik|pakikipagtalik sa puke]] | 5 (0.05%)<ref name=ESG /><ref name=Varghese /> |- | style="text-align:left"| [[Fellatio|Paggamit ng bibig sa titi ng lalake]] | 1 (0.01%)^†^b<ref name=Varghese /> |- | style="text-align:left"| Lalakeng [[fellatio|ginamitan ng bibig sa titi nito]] | 0.5 (0.005%)^†^b<ref name=Varghese /> |- |} :^a Natuklasan ng ilang pag-aaral ang hindi sapat na ebidensiya na ang [[pagtutuli]] sa mga lalake ay pumoprotekta sa impeksiyong HIV sa mga [[lalakeng nakikipagtalik sa kapwa lalake]].<ref name=Millett_et_al>{{cite journal |author=Millett GA, Flores SA, Marks G, Reed JB, Herbst JH |title=Circumcision status and risk of HIV and sexually transmitted infections among men who have sex with men: a meta-analysis |journal=The Journal of American Medical Association |volume=300 |issue=14 |pages=1674–1684 |year=2009 |month=October |pmid=18840841 |doi= 10.1001/jama.300.14.1674|url=http://jama.ama-assn.org/cgi/content/short/300/14/1674 | accessdate=2010-04-11}}</ref><ref name=Millett_et_al2>Correction about the values although "the pattern of nonsignificant findings remains consistent with the originally published article"[http://jama.ama-assn.org/cgi/content/full/jama;301/11/1126] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070515011914/http://jama.ama-assn.org/cgi/content/full/jama |date=2007-05-15 }}</ref> :^b Ang [[trauma]] o pinsala sa [[bibig]], mga [[Singaw (sakit)|singaw]], pamamaga, sabay na umiiral na mga [[sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]], [[ehakulasyon]] sa bibig at sistemikong pagsupil ng [[immuno]] ay maaaring magpadagdag ng rate ng pagpasa ng HIV.<ref>{{cite web |url=http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/epi_update_may_04/13-eng.php |title=Public Health Agency of Canada |publisher=Phac-aspc.gc.ca |date=2004-12-01 |accessdate=2010-07-28 |archive-date=2012-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120623172006/http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/epi_update_may_04/13-eng.php |url-status=dead }}</ref> :^† "pinakamahusay na hulang pagtatantiya" :^‡ Tinipong [[probabilidad]] na pagtatantiya ng pagpasa. :Ang naka-bracket na mga halaga ay kumakatawan sa 95% na [[konpidensiyang interbal]]. Ang datos na ipinapakita sa itaas ay kumakatawan sa transmisyon (pagpasa) nang walang gamit na [[kondom]]. Ang panganib ay malaking dumadagdag sa presensiya ng mga [[ulcer]] sa [[ari]] (genital), mga hiwa sa [[mukosa]], sabay na umiiral na mga [[sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]], o pakikipagtalik sa [[katalik]] na may may taas na [[bigat na viral]] ng HIV. <ref>{{cite web |url=http://uhavax.hartford.edu/bugl/hiv.htm |title=University of Hartford |publisher=uhavax.hartford.edu/ |date=2002-03-19 |accessdate=2011-08-14 |archive-date=2011-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930090600/http://uhavax.hartford.edu/bugl/hiv.htm |url-status=dead }}</ref> Ang pagkakalantad sa [[prostitusyon]] at ang antas ng pambansang kita ay maaaring makaapekto sa panganib.<ref name=Boily_et_al>{{ cite journal |author=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M |title=Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies|journal=The Lancet Infectious Diseases |volume=9 |issue=2 |pages=118–129 |year=2009 |month=February |pmid=19179227 |doi=10.1016/S1473-3099(09)70021-0}}</ref> Ang tatlong pangunahing mga ruta ng transmisyon ng HIV ay natukoy. Ang HIV-2 ay naipapasa ng hindi gaanong kadalas sa pamamagitan ng rutang ina-sa-anak at rutang [[pakikipagtalik]] kesa sa HIV-1. === Seksuwal === [[Talaksan:2007 HIV STATISTICS.jpg|thumb|HIV statistics 2007]] Ang karamihan sa mga impeksiyong HIV ay nakukuha sa pamamagitan ng [[hindi ligtas o hindi protektadong pakikipagtalik]] (hindi paggamit ng [[kondom]]). Ang pagkawalang bahala sa HIV ay gumagampan ng mahalagang papel sa panganib ng pagkuha ng HIV.<ref name="cdc1"/><ref name=cdc2/> Ang transmisyon sa pakikipagtalik ay nangyayari kung ang isang impektado ng HIV na mga pluidong inilalabas sa katawan ng isang impektado ng HIV na indibidwal ay dumikit o napunta sa mga [[membrano]] ng [[ari]] (sex organ), [[bibig]] o [[rectum]] ng taong katalik nito na walang sakit na HIV. Sa mga may mataas na sahod na bansa, ang panganib sa babae-sa-lalakeng transmisyon ay 0.04% kada akto ng pakikipagtalik at 0.08% transmisyon kada akto ng pakikipagtalik sa lalake-sa-babae. Sa iba't ibang mga dahilan, ang mga rate na ito ay 4 hanggang 10 mga beses na mas mataas sa may mababang-sahod na mga bansa.<ref name="Boily_et_al"/> Ang rate para sa tumatanggap na [[pakikipagtalik na anal]] ay mas matas na 1.7% kada akto ng pakikipagtalik.<ref name=Boily_et_al/> Ang isang 1999 na meta-analisis ng mga pag-aaral ng paggamit ng [[kondom]] ay nagpakitang ang konsistenteng paggamit ng [[latex]] na kondom ay nagbabawas ng panganib ng transmisyong seksuwal ng HIV na mga 85%.<ref name="workshop">{{cite conference |last=National Institute of Allergy and Infectious Diseases |authorlink=National Institute of Allergy and Infectious Diseases |coauthors=National Institutes of Health, Department of Health and Human Services |title=Workshop Summary: Scientific Evidence on Condom Effectiveness for Sexually Transmitted Disease (STD) Prevention |pages=13–15 |date=2001-07-20 |location=Hyatt Dulles Airport, Herndon, Virginia |url=http://www3.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/PDF/condomReport.pdf |format=PDF |accessdate=2009-01-08 |archive-date=2010-03-15 |archive-url=https://www.webcitation.org/5oFAVQUhH?url=http://www3.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/PDF/condomReport.pdf |url-status=dead }}</ref> Gayunpaman, ang [[spermicide]] ay maaaring aktuwal na magpadagdag ng rate ng transmisyon.<ref name="spermicide">{{cite web|url=http://www.fda.gov/ForConsumers/byAudience/ForPatientAdvocates/HIVandAIDSActivities/ucm126372.htm|title=Should spermicides be used with condoms?|publisher=[[United States Food and Drug Administration]]|date=2009-04-30|accessdate=2009-07-23|work=Condoms and Sexually Transmitted Diseases, Brochure|archive-date=2013-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130213061836/http://www.fda.gov/ForConsumers/byAudience/ForPatientAdvocates/HIVandAIDSActivities/ucm126372.htm|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.global-campaign.org/rectalN9.htm#rectal Global Campaign for Microbicides : Rectal Use of N-9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120821185718/http://www.global-campaign.org/rectalN9.htm#rectal |date=2012-08-21 }} checked 2009-07-22</ref><ref>[http://www.global-campaign.org/clientfiles/GFN.pdf Nonoxynol-9 Spermicide on HIV Risk List] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120821194706/http://www.global-campaign.org/clientfiles/GFN.pdf |date=2012-08-21 }} checked 2009-07-22</ref> Ang mga [[randoma]]ng kinontrol na mga [[pagsubok medikal]] kung saan ang mga hindi [[tuli]]ng lalake ay randomang itinakda na tuliin sa mga kondisyong malinis at binigyan ng pagpapayo at ibang mga lalakeng hindi natuli ay isinagawa sa [[Timog Aprika]],<ref name=Williams>{{cite journal | author=Williams BG, Lloyd-Smith JO, Gouws E, Hankins C, Getz WM, Hargrove J, de Zoysa I, Dye C, Auvert B. | title=The Potential Impact of Male Circumcision on HIV in Sub-Saharan Africa | journal=PLoS Med | year=2006 | pages=e262 | volume=3 | issue=7 | pmid=16822094 | doi=10.1371/journal.pmed.0030262 | pmc=1489185 }}</ref> [[Kenya]],<ref>{{cite journal |author=Bailey RC, Moses S, Parker CB, ''et al.'' |title=Male circumcision for HIV prevention in young men in Kisumu, Kenya: a randomised controlled trial|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_february-24-march-2-2007_369_9562/page/643 |journal=Lancet |volume=369 |issue=9562 |pages=643–56 |year=2007 |pmid=17321310|doi=10.1016/S0140-6736(07)60312-2}}</ref> and [[Uganda]]<ref>{{cite journal | author = Gray RH et al. | date = 24 Pebrero 2007 | title = Male circumcision for HIV prevention in men in Rakai, Uganda: a randomised trial | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_february-24-march-2-2007_369_9562/page/657 | journal = Lancet | volume = 369 | issue = 9562 | pages = 657–66 | pmid = 17321311 | doi = 10.1016/S0140-6736(07)60313-4 | quote = }}</ref> na nagpapakita ng pagbabawas ng transmisyon ng HIV sa babae-sa-lalakeng pakikipagtalik na mga respektibong 60%, 53%, at 51%. Bilang resulta nito, ang isang lupon ng mga eksperto ng [[World Health Organization]] (WHO) at [[UNAIDS]] Secretariat ay "''nagrekomiyenda na ang pagtutuli sa mga kalalakihan ay makilala bilang karagdagang mahalagang interbensiyon sa pagbabawas ng panganib ng nakukuhang HIV sa pakikipagtalik na [[heteroseksuwal]] sa mga lalake.''"<ref name=WHOUNAIDScircum>{{cite web | author=WHO | publisher=WHO.int | year=2007 | url=http://www.who.int/hiv/mediacentre/news68/en/index.html | title=WHO and UNAIDS announce recommendations from expert consultation on male circumcision for HIV prevention | accessdate=2007-07-13 }}</ref> Sa mga [[lalakeng nakikipagtalik sa kapwa lalake]], walang sapat na ebidensiya na ang [[pagtutuli]] sa mga lalake ay pumoprotekta laban sa impeksiyong HIV o iba pang mga [[sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]].<ref name="Millett_et_al"/> Ang mga pag-aaral ng HIV sa mga babaeng sumailalim sa [[pagputol ng pambabaeng ari]] ay nag-ulat ng magkahalong mga resulta na ang ilang ebidensiya ay nagpapakita ng dumagdag na panganib ng transmisyon.<ref name="maslovskayahiv">{{Cite journal|author=Maslovskaya O, Brown JJ, Padmadas SS |title=Disentangling the complex association between female genital cutting and HIV among Kenyan women |journal=J Biosoc Sci |volume=41 |issue=6 |pages=815–30 |year=2009 |month=November |pmid=19607733 |doi=10.1017/S0021932009990150 |url=}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Utz-Billing I, Kentenich H |title=Female genital mutilation: an injury, physical and mental harm |journal=J Psychosom Obstet Gynaecol |volume=29 |issue=4 |pages=225–9 |year=2008 |month=December |pmid=19065392 |doi=10.1080/01674820802547087 |url=}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Nyindo M |title=Complementary factors contributing to the rapid spread of HIV-I in sub-Saharan Africa: a review |journal=East Afr Med J |volume=82 |issue=1 |pages=40–6 |year=2005 |month=January |pmid=16122111 |doi= |url=}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Mboto CI, Fielder M, Davies-Russell A, Jewell AP |title=Prevalence of HIV-1, HIV-2, hepatitis C and co-infection in The Gambia |journal=West Afr J Med |volume=28 |issue=1 |pages=16–9 |year=2009 |month=January |pmid=19662739 |doi= |url=}}</ref> Ang mga programang naglalayon na humikayat ng [[pangingilin]] (abstinence) sa pakikipagtalik samantalang humihikayat at nagtuturo ng mga stratehiya ng [[ligtas na pakikipagtalik]] para sa mga aktibong seksuwal na indibidwal ay maaaring magbawas ng panandalian o pangmatagalang pag-aasal na nakapapanganib sa HIV sa mga kabataan sa may mataas-na-sahod na mga bansa ayon sa 2007 pag-aaral na [[Cochrane Collaboration|Cochrane Review]].<ref>{{cite journal |author= Underhill K, Operario D, Montgomery P |title= Abstinence-only programs for HIV infection prevention in high-income countries |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |issue=4 |pages= CD005421 |year=2008 |pmid= 17943855 |doi=10.1002/14651858.CD005421.pub2 |url=http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html |editor1-last= Operario |editor1-first= Don}}</ref> === Mga produkto ng dugo === Sa pangkalahatan, kung ang isang impektado ng HIV na [[dugo]] ay dumikit o tumungo sa anumang bukas na [[sugat]], ang HIV ay maaaring maipasa sa indibidwal na walang HIV. Ang rutang ito ng transmisyon ay sumasaalang alang sa mga impeksiyon sa mga tagagamit ng [[itinuturok na droga]], at tumatanggap ng [[pagsasalin ng dugo]] (bagaman ang karamihan sa mga pagsasalin ng dugo ay sinusuri para sa HIV sa mga maunlad na bansa) at mga produkto ng dugo. Ito ay ikinababahala rin para sa mga taong tumatanggap ng pangangalagang medikal sa mga rehiyong kung saan may laganap na mababang uring [[kalinisan ng katawan]] (hygiene) sa paggamit ng panturok na mga kasangkapan gaya ng muling paggamit ng mga karayom sa mga bansang [[Ikatlong Daigdig]] (third world). Ang mga manggagawa ng [[pangangalagang kalusugan]] gaya ng mga [[nars]], manggagawa ng laboratoryo at doktor ay nahawaan din bagaman ito ay bihirang mangyari. Simula na makikilala ang transmisyon ng HIV sa pamamagitan ng dugo, ang mga personnel na medikal ay inaatasang magprotekta sa kanilang mga sarili mula sa pagdikit o paglapit sa mga dugo sa pamamagitan ng [[pangkalahatang mga pag-iingat]]. Ang mga taong nagbibigay at tumatanggap ng [[tato]] (tattoo), mga [[pagtuturok sa katawan]] (body piercing) at [[pagsusugat sa katawan]] (scarification) ay maaaring manganib sa impeksiyong HIV. Natagpuan ang HIV na mababa ang konsentransiyon sa [[laway]], [[luha]] at [[ihi]] ng mga impektado ng HIV na indibidwal ngunit walang mga naitalang kaso ng impeksiyon sa mga pluidong inilalabas na ito at ang potensiyonal ng transmisyon ay hindi mahalaga.<ref name="pmid2963151">{{cite journal |author=Lifson AR |title=Do alternate modes for transmission of human immunodeficiency virus exist? A review |url=https://archive.org/details/sim_jama_1988-03-04_259_9/page/1352 |journal=JAMA |volume=259 |issue=9 |pages=1353–6 |year=1988 |pmid=2963151 |doi=10.1001/jama.259.9.1353 }}</ref> Hindi posible para sa mga [[lamok]] na magpasa ng HIV.<ref>{{cite web |url=http://www.rci.rutgers.edu/%7Einsects/aids.htm |title=Why Mosquitoes Cannot Transmit AIDS [HIV virus&#93; |publisher=Rci.rutgers.edu |date= |accessdate=2010-07-28 |archive-date=2014-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140329183346/http://www.rci.rutgers.edu/~insects/aids.htm |url-status=dead }}</ref> === Ina-sa-anak === Ang transmisyon ng HIV virus mula sa ina sa anak ay maaaring mangyari ''[[in utero]]'' (habang nagbubuntis), ''intrapartum'' (sa [[panganganak]]), o sa pamamagitan ng [[pagpapasuso]]. Sa kawalan ng paggamot, ang rate ng transmisyon hanggang sa kapanganakan ng sanggol mula ina hanggang sa sanggol ay 25%.<ref name="Coovadia"/> Gayunpaman, kung may makukuhang kombinasyon ng paggamot ng [[drogang antiretroviral]] at [[seksiyong Caesarian]] ay magbabawas ng panganib sa HIV na kasingbaba ng isang porsiyento.<ref name=Coovadia /> Ang pagkatapos ng kapangakang transmisyon mula sa ina tungo sa anak ay malaking maiiwasan sa pamamagitan ng kumpletong pag-iwas sa [[pagpapasuso]] sa sanggol. Gayunpaman, ang paraang ito ay may malaking kaugnayan sa [[morbidad]] (pagkakaroon ng sakit). Ang eksklusibong pagpapasuso at ang probisyon ng pinalawig na antiretroviral prophylaxis sa sanggol ay epektibo rin sa pag-iwas ng transmisyon.<ref>Cochrane Systematic Review on interventions for prevention of late postnatal mother-to-child transmission of HIV http://www.cochrane.org/reviews/en/ab006734.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104195014/http://www2.cochrane.org/reviews/en/ab006734.html |date=2011-11-04 }}</ref> Ang UNAIDS ay nagtantiyang ang mga 430,000 bata ay nahawaan ng HIV sa buong mundo noong 2008(19% ng lahat ng mga bagong impeksiyon) na pangunahin sa rutang ito at ang karagdagang mga 65,000 na impeksiyon ay naiwasan sa pamamagitan ng pagbibigay ng antiretroviral prophylaxis sa mga kababaihang positibo-sa-HIV .<ref name=UNAIDS2009>{{Cite web | title=2009 AIDS Epidemic Update | url=http://data.unaids.org/pub/Report/2009/JC1700_Epi_Update_2009_en.pdf |author=UNAIDS |accessdate=2010-10-24 | postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}}}</ref> === Pangmaramihang impeksiyon === {{Main|Superimpeksiyong HIV}} Hindi tulad ng ilang mga virus, ang impeksiyong HIV ay hindi nagbibigay ng karagdagang [[immunidad]] laban sa mga karagdagang impeksiyon, sa partikular ay sa kaso ng mga virus na may mas malayong pagkakatulad sa [[gene]] . Ang parehong inter- at intra-clade na pangmaramihang mga impeksiyon ay naiulat,<ref name='pmid15995957'>{{cite journal |author=Smith D, Richman D, Little S |title=HIV Superinfection |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2005-08-01_192_3/page/438 |journal=Journal of Infectious Diseases |volume=192 |pages=438–44 |year=2005 |pmid=15995957 |doi=10.1086/431682 |issue=3 }}</ref> at naiugnay pa sa mas mabilis na pagpapatuloy ng sakit.<ref> {{cite journal |pmid=14987889 |title=Dual HIV-1 infection associated with rapid disease progression |author=Gottlieb, et al. |journal=Lancet |year=2004 |volume=363 |issue=9049 |pages=619–22 |doi=10.1016/S0140-6736(04)15596-7 |last2=Nickle |first2=DC |last3=Jensen |first3=MA |last4=Wong |first4=KG |last5=Grobler |first5=J |last6=Li |first6=F |last7=Liu |first7=SL |last8=Rademeyer |first8=C |last9=Learn |first9=GH }} </ref> Ang pangmaramihang mga impeksiyon ay mahahati sa dalawang mga kategorya na batay sa panahon ng pagkakamit ng ikalawang [[strain]]. Ang [[kapwa impeksiyon]] (coinfection) ay tumutukoy sa dalawang mga strain na lumalabas na nakuha sa parehong panahon (o kasing magkatulad upang makilala ng hiwalay). Ang muling impeksiyon (o [[superimpeksiyon]]) ang impeksiyong may ikalawang strain sa isang masusukat na panahong pagkatapos ng unang strain. Ang parehong mga anyo ay naiulat para sa HIV sa parehong acute at kronikong impeksiyon sa buong mundo.<ref>{{cite journal |url=https://archive.org/details/sim_jama_2004-09-08_292_10/page/1176 |pmid=15353529 |title=Incidence of HIV superinfection following primary infection |author=Smith et al. |journal=JAMA |volume=292 |issue=10 |pages=1177–8 |year=2004 |doi=10.1001/jama.292.10.1177 |last2=Wong |first2=JK |last3=Hightower |first3=GK |last4=Ignacio |first4=CC |last5=Koelsch |first5=KK |last6=Daar |first6=ES |last7=Richman |first7=DD |last8=Little |first8=SJ }}</ref><ref>{{cite journal |author=Chohan B, Lavreys L, Rainwater SM, Overbaugh J |title=Evidence for Frequent Reinfection with Human Immunodeficiency Virus Type 1 of a Different Subtype |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_2005-08_79_16/page/10700 |journal=J. Virol. |volume=79 |issue=16 |pages=10701–8 |year=2005 |month=August |pmid=16051862 |pmc=1182664 |doi=10.1128/JVI.79.16.10701-10708.2005 }}</ref><ref>{{cite journal |author=Piantadosi A, Chohan B, Chohan V, McClelland RS, Overbaugh J |title=Chronic HIV-1 Infection Frequently Fails to Protect against Superinfection |journal=PLoS Pathog. |volume=3 |issue=11 |pages=e177 |year=2007 |month=November |pmid=18020705 |pmc=2077901 |doi=10.1371/journal.ppat.0030177 }}</ref><ref>{{cite journal |author=Hu DJ, Subbarao S, Vanichseni S, ''et al.'' |title=Frequency of HIV-1 dual subtype infections, including intersubtype superinfections, among injection drug users in Bangkok, Thailand |journal=AIDS |volume=19 |issue=3 |pages=303–8 |year=2005 |month=February |pmid=15718841 |doi= |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?an=00002030-200502180-00009 |accessdate=2009-03-31 |archive-date=2013-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130916123825/http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?an=00002030-200502180-00009 |url-status=dead }}</ref> === Pag-iwas === Ang isang kurso ng paggamot na [[antiretroviral]] na agad na nilapat pagkatapos ng pagkalantad sa HIV ay tumutukoy sa [[pagkatapos ng pagkalantad na prophylaxis]] ay nagpapabawas ng panganib ng impeksiyon kung sinimulan nang mabilis hangga't maaari.<ref name=Fan>{{cite book | author = | year = 2005 | title = AIDS : science and society | url =https://archive.org/details/aidssciencesocie0000fanh_t0s5| chapter = | editor = Fan, H., Conner, R. F. and Villarreal, L. P. eds | edition = 4th | pages = | publisher = Jones and Bartlett Publishers | location = [[Boston|Boston, MA]] | isbn = 0-7637-0086-X}}</ref> Noong Hulyo 2010, ang isang gel na pang-[[puke ng tao]] na naglalaman ng [[tenofovir]] na isang [[tagapigil ng baliktad na transcriptase]] ay naipakitang nagpabawas ng rate ng impeksiyon ng HIV ng 39 porsiyento sa isang pagsubok na isinagawa sa Timog Aprika.<ref name=Karim>{{cite journal | author=Karim, Q. A., Karim, S. S. A., Frolich, J. A., Grobler, A. C., Baxter, C., Mansoor, L. E., Kharsany, A. B. M., Sibeko, S., Mlisana, K. P., Omar, Z., Gengiah, T. N., Maarschalk, S., Arulappan, N., Mlotshwa, M., Morris, L., and Taylor, D. | title=Effectiveness and Safety of Tenofovir Gel, an Antiretroviral Microbicide, for the Prevention of HIV Infection in Women | journal=Science | volume=329 | issue=5996 | pages=1168–74 | date=19 Hulyo 2010 |pmid=20643915 | pmc=3001187| doi=10.1126/science.1193748|bibcode = 2010Sci...329.1168A }}</ref> Ang simulang paggamot gamit ang terapiyang antiretroviral ng mga taong nahawaan ng HIV ay pumrotekta sa 96% ng mga partner nito mula sa impeksiyon.<ref>National Institute of Allergy and Infectious Diseases (NIAID), [http://www.niaid.nih.gov/news/newsreleases/2011/Pages/HPTN052.aspx "Treating HIV-infected People with Antiretrovirals Protects Partners from Infection"], NIH News, 2011 May</ref> Ang pagsusuring pagkatapos ng pagkalantad sa HIV ay nirerekomiyenda sa pasimula, sa ika-anim na linggo, ikatlong buwan at ika-anim na buwan.<ref name=PEP10>{{cite journal|last=Tolle|first=MA|author2=Schwarzwald, HL|title=Postexposure prophylaxis against human immunodeficiency virus|url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2010-07-15_82_2/page/161|journal=American family physician|date=2010 Hulyo 15|volume=82|issue=2|pages=161–6|pmid=20642270}}</ref> Sa kasalukuyan ay walang alam na makukuha ng publikong [[bakuna ng HIV]] para sa HIV o AIDS.<ref>{{cite web |author=Los Alamos National Laboratory • Established 1943 |url=http://www.lanl.gov/discover/curing_aids |title=Fighting the world's most dangerous disease::Los Alamos Lab |publisher=Lanl.gov |date= |accessdate=2010-07-28 |archive-date=2010-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203034757/http://lanl.gov/discover/curing_aids |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |author=Robb ML|title=Failure of the Merck HIV vaccine: an uncertain step forward |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_november-29-december-5-2008_372_9653/page/1857|journal=Lancet |volume=372 |issue=9653 |pages=1857–1858 |doi=10.1016/S0140-6736(08)61593-7 |pmid=19012958|year=2008}}</ref><ref name="Gray2011">{{cite journal | author = Gray GE, Allen M, Moodie Z, ''et al.'' | title = Safety and efficacy of the HVTN 503/Phambili Study of a clade-B-based HIV-1 vaccine in South Africa: a double-blind, randomised, placebo-controlled test-of-concept phase 2b study | journal = Lancet Infect Dis | year = 2011 | volume = 11 | issue = 7 | pages = 507–515 | doi=10.1016/S1473-3099(11)70098-6 | pmid = 21570355 }}</ref> Gayunpaman, ang isang bakuna na kombinasyon ng dalawang nakaraang hindi matagumpay na mga kandidatong bakuna na [[ALVAC-HIV]] at [[AIDSVAX]] ay iniulat noong Seytembre 2009 na nagresulta sa 30% pagbabawas sa mga impeksiyon sa isang [[pagsubok medikal]] na isinagawa sa [[Thailand]].<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/8272113.stm | work=BBC News | title=HIV vaccine 'reduces infection' | date=24 Setyembre 2009 | accessdate=30 Marso 2010}}</ref><ref>{{cite journal | title = A (prime) boost for HIV vaccine research? | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_october-3-9-2009_374_9696/page/1119 | journal = Lancet | year= 2009 | volume = 374 | issue = 9696 | page = 1119 | doi = 10.1016/S0140-6736(09)61720-7 | last1 = The Lancet }}</ref> Ang mga karagdagang pagsubok ng bakuna ay nagpapatuloy sa kasalukuyan.<ref>{{cite web | author = U.S. Army Office of the Surgeon General | title = HIV Vaccine Trial in Thai Adults | publisher = ClinicalTrials.gov | date = 21 Marso 2011 | accessdate = 28 Hunyo 2011 | url = http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080}}</ref><ref>{{cite web | author = U.S. Army Office of the Surgeon General | title = Follow up of Thai Adult Volunteers With Breakthrough HIV Infection After Participation in a Preventive HIV Vaccine Trial | publisher = ClinicalTrials.gov | date = 2 Hunyo 2010 | url = http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181}}</ref> == Virolohiya == === Istraktura at Genome === {{Main|Istraktura at genome ng HIV}} {{Taxobox| | color = violet | name = ''Human immunodeficiency virus'' | image = HIV-budding-Color.jpg | image_width = 190px | image_caption = Electron micrograp ng HIV-1 (sa berde) na umuusbong mula sa kulturadong lymphocyte. Ang maraming mga bilog na bukol sa ibabaw ng selula ay kumakatawan sa mga lugar ng pagtitipon at pag-usbong nga mga virion. | virus_group = vi | familia = ''[[Retroviridae]]'' | genus = ''[[Lentivirus]]'' | subdivision_ranks = Species | subdivision = * '''''Human immunodeficiency virus 1''''' * '''''Human immunodeficiency virus 2''''' }} Ang HIV ay iba sa istraktura sa iba pang mga [[retrovirus]]. Ito ay tinatayang [[sperikal]]<ref name=McGovern>{{ cite journal | author=McGovern SL, Caselli E, Grigorieff N, Shoichet BK | title=A common mechanism underlying promiscuous inhibitors from virtual and high-throughput screening | journal=J Med Chem | year=2002 | pages=1712–22 | volume=45 | issue=8 | pmid=11931626 | doi=10.1021/jm010533y }}</ref> na may [[diametro]]ng mga 120&nbsp;[[Nanometro|nm]] na mga 60&nbsp;beses na mas maliit sa [[selulang pulang dugo]] ngunit malaki para sa isang [[virus]].<ref name=Microbiology3>Compared with overview in: {{cite book|author=Fisher, Bruce; Harvey, Richard P.; Champe, Pamela C. |title=Lippincott's Illustrated Reviews: Microbiology (Lippincott's Illustrated Reviews Series) |url=https://archive.org/details/microbiology0000harv |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |location=Hagerstown, MD |year= 2007|pages= |isbn=0-7817-8215-5 |oclc= |doi=}} Page 3</ref> Ito ay binubuo ng dalawang mga kopya ng positibong isang-hiblang [[RNA]] na nagkokodigo para sa siyam na [[gene]] ng virus na sinarhan ng [[kono|konikal]] na [[capsid]] na binubuo ng 2,000 mga kopya ng [[protina]]ng viral na [[HIV structure and genome|p24]].<ref name=compendia>{{cite book |author = Various |year = 2008 |title = HIV Sequence Compendium 2008 Introduction |url = http://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/2008/frontmatter.pdf |format = PDF |accessdate = 2009-03-31 |archive-date = 2017-11-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171124115738/https://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/2008/frontmatter.pdf |url-status = dead }}</ref> Ang isang-hiblang RNA ay masikip na binibigkis sa mga protinang nucleocapsid na p7 at mga [[ensaym]] na kailangan sa kaunlaran ng virion gaya ng [[baliktad na transcriptase]], [[aspartyl protease|proteases]], [[ribonuclease]] at [[integrase]]. Ang isang [[matriks]] na binubuo ng protinang viral na p17 ay pumapaligid sa capsid na sumisiguro sa integridad o kabuuan ng partikulong virion.<ref name=compendia/> Ito naman ay napapaligiran ng [[viral na envelope]] na binubuo ng dalawang mga patong ng matabang mga [[molekula]]ng tinatawag na [[phospholipid]] na kinuha mula sa [[membrano ng selula]] ng tao kung ang bagong nabuong partikulong virus ay sumanga mula sa [[selula]]. Ang nakabigkis sa mga viral envelope ang mga protina mula sa selula ng [[hosto]] at mga 70 kopya ng kompleks na protinang HIV na umuungas sa ibabaw ng partikulong virus.<ref name=compendia/> Ang protinang ito na kilala bilang Env, ay binubuo ng isang cap na gawa sa tatlong mga molekulang tinatawag na [[gp120|glycoprotein (gp) 120]], at isang sangang binubuo ng tatlong mga molekulang [[gp41]] na kumakabit sa istraktura ng viral envelope.<ref name=Chan>{{ cite journal | author=Chan, DC., Fass, D., Berger, JM., Kim, PS. | title=Core Structure of gp41 from the HIV Envelope Glycoprotein | journal=Cell | year=1997 | pages=263–73 | volume=89 | pmid=9108481 |format=PDF |url=http://www.its.caltech.edu/~chanlab/PDFs/Chan_Cell_1997.pdf|accessdate=2009-03-31 | doi=10.1016/S0092-8674(00)80205-6 | issue=2}}</ref> Ang kompleks na glycoprotein na ito ay pumapayag sa virus na kumabit at sumanib sa mga inaasintang selula upang magpasimula ng nakahahawang [[siklo]].<ref name=Chan/> Ang parehong mga pang-ibabaw na protinang ito lalo na ang gp120 ay itinuturing na mga inaasinta (targets) ng panghinaharap na paggamot o mga bakuna laban sa HIV.<ref name=nih1998>{{cite news | author=National Institute of Health | title=Crystal Structure of Key HIV Protein Reveals New Prevention, Treatment Targets | date=17 Hunyo 1998 | url=http://www3.niaid.nih.gov/news/newsreleases/1998/hivprotein.htm | accessdate=2006-09-14 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20060219112450/http://www3.niaid.nih.gov/news/newsreleases/1998/hivprotein.htm | archivedate=2006-02-19 | url-status=live }}</ref> Ang genome na [[RNA]] ay binubo ng hindi bababa sa mga pitong istraktural na tanda ([[Long terminal repeat|LTR]], [[Trans-activation response element (TAR)|TAR]], [[HIV Rev response element|RRE]], PE, SLIP, CRS, and INS), at siyam na [[gene]] na (''gag'', ''pol'', at ''env'', ''tat'', ''rev'', ''nef'', ''vif'', ''vpr'', ''vpu'', at misan ay pangsampung ''tev'', na pagsasanib ng tat env and rev) na nagkokodigo sa 19 mga [[protina]]. Tatlo sa mga gene na ito na ''gag'', ''pol'', at ''env'' ay naglalaman ng impormasyon na kailangan upang gumawa ng mga istraktural na protina para sa mga bagong partikulong virus.<ref name=compendia/> Halambawa, ang ''env'' ay nagkokodigo para sa protinang tinatawag na gp160 na sinisira ng viral na ensaym upang bumuo ng gp120 at gp41. Ang mga anim na natitirang gene na ''tat'', ''rev'', ''nef'', ''vif'', ''vpr'', at ''vpu'' (o ''vpx'' sa kaso ng HIV-2) ay mga regulatoryong gene para sa mga protinang kumokontrol sa kakayahan ng HIV na makahawa ng mga selula, lumikha ng mga bagong kopya ng virus ([[replikasyon]]) o magsanhi ng sakit.<ref name=compendia/> Ang dalawang mga protinang Tat (p16 ay p14) ang mga [[Tagapagpagana (henetika)|transkripsiyonal na transaktibidator]] para sa tagataguyod na LTR na kumikilos sa pamamagitan ng pagbibigkis ng elementong TAR RNA. Ang TAR ay maaari ring iproseso sa [[microRNA]] na rumiregula sa mga gene ng [[apoptosis]] na [[ERCC1]] at [[IER3]].<ref name="pmid18299284">{{cite journal|author=Ouellet DL, Plante I, Landry P, ''et al.'' |title=Identification of functional microRNAs released through asymmetrical processing of HIV-1 TAR element |journal=Nucleic Acids Res. |volume=36 |issue=7 |pages=2353–65 |year=2008 |month=April |pmid=18299284 |pmc=2367715 |doi=10.1093/nar/gkn076 |url=http://nar.oxfordjournals.org/cgi/content/full/36/7/2353}}</ref><ref name="pmid19220914">{{cite journal |author=Klase Z, Winograd R, Davis J, ''et al.'' |title=HIV-1 TAR miRNA protects against apoptosis by altering cellular gene expression |journal=Retrovirology |volume=6 |issue= 1|page=18 |year=2009 |pmid=19220914 |pmc=2654423 |doi=10.1186/1742-4690-6-18 |url=http://www.retrovirology.com/content/6/1/18}}</ref> Ang protinang [[Rev (HIV)|Rev]] (p19) ay sangkot sa paglilipat ng RNA mula sa [[nucleus ng selula]] at [[cytoplasmo]] sa pamamagitan ng pagbibigkis ng [[HIV Rev response element|RRE]] elementong RNA. Ang protinang Vif (p23) ay pumipigil sa aksiyon ng [[APOBEC3G]] (na isang protinang selula na nagde-[[deaminasyon|deaminado]] ng DNA: mga hybrid na RNA at/o nanghihimasok sa protinang Pol). Ang protinang Vpr (p14) ay pumipigil sa [[paghahati ng selula]] sa G2/M. Ang protinang Nef (p27) ay babang-nagreregula ng [[CD4]] (ang pangunahing reseptor na viral) gayundin ang mga molekulang [[MHC class I]] at [[MHC class II|class II]].<ref name="pmid2014052">{{cite journal |author=Garcia JV, Miller AD |title=Serine phosphorylation-independent downregulation of cell-surface CD4 by nef |journal=Nature |volume=350|issue=6318 |pages=508–11 |year=1991 |month=April |pmid=2014052 |doi=10.1038/350508a0|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1991-04-11_350_6318/page/508|bibcode = 1991Natur.350..508G }}</ref><ref name="pmid8612235">{{cite journal |author=Schwartz O, Maréchal V, Le Gall S, Lemonnier F, Heard JM |title=Endocytosis of major histocompatibility complex class I molecules is induced by the HIV-1 Nef protein |journal=Nat. Med. |volume=2 |issue=3 |pages=338–42 |year=1996|month=March |pmid=8612235 |doi= 10.1038/nm0396-338|url=}}</ref><ref name="pmid11593029">{{cite journal |author=Stumptner-Cuvelette P, Morchoisne S, Dugast M, ''et al.'' |title=HIV-1 Nef impairs MHC class II antigen presentation and surface expression |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.|volume=98 |issue=21 |pages=12144–9 |year=2001 |month=October |pmid=11593029 |pmc=59782|doi=10.1073/pnas.221256498 |url=|bibcode = 2001PNAS...9812144S }}</ref> Ang Nef ay nakikipag-ugnayan rin sa mga sakop na SH3. Ang protinang Vpu (p16) ay umiimpluwensiya sa paglabas ng bagong mga partikulong virus mula sa mga impektadong selula.<ref name=compendia/> Ang mga dulo ng bawat hibla ng HIV RNA ay naglalaman ng sekwensiyang [[RNA]] na tinatawag na [[mahabang terminal na pag-ulit]] (long terminal repeat o LTR). Ang mga rehiyon sa LTR ay kumikilos na mga [[switch]] upang kontrolin ang produksiyon ng mga bagong virus at maaaring pumukaw ng mga proteina mula sa HIV o sa selulang hosto. Ang [[Retroviral Psi na nagkakahong elemento|elementong Psi]] ay sangkot sa pagkakahon ng viral genome at nakikilala ng mga protinang Gag at Rev. Ang elementong SLIP (TTTTTT) ay sangkot sa [[paglipatbalangkas]] sa Gag-Pol na bumabasa ng balangkas na kailangan upang makagawa ng gumaganang Pol.<ref name=compendia/> === Tropismo === {{Main|HIV tropism}} [[Talaksan:HIV Mature and Immature.PNG|thumb|right|Diagram of the immature and mature forms of HIV]] Ang terminong [[tropismong viral]] ay tumutukoy sa kung aling mga uri ng [[selula]] ang nahahawaan ng HIV. Ang HIV ay maaaring humawa sa iba't ibang uri ng mga selulang [[immuno]] gaya ng [[Tagatulong na selulang T|CD4<SUP>+</SUP> na mga selulang T]], [[macrophage]], at [[microglial]]. Ang pagpasok ng HIV-1 sa mga macrophage at CD4<SUP>+</SUP> na mga selulang T ay pinamamagitan sa pamamagitan ng pakikipag-ugnayan ng mga virion envelope glycoprotein (gp120) sa molekulang CD4 sa inaasintang mga selula gayundin sa mga kapwa reseptor na [[chemokine]].<ref name=Chan/> Ang mga strain na macrophage ng HIV-1, o hindi-[[syncitia]]-na pumupukaw na mga strain (NSI) ay gumagamit ng reseptor na ''β''-chemokine na [[CCR5]] para sa pagpasok at kaya ay may kakayahang magreplika sa mga macrophage at CD4<SUP>+</SUP> na mga selulang T.<ref name=Coakley>{{ cite journal | author=Coakley, E., Petropoulos, C. J. and Whitcomb, J. M. | title=Assessing ch vbgemokine co-receptor usage in HIV | journal=Curr. Opin. Infect. Dis. | year=2005 | pages=9–15 | volume=18 | issue=1 | pmid=15647694 |format= | doi=10.1097/00001432-200502000-00003 }}</ref> Ang ''α''-chemokine SDF-1 na [[ligando]] CXCR4 ay sumusupil ng [[replikasyon]] ng mga [[henetikong hiwalay|hiwalay]] na T-tropic HIV-1. Ginagawa nito ito sa pamamagitan ng [[ilalim-na-regulasyon|ilalim-na-pagreregula]] ng [[ekspresyon (heneteika)|ekspresyon]] ng CXCR4 sa ibabaw ng mga [[selula]]ng ito. Ang HIV na tanging gumagamit ng reseptor na CCR5 ay tinatawag [[HIV tropism|R5]]; ang mga tanging gumagamit ng CXCR4 ay tinatawag na [[HIV tropism|X4]], at ang gumagamit ng parehong ito ay tinatawag na X4R5. Gayunpaman, ang tanging paggamit ng kapwa reseptor ay hindi nagpapaliwanag ng tropismong viral dahil hindi lahat ng virus na R5 ay nakagagamit ng CCR5 sa mga macrophage para sa isang produktibong impeksiyon<ref name=Coakley /> at ang HIV ay maaari ring makahawa ng pangilalim na uri ng [[myeloid na dendritikong mga selula]],<ref name=Knight> {{cite journal | author=Knight, S. C., Macatonia, S. E. and Patterson, S. | title=HIV I infection of dendritic cells | journal=Int. Rev. Immunol. | year=1990 | pages=163–75 | volume=6 | issue=2–3 | pmid=2152500 | doi=10.3109/08830189009056627 }}</ref> na malamang ay bumubuo ng imbakan na nagpapanatili ng impeksiyon kapag ang bilang ng CD4<SUP>+</SUP> mga selulang T ay labis na bumagsak sa mababang mga lebel. Ang ilang mga tao ay hindi tinatablan o nahahawaan ng ilang mga strain ng HIV.<ref name=Tang>{{ cite journal | author=Tang, J. and Kaslow, R. A. | title=The impact of host genetics on HIV infection and disease progression in the era of highly active antiretroviral therapy | journal=AIDS | year=2003 | pages=S51–S60 | volume=17 | issue=Suppl 4 | pmid=15080180 | doi=10.1097/00002030-200317004-00006 }}</ref> Halimbawa, ang mga taong may [[mutasyon]]g [[CCR5-Δ32]] ay resistante (hindi tinatablan) ng impeksiyon ng virus na R5 dahil ang mutasyon ay pumipigil sa HIV na magbigkis sa kapwa reseptor na ito na nagbabawas ng kakahayan nito na humawa ng mga inaasintang selula. Ang [[pakikipagtalik]] ang pangunahing paraan ng transmisyon ng HIV. Ang HIV na X4 at R5 ay makikita sa [[semilya]] na ipinapasa mula sa lalake sa katalik nito (babae o lalake). Ang virion ay maaaring humawa ng maraming mga inaasintang selula at kumalat sa buong organismo. Gayunpaman, ang proseso ng pagpili ay tumutungo sa nananaig na transmisyon ng virus na R5 sa daanang ito.<ref name=Zhu1993> {{cite journal | author=Zhu T, Mo H, Wang N, Nam DS, Cao Y, Koup RA, Ho DD. | title=Genotypic and phenotypic characterization of HIV-1 patients with primary infection | url=https://archive.org/details/sim_science_1993-08-27_261_5125/page/1178 | journal=Science | year=1993 | pages=1179–81 | volume=261 | issue=5125 | pmid=8356453 | doi=10.1126/science.8356453 |bibcode = 1993Sci...261.1179Z }}</ref><ref name=Wout> {{cite journal | author=van’t Wout AB, Kootstra NA, Mulder-Kampinga GA, Albrecht-van Lent N, Scherpbier HJ, Veenstra J, Boer K, Coutinho RA, Miedema F, Schuitemaker H. | title=Macrophage-tropic variants initiate human immunodeficiency virus type 1 infection after sexual, parenteral, and vertical transmission | journal=J Clin Invest | year=1994 | pages=2060–7 | volume=94 | issue=5 | pmid=7962552 | doi=10.1172/JCI117560 | pmc=294642 }}</ref><ref name=Zhu1996> {{cite journal | author=Zhu T, Wang N, Carr A, Nam DS, Moor-Jankowski R, Cooper DA, Ho DD. | title=Genetic characterization of human immunodeficiency virus type 1 in blood and genital secretions: evidence for viral compartmentalization and selection during sexual transmission | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_1996-05_70_5/page/3098 | journal=J Virol | year=1996 | pages=3098–107 | volume=70 | issue=5 | pmid=8627789 | pmc=190172 }}</ref> Kung paanong ang selektibong prosesong ito ay kumikilos ay nasa ilalim pa rin ng pagsisiyasat ngunit ang isang modelo ay ang [[spermatozoa]] ay maaaring selektibong magdala ng R5 HIV habang kanilang inaangkin ang parehong CCR3 at CCR5 ngunit hindi ang CXCR4 sa kanilang ibabaw<ref name=Muciaccia> {{cite journal | author=Muciaccia B, Padula F, Vicini E, Gandini L, Lenzi A, Stefanini M. | title=Beta-chemokine receptors 5 and 3 are expressed on the head region of human spermatozoon | url=https://archive.org/details/sim_faseb-journal_2005-12_19_14/page/2048 | journal=FASEB J | year=2005 | pages=2048–50 | volume=19 | issue=14 | pmid=16174786 | doi=10.1096/fj.05-3962fje }}</ref> at ang [[selulang epithelial]] sa [[ari]] (genital) ay may kinikilingang sumasamsam sa virus na X4.<ref name=Berlier> {{cite journal | author=Berlier W, Bourlet T, Lawrence P, Hamzeh H, Lambert C, Genin C, Verrier B, Dieu-Nosjean MC, Pozzetto B, Delezay O. | title=Selective sequestration of X4 isolates by human genital epithelial cells: Implication for virus tropism selection process during sexual transmission of HIV | journal=J Med Virol. | year=2005 | pages=465–74 | volume=77 | issue=4 | pmid=16254974 | doi=10.1002/jmv.20478 }}</ref> Sa mga pasyenteng nahawaan ng pangilalim na uri ng B HIV-1, kadalasan ay mayroong switch na kapwa reseptor sa huling yugto ng sakit at ang mga barianto (uri) ng T-tropic ay lumilitaw na maaaring makahawa sa iba ibang mga selulang T sa pamamagitan ng CXCR4.<ref name=Clevestig> {{cite journal | author=Clevestig P, Maljkovic I, Casper C, Carlenor E, Lindgren S, Naver L, Bohlin AB, Fenyo EM, Leitner T, Ehrnst A. | title=The X4 phenotype of HIV type 1 evolves from R5 in two children of mothers, carrying X4, and is not linked to transmission | journal=AIDS Res Hum Retroviruses | year=2005 | pages=371–8 | volume=5 | issue=21 | pmid=15929699 | doi=10.1089/aid.2005.21.371 }}</ref> Ang mga uring ito ay nagrereplika naman nang mas agresibo na may tumaas na [[birulensiya]] na nagsasanhi ng mabilisang pagkaubos ng selulang T, pagbagsak ng [[sistemang immuno]] at mga paglitaw ng mga oportunistikong impeksiyon na naghuhudyat ng pagsisimula ng [[AIDS]].<ref name=Moore> {{cite journal | author=Moore JP.| title=Coreceptors: implications for HIV pathogenesis and therapy | url=https://archive.org/details/sim_science_1997-04-04_276_5309/page/50| journal=Science | year=1997 | pages=51–2 | volume=276 | issue=5309 | pmid=9122710 | doi=10.1126/science.276.5309.51 }}</ref> Kaya sa kurso ng impeksiyon, ang pag-aangkop na viral sa paggamit ng CXCR4 imbis ng CCR5 ay maaaring isang mahalagang hakbang sa pagtungo sa AIDS. Ang ilang mga bilang ng pag-aaral ng mga indibidwal na nahawaan ng pang ilalim na uring B ay natukoy na sa pagitan ng 40 at 50% ng mga pasyente ng AIDS ay maaaring magpatira ng mga virus ng SI at ipinagpapalagay ng phenotipong X4.<ref name=Karlsson> {{cite journal | author=Karlsson A, Parsmyr K, Aperia K, Sandstrom E, Fenyo EM, Albert J.| title=MT-2 cell tropism of human immunodeficiency virus type 1 isolates as a marker for response to treatment and development of drug resistance | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_1994-12_170_6/page/1367| journal=J Infect Dis. | year=1994 | pages=1367–75 | volume=170 | issue=6 | pmid=7995974 | doi=10.1093/infdis/170.6.1367 }}</ref><ref name=Koot> {{cite journal | author=Koot M, van 't Wout AB, Kootstra NA, de Goede RE, Tersmette M, Schuitemaker H.| title=Relation between changes in cellular load, evolution of viral phenotype, and the clonal composition of virus populations in the course of human immunodeficiency virus type 1 infection | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_1996-02_173_2/page/349| journal=J Infect Dis. | year=1996 | pages=349–54 | volume=173 | issue=2 | pmid=8568295 | doi=10.1093/infdis/173.2.349 }}</ref> Ang HIV-2 ay mas hindi gaanong [[patoheniko]] kesa sa HIV-1 at mas limitado sa pamamahaging pandaigdigan nito. Ang pagkuha ng mga "kasamang genes" ng HIV-2 at ang mas maraming mga parteno ng paggamit ng kapwa reseptor (kabilang ang independiyenteng CD4) ay maaaring makatulong sa virus sa pag-aangkop nito upang makaaiwas sa likas na restriksiyong mga paktor na makikita sa mga selulang hosto. Ang pag-aangkop sa paggamit ng normal na makinaryang selular upang magkaroon ng kakayahang makapagpasa at produktibong impeksiyon ay nakatulong rin sa paglikha ng replikasyon ng HIV-2 sa mga tao. Ang isang stratehiya ng pagpapatuloy (survival) para sa anumang nakahahawang ahente ay hindi pagpatay ng hosto nito kundi sa huli ang pagiging isang [[commensal]] na organismo. Sa pagkakamit ng mababang patohenisidad sa paglipas ng panahon, ang mga barianto na mas matagumpay sa pagpasa ay mapipili.<ref name= CheneyandMcKnight>{{cite book |author= Cheney, K and McKnight, A|chapter=HIV-2 Tropism and Disease | year=2010 |title=Lentiviruses and Macrophages: Molecular and Cellular Interactions |url= https://archive.org/details/lentivirusesmacr0000unse| publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-60-8}}</ref> === Siklo ng Replikasyon === [[Talaksan:HIV gross cycle only.png|thumb|Siklo ng replikasyon ng HIV]] ==== Pagpasok sa selula ==== Ang HIV ay pumapasok sa [[macrophage]]s at CD4<SUP>+</SUP> na mga selulang T sa pamamagitan ng [[adsorpsiyon]] ng mga [[glycoprotein]] sa ibabaw sa mga reseptor sa inaasintang selula na sinundan ng pagsasanib ng [[viral envelope]] sa [[membrano ng selula]] at paglabas ng HIV capsid sa selula.<ref name=Chan2>{{cite journal |author=Chan D, Kim P |title=HIV entry and its inhibition |url=https://archive.org/details/cell_1998-05-29_93_5/page/681 |journal=Cell |volume=93 |issue=5 |pages=681–4 |year=1998 |pmid=9630213 |doi=10.1016/S0092-8674(00)81430-0}}</ref><ref name=Wyatt>{{cite journal |author=Wyatt R, Sodroski J |title=The HIV-1 envelope glycoproteins: fusogens, antigens, and immunogens |url=https://archive.org/details/sim_science_1998-06-19_280_5371/page/1884 |journal=Science |volume=280 |issue=5371 |pages=1884–8 |year=1998 | doi=10.1126/science.280.5371.1884 |pmid=9632381|bibcode = 1998Sci...280.1884W }}</ref> Ang pagpasok sa selula ay nagmumula sa pamamagitan ng interaksiyon ng trimeric envelope complex ([[gp160]] spike) at parehong [[CD4]] at reseptor na chemokine (na pangkalahatan ay [[CCR5]] o [[CXCR4]] ngunit ang iba ay alam na nakikipag-ugnayan) sa ibabaw ng selula.<ref name=Chan2/><ref name=Wyatt/> Ang gp120 bumibigkis sa [[integrin]] α₄β₇ na nagpapagana ng [[LFA-1]] na sentral na integrin na sangkot sa paglikha ng mga [[sinapse]]ng virolohikal na nangangasiwa ng mahusay na selula-sa-selulang pagkalat ng HIV-1.<ref name=Arthos>{{cite journal |author=Arthos J, Cicala C, Martinelli E, Macleod K, Van Ryk D, Wei D, Xiao Z, Veenstra TD, Conrad TP, Lempicki RA, McLaughlin S, Pascuccio M, Gopaul R, McNally J, Cruz CC, Censoplano N, Chung E, Reitano KN, Kottilil S, Goode DJ, Fauci AS. |title=HIV-1 envelope protein binds to and signals through integrin alpha (4)beta (7), the gut mucosal homing receptor for peripheral T cells |journal=Nature Immunol. |volume=In Press |issue= 3|year=2008|pmid=18264102 |doi=10.1038/ni1566 |pages=301–9}}</ref> Ang gp160 spike ay naglalaman ng mga nagbibigkis na mga sakop (domains) para sa parehong mga reseptor na CD4 at chemokine.<ref name=Chan2/><ref name=Wyatt/> Ang unang hakbang sa pagsasanib ay kinasasangkutan ng mataas na apinidad ng pagkakabit ng mga nagbibigkis na sakop (domains) na CD4 ng [[gp120]] sa CD4. Kapag ang gp120 ay nakabigkis na sa protinang CD4, ang envelope complex ay sumasailalim sa isang istraktural na pagbabago na naglalantad ng mga chemokine na nagbibigkis sa mga sakop ng gp120 at pumapayag sa mga ito na makipag-ugnayan sa mga inaasintang reseptor na chemokine.<ref name=Chan2/><ref name=Wyatt/> Ito ay pumapayag para sa mas matatag na dalawang-umuungos na pagkakabit na pumapayag sa N-terminal na nagsasanib na [[peptide]] na gp41 upang makatagos sa membrano ng selula.<ref name=Chan2/><ref name=Wyatt/> Ang inulit na mga sekwensiya sa gp41, HR1, at HR2 ay nakikipag-ugnayan naman na nagsasanhi ng pagbagsak ng ektraselular na bahagi ng gp41 sa isang hairpin. Ang pulupot na istrakturang ito ay nagpapalapit sa virus at mga membrano ng selula na pumapayag sa pagsasanib ng mga membrano at kalaunang pagpasok ng viral capsid.<ref name=Chan2/><ref name=Wyatt/> Pagkatapos ang HIV ay bumigkis sa inaasintang selula, ang [[RNA]] ng HIV at iba't ibang mga [[ensaym]] kabilang ang baligtad na transcriptrase, integrase, ribonuclease, and protease, ay itinutusok (injected) sa loob ng selula.<ref name=Chan2/> Habang isinasagawa ang batay sa microtubule na paghahatid sa nucleus, ang viral na isang hiblang RNA genome ay [[transkipsiyon|tinranskriba]] sa dalawang-hibang DNA na isinasama naman sa [[kromosoma]] ng hosto. Ang HIV ay maaaring humawa ng mga [[selulang dendritiko]] (DC) sa pamamagitan ng rutang CD4-[[CCR5]] na ito, ngunit ang isa pang ruta gamit ang spesipiko sa mannose na C-uring lectin na mga reseptor gaya ng [[DC-SIGN]] ay maaari ring gamitin.<ref name=Pope_2003>{{cite journal |author=Pope M, Haase A |title=Transmission, acute HIV-1 infection and the quest for strategies to prevent infection |journal=Nat Med |volume=9 |issue=7 |pages=847–52 |year=2003 |pmid=12835704 |doi=10.1038/nm0703-847}}</ref> Ang mga DC ang isa sa mga unang selula na naeenkwentro ng virus sa pagpasang nangyayari sa [[pakikipagtalik]]. Ang mga ito ay kasalukuyang ipinagpapalagay na gumagampan ng mahalagang papel sa pamamaigtan ng pagpasa ng HIV sa mga selulang T kapag ang virus ay nabitig sa [[mukosa]] ng mga DC.<ref name=Pope_2003 /> Ang presensiya ng [[FEZ-1]] na natural na umiiral sa mga [[neuron]] ay pinaniniwalaang nagpapaiwas sa impeksiyon ng mga selula ng HIV.<ref name="HaedickeBrown2009">{{cite journal|last1=Haedicke|first1=J.|last2=Brown|first2=C.|last3=Naghavi|first3=M. H.|title=The brain-specific factor FEZ1 is a determinant of neuronal susceptibility to HIV-1 infection|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2009-08-18_106_33/page/14040|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=33|year=2009|pages=14040–14045|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.0900502106}}</ref> ==== Replikasyon at transkripsiyon ==== Sa madaling panahong pagkatapos na ang viral capsid ay pumasok sa selula, ang isang [[ensaym]] na tinatawag na [[baligtad na transcriptase]]'' ay nagpapalaya ng isang-hiblang (+)[[RNA]] na genome mula sa ikinabit na mga protinang viral at kumokopya nito sa molekulang [[cDNA|complementary DNA (cDNA)]].<ref name=Zheng>{{cite journal | author=Zheng, Y. H., Lovsin, N. and Peterlin, B. M. | title=Newly identified host factors modulate HIV replication | journal=Immunol. Lett. | year=2005 | pages=225–34 | volume=97 | issue=2 | pmid=15752562 | doi=10.1016/j.imlet.2004.11.026}}</ref> Ang proseso ng baligtad na transkripisyon ay labis na nagagawi sa pagkakamali at ang mga nagreresultang [[mutasyon]] ay maaaring magsanhi ng [[resistansiya sa mga drogang antiviral|resistansiya]] (hindi pagtalab sa droga) o pumayag sa virus na sumakop sa [[sistemang immuno]] ng katawan. Ang baligtad na transcriptase ay mayroon ring aktibidad na ribonuclease na sumisira sa viral RNA habang isinasagawa ang [[biosintesis|sintesis]] ng cDNA gayundin ng independiyente sa DNA na aktibidad na DNA polymerase na lumilikha ng [[senso (molekula na biolohiya)|sensong]] DNA mula sa ''antisensong'' cDNA.<ref>[http://student.ccbcmd.edu/courses/bio141/lecguide/unit3/viruses/hivlc.html Doc Kaiser's Microbiology Home Page > IV. VIRUSES > F. ANIMAL VIRUS LIFE CYCLES > 3. The Life Cycle of HIV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100726222939/http://student.ccbcmd.edu/courses/bio141/lecguide/unit3/viruses/hivlc.html |date=2010-07-26 }} Community College of Baltimore County. Updated: Jan., 2008</ref> Sa pagiging magkasama, ang cDNA at ang komplementong anyo nito ay bumubuo ng dalawang-hiblang viral DNA na inihahatid naman sa [[nucleus ng selula]]. Ang pagsasama ng viral DNA sa [[genome]] ng selula ng hosto ay isinasagawa ng isa pang ensaym na viral na tinatawag na ''[[integrase]]''.<ref name=Zheng/> [[Talaksan:Reverse Transcription.png|thumb|Ang baligtad na transkipsiyon ng genome ng HIV sa dalawang hiblang DNA]] Ang isinamang viral DNA na ito ay maaaring humimlay ng hindi aktibo sa latentong yugto ng impeksiyong HIV.<ref name=Zheng/> Upang aktibong lumikha ng virus, ang ilang mga selular na [[paktor ng transkipsiyon]] ay hindi kinakailangang umiiral, na ang pinakamahalaga ang [[NF-κB|NF-''κ''B]] (NF kappa&nbsp;B) na [[taas na regulasyon|taas-na-nireregula]] kapag ang mga selulang T ay naging aktibo.<ref name=Hiscott>{{cite journal | author=Hiscott J, Kwon H, Genin P. | title=Hostile takeovers: viral appropriation of the NF-kB pathway | journal=J Clin Invest. | year=2001 | pages=143–151 | volume=107 | issue=2 | pmid=11160127 | doi=10.1172/JCI11918 | pmc=199181 }}</ref> Ang ibig sabihin nito, ang mga selulang malamang na mapatay ng HIV ang mga kasalukuyang lumalaban sa impeksiyon. Habang nangyayari ang repklikasyon ng virus, ang isinamang DNA [[provirus]] ay [[transkripsiyon (henetika)|tintranskriba]] sa [[Messenger RNA|mRNA]] na [[pagpuputol (henetika)|pinutol]] (spliced) sa mas maliit na mga piraso. Ang mga maliit na mga pirasong ito ay inilalabas mula sa nucleus patungo sa [[cytoplasma]] kung saan ang mga ito ay [[pagsasalin (henetika)|isinasalin]] sa mga regulatoryong protinang [[Tat (HIV)|Tat]] (na humihikayat ng bagong produksiyon ng virus) at [[Rev (HIV)|Rev]]. Habang ang bagong nalikhang protinang Rev ay nagtitipon sa nucleus, ito ay bumibigkis sa viral mRNAs at pumapayag sa mga hindi naputol (unspliced) RNA na umalis sa nucleus kung saan ang ito ay napananatili hanggang sa maputol.<ref name=Pollard> {{cite journal | author=Pollard, V. W. and Malim, M. H. | title=The HIV-1 Rev protein | url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-microbiology_1998_52/page/491 | journal=Annu. Rev. Microbiol. | year=1998 | pages=491–532 | volume=52 | issue= | pmid=9891806 | doi=10.1146/annurev.micro.52.1.491 }}</ref> Sa yugtong ito, ang mga istraktural na protinang Gag at Env ay nalilikha mula sa buong habang mRNA. Ang buong-habang RNA ay aktwal na genome ng virus; ito ay nagbibigkis sa protinang Gag at ikinakahon sa mga bagong partikulong virus. Ang HIV-1 at HIV-2 ay lumalabas na nagkakahong ng kanilang RNA nang magkaiba. Ang HIV-1 ay nagbibigkis sa anumang angkop na RNA samantalang ang HIV-2 ay may kinikilangang nagbibigkis sa mRNA na ginamit upang lumikha ng mismong protinang Gag. Ito ay maaaring mangahulugang ang HIV-1 ay may mas mabuting kakayahan na sumailalim sa [[mutasyon]]. Ang impeksiyong HIV-1 ay tumutuloy sa AIDS nang mas mabilis kesa sa impeksiyong HIV-2 at ang ==== Pagtitipon at paglabas ==== Ang huling hakbang ng siklong viral na pagtitipon ng mga bagong viron na HIV-1, ay nagsisimula sa [[membranong plasma]] ng selula ng hosto. Ang poliprotinang Env (gp160) ay dumadaan sa [[endoplasmikong retikulum]] at inihahahatid sa kompleks na [[Aparatong Golgi|Golgi]] kung saan ito ay pinaghihiwalay ng [[HIV-1 protease|protease]] at pinoproseso sa dalawang HIV envelope na mga glycoprotein na gp41 at gp120. Ang mga ito ay inihahatid sa [[membranong plasma]] ng selula ng hosto kung saan ang gp41 ay nagkakabit sa gp120 sa membrano ng impektadong selula. Ang Gag (p55) at Gag-Pol (p160) na mga polyprotein ay umuugnay rin sa panloob na ibabaw ng membranong plasma kasama ang genomikong RNA ng HIV habang ang nabubuong virion ay nagsisimulang sumanga mula sa selula ng hosto. Ang maturasyon (pagiging hinog o ganap) ay nangyayari sa bumubuong sanga o sa hindi hinog na viron pagkatapos itong sumanga mula sa selula ng hosto. Sa maturasyon, ang HIV proteases ay naghihiwalay ng mga polyprotein sa mga indibidwal na gumaganang protina at ensaym ng HIV. Ang iba't ibang mga istraktural na bahagi ay nagtitipon naman upang lumikha ng hinog (mature) na HIV virion.<ref name=Gelderblom>{{cite book | last = Gelderblom | first = H. R | year = 1997 | title = '''HIV Sequence Compendium''' | chapter = Fine structure of HIV and SIV | chapterurl = http://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/1997/partIII/Gelderblom.pdf | editor = Los Alamos National Laboratory (ed.) | edition = | pages = 31–44 | publisher = [[Los Alamos National Laboratory]] | location = [[Los Alamos, New Mexico]] | format = PDF}}</ref> Ang hakbang na ito ng paghihiwalay ay maaaring mapigil ng mga tagapigil ng protease. Ang hinog (mature) na virus ay may kakayahan namang makahawa ng iba pang selula. === Pagkakaibang henetiko === {{See|Mga pangilalim na uri ng HIV}} [[Talaksan:HIV-SIV-phylogenetic-tree.svg|thumb|Ang [[phylohenetikong puno]] ng [[SIV]] at HIV]] Ang HIV ay iba sa maraming mga virus dahil ito ay may napakataas na [[henetikong pagkakaiba]]. Ang pagkakaibang ito o dibersidad ay resulta ng mabilis na replikasyong siklo na may paglikha ng 10¹⁰ kada arawa ksasama ng mataas na rate ng [[mutasyon]] na mga tinatayang 3 x 10⁻⁵ kada nucleotide base kada siklo ng replikasyon at [[henetikong rekombinasyon|muling pagsasamang]] mga katangian ng baligtad na transcriptase.<ref name=RobertsonDL>{{cite journal | author=Robertson DL, Hahn BH, Sharp PM. | title=Recombination in AIDS viruses | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1995-03_40_3/page/249 | journal=J Mol Evol. | year=1995 | pages=249–59 | volume=40 | issue=3 | pmid=7723052 | doi=10.1007/BF00163230}}</ref><ref name="Rambaut_2004">{{cite journal | title=The causes and consequences of HIV evolution | last=Rambaut | first=A et al | journal=Nature Reviews Genetics | volume=5 | year=2004 | month=January | doi=10.1038/nrg1246 | pmid=14708016 | url=http://tree.bio.ed.ac.uk/downloadPaper.php?id=242 | issue=52–61 | last2=Posada | first2=D | last3=Crandall | first3=KA | last4=Holmes | first4=EC | pages=52–61 | access-date=2011-12-29 | archive-date=2019-11-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191109035127/http://tree.bio.ed.ac.uk/downloadPaper.php?id=242 | url-status=dead }}</ref><ref name="pmid17960579">{{cite journal |author=Perelson AS, Ribeiro RM |title=Estimating drug efficacy and viral dynamic parameters: HIV and HCV |journal=Stat Med |volume=27 |issue=23 |pages=4647–57 |year=2008 |month=October |pmid=17960579 |doi=10.1002/sim.3116 |url=}}</ref> Ang masalimuot na senaryong ito ay tumutungo sa paglikha ng maraming mga barianto (uri) ng HIV sa isang impektadong pasyente sa kurso ng isang araw.<ref name=RobertsonDL/> Ang pagiging iba iba nito ay dinagdagan kapag ang isang selula ay sabay na nahawaan ng dalawa o mas maraming mga iba ibang strain ng HIV. Kapag ang sabay sabay na pagkahawa ay nangyari, ang genome ng progeny virion ay maaaring binubuo ng mga hiblang RNA mula sa dalawang magkaibang strain. Ang hybrid na virion ay humahawa naman sa bagong selula kung saan ito sumasailalim sa isang replikasyon. Habang nangyayari ito, ang baligtad na transcriptase sa pamamagitan ng pagtalon ng paurong sulon sa pagitan ng dalawang magkaibang suleras (template) na RNA ay lilikha ng bagong na-[[biosintesis|sintesis]] na retroviral [[sekwensiyang DNA]] na muling pagsasama sa pagitan ng dalawang mga magulang na genome.<ref name=RobertsonDL/> Ang muling pagsasamang ito ay pinakahalata kapag ito ay nangyayari sa pagitan ng mga pangilalim na uri.<ref name=RobertsonDL/> Ang malapit na kaugnay na [[simian immunodeficiency virus]] (SIV) ay nag-[[ebolusyon|ebolve]] sa maraming mga strain na inuri sa mga natural na [[species]] ng hosto. Ang mga SIV strain ng [[Aprikanong berdeng unggoy]] (SIVagm) at [[sooty mangabey]] (SIVsmm) ay pinaniniwalaang may mahabang kasaysayang [[ebolusyon]]aryo sa mga hosto nito. Ang mga hostong ito ay naka-angkop sa presensiya ng virus<ref name=pmid19661993>{{Cite pmid|19661993}}</ref> na makikita sa mataas na mga lebel sa dugo ng hosto ngunit nagpupukaw lamang ng isang katamtamang tugon ng [[immuno]],<ref>{{cite journal |author=Holzammer S, Holznagel E, Kaul A, Kurth R, Norley S |title=High virus loads in naturally and experimentally SIVagm-infected African green monkeys |url=https://archive.org/details/virology_2001-05-10_283_2/page/324 |journal=Virology |volume=283 |issue=2 |pages=324–31 |year=2001 |pmid=11336557 |doi=10.1006/viro.2001.0870}}</ref> does not cause the development of simian AIDS,<ref>{{Cite journal | author = Kurth, R. and Norley, S. | year = 1996 | title = Why don't the natural hosts of SIV develop simian AIDS? | url = | journal = J. NIH Res. | volume = 8 | issue = | pages = 33–37 }}</ref> at hindi sumasailalim sa labis na [[mutasyon]] at muling pagsasamang tipikal sa impeksiyong HIV sa mga tao.<ref>{{cite journal |author=Baier M, Dittmar MT, Cichutek K, Kurth R |title=Development of vivo of genetic variability of simian immunodeficiency virus |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=88 |issue=18 |pages=8126–30 |year=1991 |pmid=1896460 |doi=10.1073/pnas.88.18.8126 |pmc=52459|bibcode = 1991PNAS...88.8126B }}</ref> Salungat dito, kapag ang mga strain ay nakahawa sa mga [[species]] ng hayop na hindi naka-angkop sa HIV (mga hostong "heterologous" gaya ng [[rhesus]] o cynomologus [[macaques]]), ang mga hayop ay bumubuo ng AIDS at ang virus ay lumilikha ng pagkakaiba ibang henetiko katulad ng nakikita sa impeksiyon ng HIV sa tao.<ref>{{cite journal |author=Daniel MD, King NW, Letvin NL, Hunt RD, Sehgal PK, Desrosiers RC |title=A new type D retrovirus isolated from macaques with an immunodeficiency syndrome |url=https://archive.org/details/sim_science_1984-02-10_223_4636/page/602 |journal=Science |volume=223 |issue=4636 |pages=602–5 |year=1984 |pmid=6695172 |doi=10.1126/science.6695172|bibcode = 1984Sci...223..602D }}</ref> Ang Chimpanzee SIV (SIVcpz) na pinakamalapit na kamag-anak ng HIV-1 ay kaugnay ng dumagdag na mortalidad (kamatayan) at tulad ng AIDS na mga sintomas sa mga natural na hosto nito.<ref name=pmid19626114>{{Cite pmid|19626114}}</ref> Ang SIVcpz ay lumalabas na naipasa na relatibong kamakailan lamang sa mga chimpanzee at tao kaya ang mga hosto nito ay hindi pa naka-angkop sa virus.<ref name=pmid19661993/> Ang virus na ito ay nakawala rin ng tungkulin ng gene na [[Nef (protein)|Nef]] na makikita sa karamihan ng SIV. Kung wala ang tungkuling ito, ang pagkaubos ng selulang T ay mas malamang na tumutuloy sa [[kawalang immuno]] (immunodeficiency).<ref name=pmid19626114/> Ang tatlong mga pangkat ng HIV-1 ay natukoy sa basehan ng mga pagkakaiba sa rehiyong envelope (''env'') na M, N, and O.<ref name=Thomson> {{cite journal | author=Thomson, M. M., Perez-Alvarez, L. and Najera, R. | title=Molecular epidemiology of HIV-1 genetic forms and its significance for vaccine development and therapy | journal=Lancet Infect. Dis. | year=2002 | pages=461–471 | volume=2 | issue=8 | pmid=12150845 | doi=10.1016/S1473-3099(02)00343-2 }}</ref> Ang pangkat M ang pinakalaganap at nahahati sa walang mga pang-ilalim na uri (o [[clade]] batay sa buong genome na heograpikong walang katulad.<ref name=Carr>{{cite book | last = Carr | first = J. K. | author2 = Foley, B. T., Leitner, T., Salminen, M., Korber, B. and McCutchan, F. | year = 1998 | title = '''HIV Sequence Compendium''' | chapter = Reference Sequences Representing the Principal Genetic Diversity of HIV-1 in the Pandemic | chapterurl = http://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/1998/III/Carr.pdf | editor = Los Alamos National Laboratory (ed.) | edition = | pages = 10–19 | publisher = [[Los Alamos National Laboratory]] | location = [[Los Alamos, New Mexico]] | format = PDF | access-date = 2011-12-29 | archive-date = 2021-12-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211205021433/https://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/1998/III/Carr.pdf | url-status = dead }}</ref> Ang pinakalaganap ang pangilalim na uring B (na natagpuan ng pangunahin sa Hilagang Amerika at Europa), A at D (na pangunahing natagpuan Aprika) at C (na pangunahing natagpuan sa Aprika at Asya). Ang mga pangilalim na uring ito ay bumubuo ng mga sanga sa phylohenetikong puno na kumakatawan sa angkan ng pangkat M ng HIV-1. Ang kapwa impeksiyon sa mga walang katulad na pangilalim na uri ay nagpapalitawa ng sumisirkulang muling pinagsamang mga anyo (CRF). Noong 2000, ang huling taon kung saan ang analisis ng pandaigdigan paglaganap ng pangilalim ng uri ay nagawa, 47.2% ng pandaigdigang mga impeksiyon ay ng pangilalim na uring C, 26.7% ay ng pangilalim na uring A/CRF02_AG, 12.3% ay ng pangilalim na uring B, 5.3% way ng pangilalim na uring D, 3.2% ay ng pangilalim na uring CRF_AE, at ang natitirang 5.3% at binubuo ng mga ibang pangilalim na uri at CRF.<ref name=Osmanov> {{cite journal | author=Osmanov S, Pattou C, Walker N, Schwardlander B, Esparza J; WHO-UNAIDS Network for HIV Isolation and Characterization. | title=Estimated global distribution and regional spread of HIV-1 genetic subtypes in the year 2000 | journal=Acquir. Immune. Defic. Syndr. | year=2002 | pages=184–190 | volume=29 | issue=2 | pmid=11832690 }}</ref> Ang karamihan sa mga pagsasaliksik sa HIV-1 ay nakapokus sa pangilalim na uring B. Kaunting mga laboratoryo lamang ang nakapokus sa ibang mga pangilalim na uri nito.<ref name=Perrin> {{cite journal | author=Perrin L, Kaiser L, Yerly S. | title=Travel and the spread of HIV-1 genetic variants | journal=Lancet Infect Dis. | year=2003 | pages=22–27 | volume=3 | issue=1 | pmid=12505029 | doi=10.1016/S1473-3099(03)00484-5 }}</ref> Ang pag-iral ng ika-apat na pangkat na "P" ay [[hipotesis|hinipotesis]] batay sa virus na naihiwalay noong 2009.<ref name="Plantier_2009">{{cite journal |author=Plantier JC, Leoz M, Dickerson JE, ''et al.'' |title=A new human immunodeficiency virus derived from gorillas |journal=Nat. Med. |volume=15 |issue=8 |pages=871–2 |year=2009 |month=August |pmid=19648927 |doi=10.1038/nm.2016 |url= }}</ref><ref name="Smith_2009">{{cite news | url=http://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/health-news/woman-found-carrying-new-strain-of-hiv-from-gorillas-1766627.html | title=Woman found carrying new strain of HIV from gorillas | last=Smith | first=L | date=2009-08-03 | accessdate=2009-08-04 | publisher=The Independent | location=London | archive-date=2012-12-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121224174120/http://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/health-news/woman-found-carrying-new-strain-of-hiv-from-gorillas-1766627.html | url-status=dead }}</ref><ref name="Reuters_2009">{{cite news | url=http://in.reuters.com/article/worldNews/idINIndia-41490620090803 | title=Gorillas may be a source of AIDS, researchers find | date=2009-08-03 | accessdate=2009-08-04 | publisher=Reuters India | archive-date=2009-09-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090909195051/http://in.reuters.com/article/worldNews/idINIndia-41490620090803 | url-status=dead }}</ref> Ang strain na ito ay maliwanag na hango mula sa [[Gorilla gorilla|gorilla]] SIV (SIVgor) na unang naihiwalay mula sa [[western lowland gorilla]] noong 2006.<ref name="Plantier_2009"/> Ang henetikong sekwensiya ng HIV-2 ay isang bahagi lamang na [[homologo]] sa HIV-1 at mas malapit na katulad ng SIVsmm. == Diagnosis == Maraming positibo sa HIV na mga tao ang walang alam na sila ay nahawaan (infected) ng HIV virus. Halimbawa, mababa sa 1% ng mga aktibong seksuwal na populasyong pangsiyudad sa [[Aprika]] ang nasubok (tested) at ang proporsiyon na ito ay mas mababasa sa mga rural na populasyon. Sa karagdagan, ang tanging 0.5% ng mga buntis na babaeng pumpupunta sa mga pasilidad pangkalusugan ang napayuhan, nasubok, o nakatanggap ng mga resulta ng pagsubok. Muli, ang proporsiyon na ito ay mas mababa sa mga rural na pasilidad pangkalusugan. Dahil sa ang mga donor ay hindi alam ang kanilang impeksiyon, ang dugo ng donor (nagbigay) at mga produkto ng dugong ginagamit sa medisina at pananaliksik medikal ay rutinang (routinely) ini-screen para sa HIV. Ang pagsubok (testing) ng HIV-1 ay binubuo ng inisyal na screening sa isang enzyme-linked immunosorbent assay (ELISA) upang matukoy ang mga [[antibody]] sa HIV-1. Ang mga specimen na may hindi reaktibong resulta mula sa inisyal na ELISA ay tinuturing na negatibo sa HIV malibang ang bagong pagkakalantad sa isang impektadong katalik na hindi alam na may HIV ay nangyari. Ang mga specimen na may reaktibong resulta ng ELISA, ang resulta ay muling sinusubok (retested) sa duplika (duplicate) Kung ang resulta ng pagsubok na duplika ay reaktibo, ang specimen ay inuulat na paulit ulit na reaktibo at sumasailalim sa isang pagsubok ng pagkokompirma na may spesipikong karagdagang pagsubok, halimbawa ang Western blot o ang hindi mas karaniwang immunofluorescence assay (IFA)). Ang mga tanging specimen na paulit ulit na reaktibo sa ELISA at positibo sa IFA o reaktibo sa Western blot ay itinuturing na positibo sa HIV at indikatibo ng impeksiyon ng HIV. Ang mga specimen na paulit ulit na reaktibo sa ELISA ay paminsan minsang nagbibgay ng hindi matukoy na resulta ng Western blot na maaaring hindi kompletong tugon ng antibody sa HIV ng isang impektadong indibidwal o mga hindi spesipikong raksiyon sa isang hindi impektadong indibidwal. Bagaman ang IFA ay maaaring gamitin upang kompirmahin ang impeksiyon sa mga ambiguosong (malabong) mga kasong ito, ang assay na ito ay hindi malawak na ginagamit. Sa pangkalahatan, ang ikalawang specimen ay dapat kolektahin ng higit sa isang buwang kalaunan at muling subukin para sa mga indibidwal na may hindi matukoy na resulta ng Western blot. Bagaman hindi gaanong karaniwang makukuha, ang nucleic acid testing (e.g., viral RNA o proviral DNA amplification method) ay maaari ring makatulong sa ilang mga sitwasyon. Sa karagdagan, ang mga specimen ay maaaring magbigay ng hindi konklusibong mga resulta dahil sa mababang kantidad ng specimen. Sa mga sitwasyong ito, ang ikalawang specimen ay kinokolekta at sinusubok para sa impeksiyon ng HIV. Ang modernong pagsubok HIV ay labis na tiyak (accurate). Ang tsansa ng isang resultang [[mali-positibo]] (false positive) sa dalawang-hakbang na protocol ng pagsubok ay tinatantiyang 0.0004% hanggang 0.0007% sa pangkalahatang populasyon sa [[Estados Unidos]]. == Pangangasiwa == {{Main|Pangangasiwa ng HIV/AIDS}} Sa kasalukuyan ay walang gamot (cure) o epektibong [[bakuna para sa HIV]] na kumpletong pupuksa o mag-aalis ng virus na HIV sa katawan ng indibidwal na nahawaan nito. Ang pangangasiwa sa mga indibidwal na nahawaan ng HIV ay binubuo ng [[terapiyang antiretroviral]] (HAART) na nagpapabagal ng pagpapatuloy ng sakit.<ref name=LE2011>{{cite journal|last=May|first=MT|author2=Ingle, SM|title=Life expectancy of HIV-positive adults: a review|journal=Sexual health|date=2011 Dec|volume=8|issue=4|pages=526–33|pmid=22127039|doi=10.1071/SH11046}}</ref> Mula 2010, ang higit sa 6 milyong mga indibidwal ay umiinom ng HAART sa may mababa at gitnang sahod na mga bansa.{{fact}} === Terapiyang antiviral === [[Talaksan:Abacavir (Ziagen) 300mg.jpg|thumb|alt=Two yellow oblong pills on one of which the markings GX623 are visible|''[[Abacavir]]''&nbsp;– isang analog ng nucleoside na tagapigil ng baligtad na transcriptase (NARTI o NRTI)]] <!--What it is --> Ang kasalukuyang mga opsiyon na HAART ay mga kombinasyon (o cocktail) na binubuo ng hindi bababa sa tatlong mga gamot na kabilang sa hindi bababa sa dalawang uri o klase ng mga ahenteng antiretroviral.<ref name=WHOTx2010Pg19/> Sa simula, ang paggamot ay karaniwang isang hindi-nucleoside na tagapigil ng baligtad na transcriptase (NNRTI) na dinagdagan ng dalawang mga analogong nucleoside ng tagapigil ng baligtad na transcriptase (NNRTI).<ref name=WHOTx2010Pg19/> Ang mga karaniwang NRTI ay kinabibilangan ng [[zidovudine]] (AZT) o [[tenofovir]] (TDF) at [[lamivudine]] (3TC) o [[emtricitabine]] (FTC).<ref name=WHOTx2010Pg19/> Ang mga kombinasyon ng mga ahente na kinabibilangan ng isang tagapigil ng protease (PI) ay ginagamit kung ang nasa itaas na rehimen ay nawawalan na ng pagiging epektibo.<ref name=WHOTx2010Pg19/> <!--When to start --> Kung kelan sisimulan ang terapiyang antiretrovial ay paksa ng debate.<ref name=Deut2010/><ref>{{cite journal|last=Sax|first=PE|author2=Baden, LR|title=When to start antiretroviral therapy—ready when you are?|journal=The New England Journal of Medicine|date=2009-04-30|volume=360|issue=18|pages=1897–9|pmid=19339713|doi=10.1056/NEJMe0902713}}</ref> Ang parehong World Health Organization, European guidelines at ang Estados Unidos ay nagrerekomiyenda ng mga antiretroviral sa lahat ng mga adolesente, matatandang tao at mga buntis na babae na may bilang ng CD4 na mas mababa sa 350/uL o sa mga may sintomas kahit hindi isasaalang-alang ang bilang ng CD4.<ref name=WHOTx2010Pg19>{{cite book|title=Antiretroviral therapy for HIV infection in adults and adolescents: recommendations for a public health approach|year=2010|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-159976-4|pages=19–20|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf|access-date=2012-08-27|archive-date=2012-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120709184257/http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=Deut2010/> Ito ay sinusuportahan ng katotohanan na ang pagsisimula ng paggamot sa lebel na ito ay nagpapabawas ng panganib ng kamatayan.<ref name=CochraneART2010>{{cite journal|last=Siegfried|first=N|author2=Uthman, OA; Rutherford, GW|title=Optimal time for initiation of antiretroviral therapy in asymptomatic, HIV-infected, treatment-naive adults|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2010-03-17|issue=3|pages=CD008272|pmid=20238364|doi=10.1002/14651858.CD008272.pub2|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}</ref> Sa karagdagan, inirerekomiyenda rin ng Estados Unidos ang mga ito para sa lahat ng mga indibidwal na nahawaan ng HIV kahit hindi isasaalang alang ng bilang ng CD4 o mga sintomas.<ref name=Guidelines2009>{{cite book|last=Panel on Antiretroviral Guidelines for Adults and Adolescents|first=|title=Guidelines for the use of antiretroviral agents in HIV-1-infected adults and adolescents|url=http://www.aidsinfo.nih.gov/ContentFiles/AdultandAdolescentGL.pdf|date=2009-12-01|publisher=United States Department of Health and Human Services|page=i|access-date=2012-08-27|archive-date=2009-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113181125/http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/AdultandAdolescentGL.pdf|url-status=dead}}</ref> Inirerekomiyenda rin ng WHO ang paggamot sa mga kapwa nahawaan ng [[tubercolosis]] at sa mga may kronikong aktibong [[hepatitis B]].<ref name=WHOTx2010Pg19/> Kapag nasimulan na ang paggamot ng antiretroviral, nirerekomiyenda na ito ay ituloy nang walang patid o "holidays".<ref name=Deut2010/> Maraming mga tao ay nadiagnos lamang pagkatapos ng pagkakataon na ang kanis nais na paggamot ay dapat simulan.<ref name=Deut2010/> Ang ninanais na kalalabasan ng paggamot ay isang pangmatagalang bilang ng HIV-RNA na mababa sa 50&nbsp;mga kopya/mL.<ref name=Deut2010>{{cite journal|last=Vogel|first=M|author2=Schwarze-Zander, C; Wasmuth, JC; Spengler, U; Sauerbruch, T; Rockstroh, JK|title=The treatment of patients with HIV|journal=Deutsches Ärzteblatt international|date=2010 Jul|volume=107|issue=28–29|pages=507–15; quiz 516|pmid=20703338|doi=10.3238/arztebl.2010.0507|pmc=2915483}}</ref> Ang mga lebel na tinutukoy kung ang paggamot ay epektibo ay inisyal na nirerekomiyenda pagkatapos ng apat na linggo at kapag ang mga lebel ay bumagsak na sa 50&nbsp;mga kopya/mL, ang mga pagtingin bawat tatlo o anim na buwan ay karaniwang sapat.<ref name=Deut2010/> Ang hindi sapat na kontrol ay itinuturing na mas malaki kesa sa 400&nbsp;mga kopya/mL.<ref name=Deut2010/> Batay sa mga kriteryang ito, ang paggamot ay epektibo sa higit sa 95% ng mga taong merong HIV sa unang taon.<ref name=Deut2010/> <!--Benefit --> Ang mga benepisyo ng paggamot ay kinabibilangan ng isang nabawasang panganib ng pagpapatuloy sa [[AIDS]] at isang nabawasang panganib ng kamatayan.<ref>{{cite journal|last=When To Start|first=Consortium|author2=Sterne, JA; May, M; Costagliola, D; de Wolf, F; Phillips, AN; Harris, R; Funk, MJ; Geskus, RB; Gill, J; Dabis, F; Miró, JM; Justice, AC; Ledergerber, B; Fätkenheuer, G; Hogg, RS; Monforte, AD; Saag, M; Smith, C; Staszewski, S; Egger, M; Cole, SR|title=Timing of initiation of antiretroviral therapy in AIDS-free HIV-1-infected patients: a collaborative analysis of 18 HIV cohort studies|journal=Lancet|date=2009-04-18|volume=373|issue=9672|pages=1352–63|pmid=19361855|doi=10.1016/S0140-6736(09)60612-7|pmc=2670965}}</ref> Sa mga maunlad na bansa, ang paggamot ay nagpapabuti rin ng kalusugang pisikal at pang-isipan ng mga meron nito.<ref>{{cite journal|last=Beard|first=J|author2=Feeley, F; Rosen, S|title=Economic and quality of life outcomes of antiretroviral therapy for HIV/AIDS in developing countries: a systematic literature review|journal=AIDS care|date=2009 Nov|volume=21|issue=11|pages=1343–56|pmid=20024710|doi=10.1080/09540120902889926}}</ref> Sa paggamot, mayroon isang 70% na nabawasang panganib ng pagtatamo ng tuberculosis.<ref name=WHOTx2010Pg19/> Ang mga karagdagang benepisyo ay kinabibilangan ng isang nabawasang panganib ng pagpasa ng sakit sa mga partner na katalik ng mga indbidwal na may HIV at isang nabawasang pagpasa sa ina-tungo-sa-anak mula sa inang may HIV.<ref name=WHOTx2010Pg19/><!--Adverse effects --> Ang pagiging epektibo ng paggamot ay nakasalalay sa isang malaking bahagi sa pagsunod sa terapiyang ito.<ref name=Deut2010/> Ang mga dahilan ng hindi-pagsunod ay kinabibilangan ng mababa o kawalang paglapit (access) sa pangangalagang medical,<ref>{{cite journal|last=Orrell|first=C|title=Antiretroviral adherence in a resource-poor setting|journal=Current HIV/AIDS reports|date=2005 Nov|volume=2|issue=4|pages=171–6|pmid=16343374|doi=10.1007/s11904-005-0012-8}}</ref> hindi sapat na mga suportang panlipunan, [[sakit sa pag-iisip]] at [[pang-aabuso ng droga]].<ref>{{cite journal|last=Malta|first=M|author2=Strathdee, SA; Magnanini, MM; Bastos, FI|title=Adherence to antiretroviral therapy for human immunodeficiency virus/acquired immune deficiency syndrome among drug users: a systematic review|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-addiction_2008-08_103_8/page/1242|journal=Addiction (Abingdon, England)|date=2008 Aug|volume=103|issue=8|pages=1242–57|pmid=18855813|doi=10.1111/j.1360-0443.2008.02269.x}}</ref> Gayundin sa pagiging masalimuot ng mga rehimeng paggamot (dahil sa bilang ng mga iniinom na pill at dalas ng pag-inom nito), ang mga [[epektong adberso]] ay maaari ring lumikha ng hindi sinasadyang hindi pagsunod dito.<ref>{{cite journal|last=Nachega|first=JB|author2=Marconi, VC; van Zyl, GU; Gardner, EM; Preiser, W; Hong, SY; Mills, EJ; Gross, R|title=HIV treatment adherence, drug resistance, virologic failure: evolving concepts|journal=Infectious disorders drug targets|date=2011 Apr|volume=11|issue=2|pages=167–74|pmid=21406048}}</ref> Gayunpaman, ang pagsunod ay mabuti sa may mababang sahod na mga bansa gaya ng nasa may mataas na sahod na mga bansa.<ref>{{cite journal|last=Nachega|first=JB|author2=Mills, EJ; Schechter, M|title=Antiretroviral therapy adherence and retention in care in middle-income and low-income countries: current status of knowledge and research priorities|journal=Current opinion in HIV and AIDS|date=2010 Jan|volume=5|issue=1|pages=70–7|pmid=20046150|doi=10.1097/COH.0b013e328333ad61}}</ref> Ang mga spesipikong pangyayaring adberso ay nauugnay sa ahenteng iniinom.<ref name=Montessori2004/> Ang ilan sa mga relatibong karaniwang epektong ito ang: [[nauugnay sa HIV na lipodystropiya]], [[dyslipidemia]], at [[diabetes mellitus]] lalo na sa mga gamot na tagapigil ng protease.{{fact}} Ang ilang mga karaniwang sintomas ay kinabibilangan ng [[pagtatae]]<ref name=Montessori2004>{{cite journal| author=Montessori, V., Press, N., Harris, M., Akagi, L., Montaner, J. S. |title=Adverse effects of antiretroviral therapy for HIV infection | journal=CMAJ |year=2004 | pages=229–238 |volume=170 | issue=2 | pmid=14734438 | pmc=315530}}</ref><ref name="Burgoyne2008">{{Cite journal|author=Burgoyne RW, Tan DH|title=Prolongation and quality of life for HIV-infected adults treated with highly active antiretroviral therapy (HAART): a balancing act |journal=J. Antimicrob. Chemother. |volume=61 |issue=3 |pages=469–73|year=2008 |month=March |pmid=18174196|doi=10.1093/jac/dkm499 |url=http://jac.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=18174196}}</ref> at isang tumaas na panganib ng [[sakit na cardiovascular]].<ref>{{cite journal|last=Barbaro|first=G|author2=Barbarini, G|title=Human immunodeficiency virus & cardiovascular risk|journal=The Indian journal of medical research|date=2011 Dec|volume=134|issue=6|pages=898–903|pmid=22310821|doi=10.4103/0971-5916.92634|pmc=3284097}}</ref> Gayunpaman, ang mga epektong adberso ay mababa sa mga ilang mas bagong nirerekomiyendang paggamot.<ref name=Deut2010/> Ang gastos ay maaari ring maging isyu dahil sa ang ilang mga gamot na ito ay mahal<ref>{{cite journal|last=Orsi|first=F|author2=d'almeida, C|title=Soaring antiretroviral prices, TRIPS and TRIPS flexibilities: a burning issue for antiretroviral treatment scale-up in developing countries|journal=Current opinion in HIV and AIDS|date=2010 May|volume=5|issue=3|pages=237–41|pmid=20539080|doi=10.1097/COH.0b013e32833860ba}}</ref>. Gayunpaman, simula 2010, ang 47% ng mga nangangailangan nito ay umiinom nito sa may mababa at gitnang sahod na mga bansa.{{fact}} Ang ilang mga gamot ay maaaring maiugnay sa mga [[depekto sa kapanganakan]] sa mga sanggol ng inang may HIV at kaya ay hindi angkop sa mga babaeng umaasang magkaroon ng anak.<ref name=Deut2010/> <!--In children --> Ang mga rekomendasyon ng paggamot sa mga bata ay medyo iba kesa sa mga matatandang tao. Sa umuunlad na mga bansa simula 2010, ang 23% ng mga batang nangangailangan nito ay mayroong paglapit sa mga gamot na ito.<ref name=UN2011ONESIXTY>UNAIDS 2011 pg. 150–160</ref> Ang parehong World Health Organization at Estados Unidos ay nagrerekomiyenda ng paggamot para sa lahat ng mga bata na may mababa sa 12 buwan ang edad.<ref name=USKID2011/><ref name=WHOKID2010>{{cite book|title=Antiretroviral therapy for HIV infection in infants and children|year=2010|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-159980-1|page=2|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599801_eng.pdf|access-date=2012-08-27|archive-date=2014-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140224081130/http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599801_eng.pdf|url-status=dead}}</ref> Nirerekomiyenda ng Estados Unidos sa mga nasa pagitan ng 1 taon at 5 taon na may mga bilang na HIV RNA ng higit sa 100,000&nbsp;mga kopya/mL at sa mga higit sa 5 taon ng paggamot kapag ang mga bilang ng CD4 ay mababa sa 500/ul.<ref name=USKID2011>{{cite web|title=Guidelines for the Use of Antiretroviral Agents in Pediatric HIV Infection|url=http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/pediatricguidelines.pdf|work=The Panel on Antiretroviral Therapy and Medical Management of HIV-Infected Children|format=PDF|date=11 Agosto 2011|access-date=27 Agosto 2012|archive-date=16 Pebrero 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130216214548/http://www.aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/pediatricguidelines.pdf|url-status=dead}}</ref> === Mga impeksiyong oportunistiko === Ang mga paraan upang maiwasan ang mga impeksiyong oportunistiko ay epektibo sa maraming mga taong may HIV/AIDS. Ang paggamot ng mga antiviral ay kadalasang nagpapabuti ng kasalukuyan gayundin nagpapabawas ng panganib ng panghinaharap na mga impeksiyong oportunistiko. <ref name=Montessori2004/> Ang bakuna laban sa [[hepatitis A]] at [[hepatitis B]] ay ipinapayo sa lahat ng mga tao nasa panganib ng HIV bago sila mahawaan, gayunpaman, ang mga ito ay maaaring bakunahan pagkatapos mahawaan ng HIV.<ref name=Laurence>{{Cite journal | author=Laurence J | title=Hepatitis A and B virus immunization in HIV-infected persons | journal=AIDS Reader | year=2006 | pages=15–17 | volume=16 | issue=1 |pmid=16433468}}</ref> Ang prophylaxis na [[Trimethoprim/sulfamethoxazole]] sa pagitan ng apat at anim na linggong taong gulang at pagwawakas ng pagpapasuso sa mga sanggol na ipinanganak sa mga inang positibo sa HIV ay nirerekomiyenda sa mga pagtatakdang nililimitahan ng mga mapagkukunan.<ref name=UN2011ONESIXTY/> Ito ay nirerekomiyenda rin upang maiwasan ang PCP kapag ang bilang ng CD4 sa mga tao ay mababa sa 200&nbsp;mga selula/uL at sa mga mayroon o nakaraang mayroong PCP.<ref name=PCP2011>{{cite journal|last=Huang|first=L|author2=Cattamanchi, A; Davis, JL; den Boon, S; Kovacs, J; Meshnick, S; Miller, RF; Walzer, PD; Worodria, W; Masur, H; International HIV-associated Opportunistic Pneumonias (IHOP), Study; Lung HIV, Study|title=HIV-associated Pneumocystis pneumonia|journal=Proceedings of the American Thoracic Society|date=2011 Jun|volume=8|issue=3|pages=294–300|pmid=21653531|doi=10.1513/pats.201009-062WR|pmc=3132788}}</ref> Ang mga taong may malaking immunosuppresyon ay pinapayuhan rin na tumanggap ng terapiyang prophilaktiko para sa [[toxoplasmosis]] at [[Cryptococcus|Cryptococcus meningitis]].<ref name=PEPpocketguide>{{cite web | publisher=[[United States Department of Health and Human Services|Department of Health and Human Services]] | date=2 Pebrero 2007 | url=http://www.guideline.gov/summary/summary.aspx?ss=14&doc_id=6223&string=infected+AND+patients | title=Treating opportunistic infections among HIV-infected adults and adolescents. Recommendations from CDC, the National Institutes of Health, and the HIV Medicine Association/Infectious Diseases Society of America. | access-date=2012-08-27 | archive-date=2012-12-12 | archive-url=https://archive.today/20121212000558/http://www.guideline.gov/browse/archive.aspx | url-status=dead }}</ref> Ang mga angkop na nakakaiwas na mga pamamaran ay nagpabawas ng rate ng mga impeksiyong ito nang 50% sa pagitan ng 1992 at 1997.{{fact}} === Medisinang alternatibo === Sa Estados Unidos, ang tinatayang 60% ng mga taong may HIV ay gumagamit ng iba't ibang mga uri ng [[alternatibong medisina]].<ref name="pmid18608078">{{Cite journal|author=Littlewood RA, Vanable PA |title=Complementary and alternative medicine use among HIV-positive people: research synthesis and implications for HIV care |journal=AIDS Care |volume=20 |issue=8 |pages=1002–18 |year=2008 |month=September |pmid=18608078 |pmc=2570227 |doi=10.1080/09540120701767216 |url=https://archive.org/details/sim_aids-care_2008-09_20_8/page/1002}}</ref> Ang pagiging epektibo ng karamihan ng mga terapiyang ito ay hindi napatunayan.<ref name="pmid15969772">{{Cite journal|author=Mills E, Wu P, Ernst E |title=Complementary therapies for the treatment of HIV: in search of the evidence |journal=Int J STD AIDS |volume=16 |issue=6 |pages=395–403 |year=2005 |month=June |pmid=15969772 |doi=10.1258/0956462054093962 |url=}}</ref> Tungkol sa payong pang-pagkain, may ilang ebidensiya na nagpapakita ng benepisyo sa mga suplemento ng [[mikronutriento]].<ref name="Irlam"/> Ang ebidensiya para sa suplementasyon ng [[selenium]] ay halo na ilang mga tentatibong ebidensiya ng benepisyo.<ref>{{cite journal|last=Stone|first=CA|author2=Kawai, K; Kupka, R; Fawzi, WW|title=Role of selenium in HIV infection|journal=Nutrition Reviews|date=2010 Nov|volume=68|issue=11|pages=671–81|pmid=20961297|doi=10.1111/j.1753-4887.2010.00337.x|pmc=3066516}}</ref> May ilang ebidensiya na ang suplementasyon ng [[bitamina A]] sa mga bata ay nagpapabawas ng kamatayan at nagpapabuti ng paglaki ng mga ito.<ref name=Irlam/> Sa Aprika sa mga babaeng buntis at nagpapasuso na may nakompromisong nutrisyon, ang suplementasyon ng multibitamina ay nagpabuti ng mga kalalabasan para sa parehong mga ina at mga sanggol.<ref name=Irlam>{{cite journal|last=Irlam|first=JH|author2=Visser, MM; Rollins, NN; Siegfried, N|title=Micronutrient supplementation in children and adults with HIV infection|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2010-12-08|issue=12|pages=CD003650|pmid=21154354|doi=10.1002/14651858.CD003650.pub3|editor1-last=Irlam|editor1-first=James H}}</ref> Ang pag-inom ng mga mikronutriento sa mga lebel ng [[RDA]] ng mga matandang tao na nahawaan ng HIV ay nirerekomiyenda ng [[World Health Organization]].<ref>{{cite journal|last=Forrester|first=JE|author2=Sztam, KA|title=Micronutrients in HIV/AIDS: is there evidence to change the WHO 2003 recommendations?|journal=The American journal of clinical nutrition|date=2011 Dec|volume=94|issue=6|pages=1683S–1689S|pmid=22089440|doi=10.3945/ajcn.111.011999|pmc=3226021}}</ref><ref name='WHO_nutrients'>{{Cite book | last = [[World Health Organization]] | title = Nutrient requirements for people living with HIV/AIDS: Report of a technical consultation | date = 2003–05 | location = Geneva | url = http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf | id = | isbn = | accessdate = 31 Marso 2009 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090325030154/http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf | archivedate = 2009-03-25 | deadurl = no | url-status = live }}</ref> Karagdagang isinasaad ng WHO na ang suplementasyon ng [[bitamina A]], [[zinc]], at [[iron]] sa ilang mga pag-aaral ay maaaring lumikha ng mga [[epektong adberso]] sa mga matatandang tao na nahawaan ng HIV.<ref name='WHO_nutrients' /> Walang sapat na ebidensiya upang suportahan ang paggamit ng mga [[medisinang herbal]].<ref>{{Cite journal|author=Liu JP, Manheimer E, Yang M |title=Herbal medicines for treating HIV infection and AIDS |journal=Cochrane Database Syst Rev|issue=3 |pages=CD003937 |year=2005 |pmid=16034917 |doi=10.1002/14651858.CD003937.pub2|url=|editor1-last=Liu|editor1-first=Jian Ping}}</ref> === Latentong HIV reservoir === Sa kabilan ng tagumpay ng mataas na aktibong terapiyang antiretroviral (''highly active antiretroviral therapy'' o HAART) sa pagkokontrol ng impeksiyong HIV at pagbabawas ng kamatayang kaugnay ng HIV, ang mga kasulukuyang rehimeng droga ay walang kakayahan na kompletong malipol ang impeksiyong HIV. Maraming mga taong nasa HAART ay nagkakamit ng pagsupil ng HIV sa mababa sa hangganan ng deteksiyon ng pamantayang mga klinikal na assay para sa maraming mga taon. Gayunpaman, sa paghinto ng HAART, ang bigat viral ng HIV ay mabilis na bumabalik na may sabay na pagbaba ng mga CD4+ na T-Selula na sa karamihan ng mga mga kaso na walang pagbalik sa paggamot ay tumutuloy sa [[AIDS]]. Upang matagumpay na maparami ang sarili nito, ang HIV ay dapat kumomberte ng [[RNA]] genome nito sa [[DNA]] na nag-aangkat naman sa [[nucleus ng selula]] ng hosto (host) at nagpapasok sa genome ng hosto sa pamamagitan ng aksiyon ng HIV [[integrase]]. Dahil ang pangunahing [[selula]]r na inaasinta ng HIV ang CD4+ T-Selula ay gumagampan bilang [[memorya]]ng mga selula ng [[sistemang immuno]], ang isinamang HIV ay maaaring manataling tulog (dormant) sa loob ng maraming mga taon at posible sa mga [[dekada]]. Ang latentong [[reservoir]] ay maaaring masukat sa pamamagitan ng kapwa-pagkukultura ng mga CD4+ T-Selula mula sa mga nahawaang pasyente sa mga CD4+ T-Selula mula sa hindi hawaang mga donor at sukatin ang protinang HIV o [[RNA]]. Ang pagkabigo ng mga kandidatong [[bakuna]] upang pumrotekta laban sa impeksiyong HIV at pagpapatuloy sa [[AIDS]] ay tumungo sa binagong pokus sa mga biolohikal na mekanismong responsable sa [[latensiya ng HIV]]. Ang isang limitadong panahon ng terapiya na nagsasama ng mga anti-retroviral sa mga droga na umaasinta ng latentong [[reservoir]] ay maaaring sa hinaharap ay pumayag sa kabuuang paglipol ng impeksiyong HIV. == Prognosis == Kung walang paggamot, ang net [[median]] na panahong ng pagpapatuloy (survival) ng buhay pagkatapos pagkahawa sa HIV ay tinatantiyang mga 9 hanggang 11 mga tao depende sa pangilalim na uri (subtype) na HIV at ang median na rate ng pagpaptuloy pagkatapos ng diagnosis ng [[AIDS]] sa mga kapaligirang limitado sa mga mapagkukunan na ang paggamot ay hindi makukuha ay sumasaklaw sa pagitan ng 6 hanggang mga 19 buwan depende sa pag-aaral. Sa mga area, na ang HAART ay malawak na makukuha para sa impeksiyong HIV at [[AIDS]] ay nabawasan ang rate ng kamatayan mula sa sakit nito nang mga 80% at nagpataas ng [[ekspektansiya ng buhay]] (natitirang inaasahang buhay) para sa mga bagong na-diagnose na impektado ng HIV na indibidwal ay mga 20 hanggang 50 taon. Habang ang mga bagong paggamot ay patuloy na pinauunlad at dahil ang HIV ay patuloy na nag-eebol ng [[resistansiya]] (hindi pagtalab) sa mga gamot, ang pagtatantiya ng panahong ng pagpapatuloy (survival) ay malamang patuloy na magbago. Kung walang terapiyang antiretroviral, ang kamatayan ay normal na nangyayari sa loob ng isang taon pagkatapos na ang indbidwal ay nagpatuloy sa [[AIDS]]. Ang karamihan sa mga pasyente ay namamatay mula sa mga oportunistikong mga impeksiyon o mga [[malignansiya]]ng kaugnay ng patuloy na pagkabigo ng [[sistemang immuno]]. Ang rate ng klinikal pagpapatuloy ng sakit ay malawak na nag-iiba sa pagitan ng mga indbidwal at naipakitang apektado ng maraming mga paktor gaya ng [[suseptibilidad]] (madaling mahawaan) at pangangalang pangkalusugan ng pagganang [[immuno]] at mga kapwa-impeksiyon, gayundin kung aling partikular na [[strain]] ng [[virus]] ang sangkot. == Epidemiolohiya == Tinatantiya ng [[UNAIDS]] at [[WHO]] (World Health Organization) na ang [[AIDS]] ay pumatay ng mahigit 25 milyong mga tao sa pagitan ng 1981 nang ito ay unang makilala at 2005 na gumagawa rito na isa sa pinakadestruktibong [[pandemika]] sa itinalang kasaysayan. Sa kabila ng napabuting paglapit (access) sa paggamot antiretroviral at pangangalaga sa maraming mga rehiyon sa buong mundo, ang pandemikang AIDS ay pumatay ng tinatantiyang 2.8 milyon (sa pagitan ng 2.4 at 3.3 milyon) na ang higit sa kalahting milyon (570,000) ay mga bata. Tinantiya rin ng [[UNAIDS]] na ang 33.3 milyong mga tao ay nabubuhay na may HIV sa dulo ng 2009 na tumaas mula 26.2 noong 1999. Kanilang tinantiya ang kaugnay ng [[AIDS]] na kamatayan noong 2009 na 1.8 milyon na bumaba sa tuktok (peak) na 2.1 milyon noong 2004 at ang mga bagong impeksiyon na 2.6 milyon na bumaba sa tuktok na 3.2 milyong noong 1997, at ang bilang ng mga indibidwal sa mababa o gitnang sahod (middle income) na mga bansa na tumatanggap ng terapiyang antiretroviral noong 2009 na 5.2 milyon na tumaas mula 4 milyon noong 2008. Ang [[Sub-Saharan Africa]] ay nananatili hanggang ngayon na pinaka masamang apektadong rehiyon na may tinatantiyang 22.5 milyong na kasalukuyang nabubuhay na may HIV (67% ng kabuuang pandaigdig), 1.3 milyong kamatayan (72% ng kabuuang pandaigdig) at 1.8 mga bagong impeksiyon (69% ng kabuuang pandaigdig). Gayunpaman, ang bilang ng mga bagong impeksiyon ay bumaba nang 19% sa buong rehiyong ito mula 2001 at 2009 at nang mahigit mga 25% sa 22 mga bansa sa sub-Saharan Africa sa panahong ito. Ang [[Asya]] ang ikalawang pinakamasamang apektadong rehiyon na may 4.9 milyong mga indidbiwal na nabubuhay na may HIV (15% ng kabuuang pandaigdig). Ang pinakahuling ulat ng pagsusuri ng World Bank's Operations Evaluation Department ay tumataya ng pagiging epektibo ng pagpapaunlad ng World Bank's country-level HIV/AIDS na asistansiya na inilalawan bilang dialogong patakaran, analitikong gawain at pagpapautang na may hayagang layunin ng pagbabawas ng sakop o epekto ng epidemikong AIDS. Ito ang unang komprehensibong pagsusuri ng HIV/AIDS suporta ng World Bank sa mga bansa mula sa pagsisimula ng epedimikang ito hanggang gitnang 2004. Dahil sa ang [[World Bank]] ay naglalayong tumulong sa pagpapatupad ng mga pambansang pamahalaang programa, ang kanilang karanasan ay nagbibigay ng mahalagang kabatiran kung paanong ang mga pambansang programa para sa AIDS ay magagawang mas epektibo. Ang pagpapaunlad ng HAART bilang isang epektibong terapiya ng impeksiyong HIV ay malaking nakabawas ng rate ng kamatayan mula sa sakit na ito sa mga area kung saan ang mga gamot na ito ay malawak na makukuha. Dahil sa ang [[ekspektansiya ng buhay]] ng mga indibidwal na may HIV ay dumagdag sa mga bansang ang HAART ay malawak na ginagamit, ang patuloy na pagkalat ng sakit na ito ay nagsanhi ng bilang ng mga taong nabubuhay na may HIV na labis na tumaas. Sa [[Aprika]], ang bilang ng mga kasong pagpasang HIV ng ina-sa-anak (mother-to-child-transmission o MTCT) at pagiging laganap ng [[AIDS]] ang nagsimulang bumaliktad ng mga dekada ng matatag na pagpapatuloy ng buhay sa mga bata. Ang mga bansang gaya ng Uganda ay nagtatangkang supilin ang epidemikang MTCT sa pamamagitan ng pag-aalok ng mga serbisyong VCT (voluntary counselling and testing/boluntaryong pagpapayo at pagsubok), PMTCT (prevention of mother-to-child transmission/pag-iwas na ina-sa-anak na transmisyon) at ANC (ante-natal care/pangangalagang ante-natal) na kinabibilangan ng pamamahagi ng terapiyang antiretroviral. == Kasaysayan == === Mga pinagmulan === Ang HIV ay inakalang nagmula sa hindi-taong mga [[Primates|primado]] sa [[sub-Saharan Aprika]] at naipasa sa mga tao sa huli ng ika-19 o simula ng ika-20 [[siglo]]. Ang unang papel na kumikilala ng paterno (pattern) ng mga oportunistikong impeksiyon na katangian ng [[AIDS]] ay naiulat noong 1981. Ang parehong [[HIV-1]] at [[HIV-2]] ay pinaniniwalaang nagmula sa Kanularang-Sentral na [[Aprika]] at tumalon sa mga [[species]] (isang prosesong tinatawag na [[zoonosis]]) mula sa hindi-taong mga [[Primates|primado]] tungo sa mga tao (humans). Ang HIV-1 ay lumilitaw na nagmula sa katimugang [[Cameroon]] sa pamamagitan ng [[ebolusyon]] ng [[SIV]] (cpz) na isang [[simiang immunodeficiency virus]] (SIV) na humahawa ng mga ligaw (wild) na [[chimpanzee]]. Ang HIV-1 ay nagmula sa [[SIVcpz]] enedemiko sa pangilalim na species/subspecies ng [[chimpanzee]] na [[Pan troglodytes troglodytes]]. Ang pinakamalapit na kamag-anak ng HIV-2 ang [[SIV (smmm)]] na isang virus ng [[sooty mangabey]] (Cercocebus atys atys) na isang [[Lumang Daigdig]] na [[unggoy]] na nabubuhay sa [[litoral]] na Kanlurang Aprika mula katimugang [[Senegal]] hanggang kanluraning [[Ivory Coast]]. Ang mga Lumang Daigdig na mga unggoy gaya ng mga [[kwagong unggoy]] ay hindi tinatalaban ng impeksiyong HIV-1 na posibleng dahil sa [[genome|genomikong]] [[fusion]] ng dalawang [[gene]] ng resistansiya (pagiging hindi tinatablan). Ang HIV-1 ay inakalang tumalon sa harang ng [[species]] sa hindi bababa sa tatlong magkahiwalay na mga okasyon na nagpalitaw ng tatlong mga pangkat ng virus na M, N, at O. May ebidensiyang ang mga tao na nakilahok sa mga gawaing [[bushmeat]] bilang mga [[mangangaso]] (hunters) o tagatinda ng bushmeat ay karaniwang nagtatamo ng [[SIV]]. Gayunpaman, ang [[SIV]] ay isang mahinang [[virus]]. Ito ay karaniwang sinusupil ng [[sistemang immuno]] ng tao sa loob ng mga linggo ng pagkakahawa nito. Inakalang ang ilang mga pagpasa ng virus mula indibidwal-sa-indibidwal sa mabilis na paghalili ay kailangan upang pumayag sa sapat na panahong ito ay mag-[[mutasyon|mutado]] (mutate) sa HIV. Sa karagdagan, dahil sa relatibong mababang rate ng tao-sa-taong pagpasa nito, ito ay maaari lamang kumalat sa kabuuan ng populasyon sa presensiya ng isa o higit sa mga kanelong (channels) pagpasang mataas na panganib na inakalang hindi umiiral sa [[Aprika]] bago ang ika-20 [[siglo]]. Ang spesipikong minungkahing mga kanelong pagpasang mataas na panganib na pumapayag sa [[virus]] na maka-angkop (adapt) sa mga tao at kumalat sa buong lipunan ay depende sa iminungkahing panahong ng hayop-sa-taong pagtawid. Ang mga [[henetika|henetikong]] pag-aaral ng virus ay nagmumungkahing ang pina-kamakailang (most recent) na ninuno ng HIV-1 M pangkat ay pinepetasahan ng pabalik sa circa 1910. Ang mga tagataguyod ng petsang ito ay nag-uugnay ng epidemikang HIV sa paglitaw ng [[kolonyalismo]] at paglago ng malaking mga kolonyal na siyudad Aprika na tumungo sa pagbabagong panlipunan kabilang ang mas mataas na digri ng [[sekswual na promiskuidad]], pagkalat ng [[prostitusyon]] at ang sabay na mataas na prekwensiyang mga sakit na [[genital ulcer]] gaya ng [[syphilis]] sa mga bagong kolonyal na siyudad. May ebidensiyang ang mga rate ng transmisyon ng HIV sa [[pakikipagtalik|pakikipagtalik pampuke]] bagaman medyo mababa sa ilalim ng mga regular na sirkunstansiya ay maaaring tumaas ng mga sampu kung hind daang beses kung ang isa sa mga katalik ay dumadanas ng [[Sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]] (STD) na resulta ng [[genital ulcer]]. Ang simula nang 1900 na mga kolonyal na mga siyudad ay kilala dahil sa mataas na paglaganap ng [[prostitusyon]] at [[STD]] na [[genital ulcer]] sa digri na noong 1928, kasingrami ng 45% ng mga residenteng babae ng silanganing [[Kinshasa]] ay inakalang mga [[prostitut]] at noong 1933, ang mga 15% ng lahat ng mga resident ng parehong siyudad ay impektado ng isa sa mga anyo ng [[syphilis]]. Ang alternatibong pananaw ay nagsasaad na ang hindi ligtas na mga kasanayang [[medikal]] sa [[Aprika]] sa mga panahong pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] gaya ng hindi sterilisadong muling paggamit pang-isahing gamit na mga [[siringhe]] (syrigne) habang isinasagawa ang pangmasang [[pagbabakuna]], mga kampanyang paggamot na [[antibiotiko]] at anti-[[malaria]] ang inisyal na mga [[vector]] na pumayag sa virus na maka-angkop (adapt) sa mga tao at kumalat. Ang pinakaunang maiging nadokumentong kaso ng HIV sa tao ay pinetsahan ng pabalik sa 1959. Ang [[virus]] na HIV ay maaaring umiiral na sa [[Estados Unidos]] sa simula ng 1966 ngunit ang malawak na karamihang mga impeksiyon ay nangyayari sa labas ng [[Sub-Saharan Aprika]] (kabilang ang Estados Unidos) ay mababakas pabalik sa isang hindi kilalang indibidwal na nahawaan ng HIV sa [[Haiti]] at nagdala naman ng impeksiyon sa Estados Unidos noong mga 1969. Ang [[epidemika]] ay mabilis namang kumalat sa mga mataas na panganib na pangkat (sa simula ay mga seksuwal na promiskuosong mga [[homoseksuwal]]). Noong 1978, ang pagiging laganap ng HIV-1 sa mga baklang lalakeng resident ng [[New York]] at [[San Francisco]] ay tinatantiyang 5% na nagmumungkahing ang ilang mga libong indibidwal sa Estados Unidos ay nahawaan na sa panahong ito. === Pagkakatuklas === Ang [[AIDS]] ay unang klinikal na napagmasdan sa pagitan ng huli nang 1980 at simula nang 1981. Ang mga tagagamit ng [[panturok ng droga]] (drug injection) at mga [[homoseksuwal]] na lalakeng hindi alam ang dahilan ng huminang [[immunidad]] ay nagpakita ng mga [[sintomas]] ng [[Pneumocystis carinii pneumonia]] (PCP) na isang bihirang oportunistikong impeksiyon na alam sa mga panahong ito na nakikita sa mga taong may labis na nakomopromisong (huminang) mga [[sistema ng immuno]]. Sandaling pagkatapos nito, ang karagdagang mga baklang lalake ay nakitaan ng nakaraang bihirang [[kanser ng balat]] na tinatawag na [[Kaposi’s sarcoma]] (KS). Marami pang mga kaso ng PCP at KS ang mabilis na lumitaw na umalerto sa [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) ng [[Estados Unidos]]. Ang isang CDC task force ay binuo upang imonitor ang pagsiklab ng mga kasong ito. Pagkatapos makilala ang isang paterno ng anomalosong mga sintomas na nakikita sa mga pasyente, pinangalan ng CDC task force ang kondisyong ito na ''acquired immune deficiency syndrome'' ([[AIDS]]). Noong 1983, ang dalawang magkahilaway na mga pangkat pagsasaliksik na pinangunahan nina [[Robert Gallo]] at [[Luc Montagnier]] ay independiyenteng naghayag na ang isang nobelang (novel) [[retrovirus]] ay maaaring umaapekto sa mga pasyente ng [[AIDS]] at kanilang inilimbang ang kanilang mga natuklasan sa parehong isyu ng hornal na ''Science''. Inangkin ni Gallo na ang [[virus]] na naihiwalay (isolated) ng kanyang pangkat mula sa pasyente ng [[AIDS]] ay mapapansing katulad sa hugis sa ibang pantaong [[T-lymphotropic viruses]] (HTLVs) na ang kanyang pangkat ang unang naghiwalay. Tinawag ng pangkat ni Gallo ang kanilang bagong naihiwalay na virus na HTLV-III. Sa parehong panahon, ang pangkat ni Montagneir ay naghiwalay ng virus mula sa pasyenteng kinakikitaan ng [[lymphadenopatiya]] (pamamaga ng [[kulani]]) ng leeg at kahinaang pisikal na dalawang mga klasikong sintomas ng AIDS. Sa pagsasalungat ng ulat mula sa pangkat ni Gallo, si Montagnier at ang kanyang mga kasama ay nagpakitang ang core na mga [[protina]] ng virus na ito ay [[sistemang immuno|immunolohikal]] na iba mula sa nasa HTLV-I. Pinangalan ng pangkat ni Montagnier ang kanilang naihiwalay na virus na lymphadenopathy-associated virus (LAV). Ang pangalang HIV ay napili bilang kompromiso sa pagitan ng mga dalawang pang-aankin na LAV at HTLV-III. Kung si Gallo o Montagnier ang nararapat ng mas higit na kredito sa pagkakatuklas ng virus na nagsasanhi ng [[AIDS]] ay isang bagay ng malaking kontrobersiya. Kasama ng kanyang kasamang si [[Françoise Barré-Sinoussi]], si Montagnier ay ginawaran ng kalahati ng 2008 [[Gantimpalang Nobel]] sa [[Physiolohiya]] o Medisina sa kanyang "pagkakatuklas ng human immunodeficiency virus". Si [[Harald zur Hausen]] ay nakisalo rin sa Gantimpalang Nobel sa kanyang pagkakatuklas na ang [[human papilloma virus]] ay tumutungo sa [[kanser na serbikal]] ngunit si Gallo ay hindi isinama. Sinabi ni Gallo na "isang pagkasiphayo" na hindi siya napangalanan bilang kapwa resipyente ng Gantimpalang Nobel. Sinabi ni Montagnier na siya ay "nagulat" na si Gallo ay hindi kinilala ng komite ng Nobel na sinasabing: "Mahalaga sa akin na mapatunayang ang HIV ang sanhi ng AIDS at si Gallo ay may napakahalagang papel dito. Ako'y labis na nalulungkot para kay Robert Gallo." == Pagtanggi sa AIDS == Ang maliit na pangkat ng mga indibidwal ay patuloy na tumututol sa koneksiyon sa pagitan ng HIV at [[AIDS]], pagtanggi sa pag-iral ng mismong HIV o ang balidad ng pagsubok (testing) ng HIV at mga paraang paggamot. Ang mga pag-aangking ito na tinatawag na [[AIDS denialism]] ay sinuri at itinakwil ng pamayanang siyentipiko. Gayunpaman, ang mga pangkat na ito ay may malaking epektong pampolitika partikular na sa Timog Aprika kung saan ang opisyal na pagyakap ng pamahaalan nito sa [[AIDS denialism]] ay responsable sa hindi epektibo nitong tugon sa epidemikang AIDS sa bansang ito at sinisi sa daang mga libong maiiwasang kamatayan at mga impeksiyong HIV. == Pananaliksik == === Transplantasyon ng stem cell === Noong 2007, ang isang 40 taong gulang lalakeng positibo sa HIV ay nabigyan ng [[stem cell transplant]] bilang bahagi ng kanyang paggamot para sa [[acute myelogenous leukemia]] (AML). Ang ikalawang transplant ay isinagawa pagkatapos ng isang taon pagkatapos ng [[relapse]] (pagbalik sa dating kondisyon). Ang donor ay napili hindi laman dahil sa kompatibilidad [[henetika|henetiko]] kundi dahil sa pagiging homozygous rin para sa mutasyong [[CCR5-Δ32]] na nagbibigay ng [[resistansiya]] (pagiging hindi tinatablan) sa impeksiyong HIV. Pagkatapos ng 20 buwan na walang paggamot ng drogang antiretroviral, iniulat na ang mga lebel ng HIV sa dugo ng tumanggap nito, [[marrow ng buto]] at [[bower]] ay mababa sa hangganan (limit) ng deteksiyon. Ang virus ay nanatiling hindi matukoy (undetectable) sa paglipas ng tatlong taon pagakatapos ng unang transplant. Bagaman inilarawan ng mga mananaliksik at komentador ang resultang ito bilang lunas (cure) ang iba ay nagmungkahing ang virus ay maaaring nananatiling tago sa mga [[tisyu]] gaya ng [[utak]] na isang viral [[reservoir]]. Ang paggamot gamit ang [[stem cell]] ay nananatiling iniimbestigahan dahil sa kalikasang [[anekdotal]] nito, ang sakit at ang panganib ng kamatayan na kaugnay ng mga stem cell transplant at ang kahirapan ng paghanap ng mga angkop na donor ng stem cell. === Mga ahenteng immunomodulatoryo === Sa pagkokomplementa ng mga pagsisikap na kontrolin ang [[replikasyon ng virus]], ang mga [[immunoterapiya]] na maaaring makatulong sa paggaling ng [[sistemang immuno]] ay siniyasat sa nakaraan at may mga patuloy na pagsubok (trial) na isinasagawa kabilang ang IL-2 at IL-7. == Sanggunian == {{Reflist|2}} [[Kategorya:Mga sakit na nakukuha sa pakikipagtalik]] [[Kategorya:HIV/AIDS]] j01rw0q8qhbbswjfbjdoe5bg4xk6386 0 71104 2221313 2213074 2026-08-22T02:50:17Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221313 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family |name=Austronesian |region=[[Maritimong Timog-Silangang Asya]], [[Oceania|Oseanya]], [[Madagaskar]], [[Taiwan]], [[Sri Lanka]], [[Andaman Islands|Lanka archipelago]] |familycolor=Austronesian |family=Isa sa mga pangunahing pamilya ng mga wika ng mundo |protoname=[[Proto-Austronesian language|Proto-Awstronesyo]] |child1 = [[Rukai language|Rukai]] ([[Formosan languages|Pormosyano]]) |child2 = [[Tsou language|Tsou]] ([[Formosan languages|Pormosyano]]) |child3 = [[Puyuma language|Puyuma]] ([[Formosan languages|Pormosyano]]) |child4 = Nuclear Austronesian<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Iba pang [[Formosan languages|mga wikang Pormosyano]] <br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;(higit pang mga pangunahing sanga)<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Malayo-Polynesian languages|Malayopolinesyo]] |iso2=map |iso5=map |glotto=aust1307 |glottorefname=Austronesian |map=Austroneske jazyky.jpg |mapcaption=Distribusyon ng mga wikang Awstronesyo }} Ang mga '''wikang Austronesyo'''<ref>{{Cite book |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Journal_of_Northern_Luzon/VY27AAAAIAAJ |title=Journal of Northern Luzon |date=1977 |publisher=Saint Mary's College |pages=56, 77 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Masaklaw_na_Filipino/5LwaRWiFNM8C |title=Masaklaw na Filipino |date=1990 |publisher=Rex Bookstore, Inc. |isbn=978-971-23-0527-6 |pages=4 |language=tl}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://www.google.com.ph/books/edition/Kasaysayan_at_pag_unlad_ng_Wikang_Pamban/5k10vA7aBcAC |title=Kasaysayan at pag-unlad ng Wikang Pambansa ng Pilipinas |date=2008 |publisher=Rex Bookstore, Inc. |isbn=978-971-23-3321-7 |pages=2 |language=tl}}</ref> ([[Wikang Espanyol]]: ''len·guas aus·tro·ne·sias''; [[Ingles]]: ''Austronesian languages'') ay isang [[pamilyang wika]] na malayang nakakalat sa mga kapuluan ng [[Timog-Silangang Asya]] at ng [[Pasipiko]], na may ibang kasapi ginagamit sa mismong kontinente ng [[Asya]]. Katulad siya ng mga mag-anak na wikang [[Mga wikang Indo-Europeo|Indo-Europeo]], [[Mga wikang Apro-Asyatiko|Apro-Asyatiko]], at [[Mga wikang Uraliko|Uraliko]] bilang isa sa mga tanging establisadong mga sinaunang pamilyang wika. Ang pangalang '''Austronesyo''' ay nagmula sa [[Wikang Latin|Lating]] ''auster'' (hangin mula sa timog), at ng [[Wikang Griyego|Griyegong]] ''nêsos'' (pulo). Ang naturang pamilya ay pinangalanan bilang sa pangmadlang ng mga wikang Awstronesyo na ginagamit sa mga kapuluan: ngunit may mga wika tulad ng [[Wikang Malay|Malay]] at mga [[Wikang Tsamiko]], na katutubo sa mismong kontinente ng Asya. Karamihan sa mga wikang Awstronesyo ay kaunting katutubong tagapagsalita, ngunit ang mga [[Tala ng mga wikang Awstronesyo|pangunahing wikang Awstronesyo]] ay ginagamit ng milyun-milyong katao. Si [[Otto Dempwolff]], isang Alemang iskolar, ay ang unang tagapagsaliksik na malayong nassaliksik ang Awstronesyo ayon sa tradisyonal na [[paraang paghahambing]]. Iba't ibang pinagmumulan ng mga wika ang naiiba, ngunit ang Austronesyo at Niger-Congo ay ang dalawang pinakamalaking pamilya ng wika sa mundo sa bilang ng mga wika na naglalaman ng mga ito, bawat isa ay may halos isang-ikalima sa kabuuang wika na binibilang sa mundo. Ang heograpikong pagkakalat ng mga lupain ng mga wika ay isa sa mga pinakamalawak, na nagsisimula sa [[Madagaskar]] hanggang sa [[Pulo ng Paskuwa]]. Ang mga wikang [[Wikang Hawayano|Hawayano]], [[Wikang Rapanui|Rapanui]] at [[Wikang Malgatse|Malgatse]] (ginagamit sa [[Madagaskar]] ay ang mga hangganang heograpiko ng pamilyang Awstronesyo. Ang pamilyang Awstronesyo ay may maraming pangunahing sanga, maliban sa isa na matatagpuan lamang sa [[Taywan]]. Ang [[mga wikang Pormosyano]] ng Taiwan ay ipinangkat bilang kasingdami ng siyam na unang subgrupo ng Awstronesyo. Ang lahat ng wikang Awstronesyo na ginagamit sa labas ng Taiwan (kasama ang [[Wikang Yami]]) ay nabibilang sa sangang [[Mga wikang Malayo-Polinesyo|Malayo-Polinesyo]], na minsan ding tinatawag na ''Extrapormosyano''. Marami sa mga wikang Awstronesyo ang nagungulang ng mahabang kasaysayan ng nakasulat na atestasyon (patotoo ng pag-iral). Ang pinakalumang inskripsyon sa [[wikang Tsam]], ang [[Inskripsyong Dong Yen Chau|Inskripsyong Đông Yên Châu]], na tinatayang naisagawa noong ika-6 na siglo sa pinakahuli nito, ay ang unang patotoo rin ng isang wikang Awstronesyo. ==Kabalangkasan== [[Talaksan:Malayo-Polynesian.svg|300px|thumb|right|Mga bansang Malayo-Polinesyo]] [[Talaksan:Oceanic languages.svg|300px|thumb|right|Mga bansang Oseaniko]] Sadyang mahirap ang pagbigay ng tuntuning panlahat ng tungkol sa wika na ganap na diberso katulad ng Awstronesyo. Sa pangakalahatan, mahahati ang Awstronesyo sa tatlong pangkat ng mga wika: Pilipino (''Philippine type''), Indonesyo at Post-Indonesyo. :* Nabibilang sa unang pangkat, bukod sa mga wika ng [[Pilipinas]], ang mga wikang Awstronesyo ng Taiwan, Sabah, hilagang Sulawesi at Madagaskar. Pangunahing mayroong katangian ang mga iyon ng pagpapanatili ng orihinal na sistemang ''[[Awstronesyong pagkakahanay|Philippine-type voice alternations]]'' kung saan karaniwang binibigyang-tiyak ng mga tatlo o apat na tinig kung aling semantiko ang binibigyang-papel ang "paksa" na binibigyang-pahayag (maaaring bigyang-pahayag ang tagagawa, ang binibigyang-gawa, ang kinaroroonan at ang benepisyaryo, o iba pang mga pangkalagayang ganap katulad ng mga instrumento o kaugnay).Bukod dito, ang pagpili ng boses ay naiimpluwensyahan ng pagiging tiyak ng mga kalahok. Ang utos ng salita ay may matinding pagkahilig na maging paunang salita. :* Sa kabaligtaran, ang mas makabagong mga lengguwahe ng Indonesian na uri, na partikular na kinakatawan sa Malaysia at kanlurang Indonesya, ay binawasan ang sistema ng boses sa pagkakaiba sa pagitan ng dalawa lamang na boses (voice actor at "undergoer" na boses), ngunit ang mga ito ay suplementado ng [ [pang-aplikadong boses | applicative]] mga morpolohiya na aparato (orihinal na dalawa: mas direktang * '' - i '' at mas pahilig * '' - isang / - [a] kən ''), na nagsisilbi upang baguhin ang semantiko na papel ng "undergoer". Ang mga ito ay din nailalarawan sa pamamagitan ng pagkakaroon ng mga nahahalina clitic pronouns. Hindi tulad ng uri ng Pilipinas, karamihan sa mga wikang ito ay may posibilidad na maging verb-second word-order. Ang ilang mga wika, tulad ng [[Wikang Batak]], [[Lumang Habanes]], [[Wikang Balines| Balinese]], [[Wikang Sasak| Sasak]] at ilang mga wika ng Sulawesi ay mukhang kumakatawan sa isang intermediate na yugto sa pagitan ang dalawang uri na ito.<ref>Adelaar, K. Alexander and Nikolaus Limmelmann. 2005. The Austronesian Languages of Asia and Madagascar. P.6-7</ref><ref>Croft, William. 2012 Verbs: Aspect and Causal Structure. P.261 </ref> * Sa wakas, sa ilang mga wika, kung saan tinatawag ni Ross ang "post-Indonesian", ang orihinal na sistema ng boses ay ganap na nasira at ang mga affixes ng voice-mark ay hindi na panatilihin ang kanilang mga function. Nagagamit din sa mga wikang Awstronesyo ang tinatawag na "reduplikasyon" (pag-uulit ng lahat o bahagi ng isang salita, katulad ng ''wiki-wiki'' o ''[[Agar|agar-agar]]'', o dahan-dahan), at, katulad ng karamihan sa mga wika ng [[Silangang Asya|Silangan]] at [[Timog-silangang Asya]], karamihan ay mayroong mahigpit na mataas na [[ponotaktiko]], na kalimitang mayroong munting bilang ng mga [[ponema]] at nakakaraming mga pantig na katinig-patinig. Matatag o estable naman ang ilan sa mga kognado. ==Leksiko== Naitatag ang pamilya ng wikang Awstronesyo ng mga pamamaraang paghahambing na linggwistiko batay sa mga kognado, pangkat ng mga salitang magkakawangis sa tunog at kahulugan na nagpapahiwatig na nagmula ang mga iyon mula sa parehong salitang ansestral sa [[Wikang Proto-Awstronesyo|Proto-Awstronesyo]] ayon sa pagkalahatang alituntunin. Ang salita para sa ''mata'' sa mga wikang Awstronesyo ay '''mata''' rin (karamihan sa mga wikang Awstronesyo sa bandang hilaga, mga [[Mga wikang Pormosyano|wikang Pormosyano]] katulad ng [[Wikang Bunan|Bunun]] at [[Wikang Amis|Amis]] at papunta na sa katimugan na [[Wikang Maori|Maori]]). Mahirap din namang isagawa ang rekonstruksyon (pagmuling-tatag) ng ibang mga salita. Estable rin ang salita para sa ''dalawa'', na siyang nalitaw sa halos kabuuan ng pamilyang Awstronesyo, ngunit ang ilan sa mga anyo (hal. [[Wikang Bunun|Bunun]] '''rusya''', '''lusha'''; [[Wikang Amis|Amis]] '''tusa'''; [[Wikang Māori|Maori]] '''tahi''', '''rua''') ay nangangailangan ng kadalubhasaang pang-aghamwika upang mabigyang-kilanlan. ==Klasipikasyon== Masikot at mahirap unawain ang panloobang kaanyuan ng mga wikang Awstronesyo. Binubuo ang pamilyang ito ng pare-pareho at magkakalapit na magkakaugnay na mga wika na may mga malalaking bilang ng tinatawag na ''[[diyalektong kontinyuwum]]'', na nagpapahirap sa hangganan ng mga pagitan ng mga sanga ng pamilya. Ganoon pa man, malinaw na ang pinakamalaking dibersidad na pang-akan (henealohiko) ay makikita sa [[mga wikang Pormosyano]] ng Taiwan, at ang pinakamunting dibersidad naman sa mga kapuluan sa Pasipiko, na nagbibigay-batid ng pagkaka-kalat ng pamilya na mula sa Tsina o Taiwan. ==Pagkakahambing== Nasa bandang ibaba ang tsart ng komparasyon ng mga wika Awstronesyo. {|class="wikitable" |- ! style="background:#efefef;" | [[Wikang Tagalog|Tagalog]] ([[Wikang Pilipino|Pilipino]]) ! style="background:#efefef;" | isa ! style="background:#efefef;" | dalawa ! style="background:#efefef;" | tatlo ! style="background:#efefef;" | apat ! style="background:#efefef;" | tao ! style="background:#efefef;" | bahay ! style="background:#efefef;" | aso ! style="background:#efefef;" | daan ! style="background:#efefef;" | araw ! style="background:#efefef;" | bago ! style="background:#efefef;" | tayo (kata) ! style="background:#efefef;" | ano ! style="background:#efefef;" | apoy |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Tetum|Tetum]]''' |ida |rua |tolu |haat |ema |uma |asu |dalan |loron |foun |ita |saida |ahi |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Amis|Amis]]''' |cecay |tosa |tolo |sepat |tamdaw |luma |wacu |lalan |cidal |faroh |kita |uman |namal |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Puyuma|Puyuma]]''' |sa |dua |telu |pat |taw |rumah |soan |dalan |wari |vekar |mi |amanai |apue,<br />asi |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Bikol Rinconada|Rinconada Bikol]]''' |əsad |darwā |tolō |əpat |tawō |baləy |ayam |raran |aldəw |bāgo |kitā |onō |kalayō |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Cebuano|Cebuano]]''' |usa,<br />isa |duha |tulo |upat |tawo |balay |iro |dalan |adlaw |bag-o |kita |unsa |kalayo |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Waray|Waray]]''' |usa |duha |tulo |upat |tawo |balay |ayam,<br />ido |dalan |adlaw |bag-o |kita |anu |kalayo |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Hiligaynon|Hiligaynon]]''' |isa |duha |tatlo |apat |tawo |balay |ido |dalan |adlaw |bag-o |kita |ano |kalayo |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Aklanon|Aklanon]]''' |isaea,<br />sambilog |daywa |tatlo |ap-at |tawo |baeay |ayam |dayan |adlaw |bag-o |kita |ano |kaeayo |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Kinaray-a|Kinaray-a]]''' |sara |darwa |tatlo |apat |tawo |balay |ayam |aragyan |adlaw |bag-o |kita |ano |kalayo |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Tausug|Tausug]]''' |hambuuk |duwa |tu |upat |tau |bay |iru' |dan |adlaw |ba-gu |kitaniyu |unu |kayu |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Maranao|Maranao]]''' |isa |dowa |t'lo |phat |taw |walay |aso |lalan |gawi'e |bago |tano |tonaa |apoy |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Kapampangan|Kapampangan]]''' |metung |adwa |atlu |apat |tau |bale |asu |dalan |aldo |bayu |ikatamu |nanu |api |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Pangasinan|Pangasinense]]''' |sakey |dua,<br />duara |talo,<br />talora |apat,<br />apatira |too |abong |aso |dalan |ageo |balo |sikatayo |anto |pool |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Ilokano|Ilokano]]''' |maysa |dua |tallo |uppat |tao |balay |aso |dalan |aldaw |baro |datayo |ania |apoy |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Ivatan|Ivatan]]''' |asa |dadowa |tatdo |apat |tao |vahay |chito |rarahan |araw |va-yo |yaten |ango |apoy |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Ibanag|Ibanag]]''' |tadday |dua |tallu |appa' |tolay |balay |kitu |dalan |aggaw |bagu |sittam |anni |afi |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Yogad|Yogad]]''' |tata |addu |tallu |appat |tolay |binalay |atu |daddaman |agaw |bagu |sikitam |gani |afuy |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Gaddang|Gaddang]]''' |antet |addwa |tallo |appat |tolay |balay |atu |dallan |aw |bawu |ikkanetam |sanenay |afuy |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Tboli|Tboli]]''' |sotu |lewu |tlu |fat |tau |gunu |ohu |lan |kdaw |lomi |tekuy |tedu |ofih |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Malay|Malay]]''' |satu |dua |tiga<ref>In Kedukan Bukit inscription appears the numeral Tlu ratus as Three hundred, Tlu as Three, in http://www.wordsense.eu/telu/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160401172144/http://www.wordsense.eu/telu/ |date=2016-04-01 }} the word Telu is referred as Three in Malay and Indonesian Language although the use of Telu is very rare.</ref> |empat |orang |rumah,<br />balai |anjing |jalan |hari |baru |kita |apa,<br />anu |api |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Lumang Habanes|Lumang Habanes]]''' |esa,<br />tunggal |rwa,<br />kalih |tĕlu,<br />tiga |pat,<br />sakawan<ref>s.v. kawan, ''Old Javanese-English Dictionary'', P.J. Zoetmulder and Stuart Robson, 1982</ref> |wwang |umah |asu |dalan |dina |hañar, añar<ref>s.v. hañar, ''Old Javanese-English Dictionary'', P.J. Zoetmulder and Stuart Robson, 1982</ref> |kami<ref>s.v. kami, this could mean both first person singular and plural, ''Old Javanese-English Dictionary'', P.J. Zoetmulder and Stuart Robson, 1982</ref> |apa,<br />aparan |apuy,<br />agni |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Habanes|Habanes]]''' |siji,<br />setunggal |loro,<br />kalih |tĕlu,<br />tiga<ref name="ReferenceA">''Javanese English Dictionary'', Stuart Robson and Singgih Wibisono, 2002</ref> |papat,<br />sekawan |uwong,<br />tiyang,<br />priyantun<ref name="ReferenceA"/> |omah,<br />griya,<br />dalem<ref name="ReferenceA"/> |asu,<br />sĕgawon |dalan,<br />gili<ref name="ReferenceA"/> |dina,<br />dinten<ref name="ReferenceA"/> |anyar,<br />énggal<ref name="ReferenceA"/> |awaké dhéwé,<br />kula panjenengan<ref name="ReferenceA"/> |apa,<br />punapa<ref name="ReferenceA"/> |gĕni,<br />latu,<br />brama<ref name="ReferenceA"/> |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Sundanes|Sundanes]]''' |hiji |dua |tilu |opat |urang |imah |anjing |jalan |poe |anyar,<br />enggal |arurang |naon |seuneu |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Acehnes|Acehnes]]''' |sa |duwa |lhèë |peuët |ureuëng |rumoh,<br />balèë |asèë |ret |uroë |barô |(geu)tanyoë |peuë |apuy |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Minangkabau|Minangkabau]]''' |ciek |duo |tigo |ampek |urang |rumah |anjiang |labuah,<br />jalan |hari |baru |awak |apo |api |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Lampung|Lampung]]''' |sai |khua |telu |pak |jelema |lamban |kaci |ranlaya |khani |baru |kham |api |apui |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Bugines language|Bugines]]''' |sedi |dua |tellu |eppa |tau |bola |asu |lalen |esso |baru |idi |aga |api |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Temuano|Temuano]]''' |satuk |duak |tigak |empat |uwang,<br />eang |gumah,<br />umah |anying,<br />koyok |jalan |aik,<br />haik |bahauk |kitak |apak |apik |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Toba Batak language|Bataknese]]''' |sada |dua |tolu |opat |halak |jabu |biang |dalan |ari |baru |hita |aha |api |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Kelantan-Pattani Malay|Kelantan-Pattani]]''' |so |duwo |tigo |pak |oghe |ghumoh,<br />dumoh |anjing |jale |aghi |baghu |kito |gapo |api |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Chamorro|Chamorro]]''' |håcha,<br />maisa |hugua |tulu |fatfat |taotao |guma |ga'lågu<ref>From [[Wikang Espanyol|Espanyol]] "[[:es:Galgo|galgo]]"</ref> |chålan |ha'åni |nuebu<ref>From [[Wikang Espanyol|Espanyol]] "[[:es:Nuevo|nuevo]]"</ref> |hita |håfa |guafi |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Motu|Motu]]''' |ta,<br />tamona |rua |toi |hani |tau |ruma |sisia |dala |dina |matamata |ita,<br />ai |dahaka |lahi |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Maori|Maori]]''' |tahi |rua |toru |wha |tangata |whare |kuri |ara |ra |hou |taua |aha |ahi |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Tubaluano|Tubaluano]]''' |tasi |lua |tolu |fá |toko |fale |kuli |ala,<br />tuu |aso |fou |tāua |a |afi |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Hawayano|Hawayano]]''' |kahi |lua |kolu |hā |kanaka |hale |'īlio |ala |ao |hou |kākou |aha |ahi |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Banjar|Banjar]]''' | asa | duwa | talu | ampat | urang | rūmah | hadupan | heko | hǎri | hanyar | kami | apa | api |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Malgatse|Malgatse]]''' |isa |roa |telo |efatra |olona |trano |alika |lalana |andro |vaovao |isika |inona |afo |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Gitnang Dusun|Dusun]]''' | iso | duo | tolu | apat | tulun | walai,<br />lamin | tasu | ralan | tadau | wagu | tokou | onu/nu | tapui |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Kadazan|Kadazan]]''' | iso | duvo | tohu | apat | tuhun | hamin | tasu | lahan | tadau | vagu | tokou | onu,<br />nunu | tapui |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Rungus|Rungus]]''' | iso | duvo | tolu,<br />tolzu | apat | tulun,<br />tulzun | valai,<br />valzai | tasu | dalan | tadau | vagu | tokou | nunu | tapui,<br />apui |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Tambanuo|Sungai/Tambanuo]]''' | ido | duo | tolu | opat | lobuw | waloi | asu | ralan | runat | wagu | toko | onu | apui |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Iban|Iban]]''' | satu, sa,<br />siti, sigi | dua | tiga | empat | orang,<br />urang | rumah | ukui,<br />uduk | jalai | hari | baru | kitai | nama | api |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Sarawak Malay]]''' | satu,<br />sigek | dua | tiga | empat | orang | rumah | asuk | jalan | ari | baru | kita | apa | api |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Terengganu Malay|Terengganu]] | se | duwe | tige | pak | oghang | ghumoh,<br />dumoh | anjing | jalang | aghi | baghu | kite | mende, ape,<br />gape, nape | api |- ! style="background:#efefef;" | '''[[Wikang Kanayatn Language|Kanayatn]]''' | sa | dua | talu | ampat | urakng | rumah | asu' | jalatn | ari | baru | kami',<br />diri' | ahe | api |- |} ==Tingnan din== *[[Mga taong Austronesyo]] ==Sanggunian== {{refbegin}} * {{cite journal | title = The Austronesian Dispersal and the Origin of Languages | url = https://archive.org/details/sim_scientific-american_1991-07_265_1/page/88 | last = Bellwood | first = Peter | date = July 1991 | journal = Scientific American | volume = 265 | pages = 88–93 | doi = 10.1038/scientificamerican0791-88 | ref = harv | issue = 1 }} * {{cite book | title = Prehistory of the Indo-Malaysian archipelago | url = https://archive.org/details/prehistoryofindo0000bell | last = Bellwood | first = Peter | year = 1997 | publisher = University of Hawai'i Press | place = Honolulu | ref = harv }} * {{cite journal | title = Taiwan and the Prehistory of the Austronesians-speaking Peoples | last = Bellwood | first=Peter | year = 1998 | journal = Review of Archaeology | volume = 18 | pages = 39–48 | ref=harv }} * {{cite book | title = The Austronesians: Historical and comparative perspectives | last = Bellwood | first=Peter| last2 = Fox | first2 = James | last3 = Tryon | first3 = Darrell | publisher=Department of Anthropology, Australian National University | year=1995 | isbn=0-7315-2132-3 | ref=harv }} * {{cite journal |title = Human Migrations in Continental East Asia and Taiwan: Genetic, Linguistic, and Archaeological Evidence |url = https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2005-06_46_3/page/480 |author = Bellwood, Peter & Alicia Sanchez-Mazas |journal = Current Anthropology |date = June 2005 |volume = 46 |pages = 480–484 |ref = harv |issue = 3 |doi = 10.1086/430018 }} * {{cite conference |title = Stratification in the peopling of China: how far does the linguistic evidence match genetics and archaeology? |last = Blench |first = Roger |year = 2004 |url = http://www.rogerblench.info/Language/China/Geneva%20paper%202004%20submit.pdf |format = PDF |accessdate = |conference = Human migrations in continental East Asia and Taiwan: genetic, linguistic and archaeological evidence |place = Geneva |date = June 10–13, 2004 |ref = harv |archive-date = 2019-12-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191227212426/http://www.rogerblench.info/Language/China/Geneva%20paper%202004%20submit.pdf |url-status = dead }} * {{cite journal |title = A Long Lost Sister of Proto-Austronesian? Proto-Ongan, Mother of Jarawa and Onge of the Andaman Islands |last = Blevins |first = Juliette |year = 2007 |journal = Oceanic Linguistics |volume = 46 |issue = 1 |pages = 154–198 |url = http://email.eva.mpg.de/~blevins/pdf/webpub2007a.pdf |doi = 10.1353/ol.2007.0015 |ref = harv |access-date = 2015-12-08 |archive-date = 2011-01-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110111172242/http://email.eva.mpg.de/~blevins/pdf/webpub2007a.pdf |url-status = dead }} * {{cite journal | title=Austronesian Dispersal | author=Blundell, David | journal=Newsletter of Chinese Ethnology | year= | volume=35 | pages=1–26 | ref=harv }} * {{cite journal | title = The Austronesian Homeland: A Linguistic Perspective | last = Blust | first = Robert | journal=Asian Perspectives | year=1985 | volume=26 | pages=46–67 | ref=harv }} * {{cite book | chapter = Subgrouping, circularity and extinction: some issues in Austronesian comparative | last=Blust|first=Robert | year = 1999 | editor1-first=E.|editor1-last=Zeitoun |editor2-first=P.J.K |editor2-last=Li | title=Selected papers from the Eighth International Conference on Austronesian Linguistics | pages=31–94 | publisher=Academia Sinica | place=Taipei | ref=harv }} * {{cite book | contribution=Languages of the world | last = Comrie | first=Bernard | year = 2001 | title = The Handbook of LinguisticsLanguages of the world | pages = 19–42 | editor1-first = Mark | editor1-last = Aronoff | editor2-first = Janie |editor2-last = Rees-Miller, | publisher = Blackwell | place = Oxford | ref = harv }} * {{cite journal |title = Taiwan's gift to the world |last = Diamond |first = Jared M |authorlink = Jared Diamond |year = 2000 |url = http://faculty.washington.edu/plape/pacificarchwin06/readings/Diamond%20nature%202000.pdf |format = PDF |journal = Nature |volume = 403 |pages = 709–10 |ref = harv |doi = 10.1038/35001685 |pmid = 10693781 |issue = 6771 |access-date = 2015-12-08 |archive-date = 2006-09-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060916193454/http://faculty.washington.edu/plape/pacificarchwin06/readings/Diamond%20nature%202000.pdf |url-status = dead }} * {{cite journal | title=A Lexicostatistical classification of the Austronesian languages | last=Dyen | first=Isidore | author-link=Isidore Dyen | year=1965 | journal=International Journal of American Linguistics | issue=Memoir 19 | ref=harv }} * {{cite conference | title = Current Developments in Comparative Austronesian Studies | last = Fox | first = James J. | url = http://dspace.anu.edu.au/bitstream/1885/43158/1/Comparative_Austronesian_Studies.pdf | format = PDF | conference = Symposium Austronesia Pascasarjana Linguististik dan Kajian Budaya | place = Universitas Udayana, Bali | date = 19–20 August 2004 | ref = harv | access-date = 8 Disyembre 2015 | archive-date = 12 Oktubre 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061012145718/http://dspace.anu.edu.au/bitstream/1885/43158/1/Comparative_Austronesian_Studies.pdf | url-status = dead }} * {{cite web | title=Reading the Full Picture | author=Fuller, Peter | publisher=Canberra, Australia: Research School of Pacific and Asian Studies | year=2002 | work=Asia Pacific Research | url=http://rspas.anu.edu.au/qb/articleFile.php?searchterm=3-4-3 | accessdate=July 28, 2005 | archive-date=Septiyembre 27, 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110927085103/http://rspas.anu.edu.au/qb/articleFile.php?searchterm=3-4-3 | url-status=dead }} * {{cite journal | title = The Austronesian Basic Vocabulary Database: From Bioinformatics to Lexomics | last1 = Greenhill | first = S.J. | last2 = Blust | first2 = R. | last3 = Gray | first3 = R.D | year = 2008 | url = http://language.psy.auckland.ac.nz/publications/index.php?pub=Greenhill_et_al2008 | journal = Evolutionary Bioinformatics | volume = 4 | pages = 271&ndash;283 | ref = harv | access-date = 2015-12-08 | archive-date = 2017-04-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170421162644/http://language.psy.auckland.ac.nz/publications/index.php?pub=Greenhill_et_al2008 | url-status = dead }}. * {{cite web | title=Homepage of linguist Dr. Lawrence Reid | url=http://www2.hawaii.edu/~reid/ | accessdate=July 28, 2005 | ref=harv }} * {{cite journal | title = Origins of the East Formosans:Basay, Kavalan, Amis, and Siraya | year = 2004 | last1 = Li | first = Paul Jen-kuei | journal=Language and Linguistics | volume=5 | pages=363&ndash;376 | ref=harv | issue=2 }} * {{cite conference | title=The Internal Relationships of Formosan Languages | last=Li | first=Paul Jen-kuei | url=http://www.sil.org/asia/philippines/ical/papers/Li-internal%20relationships%20formosan | format=PDF | accessdate= | conference=Tenth International Conference on Austronesian Linguistics (ICAL) | date=17–20 January 2006 | place=Puerto Princesa City, Palawan, Philippines | ref=harv }} * {{cite book | title = The Oceanic languages | place = Richmond, Surrey | publisher = Curzon Press | year = 2002 | author = [[John Lynch (linguist)|Lynch, John]], [[Malcolm Ross (linguist)|Malcolm Ross]] and [[Terry Crowley (linguist)|Terry Crowley]] }} * {{cite journal | title=Genetic evidence for the proto-Austronesian homeland in Asia: mtDNA and nuclear DNA variation in Taiwanese aboriginal tribes | url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_1998-12_63_6/page/1807 | year = 1998 | accessdate= | journal = American Journal of Human Genetics | volume=63 | pages=1807–23 | ref = {{harvid|Melton et al.|1998}} | pmc=1377653 | pmid=9837834 | author=Melton T., Clifford S., Martinson J., Batzer M., & Stoneking M. | doi=10.1086/302131 | issue=6 }} * {{cite book | contribution = Kra–Dai and Austronesian: Notes on phonological correspondences and vocabulary distribution | last = Ostapirat | first = Weera | year = 2005 | editors = Laurent Sagart, Roger Blench & Alicia Sanchez-Mazas | title = The Peopling of East Asia: Putting Together Archaeology, Linguistics and Genetics | pages = 107–131 | place = London | publisher = Routledge Curzon | ref = harv }} * {{cite conference | title= Austronesian: What linguists know and what they believe they know | last=Peiros| first=Ilia | year = 2004 | conference = the workshop on Human migrations in continental East Asia and Taiwan | place= Geneva | date = June 10–13, 2004 | ref=harv }} * {{cite book | chapter= Proto Austronesian verbal morphology: a reappraisal | year= 2009 | last= Ross | first= Malcolm | title= Austronesian Historical Linguistics and Culture History: A Festschrift for Robert Blust | editor1-last= Adelaar | editor1-first= K. Alexander | editor2-last= Pawley | editor2-first= Andrew | location= Canberra | publisher= Pacific Linguistics | pp= 295–326 | ref= harv }} * {{cite journal |title = Austronesian historical linguistics and culture history |url = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1993_22/page/425 |author = [[Malcolm Ross (linguist)|Ross, Malcolm]] & Andrew Pawley |journal = Annual Review of Anthropology |year = 1993 |volume = 22 |pages = 425–459 |doi = 10.1146/annurev.an.22.100193.002233 |ref = harv |oclc = 1783647 }} * {{cite book | chapter=Final words: research themes in the history and typology of western Austronesian languages | last=Ross | first=John | editor1-last=Wouk|editor1-first=Fay|editor2-first=Malcolm|editor2-last=Ross|year=2002 | title=The history and typology of Western Austronesian voice systems | pages=451–474 | place=Canberra | publisher=Pacific Linguistics | ref=harv }} * {{cite conference | title = Sino-Tibeto-Austronesian: An updated and improved argument | last = Sagart | first = Laurent | date = 8–11 January 2002 | url = http://halshs.ccsd.cnrs.fr/docs/00/08/50/59/PDF/canberra.pdf | format = PDF | accessdate = | conference = Ninth International Conference on Austronesian Linguistics (ICAL9) | place = Canberra, Australia | ref = harv }} * {{cite journal | title = The higher phylogeny of Austronesian and the position of Tai–Kadai | last = Sagart | first = Laurent | year = 2004 | journal = Oceanic Linguistics | volume=43 | pages = 411–440 | ref = harv | doi=10.1353/ol.2005.0012 }} * {{cite book | contribution = Sino-Tibeto-Austronesian: An updated and improved argument | last = Sagart | first = Laurent | year = 2005 | editor-first = Roger | editor-last = Blench | editor2-first = Alicia | editor2-last = Sanchez-Mazas | title = The Peopling of East Asia: Putting Together Archaeology, Linguistics and Genetics | url = https://archive.org/details/peoplingofeastas0000unse | pages = [https://archive.org/details/peoplingofeastas0000unse/page/n192 161]–176 | publisher = Routledge Curzon | place = London | ref = harv }} * {{cite book | contribution = Time perspective in aboriginal American culture: a study in method | last = Sapir | first = Edward | year = 1968 | title = Selected writings of Edward Sapir in language, culture and personality | url = https://archive.org/details/selectedwritings0000unse_t1d1 | pages = [https://archive.org/details/selectedwritings0000unse_t1d1/page/389 389]–467 | editor-first = D.G. | editor-last = Mandelbaum | place = Berkeley | publisher = University of California Press | ref = harv }} * {{cite journal | title=A ramble through southern Formosa | last1=Taylor | first=G. | year=1888 | journal=The China Review | volume=16 | pages=137&ndash;161 | ref=harv }} * {{cite journal | title=Introduction: 'Austronesia' and the great Austronesian migration | last=Terrell | first=John Edward | journal=World Archaeology |date=December 2004 | volume=36 | pages=586–590 | ref=harv | issue =4 | doi=10.1080/0043824042000303764 }} * {{Cite journal | title=From Ancient Cham to Modern Dialects. Two Thousand Years of Language Contact and Change. Oceanic Linguistics Special Publications No. 28 | last1=Thurgood | first=Graham | publisher=University of Hawai'i Press| place=Honolulu | year=1999 | ref=harv }} * {{cite journal | title = Traces of archaic mitochondrial lineages persist in Austronesian-speaking Formosan populations | year = 2005 | url = http://biology.plosjournals.org/perlserv?request=get-pdf&file=10.1371_journal.pbio.0030247-p-S.pdf | format = PDF | accessdate = | journal = PLoS Biol | volume = 3 | page = e247 | ref = {{harvid|Trejaut et al.|2005}} | author2 = Kivisild T | author3 = Loo JH | author4 = Lee CL | author5 = He CL | author = Trejaut JA | issue = 8 | doi = 10.1371/journal.pbio.0030247 | pmid = 15984912 | pmc = 1166350 }} * Wouk, Fay and [[Malcolm Ross (linguist)|Malcolm Ross]], eds. (2002), ''The history and typology of western Austronesian voice systems.'' Pacific Linguistics. Canberra: Australian National University. {{refend}} == Mga kawing panlabas == * [http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=89851 Ethnologue report for Austronesian.] * [http://language.psy.auckland.ac.nz/austronesian/ Basic vocabulary database for over 450 Austronesian Languages.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170503020518/http://language.psy.auckland.ac.nz/austronesian/ |date=2017-05-03 }} * [http://www.sil.org/pacific/png Summer Institute of Linguistics site showing languages (Austronesian and Papuan) of Papua New Guinea.] * [http://www-personal.umich.edu/~rustyb/112/austronesian.htm Austronesian Language Resources] (''defunct?'' ''moved?'') ([http://web.archive.org/web/20041122214717/http://www-personal.umich.edu/~rustyb/112/austronesian.htm @ ''archive.org'']) * [http://coconutstudio.com/Austro%20Nos%20Mar2008%2011-3.xls Spreadsheet of 1600+ Austronesian and Papuan number names and systems - ongoing study to determine their relationships and distribution]{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.nvtc.gov/lotw/months/june/austronesianLanguageFamily.html Languages of the World: The Austronesian (Malayo-Polynesian) Language Family] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117213110/http://www.nvtc.gov/lotw/months/june/austronesianLanguageFamily.html |date=2009-01-17 }} [[Kategorya:Pamilya ng mga wikang Awstronesyo| ]] 89ng3uj11wjtc694gfkloya23lc5hwy 0 77453 2221335 2210568 2026-08-22T06:41:24Z ~2026-35405-21 163287 2221335 wikitext text/x-wiki {{cleanup-translation}} {{cleanup-rewrite}} {{Infobox company | company_name = Intercontinental Broadcasting Corporation | company_logo = Intercontinental Broadcasting Corporation_(IBC).svg | company_type = [[Pribado]] (1959-1986)<br>[[Ahensyang estado]] (1986–kasalukuyan) | industry = [[Entertainment]] (1960-1986)<br>[[Midyang estado]] (1986–kasalukuyan) | foundation = {{start date|1959|10|1}} | founder = [[Dick Baldwin]] | hq_location = IBC Compound Center, Lot 3-B, Capitol Hills Drive cor. Zuzuarregui Street, Barangay Matandang Balara, Diliman, Quezon City | area_served = Worldwide | key_people = Vicente del Rosario III (President and CEO) <br> Jose Avellana (Chairman) <br> Jaime Alanis, Diosdado Marasigan, Ernesto Maipid, Jr., Jose Raphael Hernandez, Arturo Alejandrino (Board of Directors) <br> Dave Fulgoso (Finance Manager) | owner = [[Dick Baldwin]] (1959–1962)<br>Soriano Group (1962–1975)<br>[[Roberto Benedicto]] (1975–1986)<br>[[Government of the Philippines]]<br>{{small|([[Presidential Communications Group|Presidential Communications Office]])}} | website = {{url|ibctv13.com}} }} {{Infobox broadcasting network | network_name = IBC | network_logo = | country = [[Pilipinas]] | available = National | market_share = 0.15% <small>([[AGB Nielsen Philippines|Nielsen]] Urban National TAM January–June 2016)</small><ref>{{cite web|title=Media Ownership Monitor Philippines - IBC-13|url=http://philippines.mom-rsf.org/en/media/detail/outlet/ibc-13/|publisher=[[Reporters Without Borders]]|accessdate=26 April 2017}}</ref> |founded = {{Start date and age|1959|10}} | founder = Dick Baldwin | parent = [[Presidential Communications Group|Presidential Communications Office]] | language = [[Filipino language|Filipino]] (main) <br> [[English language|English]] (secondary) | network_type = [[Terrestrial television|Broadcast]] [[Commercial television|commercial]] [[radio network|radio]] and [[VHF]] [[television network]] | owner = Government of the Philippines <br> <small> ([[Presidential Communications Group#Presidential Communications Office|Presidential Communications Office]]) (50%) <br> Viva Entertainment (50%) | key_people = Vicente del Rosario III (President and CEO) <br> Jose Avellana (Chairman) <br> Jaime Alanis, Diosdado Marasigan, Ernesto Maipid, Jr., Jose Raphael Hernandez, Arturo Alejandrino (Board of Directors) <br> Dave Fulgoso (Finance Manager) | servicename1 = Kapatid na kalambatan | service1 = [[People's Television Network|PTV]] | launch_date = {{Start date and age|1960|3|1}} (as Inter-Island Broadcasting Corporation)<br>{{Start date and age|1975|2|1}} (as Intercontinental Broadcasting Corporation) | Picture format = [[NTSC]] [[1080i]] ([[16:9]] [[High-definition television|HDTV]]) | former_names = Inter-Island Broadcasting Corporation (1960-1975) | website = }} Ang '''Intercontinental Broadcasting Corporation (IBC)''' ay isang [[Media of the Philippines|Philippine-based media company]] at VHF television network ng Government Communications Group sa ilalim ng [[Presidential Communications Group|Presidential Communications Office]]. Ang mga studio ay matatagpuan sa IBC Compound, Lot 3-B, Capitol Hills Drive cor. Zuzuarregui Street, Brgy. Matandang Balara, Diliman, [[Lungsod ng Quezon]]; at Ang aming transmitter ay nasa IBC Central Tower, 125 St. Peter Street, Nuestra Señora Dela Paz Subdivision, Santa Cruz, Antipolo, Rizal. == Kasaysayan == ===Ang mga simula=== Ang Inter-Island Broadcasting Corporation ay itinatag noong Oktubre 1959 nang ang [[DZTV-TV|DZTV Channel 13]] sa Maynila ay nagpunta sa test broadcast. Noong 1 Marso 1960 at 6:30&nbsp;ng hapon, ang DZTV-TV 13 ay sa wakas ay inilunsad at ito ay naging pangatlong istasyon ng telebisyon sa bansa. Ang orihinal na lokasyon nito ay nasa kanto ng P. Guevarra St. (dating Little Baguio) sa San Juan City mula 1960 hanggang 1978. Ang negosyanteng Amerikano na si Dick Baldwin ang unang may-ari at istasyon ng istasyon na binubuo ng karamihan sa mga dayuhang programa mula sa CBS at ilang mga lokal na palabas. . Si [[Andrés Soriano, Sr.]] ng [[San Miguel Corporation]], ay makukuha ang network noong 1962. Si Soriano ay isa ring may-ari ng [[Radio Mindanao Network]] (RMN) at pahayagan ng Philippine Herald. Ang pinagsamang interes ng media ni Soriano ay nabuo ang unang samahan ng tri-media sa Pilipinas. Bilang braso ng telebisyon ng de facto ng RMN, nakipagtulungan ito sa mga istasyon ng radyo ng RMN para sa mga takip ng pangkalahatang halalan ng 1969 at 1971. Ang istasyon ay may mga relay na nagpapadala upang dalhin ang mga programa sa mga manonood sa Cebu at Davao, na may mga plano na magbukas nang higit pa sa iba pang mga lungsod. Sa pagitan ng 1970 at 1972, inilunsad ng IBC ang sistema ng paghahatid ng kulay nito na pinangalanang "Vinta Colour" na pinangalanan ang vintas mula sa Zamboanga, na naging ikatlong network sa Pilipinas upang mai-convert sa lahat ng mga kulay na broadcast, pagkatapos ng ABS-CBN at RPN. Noong Setyembre 1972, idineklara noon ni Pangulong Ferdinand Marcos na batas martial sa buong bansa, na nagreresulta sa IBC at iba pang mga network sa telebisyon (maliban sa [[Kanlaon Broadcasting System]] na pag-aari ng isang crony ni Marcos, si Roberto Benedicto) ay pinilit na isara ng gobyerno. Gayunman pagkaraan ng ilang buwan, pinahintulutan ng pamahalaan ang IBC na bumalik sa hangin. Ang beterano ng ABS-CBN na si Ben Aniceto ay naging tagapamahala ng istasyon ng DZTV Channel 13 mula 1973 hanggang 1976. == Mga Programa == {{main|Talaan ng mga palabas ng Intercontinental Broadcasting Corporation}} ==Mga Himpilan== {{main|Talaan ng mga himpilan ng Intercontinental Broadcasting Corporation}} ==Tignan din== *[[List of Philippine companies#Media|List of Philippine media companies]] *[[List of television networks by country#Philippines|Philippine television networks]] *[[List of television channels#Television channels with worldwide distribution|Television channels]] *[[People's Television Network]] *[[Presidential Broadcast Service]] *[[Radio Philippines Network]] == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Communications Group-Philippines}} {{Intercontinental Broadcasting Corporation}} {{Telebisyon sa Pilipinas}} {{Radio in the Philippines}} [[Kategorya:Mga kompanyang pagsasahimpapawid ng Pilipinas]] kh41ao2obo9ecq95fjj0jyxrd6wculj 0 88553 2221282 2216928 2026-08-22T01:04:09Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221282 wikitext text/x-wiki {{Infobox botanical product |product =Cannabis |image = [[File:Cannabis Plant.jpg|180px]] |caption = Namumulaklak na halamang [[Cannabis]] |plant = ''[[Cannabis sativa]]'', ''[[Cannabis indica]]'', ''[[Cannabis ruderalis]]'' |part = bulaklak |origin = [[Sentral Asya]] at [[Timog Asya]].<ref name="ElSohly2007">{{cite book|author=Mahmoud A. ElSohly|title=Marijuana and the Cannabinoids|url=http://books.google.com/books?id=fxoJPVNKYUgC&pg=PA8|year=2007|publisher=Springer|isbn=978-1-59259-947-9|page=8}}</ref> |active = [[Tetrahydrocannabinol]], [[Cannabidiol]], [[Cannabinol]], [[Tetrahydrocannabivarin]] |producers = Afghanistan, Burma, Canada, China, Colombia, India, Jamaica, Laos, Mexico, Netherlands, Pakistan, Paraguay,<ref>{{cite news|title=Mexico, Paraguay top pot producers, U.N. report says|url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/americas/11/25/paraguay.mexico.marijuana/|accessdate=28 September 2013|newspaper=CNN International|date=25 November 2008|author=Sanie Lopez Garelli}}</ref> Thailand, Turkey, United States |consumers = Buong mundo |wholesale = |retail = }} Ang '''marijuana''' o sa Ingles ay '''cannabis''' at kilala bilang '''chongke''' ay isang preparasyon ng halamang cannabis na ginagamit bilang sikoaktibo at gamot o medisina. Ang pangunahing sikoaktibong sangkap na kompuwesto nito ang [[tetrahydrocannabinol]] (THC) na isa sa 483 alam na [[kompuwesto]] ng halamang ito.<ref name="Russo2013">{{cite book|author=Ethan B Russo|title=Cannabis and Cannabinoids: Pharmacology, Toxicology, and Therapeutic Potential|url=http://books.google.com/books?id=qH-2Lj9x7L4C&pg=PP28|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-61493-4|page=28}}</ref> May iba pang mga 84 [[cannabinoid]] dito gaya ng [[cannabidiol]] (CBD), [[cannabinol]] (CBN), [[tetrahydrocannabivarin]] (THCV)<ref>{{Cite journal |title=Antidepressant-like effect of delta-9-tetrahydrocannabinol and other cannabinoids isolated from Cannabis sativa L |journal=Pharmacology Biochemistry and Behavior |year=2010 |month=Jun |volume=95 |issue=4 |pages=434–42 |doi=10.1016/j.pbb.2010.03.004 |pmid=20332000 |author=El-Alfy, Abir T, et al. |pmc=2866040}}</ref><ref name="pmid19124693">{{cite journal |author=Fusar-Poli P, Crippa JA, Bhattacharyya S, ''et al.'' |title=Distinct effects of delta-9-tetrahydrocannabinol and Cannabidiol on Neural Activation during Emotional Processing |journal=[[Archives of General Psychiatry]] |volume=66 |issue=1 |pages=95–105 |year=2009 |month=January |doi=10.1001/archgenpsychiatry.2008.519 |pmid=19124693 |url=http://archpsyc.jamanetwork.com/article.aspx?articleid=482939}}</ref> at [[cannabigerol]] (CBG). Ang marijuana o chongke ay kadalasang kinokonsumo dahil sa mga epektong sikoaktibo at pisiolohikal nito na kinabibilangan ng tumaas na mood o pakiramdam o euphoria, relaksasyon <ref name="NLMNIH">{{cite web|url=http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000952.htm |title=Marijuana intoxication: MedlinePlus Medical Encyclopedia |publisher=Nlm.nih.gov |date= |accessdate=2013-07-12}}</ref> at tumaas na gana <ref>{{cite web |url=http://adai.uw.edu/marijuana/factsheets/appetite.htm |title=Marijuana: Factsheets: Appetite |publisher=Adai.uw.edu |date= |accessdate=2013-07-12 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303181518/http://adai.uw.edu/marijuana/factsheets/appetite.htm |url-status=dead }}</ref> Ang marijuana o chongke ay ginagamit bilang drogang panlibangan o gamot gayundin bilang bahagi ng mga ritong pang-[[relihiyon]]. Ang pinakamaagang paggamit nito ay mula ika-3 [[milenyo]] BCE.<ref name="Booth2003">{{cite book|author=Martin Booth|authorlink=Martin Booth|title=Cannabis: A History|url=http://books.google.com/books?id=Mjn6sCiHoFIC&pg=PA36|year=2003|publisher=Transworld|isbn=978-1-4090-8489-1|page=36}}</ref> Simula ika-20 siglo, ang pagmamay-ari ng marijuana ay ipinagbabawal o ilegal sa maraming mga bansa sa buong daigdig.<ref>{{cite web |url=http://www.erowid.org/plants/cannabis/cannabis_law.shtml |title=Cannabis: Legal Status |publisher=Erowid.org |accessdate=2011-10-30}}</ref><ref name='UN-WDR-2010'>{{cite book |last1=UNODC |title=World Drug Report 2010 |publisher=United Nations Publication |page=198 |url=http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/WDR-2010.html |accessdate=2010-07-19}}</ref> Noong 2004, ang paggamit ng marijuana o chongke sa buong mundo ay tinatayang 4% ng populasyon ng mundo o mga 162 milyong katao at ang tinatayang 0.6% (22.5&nbsp;milyong katao) ay gumagamit nito sa araw-araw.<ref name="articleUnited Nations Office on Drugs and Crime">{{Cite book |author=United Nations Office on Drugs and Crime |year=2006 |url=http://www.unodc.org/pdf/WDR_2006/wdr2006_chap2_biggest_market.pdf |format=PDF |title=Cannabis: Why We Should Care |journal=World Drug Report |volume=1 |isbn=92-1-148214-3 |publisher=United Nations |location=S.l. |page=14}}</ref> ==Mekanismo== Ang mekanismo ng marijuana o chongke sa tao ay naunawaan lamang bago matapos ang ika-20 siglo. Ang THC ng marijuana ay umaasal sa dalawang uri ng mga [[cannabinoid receptor]] sa tao na CB1 receptor at CB2 receptor na parehong G-Protein coupled receptor. Ang CB1 receptor ay matatagpuan sa utak at sa ilang mga peripheral tissue at ang CB2 receptor ay matatagpuan sa mga peripheral tissue gayundin sa mga selulang neuroglial. Ang mga cannabinoid receptor ay pinapagana ng mga cannabinoid na maaaring nalilikha mula sa loob ng katawan ng tao (endocannabinoid) o ipinakilala sa katawan ng tao gaya ng pagkonsumo ng marijuana o ibang mga sintetiko nito. ==Pagiging adiktibo== Ayon kay Dr. Jack E. Henningfield ng [[National Institute on Drug Abuse]] (2010), sa mga nirangguhang anim na sustansiya sa kanilang pagiging adiktibo (marijuana, [[kapeina]], [[cocaine]], [[alak]], [[heroin]] at [[nicotine]]), ang marijuana o chongke ang pinaka-hindi adiktibo, ang kapeina ang ikalawang pinaka-hindi adiktibo at ang nicotine ang pinaka-adiktibo.<ref>{{cite web |url=http://www.tfy.drugsense.org/tfy/addictvn.htm |title=Relative Addictiveness of Drugs |work=The New York Times |publisher=Tfy.drugsense.org |date=1994-08-02 |accessdate=2013-01-03}}</ref> ==Paggamit medikal== [[Talaksan:Medical cannabis.jpg|thumb|300px|Medikal na marijuana]] Ang marijuana o chongke ay ginawang legal sa 18 estado ng [[Estados Unidos]] at Distrito ng Columbia para sa gamit-medikal. Kabilang sa medikal na paggamit ng marijuana o chongke ang pagpapaginhawa ng pagkahilo at pagsusuka, stimulasyon ng gutom sa kemoterapiya at mga pasyenteng may AIDS, pagbaba ng presyon sa matang intraokular at sa pangkalahatang pagpapaginhawa ng mga kirot sa katawan. Ang kompuwesto ng marijuana ay epektibo rin para gamutin ang [[schizophrenia]] ayon sa mga siyentipiko. Ang marijuanang o chongke pang medikal ay natagpuang nagpaginhawa ng mga ilang sintomas ng [[multiple sclerosis]]<ref name="ms">{{Cite journal |author=Zajicek J |title=Cannabinoids for treatment of spasticity and other symptoms related to multiple sclerosis (CAMS study): multicentre randomised placebo-controlled trial |journal=Lancet |volume=362 |issue=9395 |pages=1517–26 |year=2003 |pmid=14615106 |doi=10.1016/S0140-6736(03)14738-1 |url=http://www.cmcr.ucsd.edu/geninfo/CannabinoidsMS_Lancet11-03.pdf |author2=Fox P |author3=Sanders H |last4=Wright |first4=David |last5=Vickery |first5=Jane |last6=Nunn |first6=Andrew |last7=Thompson |first7=Alan |last8=Uk Ms Research |first8=Group |access-date=2013-09-29 |archive-date=2012-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120724183634/http://www.cmcr.ucsd.edu/geninfo/CannabinoidsMS_Lancet11-03.pdf |url-status=dead }}</ref> at [[spinal cord injury|spinal cord injuries]]<ref name="spinal">{{cite web |title=Spinal Cord Injury and Disease |url=http://www.medicalmarijuanainformation.com/therapeuticuses/patientGroups.php?groupID=19 |work=Therapeutic Uses of Marijuana |publisher=Medical Marijuana Information Resource Centre |accessdate=9 August 2009 |archive-date=25 Agosto 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070825002916/http://www.medicalmarijuanainformation.com/therapeuticuses/patientGroups.php?groupID=19 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite journal |author=Maurer M, Henn V, Dittrich A, Hofmann A |title=Delta-9-tetrahydrocannabinol shows antispastic and analgesic effects in a single case double-blind trial |url=https://archive.org/details/sim_european-archives-of-psychiary-and-clinical-ne_1990-09_240_1/page/n4 |journal=European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience |volume=240 |issue=1 |pages=1–4 |year=1990 |pmid=2175265 |doi=10.1007/BF02190083}}</ref><ref>{{Cite journal |author=Kogel RW, Johnson PB, Chintam R, Robinson CJ, Nemchausky BA |title=Treatment of Spasticity in Spinal Cord Injury with Dronabinol, a Tetrahydrocannabinol Derivative |journal=American Journal of Therapeutics |volume=2 |issue=10 |pages=799–805 |year=1995 |pmid=11854790 |doi=10.1097/00045391-199510000-00012}}</ref><ref>{{cite journal |url=http://www.rehab.ch/fileadmin/user_upload/Transfer/REHAB_Aktuell/Hagenbach_-_the_treatment_of_spasticity_with_A9-tetrahydrocannabinol_in_persons_with_spinal_cord_injury_-_2007.pdf |title=The treatment of spasticity with delta-9-tetrahydrocannabinol in persons with spinal cord injury |authors=Hagenbach et al. |journal=Spinal Cord |year=2007 |month=Aug |volume=45 |issue=8 |pages=551–62 |pmid=17043680 |doi=10.1038/sj.sc.3101982 |access-date=2013-09-29 |archive-date=2013-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130204193629/http://www.rehab.ch/fileadmin/user_upload/Transfer/REHAB_Aktuell/Hagenbach_-_the_treatment_of_spasticity_with_A9-tetrahydrocannabinol_in_persons_with_spinal_cord_injury_-_2007.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name=Mack>{{Cite book |last = Mack |first = Allyson |author2 = Janet Elizabeth Joy |title = Marijuana as Medicine?: The Science Beyond the Controversy |url = https://archive.org/details/marijuanaasmedic0000mack |publisher = National Academy Press |year = 2001 |isbn =0309065313 }}</ref> Ang ibang mga pag-aaral ay nagsasaad na ang marijuana o mga cannabinoid o chongke ay magagamit sa paggamot ng [[pag-abuso ng alak]],<ref name="alchy">{{Cite journal|author=Thanos PK, Dimitrakakis ES, Rice O, Gifford A, Volkow ND |title=Ethanol self-administration and ethanol conditioned place preference are reduced in mice lacking cannabinoid CB1 receptors |journal=Behavioural Brain Research |volume=164 |issue=2 |pages=206–13 |year=2005 |pmid=16140402 |doi=10.1016/j.bbr.2005.06.021}}</ref> [[amyotrophic lateral sclerosis]],<ref>{{Cite journal|author=Carter GT, Rosen BS |title=Marijuana in the management of amyotrophic lateral sclerosis |journal=The American Journal of Hospice & Palliative Care |volume=18 |issue=4 |pages=264–70 |year=2001 |pmid=11467101 |doi=10.1177/104990910101800411 }}</ref><ref>{{Cite journal|author=Weydt P, Hong S, Witting A, Möller T, Stella N, Kliot M |title=Cannabinol delays symptom onset in SOD1 (G93A) transgenic mice without affecting survival |journal=Amyotrophic Lateral Sclerosis and Other Motor Neuron Disorders |volume=6 |issue=3 |pages=182–4 |year=2005 |pmid=16183560 |doi=10.1080/14660820510030149 }}</ref> [[collagen]]-induced [[arthritis]],<ref name="arthritis">{{Cite journal|author=Malfait AM |title=The nonpsychoactive cannabis constituent cannabidiol is an oral anti-arthritic therapeutic in murine collagen-induced arthritis |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=97 |issue=17 |pages=9561–6 |year=2000 |pmid=10920191 |pmc=16904 |doi=10.1073/pnas.160105897 |author2=Gallily R |author3=Sumariwalla PF |last4=Malik |first4=AS |last5=Andreakos |first5=E |last6=Mechoulam |first6=R |last7=Feldmann |first7=M |bibcode = 2000PNAS...97.9561M }}</ref> [[asthma]],<ref>{{Cite journal |author=Tashkin DP, Shapiro BJ, Lee YE, Harper CE |title=Effects of smoked marijuana in experimentally induced asthma |journal=The American Review of Respiratory Disease |volume=112 |issue=3 |pages=377–86 |year=1975 |pmid=1099949 |url=http://www.druglibrary.org/schaffer/hemp/medical/tashkin/tashkin1.htm |access-date=2013-09-29 |archive-date=2010-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528185845/http://www.druglibrary.org/Schaffer/hemp/medical/tashkin/tashkin1.htm |url-status=dead }}</ref> [[atherosclerosis]],<ref>{{Cite journal|title=Cannabis may help keep arteries clear |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-04-07_434_7034/page/782 |date=16 April 2005 |doi=10.1038/nature03389 |laysummary=http://www.newscientist.com/article/mg18624956.000-cannabis-may-help-keep-arteries-clear.html|laysource=New Scientist |journal=Nature |volume=434 |pmid=15815632 |author=Steffens S |issue=7034 |pages=782–6 |author2=Veillard NR |author3=Arnaud C |last4=Pelli |first4=Graziano |last5=Burger |first5=Fabienne |last6=Staub |first6=Christian |last7=Zimmer |first7=Andreas |last8=Frossard |first8=Jean-Louis |last9=Mach |first9=François |bibcode = 2005Natur.434..782S }}</ref> [[bipolar disorder]],<ref name="bi">{{Cite journal |author=Grinspoon L, Bakalar JB |title=The use of cannabis as a mood stabilizer in bipolar disorder: anecdotal evidence and the need for clinical research |journal=Journal of Psychoactive Drugs |volume=30 |issue=2 |pages=171–7 |year=1998 |pmid=9692379 |url=http://www.ukcia.org/research/TheUseofCannabisasaMoodStabilizerinBipolarDisorder.html |doi=10.1080/02791072.1998.10399687 |access-date=2013-09-29 |archive-date=2013-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402065842/http://www.ukcia.org/research/TheUseofCannabisasaMoodStabilizerinBipolarDisorder.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite journal|author=Ashton CH, Moore PB, Gallagher P, Young AH |title=Cannabinoids in bipolar affective disorder: a review and discussion of their therapeutic potential |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-psychopharmacology-uk_2005-05_19_3/page/293 |journal=Journal of Psychopharmacology |volume=19 |issue=3 |pages=293–300 |year=2005 |pmid=15888515 |doi=10.1177/0269881105051541}}</ref> [[colorectal cancer]],<ref>{{Cite journal|author=Patsos HA |title=The endogenous cannabinoid, anandamide, induces cell death in colorectal carcinoma cells: a possible role for cyclooxygenase 2 |url=https://archive.org/details/sim_gut_2005-12_54_12/page/1741 |journal=Gut |volume=54 |issue=12 |pages=1741–50 |year=2005 |pmid=16099783 |pmc=1774787 |doi=10.1136/gut.2005.073403|author2=Hicks DJ|author3=Dobson RR|last4=Greenhough|first4=A|last5=Woodman|first5=N|last6=Lane|first6=JD|last7=Williams|first7=AC|last8=Paraskeva|first8=C}}</ref> [[HIV-Associated Sensory Neuropathy]],<ref>{{cite journal |last=Abrams |first=D.I., MD |author2=Jay, C.A., MD |title=Cannabis in painful HIV-Associated Sensory Neuropathy |journal=Neurology |year=2007 |volume=68 |issue=7 |pages=515–521 |url=http://www.neurology.org/content/68/7/515.abstract |accessdate=2/3/2011 |doi=10.1212/01.wnl.0000253187.66183.9c |pmid=17296917}}</ref> [[Major depressive disorder|depression]],<ref name="depression">{{Cite journal|author=Bambico FR, Katz N, Debonnel G, Gobbi G |title=Cannabinoids elicit antidepressant-like behavior and activate serotonergic neurons through the medial prefrontal cortex |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neuroscience_2007-10-24_27_43/page/11699 |journal=The Journal of Neuroscience |volume=27 |issue=43 |pages=11700–11 |year=2007 |pmid=17959812 |doi=10.1523/JNEUROSCI.1636-07.2007 |laysummary=http://www.foxnews.com/story/0,2933,304996,00.html |laysource=[[Fox News Channel]] |laydate=25 October 2007}}</ref><ref>{{Cite journal |author=Denson TF, Earleywine M |title=Decreased depression in marijuana users |journal=Addictive Behaviors |volume=31 |issue=4 |pages=738–42 |year=2006 |pmid=15964704 |doi=10.1016/j.addbeh.2005.05.052 |url=http://www.doctordeluca.com/Library/WOD/WPS3-MedMj/DecreasedDepressionInMjUsers05.pdf |access-date=2013-09-29 |archive-date=2013-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728185934/http://www.doctordeluca.com/Library/WOD/WPS3-MedMj/DecreasedDepressionInMjUsers05.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Zhang_etal">{{Cite journal|author=Jiang W |title=Cannabinoids promote embryonic and adult hippocampus neurogenesis and produce anxiolytic- and antidepressant-like effects |journal=The Journal of Clinical Investigation |volume=115 |issue=11 |pages=3104–16 |year=2005 |pmid=16224541 |pmc=1253627 |doi=10.1172/JCI25509 |author2=Zhang Y |author3=Xiao L |last4=Van Cleemput |first4=J |last5=Ji |first5=SP |last6=Bai |first6=G |last7=Zhang |first7=X}}</ref><ref>{{Cite journal|author=El-Remessy AB, Al-Shabrawey M, Khalifa Y, Tsai NT, Caldwell RB, Liou GI |title=Neuroprotective and Blood-Retinal Barrier-Preserving Effects of Cannabidiol in Experimental Diabetes |journal=The American Journal of Pathology |volume=168 |issue=1 |pages=235–44 |year=2006 |pmid=16400026 |pmc=1592672 |doi=10.2353/ajpath.2006.050500}}</ref> [[dystonia]],<ref>{{Cite journal|author=Fox SH, Kellett M, Moore AP, Crossman AR, Brotchie JM |title=Randomised, double-blind, placebo-controlled trial to assess the potential of cannabinoid receptor stimulation in the treatment of dystonia |journal=Movement Disorders |volume=17 |issue=1 |pages=145–9 |year=2002 |pmid=11835452 |doi=10.1002/mds.1280}}</ref> [[epilepsy]],<ref name="ep">{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/8440303/Cannabis-could-be-used-to-treat-epilepsy.html |title=Cannabis could be used to treat epilepsy |work=The Daily Telegraph |date=10 April 2011 |accessdate=2011-04-20 |first=Richard |last=Gray |archive-date=2011-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110413053912/http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/8440303/Cannabis-could-be-used-to-treat-epilepsy.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite journal|author=Marsicano G |title=CB1 cannabinoid receptors and on-demand defense against excitotoxicity |url=https://archive.org/details/sim_science_2003-10-03_302_5642/page/84 |journal=Science |volume=302 |issue=5642 |pages=84–8 |year=2003 |pmid=14526074 |doi=10.1126/science.1088208 |last12=Casanova |first12=E |last13=Schütz |first13=G |first14=W |first15=V |first16=C |first17=B|author2=Goodenough S|author3=Monory K |last4=Zieglgänsberger |last5=Di Marzo |last6=Behl |last7=Lutz|first4=H|first5=M|first6=A|first7=SC|last8=Cascio|first8=MG|last9=Gutiérrez|first9=SO |bibcode = 2003Sci...302...84M }}</ref><ref>{{Cite journal|author=Bacci A, Huguenard JR, Prince DA |title=Long-lasting self-inhibition of neocortical interneurons mediated by endocannabinoids |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-09-16_431_7006/page/312 |journal=Nature |volume=431 |issue=7006 |pages=312–6 |year=2004 |pmid=15372034 |doi=10.1038/nature02913 |laysummary=http://www.sciencedaily.com/releases/2004/09/040916102315.htm |laysource=[[Science Daily]] |laydate=16 September 2004|bibcode = 2004Natur.431..312B }}</ref> [[digestive disease]]s,<ref>{{Cite journal|author=Di Carlo G, Izzo AA |title=Cannabinoids for gastrointestinal diseases: potential therapeutic applications |journal=Expert Opinion on Investigational Drugs |volume=12 |issue=1 |pages=39–49 |year=2003 |pmid=12517253 |doi=10.1517/13543784.12.1.39}}</ref> [[glioma]]s,<ref>{{Cite journal|author=Lorente M |title=Amphiregulin is a factor for resistance of glioma cells to cannabinoid-induced apoptosis |journal=Glia |volume= 57|issue= 13|pages=1374–85 |year=2009 |pmid=19229996 |doi=10.1002/glia.20856|author2=Carracedo A|author3=Torres S|last4=Natali|first4=Francesco|last5=Egia|first5=Ainara|last6=Hernández-Tiedra|first6=Sonia|last7=Salazar|first7=María|last8=Blázquez|first8=Cristina|last9=Guzmán|first9=Manuel}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Ramer R, Hinz B |title=Inhibition of cancer cell invasion by cannabinoids via increased expression of tissue inhibitor of matrix metalloproteinases-1 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-national-cancer-institute_2008-01-02_100_1/page/58 |journal=Journal of the National Cancer Institute |volume=100 |issue=1 |pages=59–69 |year=2008 |pmid=18159069 |doi=10.1093/jnci/djm268}}</ref> [[hepatitis C]],<ref>{{Cite journal|author=Sylvestre DL, Clements BJ, Malibu Y |title=Cannabis use improves retention and virological outcomes in patients treated for hepatitis C |journal=European Journal of Gastroenterology & Hepatology |volume=18 |issue=10 |pages=1057–63 |year=2006 |pmid=16957511 |doi=10.1097/01.meg.0000216934.22114.51}}</ref> [[Huntington's disease]],<ref>{{cite pmid|19228180}}</ref><ref>{{cite pmid|20590577}}</ref> [[leukemia]],<ref>{{Cite journal|author=Powles T |title=Cannabis-induced cytotoxicity in leukemic cell lines: the role of the cannabinoid receptors and the MAPK pathway |url=https://archive.org/details/sim_blood_2005-02-01_105_3/page/1214 |journal=Blood |volume=105 |issue=3 |pages=1214–21 |year=2005 |pmid=15454482 |doi=10.1182/blood-2004-03-1182 |author2=te Poele R|author3=Shamash J|last4=Chaplin|first4=T|last5=Propper|first5=D|last6=Joel|first6=S|last7=Oliver|first7=T|last8=Liu|first8=WM}}</ref> [[tumor|skin tumors]],<ref>{{Cite journal|author=Casanova ML |title=Inhibition of skin tumor growth and angiogenesis in vivo by activation of cannabinoid receptors |journal=The Journal of Clinical Investigation |volume=111 |issue=1 |pages=43–50 |year=2003 |pmid=12511587 |pmc=151833 |doi=10.1172/JCI16116 |author2=Blázquez C|author3=Martínez-Palacio J|last4=Villanueva|first4=Concepción|last5=Fernández-Aceñero|first5=M. Jesús|last6=Huffman|first6=John W.|last7=Jorcano|first7=José L.|last8=Guzmán|first8=Manuel}}</ref> [[Methicillin-resistant Staphylococcus aureus|methicillin-resistant ''Staphylococcus aureus'']] (MRSA),<ref>{{Cite journal|author=Appendino G, Gibbons S, Giana A, Pagani A, Grassi G, Stavri M, Smith E, Rahman MM |title=Antibacterial Cannabinoids from ''Cannabis sativa'': A Structure—Activity Study |journal=J Nat Prod |volume=71 |issue=8 |pages=1427–30 |year=2008|pmid=18681481 |doi=10.1021/np8002673 |laysummary=http://www.webmd.com/news/20080904/marijuana-chemicals-may-fight-mrsa |laysource=[[WebMD]] |laydate=4 September 2008 |accessdate=6 November 2010}}</ref> [[Parkinson's disease]],<ref>{{Cite journal|author=Kreitzer AC, Malenka RC |title=Endocannabinoid-mediated rescue of striatal LTD and motor deficits in Parkinson's disease models |journal=Nature |volume=445 |issue=7128 |pages=643–7 |year=2005 |pmid=17287809 |doi=10.1038/nature05506 |laysummary=http://med.stanford.edu/news_releases/2007/february/malenka.html |laysource=[[Stanford University School of Medicine]] |laydate=7 February 2007}}</ref> [[Itch|pruritus]],<ref>{{Cite journal|author=Szepietowski JC, Szepietowski T, Reich A |title=Efficacy and tolerance of the cream containing structured physiological lipids with endocannabinoids in the treatment of uremic pruritus: a preliminary study |journal=Acta Dermatovenerologica Croatica |volume=13 |issue=2 |pages=97–103 |year=2005 |pmid=16324422}}</ref><ref>{{Cite journal|author=Bergasa NV |title=The pruritus of cholestasis |journal=Journal of Hepatology |volume=43 |issue=6 |pages=1078–88 |year=2005 |pmid=16253381 |doi=10.1016/j.jhep.2005.09.004}}</ref> [[posttraumatic stress disorder]] (PTSD),<ref>{{Cite journal|author=Ganon-Elazar E, Akirav I|title=Cannabinoid receptor activation in the basolateral amygdala blocks the effects of stress on the conditioning and extinction of inhibitory avoidance|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neuroscience_2009-09-09_29_36/page/11078|journal=J. Neurosci|volume=29|issue=36|pages=11078–88|pmid=19741114 |year=2009|laysummary=http://psychcentral.com/news/2009/11/05/medical-marijuana-for-ptsd/9359.html|laysource=PsychCentral|laydate=5 November 2009|doi=10.1523/JNEUROSCI.1223-09.2009}}</ref> [[psoriasis]],<ref>{{cite pmid|17157480}}</ref> [[sickle-cell disease]],<ref>{{cite pmid|16173972}}</ref> [[sleep apnea]],<ref>{{Cite journal|author=Carley DW, Paviovic S, Janelidze M, Radulovacki M |title=Functional role for cannabinoids in respiratory stability during sleep |journal=Sleep |volume=25 |issue=4 |pages=391–8 |year=2002 |pmid=12071539 |url=http://www.scholaruniverse.com/ncbi-linkout?id=12071539 }}</ref> at [[anorexia nervosa]].<ref>Grotenhermen, Russo (2002) "Review of Therapeutic Effects." Chapter 11, p. 128 in ''Cannabis and Cannabinoids: Pharmacology, Toxicology, and Therapeutic Potential'', Routledge, ISBN 0789015080.</ref> ===Epekto sa kanser=== Natagpuan ng isang pag-aaral ng [[Universidad Complutense de Madrid]] na ang mga kemikal sa marijuana o chongke ay nagsanhi ng kamatayan ng mga selulang [[kanser ng utak]] ng tao. Sa mga selulang kanser ng utak ng tao na nilagay sa mga daga na ginamot ng kemikal ng marijuana o chongke, ang tumor ay lumiit. Natagpuan ng pag-aaral nila na ang THC ay nag-alis ng mga selulang kanser nang walang masamang epekto sa mga malulusog na selula.<ref name=pmid19425170>{{Cite journal|author=Salazar M |title=Cannabinoid action induces autophagy-mediated cell death through stimulation of ER stress in human glioma cells |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_2009-05_119_5/page/1359 |journal=The Journal of Clinical Investigation |volume=119 |issue=5 |pages=1359–72 |year=2009|pmid=19425170 |pmc=2673842 |doi=10.1172/JCI37948 |laysummary=http://health.usnews.com/health-news/family-health/cancer/articles/2009/04/01/active-ingredient-in-marijuana-kills-brain-cancer |laysource=[[HealthDay]] |laydate=1 April 2009 |last12=Fimia |first12=GM |last13=Piacentini |first13=M |first14=F |first15=PP |first16=L |first17=JL |first18=M |first19=P |last20=Velasco |first20=G|author2=Carracedo A|author3=Salanueva IJ |last4=Cecconi |last5=Pandolfi |last6=González-Feria |last7=Iovanna |last8=Guzmán |last9=Boya |first4=Sonia |first5=Mar |first6=Ainara |first7=Patricia |first8=Cristina |first9=Sofía}}</ref> Ayon sa pag-aaral ng [[California Pacific Medical Center]] Research Institute noong 2007 at 2010, ang [[cannabidiol]] ay nagpahinto sa [[kanser sa suso]] na kumalat na sa buong katawan sa pamamagitan ng ''downregulation'' ng isang ''gene'' na tinatawag na [[ID1]].<ref name=pmid18025276>{{Cite journal|author=McAllister SD, Christian RT, Horowitz MP, Garcia A, Desprez PY |title=Cannabidiol as a novel inhibitor of Id-1 gene expression in aggressive breast cancer cells |journal=Molecular Cancer Therapeutics |volume=6 |issue=11 |pages=2921–7 |year=2007 |pmid=18025276 |doi=10.1158/1535-7163.MCT-07-0371 |laysummary=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/7098340.stm |laysource=[[BBC News]] |laydate=19 November 2007}}</ref> <ref name=PMC3410650>{{cite journal |title=Pathways mediating the effects of cannabidiol on the reduction of breast cancer cell proliferation, invasion, and metastasis |journal=Breast Cancer Res Treat. |volume=129 |issue=1 |pages=37–47 |date=22 September 2010 |accessdate=2012-12-24 |pmc=3410650 |pmid=20859676 |doi=10.1007/s10549-010-1177-4 |author=McAllister SD, Murase R, Christian RT, ''et al.''}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist|2}} {{authority control}} [[Kategorya:Cannabis]] [[Kategorya:Bawal na gamot]] [[Kategorya:Mga entheogen]] 2c1zxn7a33l5aum9r6u2pnc07vcznwv 0 137841 2221309 2219733 2026-08-22T02:39:29Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221309 wikitext text/x-wiki Ang '''''Cannes Film Festival''''' o '''Pista ng Pelikula sa Cannes''' ay isa sa mga pinakamatandang pista ng [[pelikula]] sa buong mundo.<ref>{{Cite web |last=Adlakha |first=Peter Debruge, Owen Gleiberman, Guy Lodge, Jessica Kiang, Murtada Elfadl, Siddhant |date=2025-05-25 |title=Best of Cannes: Critics Pick 17 Must-See Movies From the 2025 Festival |url=https://variety.com/lists/best-movies-2025-cannes-film-festival/ |access-date=2025-05-25 |website=Variety |language=en-US}}</ref> Taunang ginaganap sa [[Cannes]], [[Pransya]], tampok dito ang mga bagong pelikula ng lahat ng uri, kabilang ang mga dokumentaryo. Itinatag noong 1946, ang piyestang eksklusibo sa mga inimbitahan ay ginaganap taun-taon, karaniwang tuwing Mayo, sa ''Palais des Festivals et des Congrès''.<ref>{{cite web |title=Presentation of the Palais |url=http://en.palaisdesfestivals.com/presentation-du-palais |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620190119/http://en.palaisdesfestivals.com/presentation-du-palais |archive-date=20 Hunyo 2017 |access-date=31 Mayo 2017 |work=palaisdesfestivals.com |language=en}}</ref> Pormal na kinilala ng FIAPF ang piyesta noong 1951.<ref>{{cite book |last1=Moeran |first1=Brian |url=https://books.google.com/books?id=g6P4lZ5Mw30C&q=fiapf+accreditation+1956+berlin&pg=PA173 |title=Negotiating Values in the Creative Industries: Fairs, Festivals and Competitive Events |last2=Jesper |first2=Strandgaard Pedersen |date=2011 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-00450-4 |location=[[Cambridge]] |page=173 |language=en |access-date=30 Oktubre 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211008042957/https://books.google.com/books?id=g6P4lZ5Mw30C&q=fiapf%20accreditation%201956%20berlin&pg=PA173 |archive-date=8 Oktubre 2021 |url-status=live}}</ref> Itinuturing ang Cannes bilang isa sa "Malalaking Tatlo" na piyesta ng pelikula sa [[Europa]], kasama ang Pista ng Pelikula sa [[Venecia|Venicia]] at Internasyunal na Pista ng Pelikula sa [[Berlin]], gayundin bilang isa sa “Big Five” na pandaigdigang piyesta ng pelikula, kasama ang Venice, Berlin, Pista ng Peikula sa [[Toronto]], at Pista ng Pelikula ng Sundance..<ref name="dearcinema">{{cite web |author=Scott Roxborough |date=16 February 2020 |title=Berlin Rebooted: Festival Shuffles Lineup, Aims for Recharged Market |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/berlin-rebooted-festival-shuffles-lineup-aims-recharged-market-1278615 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308134209/https://www.hollywoodreporter.com/news/berlin-rebooted-festival-shuffles-lineup-aims-recharged-market-1278615 |archive-date=8 Marso 2021 |access-date=26 Abril 2020 |publisher=The Hollywood Reporter|language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Anderson |first=Ariston |date=24 Hulyo 2014 |title=Venice: David Gordon Green's 'Manglehorn,' Abel Ferrara's 'Pasolini' in Competition Lineup |url=http://www.hollywoodreporter.com/news/venice-film-festival-unveils-lineup-720770 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218220740/http://www.hollywoodreporter.com/news/venice-film-festival-unveils-lineup-720770 |archive-date=18 Pebrero 2016 |access-date=9 Setyembre 2018 |work=The Hollywood Reporter|language=en}}</ref><ref>{{cite magazine |title=Addio, Lido: Last Postcards from the Venice Film Festival |url=https://time.com/3291348/addio-lido-last-postcards-from-the-venice-film-festival/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140920162423/http://time.com/3291348/addio-lido-last-postcards-from-the-venice-film-festival/ |archive-date=20 Setyembre 2014 |access-date=9 Setyembre 2018 |magazine=Time|date=}}</ref><ref>{{cite journal |last=Chan |first=F. |date=1 Hunyo 2011 |title=The international film festival and the making of a national cinema |url=https://archive.org/details/sim_screen_summer-2011_52_2/page/253 |journal=Screen |language=en |volume=52 |issue=2 |pages=253–260 |doi=10.1093/screen/hjr012}}</ref> Nagmula ang Pista ng Pelikula sa Cannes noong 1938 nang itatag ni Jean Zay, ang Ministro ng Pambansang Edukasyon ng Pransya, sa mungkahi ng mataas na opisyal at historyador na si Philippe Erlanger at [[mamamahayag]] na pampelikula na si Robert Favre Le Bret, ang isang pandaigdigang piyesta ng pelikula. Sinuportahan ito ng Estados Unidos at Reyno Unido. Noong Mayo 31, 1939, napili ang lungsod ng Cannes bilang lokasyon ng piyesta sa halip na [[Biarritz]], at nilagdaan ng bulwagan ng lungsod at ng pamahalaang Pranses ang opisyal na sertipiko ng pagkakatatag ng Pandaigdigang Piyesta ng Pelikula, na pinangalanang ''Le Festival International du Film''.<ref name="City">{{cite web |title=History of the Cannes Film Festival |url=http://www.cannes.com/en/festival-de-cannes/history-of-the-cannes-film-festival/from-1939-to-the-present.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191106123832/http://www.cannes.com/en/festival-de-cannes/history-of-the-cannes-film-festival/from-1939-to-the-present.html |archive-date=6 Nobyembre 2019 |access-date=15 Marso 2020 |website=City of Cannes |language=en}}</ref> Karaniwang iniuugnay ang pagkakatatag ng piyesta sa hangarin ng Pransya na makipagkumpitensya sa Pista ng Pelikula sa Venicia, na noon ay nag-iisang pandaigdigang piyesta ng pelikula at nagpakita ng pagkiling sa [[pasismo]].<ref>{{cite web |title=First Cannes Film Festival |url=http://www.history.com/this-day-in-history/first-cannes-film-festival |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131227022715/http://www.history.com/this-day-in-history/first-cannes-film-festival |archive-date=27 Disyembre 2013 |work=history.com |language=en}}</ref> Noong 1937, nakialam si [[Benito Mussolini]] upang matiyak na hindi mananalo ang pelikulang Pranses na pasipista na ''La Grande Illusion''.<ref name="Festivals">{{cite book |last1=Giorgi |first1=Liana |url=https://books.google.com/books?id=82urAgAAQBAJ&q=cannes+film+festival+Tyrone+Power+1939&pg=PT187 |title=Festivals and the Cultural Public Sphere |last2=Sassatelli |first2=Monica |last3=Delanty |first3=Gerard |date=2011 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-58730-3 |location=Abingdon-on-Thames |language=en |access-date=30 Oktubre 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827222358/https://books.google.com/books?id=82urAgAAQBAJ&q=cannes%20film%20festival%20Tyrone%20Power%201939&pg=PT187 |archive-date=27 Agosto 2021 |url-status=live}}</ref> Nagkaroon din ng mga kontrobersiya ang pista. Ilang kontrobersiya hinggil sa kasarian at seksuwalidad ang pumaligid sa Pista ng Pelikula sa Cannes. Kabilang dito ang "Heelgate", kung saan maraming babaeng dumalo sa isang ''premiere'' (unang pagpapalabas) sa ''red carpet'' (pulang alpombra) noong 2015 ang pinagbawalang pumasok dahil nakasuot sila ng mga [[sapatos]] na patag ang suwelas sa halip na mataas na takong.<ref>{{Cite news |date=9 Mayo 2016 |title=Heelgate and beyond: 13 controversial Cannes moments |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/films/2016/05/09/heelgate-and-beyond-13-controversial-cannes-moments/ |url-status=live |access-date=5 Mayo 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320104806/https://www.telegraph.co.uk/films/2016/05/09/heelgate-and-beyond-13-controversial-cannes-moments/ |archive-date=20 March 2021 |issn=0307-1235|language=en}}</ref> Dahil sa insidente, ilang babaeng tanyag na personalidad ang nagsuot ng mga sapatos na patag ang suwelas o kaya naman ay hindi nagsuot ng sapatos sa iba pang ''premiere'' sa ''red carpet'' bilang pagpapakita ng pakikiisa at protesta.<ref>{{Cite news |date=16 May 2017 |title=Controversy at Cannes: When the festival made news for all the wrong reasons |work=hindustantimes.com |url=https://www.hindustantimes.com/hollywood/controversy-at-cannes-when-the-festival-made-news-for-all-the-wrong-reasons/story-HKP2Y05AqZKQrmZllH0mfM.html |url-status=live |access-date=5 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320104740/https://www.hindustantimes.com/hollywood/controversy-at-cannes-when-the-festival-made-news-for-all-the-wrong-reasons/story-HKP2Y05AqZKQrmZllH0mfM.html |archive-date=20 March 2021}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga pista ng pelikula]] 99jb1n8oh0baos3nsjjqcvg65kdkbsi 0 170195 2221289 2182032 2026-08-22T01:28:31Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221289 wikitext text/x-wiki {{Infobox sakit | Name = Metastasis | Image = Secondary tumor deposits in the liver from a primary cancer of the pancreas.jpg | Caption = Hiniwang ibabaw ng [[atay]] na nagpapakita ng maraming metastatikong nodula na nagmula sa [[kanser sa lapay]]. | DiseasesDB = 28954 | ICD10 = | ICD9 = | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 002260 | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeshID = }} Ang '''Metastasis''' o '''Sakit na metastatiko''' (Ingles: '''Metastasis''') ang pagkalat ng sakit mula sa isang [[organo]] o bahagi sa iba pang hindi katabing organo o bahagi. Nakaraang pinaniwalaan na tanging mga [[malignanteng tumor]] na selula at mga [[impeksiyon]] ang may kakayahang mag-metastasis. Gayunpaman, ito ay muling binigyan ng pagsasaalang alan dahil sa bagong pagsasaliksik. Ang salitang metastasis ay nangangahulugang "pag-alis sa lugar" sa Griyego mula sa μετά, meta, "kasunod", at στάσις, stasis, "paglalagay". Ang plural nito ay metastases. Ang [[kanser]] ay maaaring mangyari pagkatapos na ang isang [[selula]] sa isang [[tisyu]] ay patuloy na [[henetiko]]ng napinsala upang lumika ng kanser na [[selulang sangay]] na nag-aangkin ng [[penotipo]]ng [[malignante]]. Ang mga kanser na selulang sangay na ito ay may kakayahan sumailalim sa hindi makokontrol na abnormal na [[mitosis]] na nagsisilbi upang pataasin ang bilang mga selulang kanser sa lugar na ito. Kapat ang lugar ng mga selulang kanser sa pinagmulang lugar ay naging klinikal na matutukoy, ito ay tinatawag na pangunahing tumor. Ang ilang mga selulang kanser ay maaari ring magkamit ng kakayahan na makatagos at makapasok sa mga nakapaligid na normal na tisyu sa lokal na area at bumuo ng bagong tumor. Ang bagong nabuong anak na tumor sa katabing lugar sa loob ng tisyu ay tinatawag na lokal na metastasis. Ang ilang mga selulang kanser ay maaaring mag-angkin ng kakayahang makatagos sa mga pader ng [[limpatiko]] at/o mga [[besel ng dugo]] na pagkatapos nito ay nagkakaroon ng kakayahan na [[sirkulasyon|sumirkula]] sa [[daloy ng dugo]] (sumisirkulang mga selulang tumor) sa iba pang mga lugar at [[tisyu]] sa [[katawan]]. Ang prosesong ito ay tinatawag na pagkalat na lymphatic o hematogeneous. Pagkatapos na ang mga selulang tumor ay humimlay sa ibang lugar, ang mga ito ay muling tumatagos sa besel o mga pader, patuloy na dumadami at kalaunan ay isa pang klinikal na matutukoy na tumor ay mabubuo. Ang bagong tumor na ito ay tinatawag na metastatiko(o pangalawang) tumor. Ang metastasis ang isa sa tatlong pinakakilalang mga tanda ng pagiging [[malignante]] na salungat sa sa mga [[benign na tumor]]. Ang karamihan sa mga tumor at iba pang mga [[neoplasma]] ay maaaring mag-metastasis bagaman sa iba't ibang antas(halimbawa ang [[selulang basal na karsinoma]] ay bihirang mag-metastasis). Kapag ang mga selulang tumor ay nag-metastasis, ang bagong tumor ay tinatawag na panglawa o metastatikong tumor at ang mga selula nito ay tulad ng sa orihinal na tumor. Ang ibig sabihin, halimbawa kung ang [[kanser sa suso]] ay nag-metastasis sa mga [[baga]], ang ikalawang tumor ay binubuo ng mga abnormal selula ng suso, hindi ng abnormal na selula ng baga. Ang tumor na nasa baga ay tinatawag naman na metastatikong kanser sa suso at hindi [[kanser sa baga]]. ==Mga tanda at sintomas== [[Image:Symptoms of cancer metastasis.png|thumb|right|Ang mga sintomas ng metastasis ng kanser ay nakadepende sa lokasyon ng tumor.]] Ang mga sintomas ng metastasis ay iba't iba sa lokasyon ng mga [[tumor]]. Sa simula, ang kalapit na mga [[kulani]](lymph nodes) ay tinatamaan ng maaga.<ref name=nci/> Ang mga [[baga]], [[buto]], [[atay]] at [[utak]] ang pinakakaraniwang mga lokasyon ng metastasis mula sa mga solidong tumor. *Sa mga [[kulani]](lymph nodes), ang karaniwang sintomas ay [[lymphadenopatiya]] *Mga baga: [[pag-ubo]], [[hemoptysis]] at [[dyspnea]]<ref name=nci/> (pag-ikli ng paghinga) *Atay: [[hepatomegalya]] (lumaking atay)<ref name=nci/> at [[jaundice]]<ref name=nci/> *Mga buto: sakit sa buto,<ref name=nci>[http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/Sites-Types/metastatic National Cancer Institute: Metastatic Cancer: Questions and Answers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080827093333/http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/Sites-Types/metastatic |date=2008-08-27 }}. Retrieved on 2008-11-01</ref> [[praktura]] ng apektadong mga buto<ref name=nci/> *Utak: mga [[neurolohikal]] na sintomas gaya ng [[pagsakit ng ulo]], panginginig at [[vertigo]].<ref name=nci/> Bagaman ang sumulong(advanced) na kanser ay maaaring magsanhi ng sakit, ito ay kalimitang hindi unang sintomas. Ang mga ilang pasyente ay gayunpaman, maaring hindi magpakita ng anumang sintomas.<ref name=nci/> == Patopisiolohiya== Ang mga metastatikong tumor ay napaka karaniwan sa mga huling yugtong(late stage) na [[kanser]]. Ang pagkalat ng metastases ay maaaring mangyari sa pamamagitan ng duo o mga [[kulani]] o sa parehong mga rutang ito. Ang pinakaraniwang mga lugar para sa metastases na mangyari ang mga [[baga]], [[atay]], [[utak]] at [[buto]].<ref>{{Cite web|url=http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/Sites-Types/metastatic|title=Metastatic Cancer: Questions and Answers|accessdate=2008-08-28|publisher=National Cancer Institute|archive-date=2008-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20080827093333/http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/Sites-Types/metastatic|url-status=dead}}</ref> === Mga paktor na sangkot=== Ang metastasis ay isang komplikadong sunod sunod na mga hakbang kung saan ang mga selula ng kanser ay umaalis sa orihinal na lokasyon ng tumor at lumilipat sa ibang mga bahagi ng katawan sa pamamagitan ng [[daloyngdugo]] o [[sistemang lympatiko]](kulani). Upang magawa ito, ang mga selulang malignante ay bumabaklas mula sa pangunahing tumor at dumidikit sa at sumisira ng mga [[protina]] na bumubuo sa nakapaligid na [[ekstraselular na matriks]](ECM) na naghihiwalay sa tumor mula sa katabing [[tisyu]]. Sa pagsira ng mga protinang ito, ang mga selulang kanser ay nagagawang labagin ang ECM at makatakas. Kapag ang [[kanser sa bibig]] ay nag-metastasis, ang mga ito ay karaniwang naglalakbay sa pamamagitan ng sistemang lympatiko sa [[kulani]] sa leeg. Ang katawan ay lumalabas sa metastasis sa pamamagitan ng iba't ibang mga mekanismo sa pamamagitan ng mga aksiyn ng isang klase ng mga protinang tinatawag na [[tagasupil ng metastasis]](metastasis supressor) na ang ilang dosena nito ay alam.<ref>{{cite journal |author=Yoshida BA, Sokoloff MM, Welch DR, Rinker-Schaeffer CW |title=Metastasis-suppressor genes: a review and perspective on an emerging field |journal=J Natl Cancer Inst. |volume=92 |issue=21 |pages=1717–30 |year=2000 |month=Nov |pmid=11058615 |doi= 10.1093/jnci/92.21.1717|url=http://jnci.oxfordjournals.org/cgi/content/full/92/21/1717}}</ref> Ang mga mananaliksik ng kanser na nag-aaral ng mga kondisyon na kailangan sa metastasis ng kanser ay natuklasan ang isa sa mga mahalagang pangyayaring kailangan ang paglago ng bagong network ng mga [[besel ng dugo]] na tinatawag na [[angiogenesis]] ng tumor.<ref>{{cite journal |author=Weidner N, Semple JP, Welch WR, Folkman J |title=Tumor angiogenesis and metastasis—correlation in invasive breast carcinoma |journal=N Engl J Med. |volume=324 |issue=1 |pages=1–8 |year=1991 |month=Jan |pmid=1701519 |doi=10.1056/NEJM199101033240101 |url=http://content.nejm.org/cgi/content/abstract/324/1/1 |access-date=2011-12-23 |archive-date=2009-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090216203628/http://content.nejm.org/cgi/content/abstract/324/1/1 |url-status=dead }}</ref> Natuklasan ang [[tagapigil ng angiogenesis]] ay makapipigil ng paglago ng metastases. May ilang mga iba't ibang uri ng selula na mahalaga sa paglago ng tumor. Sa partiklular, ang [[selulang [[endothelial progenitor]] ay napakahalaga sa populasyon ng selula sa paglago ng tumor sa besel ng dugo. Ang pagkakatuklas na ito ay naipakita sa malaking epektong mga dyornal na Agham (2008) at [[Gene]]s at Pag-unlad(2007) na nagpakita ring ang mga selulang endothelial progenitor ay kritikal(mahalaga) para sa metastasis at angiogenesis.<ref>{{cite journal | author = Gao D et al.| title = Endothelial Progenitor Cells Control the Angiogenic Switch in Mouse Lung Metastasis| url = https://archive.org/details/sim_science_2008-01-11_319_5860/page/194| journal = Science | volume = 319 | pages = 195–198 | year = 2008| doi = 10.1126/science.1150224 | pmid = 18187653 | issue = 5860 }}</ref><ref>{{cite journal | author = Nolan DJ et al.| title = Bone marrow-derived endothelial progenitor cells are a major determinant of nascent tumor neovascularization| journal = Genes and Development | volume = 21 | pages = 1546–1558 | year = 2007| doi = 10.1101/gad.436307 | pmid = 17575055 | issue = 12 | pmc = 1891431 }}</ref> Ang kahalagan ng mga selulang endothelial progenitor sa paglago ng tumor, angiogenesis at metastasis ay napatibayan ng kamakailang publikasyon sa Pagsasalik sa Kanser(Agosto 2010). Ang unang papel na ito ay nagpapakitang ang mga selulang endothelial progenitor ay maaaring tandaan gamit ang [[ID1|Tagapigil ng Pagbibigkis ng DNA1]] (ID1). Ang kakaibang pagkakatuklas na ito ay nangahulugan nagawa ng mga imbestigador na sundan ang mga selulang endothelial progenitor mula sa [[marrow ng buto]] hanggang sa [[dugo]] sa tumor-stroma at kahit isinama sa baskulatura(kaayusan ng mga besel ng dugo) ng tumor. Sa karagdagan, ang [[ablasyon]] ng mga selulang endothelial progenitor sa marrow ng dugo ay nagdudulot ng malaking pagbabawas ng paglago ng tumor at pag-unlad na baskulatura. Kaya ang mga selulang endothelial progenitor ay napakahalaga sa [[biolohiya]] ng tumor at nagbibigay ng kakaiba at bagong mga inaasintang terapeutiko(nagpapagaling).<ref>{{cite journal | author = Mellick As, Plummer PN et al.| title = Using the Transcription Factor Inhibitor of DNA Binding 1 to Selectively Target Endothelial Progenitor Cells Offers Novel Strategies to Inhibit Tumor Angiogenesis and Growth| url = https://archive.org/details/sim_cancer-research_2010-09-15_70_18/page/7273| journal = Cancer Research | volume = 70 | pages = 7273–7282 | year = 2010| doi = 10.1158/0008-5472.CAN-10-1142 | pmid = 20807818 | issue = 18 | pmc=3058751}}</ref> === Mga ruta ng metastasis === [[File:Metastasis sites for common cancers.svg|thumb|240px|Mga pangunahing lugar ng metastasis para sa ilang mga karaniwang uri ng kanser. Ang mga pangunahing kanser ay tinutukoy ng ""''...cancer''" at ang kanilang pangunahing lugar ng metastasis ay tinutukoy ng "''...metastases''".<ref>List of included entries and references is found on main image page in Commons: [[Commons:File:Metastasis sites for common cancers.svg#Summary]]</ref>]] Metastasis occurs by four routes: ====1. Transcoelomiko==== Ang pagkalat sa mga [[kabidad]] ng katawan ay nangyayari sa pagbibinhi(pagdami) sa ibabaw ng [[peritoneal na kabidad|peritoneal]], [[pleural na kabidad|pleural]], pericardial, at subarachnoid na mga espasyo. Halimbawa, ang [[kanser sa obaryo|tumor sa obaryo]] ay kumakalat nang transperitoneal sa ibabaw ng [[atay]]. Ang [[mesothelioma]] ay maaaring kumalat sa pamamagitan ng kabidad na [[pleural]].<ref name="transcoelomic"> {{cite journal |last=Bacac|first=M|author2=Stamenkovic, I |title=Metastatic cancer cell |journal=Annual Review of Pathology |date=February 2008|doi=10.1146/annurev.pathmechdis.3.121806.151523 |pmid=18233952 |volume=3 |pages=221–47 }}</ref> ====2. Lymphatikong pagkalat==== Ang pananakop sa [[sistemang lymphatiko]] ay sinusundan ng paghahatid ng mga selulang tumor sa rehiyonal na mga nodo at pinakahuli ay sa huling mga bahagi ng katawan. Ito ang pinaka karaniwang ruta ng metastasis para sa [[karsinoma]]. ====3. Pagkalat na Haematogenous==== Ito ay tipikal sa lahat ng mga [[sarcoma]] ngunit ito ang pinapaborang ruta sa ilang mga karsinoma gaya ng mga nagmumula sa bato). Dahil sa kanilang mas manipis na mga pader, ang mga [[vein]] ay mas malimit na sinasakop kesa sa mga [[arterya]] at ang metastasis ay sumusunod ng paterno ng mga pagdaloy ng vein. ====4. Transplantasyon o implantasyon==== Ito ang mekanikal na pagdadala ng mga pragmento ng mga selulang tumor ng mga instrumentang [[siruhikal]] habang isinasagawa ang isang operasyon o paggamit ng mga [[karayom]] habang isisinasagawa ang mga pamamarang [[diagnosis|diagnostiko]]. Ang mga selulang kanser ay maaaring kumalat sa kulani(lymph node) malapit sa pangunahing tumor. Ito ay tinatawag na nodal na pagkasangkot, positibong mga nodo, o rehiyonal na sakit. Ang mga positibong nodo ay isang temrnio na ginagamit ng mga espesyalistang medikal upang ilarawan ang kalagayan ng pasyente na ang ibig sabihin ay ang mga kulani ng pasyente malapit sa pangunahing tumor ay nasubok(tested) na positibo sa pagiging malignante. Karaniwang kasanayang medikal na sumubok sa pamamagitan ng [[biopsiya]] ang hindi bababa sa dalawang mga kulani malapit sa lugar ng tumor kung gagawa ng [[suriya]] o operayson upang suriin o alisin ang tumor. Ang mga naging lokal na pagkalat hanggang sa rehiyonal na kulani malapit sa pangunahing tumor ay hindi normal na binibilang bilang metastasis bagaman ito ay tanda ng malalang [[prognosis]]. Ang paghahatid sa pamamagitan ng mga kulani ang pinakakaraniwang daanan para sa inisyal na pagkalat ng karsinoma.<ref name="Robbins">Kumar, Vinay; Abbas, Abul K; Fausto, Nelson; Robbins, Stanley L; Cotran, Ramzi S (2005). Robbins and Cotran pathologic basis of disease (7th ed.). Philadelphia: Elsevier Saunders. ISBN 978-0-7216-0187-8.</ref> ===Mga organong-spesipikong inaasinta=== May kagawian ang ilang mga tumor na magbinhi sa mga partikular na organo. Ito ay unang tinalakay bilang "binhi at lupang teoriya" ni [[Stephen Paget]] na higit sa isang [[siglo]] ang nakalilipas noong 1889. Halimbawa, ang [[kanser sa prostate]] ay kaniwang nagme-metastasis sa mga buto. Sa parehong pamamaraan, ang [[kanser sa bituka]] ay may kagawiang mag-metastasis sa [[atay]]. Ang [[kanser sa tiyan]] ay kalimitang nagme-metastasis sa [[obaryo]] sa mga kababaihan na tinatawag na [[Krukenberg tumor]]. Ayon sa teoriyang "binhi at lupa" mahirap para sa mga selulang kanser na makapagpatuloy sa labas ng kanilang pinagmulang rehiyon kaya upang mag-metastasis, kailangan silang humanap ng lokasyon ng parehong mga katangian.<ref>http://www.springerlink.com/content/v8wt2q033u674121/{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Halimbawa, ang mga selula ng tumor ng suso na nagtitipon ng mga [[ion]] ng [[calcium]] mula sa gatas ng suso ay nagme-metastasis sa tisyu ng buto kung saan ang mga ito ay maaaring magtipon ng mga ion ng calcium mula sa buto. Ang malignanteng [[melanoma]] ay kumakalat sa utak na ipinagpapalagay na dahil ang [[neuron|neural]] na tisyu at [[melanocyte]] ay lumilitaw mula sa parehong [[linya ng selula]] sa [[embryo]].<ref>Robert Weinberg, The Biology of Cancer, cited in [http://www.nytimes.com/2007/04/03/health/03angi.html Basics: A mutinous group of cells on a greedy, destructive task], by Natalie Angier, New York Times, 3 April 2007</ref> Noong 1928, hinamon ni [[James Ewing]] ang teoriyang "binhi at lupa" at nagmungkahing ang metastasis ay purong nangyayari sa pamamagitan ng mga [[anatomiko]] at [[mekanikal]] na ruta. === Metastasis at pangunahing kanser=== [[teoriya|Tineoriyang]] ang metastastis ay palaging nagkakataon sa isang pangunahing kanser at sa gayon, ay isang tumor na nagmula mula sa isang selulang kanser o mga sela sa ibang bahagi ng katawan. Gayunpaman, higit sa 10% ng mga pasyenteng humaharap sa [[unit ng onkolohiya]] ay may metastases nang walang pangunahing tumor na natuklasan. Sa mga kasong ito, tinutukoy ng mga doktor ang pangunahing tumor bilang "hindi alam" o "okulto" at ang pasyente ay sinasabing may [[kanser na hindi alam ang pangunahing pinagmulan]](CUP) o [[hindi alam na mga pangunahing tumor]](UPT). Tinatayang ang 3% ng lahat ng mga kanser ay hindi alam ang pangunahing dahilan.<ref name="CUP-Oncologist">{{cite journal |author=Briasoulis E, Pavlidis N |title=Cancer of Unknown Primary Origin |journal=Oncologist |volume=2 |issue=3 |pages=142–152 |year=1997 |pmid=10388044 |doi= |url=http://theoncologist.alphamedpress.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=10388044 |access-date=2011-12-23 |archive-date=2009-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090822081838/http://theoncologist.alphamedpress.org/cgi/pmidlookup?view=long |url-status=dead }}</ref> Naipakita ng mga pag-aaral na kung ang simpleng pagtatanong ay hindi naghayag ng pinagmulan ng kanser(pag-ubo ng dugo-"malamang ay [[kanser ng baga]]", pag-ihi ng dugo-"malamang ay [[kanser ng pantog]]), ang komplikadong paglalarawan(imaging) ay hindi rin ito makapaghahayag.<ref name="CUP-Oncologist"/> In some of these cases a primary tumor may appear later. Ang paggamit ng [[immunohistokemistriya]] ay nagbibigay ng kakayahan sa mga [[patolohista]] na magbigay ng pagkakakilanlan sa maraming mga metastases na ito. Gayunpaman, ang paglalaran ng tinutukoy na area ay sa ilang pagkakataon lamang naghahayag ng pangunahing kanser. Sa mga bihirang kaso(halimbawa ng [[melanoma]]), walang pangunahing tumor ang natuklasan kahit sa [[autopsiya]]. Kaya ipinagpalagay na ang ilang mga pangunahing tumor ay maaaring lumiit ng buo ngunit mag-iwan ng kanilang metastases. ==Sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Kanser]] [[Kategorya:Sakit]] 89rw4dgalypp04fkiadn6jdswfnmd2s 0 172641 2221283 2084245 2026-08-22T01:11:18Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221283 wikitext text/x-wiki Ang '''pakikipag-ugnayang pahapyaw''', '''pakikipag-ugnayang panandalian''', '''pakikipag-ugnayang impormal''', '''pakikipag-ugnayang hindi pangmatagalan''', '''pakikipag-ugnayang kaswal''', o '''ugnayang maluwag''' (Ingles: ''casual relationship'', ''fling'') ay isang pangkatawan o pisikal at pandamdaming pakikipag-ugnayan o ugnayan sa pagitan ng dalawang tao na maaaring may [[pakikipag-ugnayang seksuwal]] o pampagtatalik (isang sitwasyong tinatawag na '''pakikipagkaibigang may benepisyo''', '''pakikipagkaibigang pampagtatalik''', '''pakikipagkaibigang may pakinabang''', '''pakikipagkaibigang may pagkinabang''', '''pakikipagkaibigang impormal''', o '''pakikipagkaibigang seksuwal''')<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/sex-partner sex-partner]. CollinsDictionary.com. Collins English Dictionary - Complete & Unabridged 11th Edition. Retrieved November 13, 2012.</ref>) o isang halos pampagtatalik o seksuwal na ugnayan na hindi talaga nangangailangan ng paghingi o paghiling o umaasa ng dagdag na paninindigan na makikita sa isang mas pormal na [[pakikipag-ugnayang romantiko]]. Ang mga [[motibo]] para sa mga ugnayang kaswal ay nag-iiba-iba.<ref>{{cite book |last=Belle |first=Heather |authorlink=Heather Belle |author2=[[Michelle Fiordaliso]] |title=[[Everything You Always Wanted to Know About Ex*]] |publisher=[[Sourcebooks Casablanca]] |year=2009 |isbn= 1-4022-2923-2}}</ref> Mayroong mahahalagang mga pagkakaibang pangkasarian at pangkultura sa pagtanggap ng at lawak ng mga ugnayang pahapyaw,<ref>{{cite journal |author=Chara PJ, Kuennen LM |title=Diverging gender attitudes regarding casual sex: a cross-sectional study |journal=Psychol Rep |volume=74 |issue=1 |pages=57–8 |date=Pebrero 1994 |pmid=8153236 |quote=''Abstract: Students at five educational levels ranging from seventh graders to college seniors were surveyed regarding their attitudes about the acceptability of casual sex. A striking developmental contrast was found: males became increasingly accepting of casual sex; females were consistently opposed to casual sex at all educational levels.''}}</ref><ref>{{cite journal |author=Cubbins LA, Tanfer K |title=The influence of gender on sex: a study of men's and women's self-reported high-risk sex behavior |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_2000-06_29_3/page/229 |journal=Arch Sex Behav |volume=29 |issue=3 |pages=229–57 |date=Hunyo 2000 |pmid=10992980 |doi=10.1023/A:1001963413640}}</ref><ref>{{cite journal |author=Welsh DP, Grello CM, Harper MS |title=No strings attached: the nature of casual sex in college students |journal=J Sex Res |volume=43 |issue=3 |pages=255–67 |date=August 2006 |pmid=17599248 |doi=10.1080/00224490609552324 |url=http://www.sexscience.org/uploads/media/JSR_43-3_Grello.pdf |access-date=2012-01-08 |archive-date=2007-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070224144309/http://www.sexscience.org/uploads/media/JSR_43-3_Grello.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070224144309/http://www.sexscience.org/uploads/media/JSR_43-3_Grello.pdf |date=2007-02-24 }}</ref><ref>Gwen J. Broude, 'Male-Female Relationships in Cross-Cultural Perspective: A Study of Sex and Intimacy' Cross-Cultural Research, Vol. 18, No. 2, 154–181 (1983) Abstract: Societies are neither entirely consistent nor entirely arbitrary in their patterning of heterosexual relationships. This research suggests that sexual relationships, and male sexual orientation are not highly related to each other.</ref> pati na sa panghihinayang hinggil sa pagkilos o hindi pagkilos sa ganitong mga ugnayan.<ref>{{cite journal |author=Roese NJ, Pennington GL, Coleman J, Janicki M, Li NP, Kenrick DT |title=Sex differences in regret: all for love or some for lust? |url=https://archive.org/details/sim_personality-and-social-psychology-bulletin_2006-06_32_6/page/770 |journal=Pers Soc Psychol Bull |volume=32 |issue=6 |pages=770–80 |date=June 2006 |pmid=16648202 |pmc=2293329 |doi=10.1177/0146167206286709 |quote=''Abstract: within romantic relationships, men emphasize regrets of inaction over action, whereas women report regrets of inaction and action with equivalent frequency. Sex differences were not evident in other interpersonal regrets (friendship, parental, sibling interactions) and were not moderated by relationship status''}}</ref> Ang isang '''ugnayang kaswal''' ay maaaring minsanan lamang, o para sa loob ng maiksing panahon, at maaari o maaaring hindi [[monogamo]]. Ang katawagang ito ay nagsasangkot ng mga pagkakaibigan sa pagitan ng mga tao na nakakakuha ng kasiyahan sa pagiging matalik nila na pangkatawan subalit hindi naghahangad na maging pangmatagalan, at maaari o maaaring hindi kasangkutan ng mga partidong nagnanais ng '''pansamantalang ugnayan''' para sa layunin ng [[kasiyahang seksuwal]]. Sa bawat isang kasong ito, ang pangingibabaw ng ugnayan sa mga buhay ng mga kasangkot ay kusang may hangganan o mayroong limitasyon, at pangkaraniwan na mayroong isang diwa o pagdama na ang ugnayan ay nilalayon na magtagal lamang habang o hangga't ang mga partido o magkabilang panig ay nagnanais nito o malagay sa ganitong kalagayan. Kaiba ang ugnayang kaswal mula sa [[pagtatalik na pahapyaw]], na may kaunti o walang elementong pandamdamin, at mula sa isang [[one-night stand|pang-isang gabing pagtatalik]], dahil ang ugnayan ay lumalampas sa isang enkuwentrong seksuwal o may pagtatalik. Hanggang sa kalagayan na nagkaroon ng kaswal na pagniniig na seksuwal, ang ugnayan ay pangkalahatang nakatuon sa pagsasakatuparan ng mga kagustuhang seksuwal, sa halip na pangpag-ibig, romansa, o pangdamdaming mga pangangailangan. Paminsan-minsan, ang pakikipag-ugnayang seksuwal ay kinabibilangan ng pagtangkilik o pagsuportang nagbibigayan at sabayan, apeksiyon at kaaliwan, na makikita sa iba pang mga uri o anyo ng [[loving relationship|pakikipag-ugnayang may pagmamahalan]]. ==Tingnan din== *[[Pahapyaw na ugnayang pampagtatalik]] ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Pakikipag-ugnayang matalik]] [[Kategorya:Pakikipag-ugnayang sa ibang tao]] mvkxe08ya0t53jy9stnomic6mp7wzzp 0 176654 2221323 2085692 2026-08-22T04:29:20Z Lolbet101 163542 May mga maliliit na pagbabago sa artikulong ito. (Minor changes in this article.) 2221323 wikitext text/x-wiki [[File:SN1994D.jpg|thumb|right|upright=1.2|Ang [[SN 1994D]] (Nasa kumikinang na puwesto sa kaibabaang kaliwa), isang [[Supernoba ng uri Ia|type Ia supernova]] na nasa loob ng kanyang tahanang galaksiya, ang [[NGC 4526]].]] Ang '''supernoba''' na pinaikling '''SN''' ay isang pambituing pagsabog na mas enerhetiko kaysa sa isang ''[[nova]]''. Ang mga supernovae ay labis na luminoso at nagsasanhi ng putok (burst) ng [[radiyasyon]] na kalimitan ay maikling lumalagpas ang kaliwanagan kaysa sa buong [[galaksiya]] bago maglaho mula paningin sa loob ng ilang mga linggo o buwan. Hindi katulad ng ''nova'', ang pagsabog ng supernoba ay isang mapanganib na pangyayari sa buhay ng isang [[bituin]].<ref name=":0">{{Cite web |title=supernova summary {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/summary/supernova |access-date=2024-01-12 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Ayon sa [[NASA]], ang pagsabog ng isang supernoba ay "ang pinakamalaking pagsabog na nagaganap sa kalawakan".<ref name=":1">{{Cite web |last=Thompson |first=Andrea |date=2022-02-26 |title=What Is a Supernova? |url=https://www.space.com/6638-supernova.html |access-date=2024-01-12 |website=Space.com |language=en}}</ref> Ito ay nagreresulta ng isang [[bituing neutron]] (''neutron star'') o isang [[itim na butas]] (''black hole'').<ref name=":0" /> Bago pa man ang pagkaimbento ng [[teleskopyo]] noong ika-17 siglo, maraming mga sinaunang sibilisasyon ang nagtala ng pagkadiskubre ng mga supernoba. Ang pinakalumang tala ng isang supernoba ay ang [[SN 185|RCW 86]], kung saan ito'y nadiskubre ng mga [[Sinaunang Tsina|sinaunang Tsino]] noong 185 AD.<ref name=":1" /> Isa rin sa mga sikat na nadiskubreng supernoba ay ang [[Nebulang Alimango|Crab Nebula]] na nadiskubre noong 1054 AD at ang natitirang labi nito ay nakikita pa rin sa kalawan hanggang ngayon.<ref name=":0" /> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ebolusyon ng bituin]] [[Kategorya:Mga kaganapang pang-astronomiya]] {{stub|Astronomiya}} t146mfq5utanyaodn1yh4cfu2p54q3n 0 186890 2221295 2217279 2026-08-22T01:53:16Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221295 wikitext text/x-wiki {{Infobox sakit | Name = Kanser sa suso | DiseasesDB = 1598 | Image = Mammo breast cancer.jpg | Caption = Mga [[mammograma]] na nagpapakita ng isang normal na suso(kaliwa) at isang susong may [[kanser]](kanan). | ICD10 = {{ICD10|C|50||c|50}} | ICD9 = {{ICD9|174}}-{{ICD9|175}},{{ICD9|V10.3}} | ICDO = | OMIM = 114480 | MedlinePlus = 000913 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 2808 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|med|3287}} {{eMedicine2|radio|115}} {{eMedicine2|plastic|521}} | MeshID = D001943 }} Ang '''Kanser sa suso''' (Ingles:'''Breast cancer''') ay isang uri ng [[kanser]] na nagmumula sa tisyu ng [[suso]] na pinaka-karaniwang mula sa panloob na paglilinya ng [[duktrong lactiperoso|mga dukto ng gatas]] o ang mga [[lobula]] (lobules) na nagsusuplay sa mga dukto ng gatas.<ref>{{cite pmid|21265355}}</ref> Ang mga kanser na nagmumula sa mga dukto ay kilala bilang [[mammaryong duktal na carcinoma|mga duktal na carcinoma]] samantalang ang mga nagmumula mula sa mga lobula ay tinatawag na mga [[lobular na carcinoma]]. Ang kanser sa suso ay nangyayari sa mga tao at sa iba pang mga [[mammalya]]. Bagaman ang labis na karamihan ng mga kaso sa tao ay nangyayari sa mga babae, ang [[kanser sa suso sa lalake]] ay maaari ring mangyari.<ref>[http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/malebreastcancer.html US NIH: Male Breast Cancer]</ref> <!-- Treatment --> Ang sukat, yugto, rate ng paglago at iba pang mga katangian ng kanser sa suso ay tumutukoy sa mga uri ng paggamot. Ang paggamot ay maaaring kabilangan ng [[siruhiya]] (surgery), mga [[droga]] ([[terapiyang hormonal]]), [[kemoterapiya]], [[radiasyon]] at/o [[immunoterapiya]].<ref name="PMC3031364">{{cite journal | author = Florescu A, Amir E, Bouganim N, Clemons M | title = Immune therapy for breast cancer in 2010—hype or hope? | journal = Current Oncology | volume = 18 | issue = 1 | pages = e9–e18 | year = 2011 | pmid = 21331271 | pmc = 3031364 | doi = }}</ref> Ang pag-aalis na surhikal ng [[tumor]] ang nagbibigay ng pinakamalaking benepisyo na ang tanging siruhiya ang gumagamot sa maraming mga kaso. Upang pataasin ang pagiging malamang ng paggamot, ang ilang mga rehimeng kemoterapiya ay karaniwang ibinibigay bilang karagdagan sa siruhiya. Ang radiasyon ay ginagamit pagkatapos ng siruhiyang nag-iingat sa suso at malaking nagpapabuti ng lokal na mga rate ng pagbalik at sa maraming mga sirkunstansiya ang kabuuang survival(pagpapatuloy na mabuhay) rin.<ref name="pmid19118305">{{cite journal | author = Buchholz TA | title = Radiation therapy for early-stage breast cancer after breast-conserving surgery | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2009-01-01_360_1/page/62 | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 360 | issue = 1 | pages = 63–70 | year = 2009 | month = January | pmid = 19118305 | doi = 10.1056/NEJMct0803525 }}</ref> Ang ilang mga kanser sa suso ay sensitibo sa mga [[hormone]] gaya ng [[estrogen]] at/o [[progesterone]] na gumagawa ritong posibleng magamot sa pamamagitan ng paghaharang ng mga epekto ng hormone na ito. Sa buong mundo, ang kanser sa suso ay bumubuo ng 22.9% ng lahat ng mga kanser(hindi kasama ang hindi-melanomang [[kanser sa balat]]) sa mga kababaihan.<ref name="IARC GLOBOCAN 2008" /> Noong 2008, ang kanser sa suso ay nagsanhi ng 458,503 mga kamatayan sa buong mundo (13.7% ng kamatayan sa kanser sa mga kababaihan).<ref name="IARC GLOBOCAN 2008">{{Cite web| publisher =[[International Agency for Research on Cancer]] |year=2008 |title=World Cancer Report |url=http://globocan.iarc.fr/factsheets/populations/factsheet.asp?uno=900 |accessdate=2011-02-26}} (cancer statistics often exclude non-melanoma skin cancers such as [[basal cell carcinoma]], which are common but rarely fatal)</ref> Ang kanser sa suso ay higit sa 100 beses na mas karaniwang sa mga kababaihan kesa sa mga lalake bagaman ang mga kalalakihan ay may kagawiang magkaroon ng mas masamang mga kalalabasan sanhi ng mga pagkaantala sa diagnosis.<ref name="WHO WCR" /><ref>{{Cite web | title = Male Breast Cancer Treatment | publisher = [[National Cancer Institute]] |year=2011 | url = http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/malebreast/HealthProfessional | accessdate = 2011-02-26}}</ref> Ang [[prognosis]] at mga rate ng survival para sa kanser sa suso ay malaking iba iba batay sa uri ng kanser, yugto, paggamot at lokasyong heograpikal na pasyente. Ang mga rate ng survival sa mga Kanluraning bansa ay mataas.<ref name="WHO WCR">{{Cite web| publisher =[[International Agency for Research on Cancer]] |year=2008 |title=World Cancer Report |url=http://www.iarc.fr/en/publications/pdfs-online/wcr/2008/wcr_2008.pdf |accessdate=2011-02-26}}</ref> Halimbawa, ang higit sa 8 sa 10 kababaihan (84%) sa Inglater na na-diagnose ng kanser sa suso ay nabuhay ng hindi bababa sa 5 taon.<ref>ONS, Cancer Survival in England, patients diagnosed 2004-08, followed up to 2009. http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-216670{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sa mga umuunlad na bansa, ang mga rate ng survival ay mas mababa. == Mga tanda at sintomas == [[Talaksan:En Breast cancer illustrations.png|thumb|Mga maagang tanda ng kanser sa suso.]] [[Talaksan:Breast cancer.jpg|thumb|Kanser sa suso na nagpapakita ng baliktad na nipple, bukol at pagbi-[[biloy]] ng balat.]] Ang unang mapapansing sintomas ng kanser sa suso ay karaniwang [[bukol sa suso]] na masasalat na iba sa iba pang mga tisyu ng suso. Ang higit sa 80% ng mga kaso ng kanser sa suso ay natutuklasan kapag nasasalat ng babae ang isang bukol.<ref name="merck">{{Cite web|author=[[Merck Manual of Diagnosis and Therapy]] |month=February |year=2003 |title=Breast Disorders: Breast Cancer |url=http://www.merckmanuals.com/home/womens_health_issues/breast_disorders/breast_cancer.html |accessdate=2008-02-05}}</ref> The earliest breast cancers are detected by a [[mammogram]].<ref name="acs cancer facts 2007"/> Ang mga bukol na natagpuan sa mga [[kulani]] na matatagpuan sa [[kili kili]]<ref name="merck"/> ay maari ring indikasyon ng kanser sa suso. Ang mga indikasyon ng kanser bukod sa bukol ay maaaring kabilangan ng pagkapal na iba sa iba pang mga tisyu ng suso na ang isang suso ay nagiging mas malaki o mas mababa, pagbabago ng posisyon ng nipple o hugit nito o pagbaliktad nito, pagbibiloy ng balat, isang rash sa o palibot ng nipple, mga paglalabas ng pluido sa nipple, patuloy na sakit sa bahagi ng suso o kili kili at pamamaga sa ilalim ng kili kili o sa palibot ng buto ng [[kabikula]].<ref>{{cite journal | author = Watson M | title = Assessment of suspected cancer | journal = InnoAiT | volume = 1 | issue = 2 | pages = 94–107 | year = 2008 | pmid = | doi = 10.1093/innovait/inn001 }}</ref> Ang sakit("[[mastodynia]]") ay isang hindi maasahang kasangkapan sa pagtukoy ng presensiya o kawalan ng kanser sa suso ngunit maaari ring indikasyon ng iba pang isyu ng kalusugan sa suso.<ref name="merck"/><ref name="acs cancer facts 2007">{{Cite web|author=American Cancer Society|year=2007|title=Cancer Facts & Figures 2007|url=http://www.cancer.org/downloads/STT/CAFF2007PWSecured.pdf|accessdate=2007-04-26|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070410025934/http://www.cancer.org/downloads/STT/CAFF2007PWSecured.pdf|archivedate=2007-04-10|url-status=live}}</ref><ref name="eMed">{{Cite web |author=[[eMedicine]] |month=Agosto 23, |year=2006 |title=Breast Cancer Evaluation |url=http://www.emedicine.com/med/TOPIC3287.HTM |accessdate=2008-02-05 |archive-date=2008-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212070431/http://www.emedicine.com/med/TOPIC3287.HTM |url-status=dead }}</ref> Ang [[namamagang kanser sa suso]] ay isang partikular na uri ng kanser sa suso na maaaring magdulot ng malaking hamong diagnostiko. Ang mga sintomas ay maaaring katulad ng pamamaga ng suso at maaaring kabilangan ng pangangati, sakit, pamamaga, pagbaliktad ng nipple, init at pagiging mula sa buong suso gayundi ang isang tekstura ng balat ng [[kahel]] na tinatawag na ''peau d'orange''.<ref name="merck"/> Ang kawalan ng makikitang bukol ay nagpapaantala ng deteksiyon nito ng mapanganib. Ang isang pang naiulat na kompleks na sintomas ng kanser sa suso ang [[sakit ni Paget ng suso]]. Ang sindromang ito ay nagtatanghal ng mga pagbabago sa balat na [[eczema]]toid gaya ng pamumula, pangangati, pagbabalat ng balat ng nipple. Habang ang sakit ni Paget ay sumusulong, ang mga sintomas ay maaaring kabilangan ng pakiramdam ng pagtutusok sa balat, pangangati, tumaas na sensitibidad, pag-aapoy at sakit. Maaari ring may inilalabas na pluido sa nipple. Ang tinatayang kalahati ng mga kababaihan na na-diagnose ng sakit ni paget ay mayroon ring bukol mula sa nipple.<ref name="nci paget">{{Cite web|author=[[National Cancer Institute]] |month=Hunyo 27, |year=2005 |title=Paget's Disease of the Nipple: Questions and Answers |url=http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/Sites-Types/pagets-breast |accessdate=2008-02-06}}</ref> Sa mga bihirang kaso, ang sa simulang lumilitaw na [[fibroadenoma]](matigas na magagalaw na bukol) ay maaaring isang tumor na [[phyllodes tumor|phyllodes]]. Ang mga tumor na phyllodes ay nabubuo sa loob ng [[stroma]](konektibong tisyu) ng suso at naglalaman ng glandular gayundin ng tisyung stromal. Ang mga tumor na phyllode ay hindi nayuyugtuan sa karaniwang kahulugan. Ang mga ito ay inuuri sa basehan ng kanilang hitsura sa ilalim ng mikroskopyo bilang [[benign]](hindi [[kanser]]oso), borderline o [[kanser|malignante]].<ref name="phyllodes-tumor"> {{Cite web|author=answers.com |title=Oncology Encyclopedia: Cystosarcoma Phyllodes| url=http://www.answers.com/topic/phyllodes-tumor |accessdate=2010-08-10}}</ref> Minsan, ang kanser sa suso ay nagtatanghal bilang isang sakit na [[metastasis|metastatiko]] na ang ibig sabihin ay [[kanser]] na kumalat ng lagpas sa orihinal na organo. Ang [[metastatikong kanser sa suso]] ay magsasanhi ng mga sintomas na nakabatay sa lokasyon ng metastasis. Ang karaniwang mga lugar ay kinabibilangan ng [[buto]], [[atay]], [[baga]] at [[utak]].<ref name="pmid17158753">{{cite journal | author = Lacroix M | title = Significance, detection and markers of disseminated breast cancer cells | journal = Endocrine-related Cancer | volume = 13 | issue = 4 | pages = 1033–67 | year = 2006 | month = December | pmid = 17158753 | doi = 10.1677/ERC-06-0001 }}</ref> Ang hindi maipaliwanag na pagbagsak ng timbang ay minsang naghuhudyat ng okultong kanser sa suso gaya ng mga sintomas ng lagnat at panlalamig. ANg mga sakit sa buto o [[kasu-kasuan]] ay minsang mga manipestasyon ng metastatikong kanser sa suso gaya ng [[jaundice]] at mga sintomas na [[neurolohikal]]. Ang mga sintomas na ito ay tinatawag na hindi spesipikong <ref name="nci metastatic">{{Cite web |author=[[National Cancer Institute]] |month=Setyembre 1, |year=2004 |title=Metastatic Cancer: Questions and Answers |url=http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/Sites-Types/metastatic |accessdate=2008-02-06 |archive-date=2008-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080827093333/http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/Sites-Types/metastatic |url-status=dead }}</ref> Ang karamihan ng mga diperensiya ng suso kabilang ang karamihan ng mga bukol ay hindi kumakatawan na saligan ng kanser sa suso. Ang mababa sa 20% ng bukol halimbaw ay kanser<ref>{{cite book|last=McCann|first=executive publisher, Judith A. Shilling|title=Nursing.|year=2008|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|location=Ambler, PA|isbn=978-1-58255-668-0|pages=99|url=http://books.google.ca/books?id=PcARTQwHLpIC&pg=PA99}}</ref> at ang mga [[sakit na benign sa suso]] gaya ng [[mastitis]] at [[fibroadenoma]] ng suso ay mas karaniwang mga sanhi ng mga sintomas ng diperensiya sa suso. Gayunpaman, ang paglitaw ng bagong sintomas ay dapat seryosohin ng parehong mga pasyente ng parehong mga pasyente at mga doktor nito dahil sa posibilidad ng nakakubling kanser sa suso sa halos anumang edad.<ref name="merck breasts">{{Cite web |author=[[Merck Manual of Diagnosis and Therapy]] |month=February |year=2003 |title=Breast Disorders: Overview of Breast Disorders |url=http://www.merckmanuals.com/home/womens_health_issues/breast_disorders/overview_of_breast_disorders.html |accessdate=2008-02-05 |archive-date=2011-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111003004918/http://www.merckmanuals.com/home/womens_health_issues/breast_disorders/overview_of_breast_disorders.html |url-status=dead }}</ref> == Patopisiolohiya == {{Main|Karsinohenesis}} [[Talaksan:Signal transduction pathways.svg|thumb|Ang mga landas ng tranduksiyon ng signal na sangkot sa [[apoptosis]]. Ang mga mutasyon na tumutungo sa kawalan ng apoptosis ay maaaring tumungo sa [[tumorihenesis]].]] Ang kanser sa suso tulad ng ibang mga [[kanser]] ay nangyayari dahil sa interaksiyon sa pagitan ng kapaligiran at isang depektibong [[gene]]. Ang mga normal na [[selula]] ay naghahati ng maraming beses kung kinakailangan at humihinto. Ang mga ito ay kumakabit sa iba pang mga selula at nanatili sa mga tisyu. Ang mga selula ay nagiging [[kanser]]oso kapat ang mga [[mutasyon]] ay wumawasak sa kanilang kakayahan na humintong maghati upang kumabit sa iba pang mga selula at manatili kung sila nararapat. Ang mga normal na selula ay [[pagpapatiwakal|magpapatiwakal]]([[apoptosis]]) kapag ang mga ito ay hindi na kailangan. Hanggang sa panahong ito, ang mga ito ay pinoprotektahan mula sa pagpapatiwakal ng selula ng ilang mga kumpol ng protina at mga landas. Ang isang protektibong mga landas ang landas na [[PI3K]]/[[AKT]]. Ang isa pa ang landas na [[Ras (protein)|RAS]]/[[Mitogen-activated protein kinase kinase|MEK]]/[[Extracellular signal-regulated kinases|ERK]]. Minsan, ang mga [[gene]] kasama ng mga protektibong landas nito ay nag-mumutado sa paraang gumagawa sa mga itong permanenteng naka bukas(on) na gumagawa sa selula na walang kakayahan ng pagpapatiwakal kung hindi na ito kailangan. Ito ang isa sa mga hakbang na nagsasanhi ng kanser kasama ng iba pang mga mutasyon. Sa normal na pangyayari, ang protinang [[PTEN (gene)|PTEN]] ay nagsasara ng landas na PI3K/AKT kapag ang selula ay handa na sa pagpapatiwakal. Sa ilang mga kanser, ang gene para sa protinang PTEN ay nagmutado kaya ang landas na PI3K/AKT ay hindi makaalis sa posisyong nakabukas(on) at ang selulang kanser ay hindi [[pagpapatiwakal|makapagpatiwakal]].<ref>{{Cite conference | coauthors = Adrian Lee, Carlos Arteaga | title = 32nd Annual CTRC-AACR San Antonio Breast Cancer Symposium | booktitle = Sunday Morning Year-End Review | date = 14 Disyembre 2009 | url = http://www.sabcs.org/Newsletter/Docs/SABCS_2009_Issue5.pdf | access-date = 2012-08-28 | archive-date = 2013-08-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130813021816/http://www.sabcs.org/Newsletter/Docs/SABCS_2009_Issue5.pdf | url-status = dead }}</ref> Ang mga mutasyong tumutungo sa kanser sa suso ay eksperimental na iniugnay sa pagkakalantad sa [[estrogen]].<ref name="pmid16675129">{{cite journal | author = Cavalieri E, Chakravarti D, Guttenplan J, ''et al.'' | title = Catechol estrogen quinones as initiators of breast and other human cancers: implications for biomarkers of susceptibility and cancer prevention | journal = Biochimica et Biophysica Acta | volume = 1766 | issue = 1 | pages = 63–78 | year = 2006 | month = August | pmid = 16675129 | doi = 10.1016/j.bbcan.2006.03.001 }}</ref><ref name="immune">{{Cite web|author=Farlex |year=2005 |title=Immunological Surveilliance |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/immunological+surveillance |publisher=The Free Dictionary |accessdate=2008-02-10}}</ref> Ang abnormal na paghuhudyat ng [[paktor ng paglago]] sa interaksiyon sa pagitan ng mga [[selulang stromal]] at mga [[selulang epithelial]] ay maaaring tumulong sa paglago ng selulang malignante.<ref name="pmid12817994">{{cite journal | author = Haslam SZ, Woodward TL | title = Host microenvironment in breast cancer development: epithelial-cell-stromal-cell interactions and steroid hormone action in normal and cancerous mammary gland. | journal = Breast Cancer Res. | volume = 5 | issue = 4 | pages = 208–15 | year = 2003 | month = June | pmid = 12817994 | pmc = 165024 | doi = 10.1186/bcr615 }}</ref><ref>{{cite journal | author = Wiseman BS, Werb Z | title = Stromal effects on mammary gland development and breast cancer | journal = Science | volume = 296 | issue = 5570 | pages = 1046–9 | year = 2002 | month = May | pmid = 12004111 | pmc = 2788989 | doi = 10.1126/science.1067431 }}</ref> Sa tisyung [[adiposo]] ng suso, ang sobrang ekspresyon ng [[leptin]] ay tumutungo sa tumaas na pagdami ng selula at [[kanser]].<ref name="pmid20889333">{{cite journal | author = Jardé T, Perrier S, Vasson MP, Caldefie-Chézet F | title = Molecular mechanisms of leptin and adiponectin in breast cancer | journal = Eur. J. Cancer | volume = 47 | issue = 1 | pages = 33–43 | year = 2011 | month = January | pmid = 20889333 | doi = 10.1016/j.ejca.2010.09.005 }}</ref> Sa Estados Unidos, ang 10 hanggang 20 porsiyente ng pasyente na may kanser sa suso at mga pasyenteng may [[kanser sa obaryo]] ay may una o ikalawang digring kamag-anak na may isa sa mga sakit na ito. Ang kagawian sa pamilya na bumuo ng mga kanser na ito ay tinatawag na [[sindromang namamanang kanser sa suso-obaryo]]. Ang pinakakilala sa mga ito na [[mutasyong BRCA]] ay nagkakaloob ng habang buhay na panganib ng kanser sa obaryo sa pagitan ng 15 hanggang 40 porsiyento. Ang ilang mga mutasyon na nauugnay sa kanser gaya ng p53, BRCA1 at BRCA2 ay nangyayari sa mga mekanismo upang tuwirin ang mga pagkakamli sa [[DNA]]. Ang mga mutasyong ito ay namamana o nakukuha pagkatapos ng kapanganakan. Ipinagpapalagay na ang mga ito ay pumapayag sa karagdagang mga mutasyon na pumapayag sa hindi nakontrol na paghahati, kawalan ng pagkakabit at [[metastasis]] sa malalayong mga organo.<ref name="acs bc facts 2005-6">{{Cite web |author=American Cancer Society |year=2005 |title=Breast Cancer Facts & Figures 2005–2006 |url=http://www.cancer.org/downloads/STT/CAFF2005BrFacspdf2005.pdf |accessdate=2007-04-26 |format=PDF |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070613192148/http://www.cancer.org/downloads/STT/CAFF2005BrFacspdf2005.pdf |archivedate=2007-06-13 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal | author = Dunning AM, Healey CS, Pharoah PD, Teare MD, Ponder BA, Easton DF | title = A systematic review of genetic polymorphisms and breast cancer risk | journal = Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention | volume = 8 | issue = 10 | pages = 843–54 | year = 1999 | month = October | pmid = 10548311 | doi = | url = http://cebp.aacrjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=10548311 }}</ref> Gayunpaman, may malakas na ebidensiya ng residual na uri ng panganib na tumutungo ng lagpas sa mga mutasyon ng gene na BRCA sa pagitan ng mga tagapagdalang mga pamilya. Ito ay sanhi ng mga hindi napagmamasdang mga paktor ng panganib.<ref>{{cite journal | author = Begg CB, Haile RW, Borg A, ''et al.'' | title = Variation of breast cancer risk among BRCA1/2 carriers | journal = JAMA | volume = 299 | issue = 2 | pages = 194–201 | year = 2008 | month = January | pmid = 18182601 | pmc = 2714486 | doi = 10.1001/jama.2007.55-a }}</ref> Ito ay nagsasangkot sa pangkapaligiran at ibang mga sanhi bilang tagapukaw ng mga kanser sa suso. Ang namanang mutasyon ng BRCA1 o BRCA2 ay maaaring manghimasok sa pagkukumpuni ng mga ugnay na krus ng DNA at mga sirang dobleng strando ng DNA(alam na mga tungkulin ng nagkokodigong protina).<ref>{{cite journal | author = Patel KJ, Yu VP, Lee H, ''et al.'' | title = Involvement of Brca2 in DNA repair | journal = Mol. Cell | volume = 1 | issue = 3 | pages = 347–57 | year = 1998 | month = February | pmid = 9660919 | doi = 10.1016/S1097-2765(00)80035-0 }}</ref> Ang mga [[karsinoheno]]ng ito ay nagsasanhi ng pinsala sa [[DNA]] gaya ng mga ugnay na krus ng DNA at mga sira sa dobleng strang na kadalasang nangangailangan ng pagkukumpuni ng mga landas na naglalaman ng BRCA1 at BRCA2.<ref>{{cite journal | author = Marietta C, Thompson LH, Lamerdin JE, Brooks PJ | title = Acetaldehyde stimulates FANCD2 monoubiquitination, H2AX phosphorylation, and BRCA1 phosphorylation in human cells in vitro: implications for alcohol-related carcinogenesis | journal = Mutat. Res. | volume = 664 | issue = 1-2 | pages = 77–83 | year = 2009 | month = May | pmid = 19428384 | pmc = 2807731 | doi = 10.1016/j.mrfmmm.2009.03.011 }}</ref><ref>{{cite journal | author = Theruvathu JA, Jaruga P, Nath RG, Dizdaroglu M, Brooks PJ | title = Polyamines stimulate the formation of mutagenic 1,N2-propanodeoxyguanosine adducts from acetaldehyde | journal = Nucleic Acids Res. | volume = 33 | issue = 11 | pages = 3513–20 | year = 2005 | pmid = 15972793 | pmc = 1156964 | doi = 10.1093/nar/gki661 }}</ref> Gayunpaman, ang mga mutasyon sa mga gene na BRCA ay nagpapaliwanag para sa tanging 2 hanggang 3 porsiyento ng lahat ng mga kanser sa suso.<ref>{{cite journal | author = Wooster R, Weber BL | title = Breast and ovarian cancer | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2003-06-05_348_23/page/2338 | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 348 | issue = 23 | pages = 2339–47 | year = 2003 | month = June | pmid = 12788999 | doi = 10.1056/NEJMra012284 }}</ref> Ang mga kalahati ng mga sindromang namamanang kanser ng sa suso-obaryo ay kinasasangkutan ng mga hindi alam na [[gene]]. == Mga paktor ng panganib == [[Talaksan:RecurrentbreastCA1.gif|thumb|Isang halimbawa ng bumalik na kanser sa suso.]] Ang pangunahing mga paktor ng panganib para sa kanser sa suso ang kasariang babae at matandang edad.<ref>{{cite journal|last=Reeder|first=JG|author2=Vogel, VG|title=Breast cancer prevention.|journal=Cancer treatment and research|date=2008|volume=141|pages=149-64|pmid=18274088}}</ref> Ang ibang mga potensiyal na paktor ng panganib ay kinabibilangan ng: kawalan ng panganganak o pagpapsuso,<ref>{{cite journal | author = Collaborative Group on Hormonal Factors in Breast Cancer | title = Breast cancer and breastfeeding: collaborative reanalysis of individual data from 47 epidemiological studies in 30 countries, including 50302 women with breast cancer and 96973 women without the disease. | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_2002-07-20_360_9328/page/187 | journal = Lancet | volume = 360 | issue = 9328 | pages = 187–95 | year = 2002 | month = August | pmid = 12133652 | doi = 10.1016/S0140-6736(02)09454-0 }}</ref> mas mataas na mga lebel ng [[hormone]],<ref>{{cite journal | author = Yager JD | title = Estrogen carcinogenesis in breast cancer | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2006-01-19_354_3/page/270 | journal = New Engl J Med | volume = 354 | issue = 3 | pages = 270–82 | year = 2006 | pmid = 16421368 | doi = 10.1056/NEJMra050776 }}</ref><ref>{{Cite web | url= http://www.center4research.org/2010/03/hormone-therapy-and-menopause/ | title= Hormone Therapy and Menopause | publisher= National Research Center for Women & Families | author= Santoro, E., DeSoto, M., and Hong Lee, J | date= Pebrero 2009 | access-date= 2012-08-28 | archive-date= 2013-07-12 | archive-url= https://www.webcitation.org/6I3xphLv4?url=http://center4research.org/medical-care-for-adults/hormone-therapy/hormone-therapy-and-menopause/ | url-status= dead }}</ref> dieta at [[obesidad]]. === Pamumuhay === Ang paninigarilyo ng [[tabako]] ay lumilitaw na nagpapataas ng panganib ng kanser sa suso na ang may malaking halaga ng sinagarilyo at sa mas maaga sa buhay na nagsimula ng <ref name=Smoking2011>{{cite journal | author = Johnson KC, Miller, AB, Collishaw, NE, Palmer, JR, Hammond, SK, Salmon, AG, Cantor, KP, Miller, MD, Boyd, NF, Millar, J, Turcotte, F | title = Active smoking and secondhand smoke increase breast cancer risk: the report of the Canadian Expert Panel on Tobacco Smoke and Breast Cancer Risk (2009). | journal = Tobacco control | volume = 20 | issue = 1 | pages = e2 | year = 2011 | month = Jan | pmid = 21148114 | doi = 10.1136/tc.2010.035931 }}</ref> In those who are long term smokers the risk is increased 35% to 50%.<ref name=Smoking2011/> A lack of physical activity has been linked to ~10% of cases.<ref>{{cite journal|last=Lee|first=I-Min|author2=Shiroma, Eric J; Lobelo, Felipe; Puska, Pekka; Blair, Steven N; Katzmarzyk, Peter T|title=Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy|journal=The Lancet|date=1 Hulyo 2012|doi=10.1016/S0140-6736(12)61031-9}}</ref> Ang ugnayan sa pagitan ng pagpapasuso at kanser sa suso ay hindi maliwanag na ntukoy na ang ilang mga pag-aaral ay nakakatuklas ng suporta sa ugnayang ito at sa iba ay hindi. <ref>{{cite journal|last=Yang|first=L|author2=Jacobsen, KH|title=A systematic review of the association between breastfeeding and breast cancer.|journal=Journal of women's health (2002)|date=2008 Dec|volume=17|issue=10|pages=1635-45|pmid=19049358}}</ref> Noong mga 1980, ang [[hipotesis na aborsiyon-kanser sa suso]] ay nagpalagay na ang pinukaw na [[aborsiyon]] ay nagpapataas ng panganib ng pagkakaron ng kanser sa suso.<ref name="RUSSO_505">{{cite journal | author = Russo J, Russo I | title = Susceptibility of the mammary gland to carcinogenesis. II. Pregnancy interruption as a risk factor in tumor incidence | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-pathology_1980-08_100_2/page/505 | journal = Am J Pathol | volume = 100 | issue = 2 | pages = 505–506 | year = 1980 | pmid = 6773421 | pmc = 1903536 | doi = | quote = In contrast, abortion is associated with increased risk of carcinomas of the breast. The explanation for these epidemiologic findings is not known, but the parallelism between the DMBA-induced rat mammary carcinoma model and the human situation is striking. [...] Abortion would interrupt this process, leaving in the gland undifferentiated structures like those observed in the rat mammary gland, which could render the gland again susceptible to carcinogenesis. }}</ref> Ang hipotesis na ito ay naging paksa ng malawak na pagsusuring siyentipiko na nagbigay konklusyon na ang pagkalaglag ng sanggol o ang aborsiyon ay hindi nauugnay sa kanser sa suso.<ref>{{cite journal|last=Beral|first=V|author2=Bull, D; Doll, R; Peto, R; Reeves, G; Collaborative Group on Hormonal Factors in Breast, Cancer|title=Breast cancer and abortion: collaborative reanalysis of data from 53 epidemiological studies, including 83?000 women with breast cancer from 16 countries.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_2004-03-27_363_9414/page/1007|journal=Lancet|date=2004 Marso 27|volume=363|issue=9414|pages=1007-16|pmid=15051280}}</ref> May ugnayan sa pagitan ng dieta at kanser sa suso kabilang ang tumaas na panganib sa isang mataas sa tabang dieta,<ref>{{cite journal|last=Blackburn|first=GL|author2=Wang, KA|title=Dietary fat reduction and breast cancer outcome: results from the Women's Intervention Nutrition Study (WINS).|journal=The American journal of clinical nutrition|date=2007 Sep|volume=86|issue=3|pages=s878-81|pmid=18265482}}</ref> pag-inom ng alak,<ref name=Boffetta_2006>{{cite journal | author = Boffetta P, Hashibe M, La Vecchia C, Zatonski W, Rehm J | title = The burden of cancer attributable to alcohol drinking | journal = International Journal of Cancer | volume = 119 | issue = 4 | pages = 884–7 | year = 2006 | month = August | pmid = 16557583 | doi = 10.1002/ijc.21903 }}</ref> at [[obesidad]].<ref>BBC report [http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/5171838.stm Weight link to breast cancer risk]</ref> Ang kakulangan sa [[iodine]] ay maaari ring gumampan ng isang papel sa kanser sa suso.<ref>{{cite journal|last=Aceves|first=C|author2=Anguiano, B; Delgado, G|title=Is iodine a gatekeeper of the integrity of the mammary gland?|journal=Journal of mammary gland biology and neoplasia|date=2005 Apr|volume=10|issue=2|pages=189-96|pmid=16025225}}</ref> Ang ibang mga paktor ng panganib ay kinabibilangan ng [[radiasyon]],<ref name="acs bc facts 2005-6"/> at [[paglipat sa trabaho]](shift-work).<ref>{{cite journal|last=Wang|first=XS|author2=Armstrong, ME; Cairns, BJ; Key, TJ; Travis, RC|title=Shift work and chronic disease: the epidemiological evidence.|journal=Occupational medicine (Oxford, England)|date=2011 Mar|volume=61|issue=2|pages=78-89|pmid=21355031}}</ref> Ang ilang mga kemikal ay naiigunay rin sa kanser sa suso kabilang ang:[[polychlorinated biphenyls]], [[polycyclic aromatic hydrocarbons]], at [[organic solvents]].<ref>{{cite journal |author=Brody JG, Rudel RA, Michels KB, ''et al.'' |title=Environmental pollutants, diet, physical activity, body size, and breast cancer: where do we stand in research to identify opportunities for prevention? |journal=Cancer |volume=109 |issue=12 Suppl |pages=2627–34 |year=2007 |month=June |pmid=17503444 |doi=10.1002/cncr.22656 |url=https://archive.org/details/sim_cancer_2007-06-15_109_12/page/n256}}</ref> Bagaman ang radiasyon mula sa [[mammograpiya]] ay isang mababang dosis, tinatayang ang taunang pag-iiskreen mula 40 hanggang 80 taong gulang ay magsasanhi ng tinatayang 225 mga kaso ng nakamamatay na kanser sa suso kada milyong kababaihan na na-iskreen.<ref>{{cite journal|last=Hendrick|first=RE|title=Radiation doses and cancer risks from breast imaging studies.|url=https://archive.org/details/sim_radiology_2010-10_257_1/page/246|journal=Radiology|date=2010 Oct|volume=257|issue=1|pages=246-53|pmid=20736332}}</ref> === Henetika === Ang ilang suseptibilidad na henetiko ay malamang na gumagampan ng papel sa maraming mg akaso.<ref name=Genetics2010>{{cite book |author=Boris Pasche |title=Cancer Genetics (Cancer Treatment and Research) |url=https://archive.org/details/cancergenetics0000unse |publisher=Springer |location=Berlin |year=2010 |pages=[https://archive.org/details/cancergenetics0000unse/page/19 19]-20 |isbn=1-4419-6032-5 |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref> Gayunpaman, sa kabuuan, ang [[henetika]] ay pinaniniwalaang ang sanhi ng 5-10% ng lahat ng mga kaso.<ref Name=Gage2012>{{cite journal|last=Gage|first=M|author2=Wattendorf, D; Henry, LR|title=Translational advances regarding hereditary breast cancer syndromes.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-surgical-oncology_2012-04-01_105_5/page/444|journal=Journal of surgical oncology|date=2012 Abril 1|volume=105|issue=5|pages=444-51|pmid=22441895}}</ref> Sa mga may sero, isa o dalawang apektadong mga kamag-anak ng kanser sa suso, ang panganib ng kanser sa suso bago ang edad na 80 ay 7.8%, 13.3%, at 21.1% na may kalaunang kamatayan mula sa sakit na ito na resektibong 2.3%, 4.2%, at 7.6%.<ref>{{cite journal|last=Collaborative Group on Hormonal Factors in Breast|first=Cancer|title=Familial breast cancer: collaborative reanalysis of individual data from 52 epidemiological studies including 58,209 women with breast cancer and 101,986 women without the disease.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_2001-10-27_358_9291/page/1389|journal=Lancet|date=2001 Oktubre 27|volume=358|issue=9291|pages=1389-99|pmid=11705483}}</ref> Sa mga may unang digring kamag-anak na may kanser sa suso, ang panganib ng kanser sa suso sa pagitan ng edad na 40 at 50 ay doble kesa ng pangkalahatang populasyon.<ref>{{cite journal|last=Nelson|first=HD|author2=Zakher, B; Cantor, A; Fu, R; Griffin, J; O'Meara, ES; Buist, DS; Kerlikowske, K; van Ravesteyn, NT; Trentham-Dietz, A; Mandelblatt, JS; Miglioretti, DL|title=Risk factors for breast cancer for women aged 40 to 49 years: a systematic review and meta-analysis.|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2012-05-01_156_9/page/n53|journal=Annals of internal medicine|date=2012 Mayo 1|volume=156|issue=9|pages=635-48|pmid=22547473}}</ref> Sa mababa sa 5% ng mga kaso, ang henetika ay gumagampan ng mas mahalagang papel.<ref name=Genetics2010/> Ito ay kinabibilangan ng mga nagdadala ng mutasyon ng mga gene na BRCA1 at BRCA2.<ref name=Genetics2010/> Ang mga mutasyong ito ay nagpapaliwanag ng hanggang 90% ng kabuuang impluwensiyang henetiko na may panganib sa kanser sa suso na 60-80% sa mga apektado. <ref Name=Gage2012/> Ang iba pang mga mahalagang mutasyon ay kinabibilangan ng: p53 ([[Li-Fraumeni syndrome]]), PTEN ([[Cowden syndrome]]), at STK11 ([[Peutz–Jeghers syndrome]]), CHEK2, ATM, BRIP1, at PALB2.<ref Name=Gage2012/> === Mga kondisyong medikal === Ang ilang mga pagbabago sa suso na [[atypical hyperplasia]] at [[lobular carcinoma in situ]] na natagpuan sa mga kondisyong benign ng suso gaya ng mga kondisyong [[fibrocystikong mga pagbabago sa suso breast changes]] ay korelado sa tumaas na panganib ng kanser sa suso. == Mga sanggunian == {{Reflist|2}} [[Kategorya:Kanser]] qoc2ocvms3ycox72sd8rqiih4g5ezbx 0 187783 2221258 2216943 2026-08-21T23:33:28Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221258 wikitext text/x-wiki [[File:World map of prehistoric human migrations.jpg|thumb|right|350px|Isang modelong migrasyon ng tao batay sa [[mitochondrial DNA]]]] Sa [[paleoantropolohiya]], ang '''kamakailang pinagmulang Aprikano''' ang nananaig na tinatanggap ng mga siyentipiko na modelo ng pinagmulang heograpiko at [[migrasyon ng mga sinaunang tao|migrasyon]] mula sa Silangang Aprika ng mga homo sapiens o [[anatomikong modernong mga tao]].<ref name="HavilandPrins2009">{{cite book | author = McBride B, Haviland WE, Prins HEL, Walrath D | title = The Essence of Anthropology | publisher = Wadsworth Publishing | location = Belmont, CA | year = 2009 | page = 90 | isbn = 978-0-495-59981-4 | url = http://books.google.com/books?id=AmvJ1XtnIQoC&pg=PA90 }}</ref> Ang teoriyang ito ay tinatawag na modelong ''(Recent) Out-of-Africa'' sa press at ''recent single-origin hypothesis'' (''RSOH''), ''Replacement Hypothesis'', and ''Recent African Origin'' (''RAO'') sa [[akademya]]. Ang hipotesis na ang mga tao ay may isang pinagmulang(monohenesis) ay inilimbag ni [[Charles Darwin]] sa [[Charles Darwin]]'s ''[[Descent of Man, and Selection in Relation to Sex]]'' (1871). Ang konseptong ito ay spekulatibo hanggang mga 1980 nang ito ay ayunan at suportahan ng isang pag-aaral ng kasalukuyang panahong [[DNA na mitokondriyal]] na hinaluan ng ebidensiya batay sa [[antropolohiyang pisikal]] ng mga sinaunang [[specimen]]. Ang ebidensiyang [[fossil]] at [[henetika|henetiko]] ay nagpapakita na ang ninuno ng homo sapiens na pinaniniwalaang ang [[Homo heidelbergensis]] ay nag-[[ebolusyon|ebolb]] tungo sa mga [[homo sapiens]] sa Silangang [[Aprika]] sa pagitan ng 200,000 at 150,000 taon ang nakalilipas,<ref name="HetheringtonReid2010">{{cite book | author = Reid GBR, Hetherington R | title = The climate connection: climate change and modern human evolution | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge, UK | year = 2010 | pages = | isbn = 0-521-14723-9 |url=http://books.google.com/books?id=AAja8FTPF6QC&pg=PA64 | page = 64 }}</ref> at ang mga kasapi ng isang sangay ng ''Homo sapiens'' ay lumisan sa Aprika sa pagitan ng 125,000 at 60,000 taon ang nakalilipas at sa paglipas ng panahon, ang mga taong ito ay pumalit sa sinaunang mga populasyon ng tao gaya ng mga [[Neanderthal]] at ''[[Homo erectus]]''.<ref name="Meredith2011">{{cite book | author = Meredith M | title = Born in Africa: The Quest for the Origins of Human Life | publisher = PublicAffairs | location = New York | year = 2011 | pages = | isbn = 1-58648-663-2 | url = http://books.google.com/books?id=WrR9OShae2wC&pg=PT148 }}{{Dead link|date=Enero 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ang petsa ng pinakamaagang matagumpay na migrasyon mula sa Aprika(mga pinakaunang mga migrante na may mga nabubuhay na inapo) ay pangkalahatang inilagay sa 60,000 taon ang nakalilipas gaya ng iminumungkhai ng [[henetika]] bagaman ang mga pagtatangka sa migrasyon mula sa kontinente ay maaaring nangyari mga 125,000 taon ang nakalilipas ayon sa natuklasan ng arkeolohiya sa Arabia.<ref name="pmid21273486">{{cite journal | author = Armitage SJ, Jasim SA, Marks AE, Parker AG, Usik VI, Uerpmann HP | title = The southern route "out of Africa": evidence for an early expansion of modern humans into Arabia | url = https://archive.org/details/sim_science_2011-01-28_331_6016/page/452 | journal = Science | volume = 331 | issue = 6016 | pages = 453–6 | year = 2011 | month = January | pmid = 21273486 | doi = 10.1126/science.1199113 |bibcode = 2011Sci...331..453A }}</ref> Ang kamakailang isang pinagmulan ng mga modernong tao sa Silangang Aprika ang nananaig na posisyon sa pamayanang siyentipiko.<ref name="pmid16826514">{{cite journal | author = Liu H, Prugnolle F, Manica A, Balloux F | title = A geographically explicit genetic model of worldwide human-settlement history | journal = Am. J. Hum. Genet. | volume = 79 | issue = 2 | pages = 230–7 | year = 2006 | month = August | pmid = 16826514 | pmc = 1559480 | doi = 10.1086/505436 | quote = Currently available genetic and archaeological evidence is generally interpreted as supportive of a recent single origin of modern humans in East Africa. However, this is where '''the near consensus''' on human settlement history ends, and considerable uncertainty clouds any more detailed aspect of human colonization history. }}</ref><ref>{{cite journal | title = This week in Science: Out of Africa Revisited | url = https://archive.org/details/sim_science_2005-05-13_308_5724/page/n12 | journal = Science | volume = 308 | isssue = 5724 | page = 921 | doi=10.1126/science.308.5724.921g | date = 2005-05-13 }}</ref><ref name="pmid12802315">{{cite journal | author = Stringer C | title = Human evolution: Out of Ethiopia | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-06-12_423_6941/page/692 | journal = Nature | volume = 423 | issue = 6941 | pages = 692–3, 695 | year = 2003 | month = June | pmid = 12802315 | doi = 10.1038/423692a }}</ref><ref name="Johanson">{{cite web | url = http://www.actionbioscience.org/evolution/johanson.html | title = Origins of Modern Humans: Multiregional or Out of Africa? | author = Johanson D | author2 = | date = | work = ActionBioscience | publisher = American Institute of Biological Sciences | pages = | accessdate = | archive-date = 2010-11-22 | archive-url = https://www.webcitation.org/5uQpZnojk?url=http://www.actionbioscience.org/evolution/johanson.html | url-status = dead }}</ref><ref name="urlModern Humans – Single Origin (Out of Africa) vs Multiregional">{{cite web | url = http://www.asa3.org/ASA/education/origins/migration.htm | title = Modern Humans – Single Origin (Out of Africa) vs Multiregional | author = | author2 = | date = | work = | publisher = | pages = | accessdate = }}</ref> Ang ebidensiyang fossil at henetika ay nagpapakita na ang mga sinaunang homo sapiens ay nagebolb tungo sa mga modernong tao sa Aprika sa pagitan ng 200,000 at 150,000 taong nakakalipas<ref name="HetheringtonReid2010"/> . Ang mga kasapi ng isang sangay ng homo sapiens ay lumisan mula sa Aprika sa pagitan ng 125,000 at 60,000 taong nakakalipas at sa paglipas ng panahon ay pumalit sa mas naunang mga populasyon ng [[Neanderthal]] at ''[[Homo erectus]]''.<ref name="Meredith2011"/> Ang petsa ng pinakamaagang matagumpay na paglisan mula sa Aprika ay noong mga 60,000 taong nakakalipas. == Henetikong rekonstruksiyon == Ang dalawang mga piraso ng [[genome]] ng tao ay magagamit sa pagtukoy ng kasaysayan ng mga modernong tao: Ang [[mitochondrial DNA]] at [[Y chromosome]] Ang lahat ng mga taong nabubuhay ngayon ay nagmana ng parehong [[Mitochondria]]<ref name="isbn1-56414-953-6">{{cite book | author = Jones, Marie; John Savino | editor = | others = | title = Supervolcano: The Catastrophic Event That Changed the Course of Human History (Could Yellowstone be Next?) | edition = | publisher = New Page Books | location = Franklin Lakes, NJ | year = 2007 | pages = | isbn = 1-56414-953-6 | doi = | url = http://books.google.ca/books?id=tSIa0VQn1NQC&lpg=PA138&dq=all%20%20people%20alive%20today%20have%20inherited%20the%20same%20Mitochondria&pg=PA138#v=onepage&q&f=true | accessdate = }}</ref> mula sa isang babaeng tao na nabuhay sa Aprika noong mga 160,000 taong nakakalipas<ref name="pmid3025745">{{cite journal | author = Cann RL, Stoneking M, Wilson AC | title = Mitochondrial DNA and human evolution | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1987-01-01_325_6099/page/30 | journal = Nature | volume = 325 | issue = 6099 | pages = 31–6 | year = 1987 | pmid = 3025745 | doi = 10.1038/325031a0 | ref=harv |bibcode = 1987Natur.325...31C }}</ref><ref name="pmid1840702">{{cite journal | author = Vigilant L, Stoneking M, Harpending H, Hawkes K, Wilson AC | title = African populations and the evolution of human mitochondrial DNA | url = https://archive.org/details/sim_science_1991-09-27_253_5027/page/1502 | journal = Science | volume = 253 | issue = 5027 | pages = 1503–7 | year = 1991 | month = September | pmid = 1840702 | doi = 10.1126/science.1840702 | ref=harv |bibcode = 1991Sci...253.1503V }}</ref> na pinangalanang [[Mitochondrial Eve]](walang kaugnayan sa [[Adan at Eba|Eba]] ng [[bibliya]]). Ang lahat ng mga nabubuhay na lalake ngayon ay nagmana ng mga [[Y chromosome]] mula sa lalakeng nabuhay noong 140,000 taong nakakalipas sa Aprika na pinangalanang [[Y-chromosomal Adam]](wala ring kaugnayan sa [[Adan at Eba|Adan]] ng [[bibliya]]). === Mitochondrial na DNA === Ang unang linya na sumangay mula sa [[Mitochondrial Eve]] ang haplogroup na [[Haplogroup L0 (mtDNA)|L0]]. Ang haplogroup na ito ay matatagpuan sa mga taong [[San]] at [[Sandawe]] ng Silangang Aprikan gayundin sa [[Mbuti]].<ref name="pmid17194802">{{cite journal | author = Gonder MK, Mortensen HM, Reed FA, de Sousa A, Tishkoff SA | title = Whole-mtDNA genome sequence analysis of ancient African lineages | url = https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2007-03_24_3/page/757 | journal = Mol. Biol. Evol. | volume = 24 | issue = 3 | pages = 757–68 | year = 2007 | month = March | pmid = 17194802 | doi = 10.1093/molbev/msl209 | ref=harv }}</ref><ref name="pmid10739760">{{cite journal | author = Chen YS, Olckers A, Schurr TG, Kogelnik AM, Huoponen K, Wallace DC | title = mtDNA variation in the South African Kung and Khwe-and their genetic relationships to other African populations | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2000-04_66_4/page/1362 | journal = Am. J. Hum. Genet. | volume = 66 | issue = 4 | pages = 1362–83 | year = 2000 | month = April | pmid = 10739760 | pmc = 1288201 | doi = 10.1086/302848 | ref=harv}}</ref> Ang mga pangkat na ito ay sumanga sa simula ng kasaysayan ng mga modernog tao at nanatiling relatibong hiwalay ng henetikal mula nito. Ang inapo ng L1-6 ang mga haplogroup na [[Haplogroup L1 (mtDNA)|L1]], [[Haplogroup L2 (mtDNA)|L2]] at [[Haplogroup L3 (mtDNA)|L3]] at nakarestrikto sa Aprika. Ang mga makro haplogroup na [[Haplogroup M (mtDNA)|M]] at [[Haplogroup N (mtDNA)|N]] na mga linya ng iba pang populasyon ng daigdig sa labas ng Aprika ay nagmula sa L3. === DNA na kromosomang Y === Ang mga mutasyon na naglalarawan ng makro haplogroup na [[Haplogroup CT (Y-DNA)|CT]] (lahat ng mga haplogroup na Y maliban sa [[Haplogroup A (Y-DNA)|A]] at [[Haplogroup B (Y-DNA)|B]]) ay nauna sa paglisan mula sa Aprika. Ang inapong makro grupo nito ang [[Haplogroup DE (Y-DNA)|DE]] na nakarestrikto sa Aprika. Ang mga mutasyon na nagtatangi ng haplogroup na [[Haplogroup C (Y-DNA)|C]] from sa ibang mga inapo ng CR ay nangyari noong mga 60,000 taong nakakalipas sa sandaling pagkatapos ng unang paglisan mula sa Aprika. Ang [[Haplogroup F (Y-DNA)|Haplogroup F]] ay nagmula noong mga 45,000 taong nakakalipas sa [[Hilagang Aprika]] o sa Timog Asya. Ang higit sa 90% ng lalake ngayong hindi katutubo sa Aprika ay direktang nagmula sa linyang lalake ng unang tagadala ng haplogroup F. === Pagsusuri ng genome === Sa isang pag-aaral ng 53 populasyon mula sa data ng analysis ng malawakang genome na [[Single-nucleotide polymorphism|SNP]] at [[International HapMap Project]] (Phase II) at [[Center for the Study of Human Polymorphisms|CEPH]] ay nagmumungkahi ang ang mga grupong populasyon ay nahuhulog lamang sa tatlong mga pangkat henetiko: Mga Aprikano, Eurasyano(na kinabibilangan ng mga katutubo ng Europa, Gitnang Silangan at Timog kanlurang Asya) at mga Silangang Asya(na kinabibilangan ng mga katutubo ng Asya, Hapon, Timog Silangang Asya, Amerika at Oceania)<ref name="coopg">{{cite journal | author = Coop G, Pickrell JK, Novembre J, Kudaravalli S, Li J, Absher D, Myers RM, Cavalli-Sforza LL, Feldman MW, [[Jonathan K. Pritchard|Pritchard JK]] | title = The role of geography in human adaptation | journal = PLoS Genet. | volume = 5 | issue = 6 | pages = e1000500 | year = 2009 | month = June | pmid = 19503611 | pmc = 2685456 | doi = 10.1371/journal.pgen.1000500 | ref = harv | editor1-last = Schierup | editor1-first = Mikkel H. }}</ref><ref name="coopg"/><ref name="washpost09">{{cite news | url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/06/21/AR2009062101726_pf.html | title = Among Many Peoples, Little Genomic Variety | publisher = The Washington Post | date = June 22, 2009 | accessdate = 2009-06-25 | first=David | last=Brown}}</ref> Natukoy ng pag-aaral na ang karamihan ng mga pagkakaiba sa pangkat etniko ay maituturo sa [[genetic drift]]. Ang mga modernong populasyon ng Aprika ang may pinakamalaking pagkakaiba sa henetiko at ang mga modernong Eurasyano ay medyo higit kesa mga modernong Silangang Asyano.<ref name="washpost09"/> Ang pag-aaral ay nagmumungkahing ang [[likas na pagpili]] ay maaaring humugis ng genome ng tao ng mas mabagal kesa sa nakaraang paniniwala at ang mga paktor gaya ng migrasyon sa loob at sa mga kontinente ay mas mabigat na nakaimpluwensiya sa distribusyon ng mga pagkakaibang henetiko.<ref>{{cite web| title= Geography And History Shape Genetic Differences In Humans | url= http://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090605091157.htm | publisher=[[Science Daily]] | date= June 7, 2009 | accessdate = 2009-06-25}}</ref> == Pag-aalisan mula sa Aprika == [[Talaksan:Red Sea2.png|thumb|Pagtawid sa Pulang Dagat]] Ang ilang mga siyentipiko ay naniniwala na ang tanging kaunting mga tao ang lumisan sa Aprika sa isang migrasyon na pumuno sa ibang mga lugar ng daigdig. Ito ay batay sa katotohanang ang tanging mga inapo ng haplogrop na L3 ang tanging matatagpuan sa labas ng kontinenteng Aprika. Tinatayang mula sa isang populasyon ng 2,000 hanggang 5,000 mga indibidwal sa Aprika, ang tanging isang maliit na pangkat na posibleng 150 hanggang 1,000 mga tao ay tumawid sa [[Pulang Dagat]] mula sa Ethiopia. Sa lahat ng mga linyang umiiral sa Aprika, ang tanging ang mga babaeng inapo ng isang linya na mtDNA haplogroup L3 ang matatagpuan sa labas ng Aprika. Ang mga babaeng inapo ng L3 na mga linyang haplogroup na M at N ay matatagpuan ng napakababang mga prekwensiya sa Aprika at lumilitaw na mga kamakailang pagdating. Ang isang posibleng paliwanag ay ang mga mutasyong ito ay nangyari sa Silangang Aprika sa sandaling bago ang paglisan mula sa Silangang Aprika at sa epektong tagapagtatag ay naging nananaig na mga haplogroup. Sa alternatibo, ang mga mutasyon ay maaaring lumitaw sa sandaling pagkatapos ng paglisan mula sa Aprika. Ang ibang mga siyentipiko ay nagmungkahi ng modelo ng dalawang mga paglisan mula sa Aprika. Ang modelong ito ay nagpapaliwanag kung bakit ang Haplogroup N ang nanaig sa Europa at kung bakit ang Haplogroup M ay hindi umiiral sa Europa. Sa alternatibo, ang isang maliit na tagapagtatag na populasyong Europeo na sa simula ay naghayag ng parehong mga Haplogroup M at N ay maaaring nawalan ng Haplogroup M sa pamamagitan ng random genetic drift na nagresulta mula sa isang bottleneck. == Kasunod na paglawak == [[Talaksan:Spreading homo sapiens.svg|thumb|320px|Mapa ng [[mga maagang migrasyon ng tao]]<ref>Literature: Göran Burenhult: Die ersten Menschen, Weltbild Verlag, 2000. ISBN 3-8289-0741-5</ref><br />1. Homo sapiens<br />2. [[Neandertal]]<br />3. Mga maagang Hominid]] Mula sa [[Malapit na Silangan]], ang mga populasyong ito ay kumalat sa silangan tungo sa [[Timog Asya]] noong mga 50,000 taong nakakalipas at sa Australiya noong 40,000 taong nakakalipas. Ang Europa ay naabot ng [[Cro-Magnon]] noong mga 40,000 taong nakakalipas. Ang Silangang Asya(Korea, Hapon) ay naabot noong mga 30,000 taong nakakalipas. Ang Hilagang Amerika ay naabot noong mga 30,000 taong nakakalipas o kalaunan noong 14,000 taong nakakalipas. Ang pangkat na tumawid sa Pulang Dagat ay naglakbay sa kahabaan ng rutang baybayin sa baybayin ng Arabya at Persia hanggang maabot ang India na lumilitaw na unang pangunahing puntong tirahan. Ang haplogroup M ay matatagpuan ng mataas sa mga katimugang rehiyong baybayin ng Pakistan at India at may pinakamalaking pagkakaiba sa India na nagpapakita na ang mutasyon ay nangyari dito. Ang 60 porsiyento ng populasyon ng India ay kabilang sa haplogroup M. Ang mga katutubo ng islang Andamanese ay kabilang rin sa M. Ang mga Andamese ay pinaniniwalaang mga supling ng ilang pinakamaagang tumira sa Asya dahil sa mahabang isolasyon nito mula sa pangunahing lupain ng Asya. Ang mga ito ang ebidensiya ng rutang pangbaybayin. Dahil ang mga Andamanese at New Guinean ay may maitim na balat at may teksturang Aprikano ng buhok, ang mga siyentipiko ay naniniwala na ang lahat ng mga ito ay bahagi ng ilang mga lumisan mula sa Ethiopia at tumawid sa Pulang Dagat noong mga 60,000 taong nakakalipas. Mula sa Arabya tungo sa India, ang proporsiyon ng haplogroup M ay tumaas ng pasilangan. Sa silangang India, ang M ay mas madami sa N sa rasyo ng 3 sa 1. Ang M ay nananaig sa Timog Silangang Asya ngunit sa [[mga katutubong Australyano]], ang N ay muling lumitaw bilang ang mas karaniwang linya. Ang mga hindi tuloy tuloy na distribusyon ng Haplogroup n mula sa Europa hanggang Australiya ay maipapaliwanag ng mga epektong tagapagtatag at mga bottleneck ng mga populasyon. ==Tingnan din== *[[Ebolusyon ng tao]] *[[Mga labing Omo]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Human Evolution}} [[Kategorya:Ebolusyon ng tao]] m8j7ap57smxwl5os8oxbsi349149bdd 0 189028 2221301 2182128 2026-08-22T02:16:09Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221301 wikitext text/x-wiki [[File:NHGRI human male karyotype.png|thumb|250px|Isang larawan ng 46 mga [[kromosoma]] na bumubuo sa genome na diploid ng lalakeng tao. Ang kromosomang [[mitokondriya]]l ay hindi pinakita.]] Sa modernong [[biolohiyang molekular]] at [[henetika]], ang '''genome''' ang kabuuan ng impormasyong pagmamana ng isang organismo. Ito ay kinokodigo sa [[DNA]] o para sa maraming mga uri ng [[virus]], sa [[RNA]]. Ang genome ay kinabibilangan ng mga [[gene]] at [[hindi nagkokodigong DNA]] ng DNA/RNA.<ref>Ridley, M. (2006). ''Genome''. New York, NY: Harper Perennial. ISBN 0-06-019497-9</ref> ===Sukat ng genome=== Ang [[sukat ng genome]] ang kabuuang bilang ng baseng pares na DNA sa isang kopya ng genome na haploid. Ang sukat ng genome ay positibong [[korelado]] sa [[morpolohiya (biolohiya)|morpolohikong]] pagiging komplikado sa mga [[prokaryote]] at mas mababang mga [[eukaryote]]. Gayunpaman, pagkatapos ng mga [[molluska]] at lahat ng iba pang mas mataas na mga eukaryote sa itaas, ang korelasyong ito ay hindi na epektibo.<ref name="Lewin 2004">{{cite book|last=Lewin|first=Benjamin|title=Genes VIII|url=https://archive.org/details/genesviii0000lewi|year=2004|publisher=Pearson/Prentice Hall|location=Upper Saddle River, NJ|isbn=0-13-143981-2|edition=8th}}</ref><ref>{{cite journal |author=Gregory TR, Nicol JA, Tamm H, Kullman B, Kullman K, Leitch IJ, Murray BG, Kapraun DF, Greilhuber J, Bennett MD |title=Eukaryotic genome size databases|journal=Nucleic Acids Research|date=3 January 2007|volume=35|issue=Database|pages=D332–D338|doi=10.1093/nar/gkl828}}</ref> <ref>{{cite journal |title=Essential genes of a minimal bacterium |journal=Proc Natl Acad Sci USA|year=2006|pages=425–30 |author=Glass JI, Assad-Garcia N, Alperovich N, Yooseph S, Lewis MR, Maruf M, Hutchison CA 3rd, Smith HO, Venter JC |pmid=16407165 |volume=103 |doi=10.1073/pnas.0510013103 |issue=2 |pmc=1324956|bibcode = 2006PNAS..103..425G }} </ref><ref>{{cite journal |author=Forster AC, Church GM|title=Towards synthesis of a minimal cell |journal=Mol Syst Biol. |year=2006 |volume=2 |pmid=16924266 |page=45 |doi=10.1038/msb4100090 |pmc=1681520 |issue=1}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- !Uri ng organismo !Organismo !colspan="2"|Sukat ng genome <br>([[base pair]]s) !class="unsortable"|Komento |- |[[Virus]] |[[Bacteriophage MS2]] |align="right"|3,569 |3.5kb | Unang nasekwensiyang RNA-genome<ref name=Fiers1976>{{cite journal |author=Fiers W, ''et al.'' |title=Complete nucleotide-sequence of bacteriophage MS2-RNA - primary and secondary structure of replicase gene |journal=Nature |volume=260 |pages=500–507 |year=1976| pmid=1264203|url=http://www.nature.com/nature/journal/v260/n5551/abs/260500a0.html|doi=10.1038/260500a0 |issue=5551 |bibcode=1976Natur.260..500F}}</ref> |- |[[Virus]] |[[SV40]] |align="right"|5,224 |5.2kb |<ref name=Fiers1978>{{cite journal |author=Fiers W, Contreras R, Haegemann G, Rogiers R, Van de Voorde A, Van Heuverswyn H, Van Herreweghe J, Volckaert G, Ysebaert M |title=Complete nucleotide sequence of SV40 DNA |journal=Nature |volume=273 |issue=5658 |pages=113–120 |year=1978|doi=10.1038/273113a0| url=http://www.nature.com/nature/journal/v273/n5658/abs/273113a0.html | pmid=205802|bibcode = 1978Natur.273..113F }}</ref> |- |[[Virus]] |[[Phi-X174 phage|Phage Φ-X174]] |align="right"|5,386 |5.4kb |Unang nasekwensiyang DNA-genome<ref name=Sanger1977>{{cite journal |author=Sanger F, Air GM, Barrell BG, Brown NL, Coulson AR, Fiddes CA, Hutchison CA, Slocombe PM, Smith M |title=Nucleotide sequence of bacteriophage phi X174 DNA |journal=Nature |volume=265 |issue=5596 |pages=687–695 |year=1977| pmid=870828| url=http://www.nature.com/nature/journal/v265/n5596/abs/265687a0.html | doi=10.1038/265687a0|bibcode = 1977Natur.265..687S }}</ref> |- |[[Virus]] |[[HIV]] |align="right"|9,749 |9.7kb |<ref>{{cite web|url=http://pathmicro.med.sc.edu/lecture/hiv9.htm |title=Virology - Human Immunodeficiency Virus And Aids, Structure: The Genome And Proteins Of HIV |publisher=Pathmicro.med.sc.edu |date=2010-07-01 |accessdate=2011-01-27}}</ref> |- |[[Virus]] |[[lambda phage|Phage λ]] |align="right"|48,502 |48kb | |- |[[Virus]] |[[Megavirus]] |align="right"|1,259,197 |1.3Mb |Ang pinakamalaking alam na genome na pang-virus a |- |[[Bacterium]] |''[[Haemophilus influenzae]]'' |align="right"| 1,830,000 |1.8Mb |Unang genome ng isang nabubuhay na organismong nasekwensiya, Hulyo 1995<ref name=Fleichmann_1995>{{cite journal |author=Fleischmann R, Adams M, White O, Clayton R, Kirkness E, Kerlavage A, Bult C, Tomb J, Dougherty B, Merrick J |title=Whole-genome random sequencing and assembly of Haemophilus influenzae Rd |journal=Science |volume=269 |issue=5223 |pages=496–512 |year=1995 |pmid=7542800| doi=10.1126/science.7542800 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/269/5223/496 |bibcode = 1995Sci...269..496F }}</ref> |- |[[Bacterium]] |''[[Carsonella ruddii]]'' |align="right"|159,662 |160kb |Ang pinaka-malaiit na hindi-virus na genome.<ref>{{cite journal |author=Nakabachi A, Yamashita A, Toh H, ''et al.'' |title=The 160-kilobase genome of the bacterial endosymbiont Carsonella |url=https://archive.org/details/sim_science_2006-10-13_314_5797/page/266 |journal=Science |volume=314 |issue=5797 |page=267 |year=2006 |month=October |pmid=17038615 |doi=10.1126/science.1134196}}</ref> |- |[[Bacterium]] |''[[Buchnera aphidicola]]'' |align="right"|600,000 |600kb | |- |[[Bacterium]] |''[[Wigglesworthia glossinidia]]'' |align="right"|700,000 |700Kb | |- |[[Bacterium]] |''[[Escherichia coli]]'' |align="right"|4,600,000 |4.6Mb | <ref>{{cite journal| journal=Science| author=Frederick R. Blattner, Guy Plunkett III, ''et al.'' | volume=277| doi=10.1126/science.277.5331.1453 | title=The Complete Genome Sequence of Escherichia coli K-12 | url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/277/5331/1453|pmid= 9278503| pages=1453–1462 | year=1997| issue=5331 }}</ref> |- |[[Bacterium]] |''[[Solibacter usitatus]]'' (strain Ellin 6076) |align="right"|9,970,000 |10Mb |Ang pinakamalaking alam na genome ng bakterya |- |[[Amoeboid]] |''[[Polychaos dubium]]'' (''"Amoeba" dubia'') |align="right"|670,000,000,000 |670Gb |Ang pinakamalaking alam na genome.<ref name=Parfrey2008>{{cite journal | author = Parfrey LW, Lahr DJG, Katz LA | year = 2008 | title = The Dynamic Nature of Eukaryotic Genomes | url = https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2008-04_25_4/page/787 | journal = Molecular Biology and Evolution | volume = 25 | issue = 4 | pages = 787–94 | doi = 10.1093/molbev/msn032 | pmc = 2933061 | pmid = 18258610}}</ref> (Disputed <ref name="ScienceShot: Biggest Genome Ever">[http://news.sciencemag.org/sciencenow/2010/10/scienceshot-biggest-genome-ever.html ScienceShot: Biggest Genome Ever] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101011155609/http://news.sciencemag.org/sciencenow/2010/10/scienceshot-biggest-genome-ever.html |date=2010-10-11 }}, comments: "The measurement for Amoeba dubia and other protozoa which have been reported to have very large genomes were made in the 1960s using a rough biochemical approach which is now considered to be an unreliable method for accurate genome size determinations."</ref>) |- |[[Halaman]] |''[[Arabidopsis thaliana]]'' |align="right"|157,000,000 |157Mb |Unang genome ng halamang nasekwensiya, 2000<ref name="Greilhuber">{{cite journal| author=Greilhuber J, Borsch T, Müller K, Worberg A, Porembski S, and Barthlott W |year=2006| title= Smallest angiosperm genomes found in Lentibulariaceae, with chromosomes of bacterial size |journal=Plant Biology| volume=8|pmid= 17203433| pages=770–777| doi= 10.1055/s-2006-924101| issue=6}}</ref> |- |[[Halaman]] |''[[Genlisea margaretae]]'' |align="right"|63,400,000 |63Mb |Ang pinakamaliit na itinalang genome ng namumulaklak na halaman, 2006.<ref name="Greilhuber" /> |- |[[Halaman]] |''Fritillaria assyrica'' |align="right"|130,000,000,000 |130Gb | |- |[[Halaman]] |''[[Poplar|Populus trichocarpa]]'' |align="right"|480,000,000 |480Mb |Unang genome ng puno na nasekwensiya, Setyembre 2006 |- |[[Halaman]] |''[[Paris japonica]]'' (Japanese-native, pale-petal) |align="right"|150,000,000,000 |150Gb |Largest plant genome known |- |[[Moss]] |''[[Physcomitrella patens]]'' |align="right"|480,000,000 |480Mb |Unang genome ng isang [[bryophyte]] na nasekwensiyang, Enero 2008.<ref name="pmid18762443">{{cite journal |author=Lang D, Zimmer AD, Rensing SA, Reski R |title=Exploring plant biodiversity: the Physcomitrella genome and beyond |journal=Trends Plant Sci |year=2008 |month=October |volume=13 |issue=10 |pages=542–549 |pmid=18762443 |doi=10.1016/j.tplants.2008.07.002}}</ref> |- |[[Lebadura]] |''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' |align="right"|12,100,000 |12.1Mb |Unang genome ng [[eukaryote]]ng nasekwensiyang,<ref>{{cite web|url=http://www.yeastgenome.org/ |title=Saccharomyces Genome Database |publisher=Yeastgenome.org |date= |accessdate=2011-01-27}}</ref> |- |[[Fungus]] |''[[Aspergillus nidulans]]'' |align="right"|30,000,000 |30Mb | |- |[[Nematoda|Nematode]] |''[[Caenorhabditis elegans]]'' |align="right"|100,300,000 |100Mb |Unang hayop na multiselular na nasekwensiya, Disyembre 1998 <ref>{{cite journal |author=The ''C. elegans'' Sequencing Consortium |year=1998 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/282/5396/2012 |title=Genome sequence of the nematode ''C. elegans'': a platform for investigating biology |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=282 |issue=5396 |doi=10.1126/science.282.5396.2012 |pages=2012–2018| pmid=9851916}}</ref> |- |[[Nematoda]] |''[[Pratylenchus coffeae]]'' |align="right"|20,000,000 |20Mb |Pinakamaliit na genome ng hayop na alam<ref>{{cite web | author=Gregory TR |year=2005 |title=Animal Genome Size Database |publisher=http://www.genomesize.com | url=http://www.genomesize.com/statistics.php?stats=entire#stats_top}}</ref> |- |[[Insekto]] |''[[Drosophila melanogaster]]'' (fruit fly) |align="right"|130,000,000 |130Mb |<ref name=Adams_2000>{{cite journal | author = Adams MD, Celniker SE, Holt RA, ''et al.'' | title = The genome sequence of ''Drosophila melanogaster'' | journal = Science | volume = 287 | issue = 5461 | pages = 2185–95 | year = 2000 | pmid = 10731132 | doi = 10.1126/science.287.5461.2185 | accessdate = 2007-05-25| url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/287/5461/2185 | bibcode=2000Sci...287.2185.}}</ref> |- |[[Insekto]] |''[[Bombyx mori]]'' (silk moth) |align="right"|530,000,000 |530Mb | |- |[[Insekto]] |''[[Apis mellifera]]'' (honey bee) |align="right"|236,000,000 |236Mb | |- |[[Insekto]] |''[[Solenopsis invicta]]'' (fire ant) |align="right"|480,000,000 |480Mb |<ref name=Wurm_2011>{{cite journal | author = Wurm Y ''et al.'' | title = The genome of the fire ant ''Solenopsis invicta'' | journal = PNAS | year = 2011 | doi =10.1073/pnas.1009690108 | accessdate = 2011-02-01| url=http://www.pnas.org/content/early/2011/01/24/1009690108.abstract | volume = 108 | issue = 14 | pages = 5679–5684 | pmid = 21282665 | pmc = 3078418|bibcode = 2011PNAS..108.5679W }}</ref> |- |[[Isda]] |''[[Tetraodon nigroviridis]]'' (type of puffer fish) |align="right"|385,000,000 |390Mb |Pinakamaliit na alam na genome ng [[bertebrata]] |- |[[Mamalya]] |''[[Mus musculus]]'' |align="right"|2,700,000,000 |2.7Gb | |- |- |[[Mamalya]] |''[[Homo sapiens]]'' |align="right"|3,200,000,000 |3.2Gb | |- |[[Isda]] |''[[Protopterus aethiopicus]]'' (marbled lungfish) |align="right"|130,000,000,000 |130Gb |Ang pinakamalaking alam na genome ng bertebrata |} ==Tignan din== *[[Genome ng tao]] ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Henetika]] 4ywob814linti8mece84iic97lpevbt 0 220655 2221287 2220329 2026-08-22T01:24:19Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221287 wikitext text/x-wiki {{Starbox begin | name = Sirius }} {{Starbox image | image=<div style="position: relative">[[File:Canis Major constellation map.svg]] <div style="position: absolute; left: 82px; top: 82px">[[File:Cercle rouge 100%.svg|25px]]</div> </div> | caption=Lokasyon ng Sirius (nakabilog). }} {{Starbox observe | epoch=J2000 | constell=[[Canis Major|Canis Mayor]] | ra={{RA|06|45|08.917}}<ref name=tychods>{{cite journal |last1=Fabricius |first1=C. |last2=Høg |first2=E. |last3=Makarov |first3=V.V. |last4=Mason|first4=B.D. |last5=Wycoff |first5=G.L. |last6=Urban |first6=S.E. |year=2002 |title=The Tycho double star catalogue |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=384 |pages=180–189 |doi=10.1051/0004-6361:20011822 |doi-access=free |bibcode=2002A&A...384..180F}}</ref> | dec={{DEC|−16|42|58.02}}<ref name=tychods/> | appmag_v=−1.46<ref name="Hoffleit1991"/> }} {{Starbox character | type=[[Bituing pangunahing serye|''Main sequence'']]<ref name="Backman1986"/> | class=A0mA1 Va<ref name=nstars>{{cite journal |first1=R.O. |last1=Gray |first2=C.J. |last2=Corbally |first3=R.F. |last3=Garrison |first4=M.T. |last4=McFadden |first5=P.E. |last5=Robinson |year=2003 |title=Contributions to the Nearby Stars (NStars) Project: Spectroscopy of stars earlier than M0 within 40&nbsp;parsecs: The Northern Sample.&nbsp;I. |journal=Astronomical Journal |volume=126 |issue=4 |pages=2048–2059 |doi=10.1086/378365 |arxiv = astro-ph/0308182 |bibcode=2003AJ....126.2048G |s2cid=119417105 |url=http://vizier.cfa.harvard.edu/viz-bin/VizieR-5?-ref=VIZ59a3e6516c46&-out.add=.&-source=J/AJ/126/2048/table1&recno=195}}</ref> | b-v=+0.00<ref name="Hoffleit1991"/> | u-b=−0.05<ref name="Hoffleit1991"/> }} {{Starbox astrometry | radial_v=−5.50<ref name="Gontcharov2006">{{cite journal |last1=Gontcharov |first1=G.A. |year=2006 |title=Pulkovo Compilation of Radial Velocities for {{nobr|35 495 Hipparcos}} stars in a common system |journal=Astronomy Letters |volume=32 |issue=11 |pages=759–771 |issn=1063-7737 |doi=10.1134/S1063773706110065 |bibcode = 2006AstL...32..759G |arxiv = 1606.08053 |s2cid=119231169}}</ref> }} {{Starbox astrometry|no_heading=y | component1=Sirius&nbsp;A | prop_mo_ra=−546.01 | prop_mo_dec=−1,223.07 | parallax=378.9 | p_error=1.4 | parallax_footnote=<ref name="bond"/> | absmag_v=+1.43<ref name=malkov2007>{{cite journal | last1=Malkov | first1=O. Yu. |date=2007 | title=Mass-luminosity relation of intermediate-mass stars | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | volume=382 | issue=3 | pages=1073–1086 | doi=10.1111/j.1365-2966.2007.12086.x | bibcode=2007MNRAS.382.1073M | doi-access= free}}</ref> }} {{Starbox astrometry|no_heading=y | component1=Sirius&nbsp;B | prop_mo_ra=−461.571 | prop_mo_dec=−914.520 | parallax=378.9 | p_error=1.4 | parallax_footnote=<ref name="bond"/> | absmag_v=+11.18<ref name="McCook2006"/> }} {{Starbox detail | component1 = Sirius&nbsp;A | mass = {{val|2.063|0.023}}<ref name=bond/> | radius = {{val|1.7144|0.0090}}<ref name=bond/> | luminosity = {{val|24.74|0.70}}<ref name=bond/> | temperature = {{val|fmt=commas|9,845|64}}<ref name=JDavis2010>{{cite journal | title=The Angular Diameter and Fundamental Parameters of Sirius A | last=Davis |first=J. |display-authors=etal | journal=Publications of the Astronomical Society of Australia | volume=28 |date=2010 | doi=10.1071/AS10010 | pages=58–65 |arxiv=1010.3790 }}</ref> | metal_fe = 0.50<ref name="Qiu2001">{{cite journal | last=Qiu | first=H. M. | author2=Zhao, G. | author3=Chen, Y. Q. | author4=Li, Z. W. | title=The Abundance Patterns of Sirius and Vega | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2001-02-10_548_2/page/953 | journal=The Astrophysical Journal | date=2001 | volume=548 | issue=2 | pages=953–965 | doi=10.1086/319000 | bibcode=2001ApJ...548..953Q| s2cid=122558713 | doi-access= }}</ref> | rotational_velocity = {{val|16.3|0.1}}<ref name="Takeda2020">{{cite journal | last=Takeda | first=Yoichi | title=On the rotational velocity of Sirius A | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | publisher=Oxford University Press (OUP) | volume=499 | issue=1 | pages=1126–1139 | date=2020-09-19 | arxiv=2009.07143 | bibcode=2020MNRAS.499.1126T | doi=10.1093/mnras/staa2869 | doi-access=free | issn=0035-8711}}</ref> | age_myr = {{val|242|5}}<ref name=bond/> | component2 = Sirius&nbsp;B | mass2 = {{val|1.018|0.011}}<ref name=bond/> | radius2 = {{val|fmt=none|0.008098|0.6|s=%}}<ref name=bond/> | radius_km2 = {{val|fmt=commas|{{#expr: 0.008098 * 695700 round 0}}|{{#expr: 0.006 * (0.008098 * 695700) round 0}}}} | luminosity2 = {{val|fmt=none|0.02448|1.3|s=%}}<ref name=bond/> | temperature2 = {{val|fmt=commas|25,000|200}}<ref name="Liebert2005"/> | age_myr2 = {{val|228|10|8}}<ref name=bond/> }} {{Starbox catalog | names= [[Pagtatalaga ng Bayer|α Canis Majoris]] (α CMa), [[Pagtatalaga ng Flamsteed|9 Canis Majoris]] (9 CMa), [[Katalogong Henry Draper|HD]] 48915, [[Katalogong Maliliwanag na Bituin|HR]] 2491, [[Katalogong Gliese ng mga Kalapit na Bituin|GJ]] 244, LHS 219, ADS 5423, LTT 2638, [[Katalogong Hipparcos|HIP]] 32349 }} {{Starbox end}} Ang '''Sirius''' o '''Sirio''' (Alpha Canis Majoris o ɑ CMa) ay isang sistemang ng [[bituing binaryo]] na nasa loob ng [[Canis Major|Canis Mayor]], na mas "malaking aso" ng talampad [[Orion (talampad)|Orion]]. Ito ang pinakamaliwanag na [[bituin]] sa himpapawid na panggabi na mayroong [[magnitud (astronomiya)|magnitud]] na −1.46.<ref name="Hoffleit1991"/><ref>{{Cite web |last= |first= |date=2026-02-10 |title=Sirius B: Now is the best time to see Sirius’ companion |url=https://earthsky.org/brightest-stars/how-to-observe-sirius-b/ |access-date=2026-08-13 |website=EarthSky |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sirius |url=https://www.britannica.com/place/Sirius-star |access-date=2026-08-13 |website=Britannica |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |last2= |first2= |last3= |first3= |last4= |first4= |last5= |first5= |last6= |first6= |date= |title=Sirius: The brightest star in Earth's night sky |url=https://www.space.com/21702-sirius-brightest-star.html |access-date=2026-08-13 |website=Space.com |language=en}}</ref> Ang Sirius A ay humigit-kumulang na dalawang beses ang laki kaysa sa [[Araw]] at mayroong isang [[Absolutong magnitud|lubos na magnitud na natatanaw]] na 1.42. Ito ay may 25 beses na mas makinang kaysa sa Araw,<ref name="Liebert2005">{{cite journal | first=J.| last=Liebert | title=The age and progenitor mass of Sirius B | journal=The Astrophysical Journal | year=2005 | volume=630 | issue=1 | pages=L69–L72 | bibcode=2005ApJ...630L..69L | doi=10.1086/462419 |arxiv = astro-ph/0507523 |last2=Young|first2=Patrick A.|display-authors=1}}</ref> subalit mayroong talagang mas mababang kaliwanagan kaysa sa iba pang mga bituing makislap na katulad ng [[Canopus]] o [[Rigel]]. Ang sistema ay nasa pagitan ng 200 at {{Nowrap|300 milyong}} mga taon na ang edad.<ref name="Liebert2005" /> Orihinal na ito ay binubuo ng dalawang matitingkad na mga bituing mabughaw. Ang mas malaki sa mga ito na Sirius B ay nakagamit na ng lahat ng enerhiya nito at naging isa ng [[Higanteng pulang bituin|higanteng pula]]. At pagdaka ay naghunos ng mga panlabas nitong mga patong o "balat" at lumugso upang maging nasa pangkasalukuyan nitong katayuan bilang isang [[Puting unano|puting duwende]], humigit-kumulang sa {{Nowrap|120 milyong}} taon na ang nakalilipas.<ref name="Liebert2005" /> == Kasaysayan == Ang bituing Sirius ay tinawag ng [[Sinaunang Ehipto|sinaunang mga Ehipsiyo]] bilang '''Sopdet'''.<ref>{{Cite web |last= |date= |title=Sirius: The Goddess Sopdet |url=https://egypt-museum.com/sopdet-sirius/ |access-date=2026-08-13 |website=Egypt Museum |language=en-US}}</ref> Umasa sila sa bituing ito upang mahulaan kung kailan magsisimula ang panahon ng pagbaha. Kung minsan ang Sirius ay tinatawag na Bituing Aso (''Dog Star'' sa Ingles). Ang pariralang Ingles na ''the dog days of summer'' o "ang mga araw ng aso ng panahon ng tag-araw" (o panahon ng tag-init) ay nangangahulugan na "ang pinakamaiinit na mga araw ng panahon ng tag-araw". Ilan sa mga sinaunang tao ang nag-isip na ang init na nagmumula sa Sirius ay makapagdaragdag sa init ng Araw. == Galeriya == <gallery mode="packed" heights="120"> Talaksan:Sirius.jpg|Ang hitsura ng Sirius na nasa panggabing kalangitan. Talaksan:Sirius type double star animation 1.gif|Isang larawang GIF na nagpapakita ng Sirius A at B na umiinog sa isa't isa. Talaksan:Sirius A, α Centauri A, Sun comparison.png|Paghahambing ng mga laki ng bituin: [[Araw (astronomiya)|Araw]] (kanan), [[Alpha Centauri]] A (gitna), at Sirius (kaliwa). </gallery> == Tingnan din == * [[Canis Major|Canis Mayor]] * [[Procyon]] * [[Bituin]] == Mga sanggunian == {{Reflist|refs= <ref name="Hoffleit1991">{{cite book | chapter-url=http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?HR%202491 | chapter=Entry for HR 2491 | title=Bright Star Catalogue|edition= 5th Binagong Ed. (Paunang Bersyon) |last1=Hoffleit|first1=D. | last2=Warren|first2= W. H. Jr. | date=1991 | publisher=CDS | url=http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/Cat?V/50|bibcode= 1991bsc..book.....H}}</ref> <ref name="Backman1986">{{cite conference | first=D. E. | last=Backman | editor=Gillett, F. C. |editor2=Low, F. J. | title=IRAS observations of nearby main sequence stars and modeling of excess infrared emission | book-title=Proceedings, 6th Topical Meetings and Workshop on Cosmic Dust and Space Debris | publisher=COSPAR and IAF | date=30 Hunyo – 11 Hulyo 1986 | volume=6 | issue=7 | pages=43–46 | location=Toulouse, France | bibcode=1986AdSpR...6...43B | issn=0273-1177 |doi = 10.1016/0273-1177(86)90209-7 }}</ref> <ref name=bond>{{cite journal |last1=Bond |first1=Howard E. |last2=Schaefer |first2=Gail H.|last3=Gilliland |first3=Ronald L. |last4=Holberg|first4=Jay B. |last5=Mason |first5=Brian D. |last6=Lindenblad |first6=Irving W. |last7=Seitz-McLeese|first7=Miranda |last8=Arnett |first8=W. David |last9=Demarque |first9=Pierre |last10=Spada |first10=Federico |last11=Young |first11=Patrick A. |last12=Barstow |first12=Martin A. |last13=Burleigh |first13=Matthew R. |last14=Gudehus |first14=Donald |display-authors=6 |year=2017 |title=The Sirius system and its astrophysical puzzles: Hubble Space Telescope and ground-based astrometry |journal=The Astrophysical Journal |volume=840 |issue=2 |pages=70 |bibcode=2017ApJ...840...70B |arxiv=1703.10625 |doi=10.3847/1538-4357/aa6af8 |s2cid=51839102 |doi-access=free }}</ref> <ref name="McCook2006">{{cite book | chapter-url=http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?WD%200642-166 | chapter=Entry for WD 0642-166 | title=VizieR Online Data Catalog |date= 2014 |author1=McCook, G. P. |author2=Sion, E. M. | publisher=CDS |url=https://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-3?-source=B/wd/catalog&-out.max=9999&-out.form=%2bH|bibcode= 2016yCat....102035M}}</ref> }} {{stub|Astronomiya}} [[Kategorya:Mga bituin]] [[Kategorya:Mga bituing binaryo]] fsm3ks4qc8y2q8k63kv7ved5husyd09 0 220839 2221277 1368941 2026-08-22T00:48:44Z ~2026-45651-31 165575 Wala 2221277 wikitext text/x-wiki Ang '''manlalakbay na may pakay''' o '''peregrino''' (Ingles: ''pilgrim'', mula sa [[Latin]] na ''peregrinus'') ay isang taong naglalakbay (literal na "isang tao na nagmula sa malayo") na nagsasagawa ng isang [[Pilgrimahe|paglalakbay papunta sa isang banal na pook]]. Sa karaniwan, isa itong pisikal na pagbibiyahe (madalas na naglalakad) papunta sa isa o maraming mga lugar na mayroong kahalagahang natatangi para sa tagapagtangkilik ng isang partikular na sistema ng paniniwala o pananalig. Sa espiritwal na panitikan ng Kristiyanismo, ang diwa ng peregrino at pilgrimahe o pamamakay (peregrinasyon) ay maaaring tumukoy sa karanasan ng buhay sa [[Daigdig (teolohiya)|mundo]] na itinuturong bilang isang panahon ng "pagdedestiyero" o "pagtatapon" ng sarili) o papunta sa panloob na landas ng aspirante o naghahangad na malayo mula sa isang kalagayan ng pagkaaba (pagkahamak o kaimbihan) papunta sa isang katayuan ng pagkakaroon ng [[banal na kapalaran]]. Pekpek {{usbong|Tao|Relihiyon}} [[Kategorya:Paglalakbay]] [[Kategorya:Tao]] [[Kategorya:Relihiyon]] [[Kategorya:Katolisismo]] [[Kategorya:Kristiyanismo]] [[Kategorya:Islam]] [[Kategorya:Budismo]] q78v6duhrgoiuhtot01ed8o0w9qogpm 2221291 2221277 2026-08-22T01:35:28Z GinawaSaHapon 102500 Kinansela ang pagbabagong 2221277 ni [[Special:Contributions/~2026-45651-31|~2026-45651-31]] ([[User talk:~2026-45651-31|Usapan]]) 2221291 wikitext text/x-wiki Ang '''manlalakbay na may pakay''' o '''peregrino''' (Ingles: ''pilgrim'', mula sa [[Latin]] na ''peregrinus'') ay isang taong naglalakbay (literal na "isang tao na nagmula sa malayo") na nagsasagawa ng isang [[Pilgrimahe|paglalakbay papunta sa isang banal na pook]]. Sa karaniwan, isa itong pisikal na pagbibiyahe (madalas na naglalakad) papunta sa isa o maraming mga lugar na mayroong kahalagahang natatangi para sa tagapagtangkilik ng isang partikular na sistema ng paniniwala o pananalig. Sa espiritwal na panitikan ng Kristiyanismo, ang diwa ng peregrino at pilgrimahe o pamamakay (peregrinasyon) ay maaaring tumukoy sa karanasan ng buhay sa [[Daigdig (teolohiya)|mundo]] na itinuturong bilang isang panahon ng "pagdedestiyero" o "pagtatapon" ng sarili) o papunta sa panloob na landas ng aspirante o naghahangad na malayo mula sa isang kalagayan ng pagkaaba (pagkahamak o kaimbihan) papunta sa isang katayuan ng pagkakaroon ng [[banal na kapalaran]]. {{usbong|Tao|Relihiyon}} [[Kategorya:Paglalakbay]] [[Kategorya:Tao]] [[Kategorya:Relihiyon]] [[Kategorya:Katolisismo]] [[Kategorya:Kristiyanismo]] [[Kategorya:Islam]] [[Kategorya:Budismo]] 108fejklg3ibb1qqqfx83hl6gd0w3dv 0 224029 2221280 2182187 2026-08-22T00:56:09Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221280 wikitext text/x-wiki {{enzyme | Name = Laktasa | EC_number =3.2.1.108 | CAS_number=9031-11-2 | IUBMB_EC_number = 3/2/1/108 | GO_code = 0000016 | image = 1jyn.jpg | width = 270 | caption = Lactase tetramer, E.Coli }} {{enzyme | Name = Glycosylceramidase<br />(Phlorizin hydrolase) | EC_number = 3.2.1.62 | CAS_number = 9033-10-7 | IUBMB_EC_number = 3/2/1/62 | GO_code = 0017042 | image = | width = | caption = }} {{Protein |Name=Lactase |Symbol=LCT |AltSymbols=LAC; LPH; LPH1 |HGNCid=6530 |Chromosome=2 |Arm=q |Band=21 |LocusSupplementaryData= |ECnumber=3.2.1.108 |OMIM=603202 |EntrezGene=3938 |RefSeq=NM_002299 |UniProt=P09848 }} Ang '''laktasa''' ay isang [[ensima]] na nalilikha sa [[sistemang dihestibo]] ng mga sanggol at ilang mga matatandang taong Europeo. Ang laktasa ay mahalaga para sa buong [[dihestiyon]] ng buong [[gatas]]. Ang laktasa ay sumisira sa [[lactose]] na isang komplikadong asukal na nagbibigay sa gatas ng katamisan nito. Ang mga matandang taong walang laktasa ay nakakaranas ng mga sintomas ng [[lactose intolerance]] kapag uminom o kumain ng mga produktong gatas. <ref name="pmid19639477">{{cite journal | author = Järvelä I, Torniainen S, Kolho KL | title = Molecular genetics of human lactase deficiencies | journal = Ann. Med. | volume = 41 | issue = 8 | pages = 568–75 | year = 2009 | pmid = 19639477 | doi = 10.1080/07853890903121033 | url = }}</ref> Ang laktasa ay maaaring mabili bilang isang food supplement at dinadagdag sa gatas upang lumikha ng "malaya sa lactose" na mga produktong gatas. Ang laktasa na kilala rin bilang '''lactase-phlorizin hydrolase''', o '''LPH''' na isang bahagi ng pamilyang [[β-galactosidase]] ng mga [[ensima]] ay isang [[glycoside hydrolase]] na nasasangkot sa [[hydrolysis]] ng [[disaccharide]] [[lactose]] tungo sa mga bahaging [[monomer]] na [[galactose]] at [[glucose]] . Ang laktasa ay pangunahing umiiral sa kahabaan ng membrano ng [[selula]] na [[hangganang brush]] ng diperensiyadong mga linyang [[enterocyte]] ng [[Intestinal villus|villi]] ng [[maliit na bituka]].<ref name="pmid6786877">{{cite journal | author = Skovbjerg H, Sjöström H, Norén O | title = Purification and characterisation of amphiphilic lactase/phlorizin hydrolase from human small intestine | journal = Eur. J. Biochem. | volume = 114 | issue = 3 | pages = 653–61 | year = 1981 | month = March | pmid = 6786877 | doi = 10.1111/j.1432-1033.1981.tb05193.x| url = }}</ref> Sa mga tao, ang lactase ay kinokodigo ng [[gene]] na LCT.<ref name="pmid2460343">{{cite journal | author = Mantei N, Villa M, Enzler T, Wacker H, Boll W, James P, Hunziker W, Semenza G | title = Complete primary structure of human and rabbit lactase-phlorizin hydrolase: implications for biosynthesis, membrane anchoring and evolution of the enzyme | journal = EMBO J. | volume = 7 | issue = 9 | pages = 2705–13 | year = 1988 | month = September | pmid = 2460343 | pmc = 457059 | doi = | url =https://archive.org/details/sim_embo-journal_1988-09_7_9/page/2705}}</ref><ref name="pmid8257087">{{cite journal | author = Harvey CB, Fox MF, Jeggo PA, Mantei N, Povey S, Swallow DM | title = Regional localization of the lactase-phlorizin hydrolase gene, LCT, to chromosome 2q21 | journal = Ann. Hum. Genet. | volume = 57 | issue = Pt 3 | pages = 179–85 | year = 1993 | month = July | pmid = 8257087 | doi = 10.1111/j.1469-1809.1993.tb01593.x| url = }}</ref> ==Mekanismo== Ang optimun na temperatura para sa laktasa ay mga 77 °F (25 °C) para sa gawain nito<ref name="pmid17512743">{{cite journal | author = Hermida C, Corrales G, Cañada FJ, Aragón JJ, Fernández-Mayoralas A | title = Optimizing the enzymatic synthesis of beta-D-galactopyranosyl-D-xyloses for their use in the evaluation of lactase activity in vivo | journal = Bioorg. Med. Chem. | volume = 15 | issue = 14 | pages = 4836–40 | year = 2007 | month = July | pmid = 17512743 | doi = 10.1016/j.bmc.2007.04.067 | url = }}</ref> at may optimum na [[pH]] na 6.<ref name="pmid6786877">{{cite journal | author = Skovbjerg H, Sjöström H, Norén O | title = Purification and characterisation of amphiphilic lactase/phlorizin hydrolase from human small intestine | journal = Eur. J. Biochem. | volume = 114 | issue = 3 | pages = 653–61 | year = 1981 | month = March | pmid = 6786877 | doi = 10.1111/j.1432-1033.1981.tb05193.x| url = }}</ref> Sa metabolismo, ang kawing na ''β''-glycosidic sa D-lactose ay naha-hydrolize tungo sa anyong [[D-galactose]] at [[D-glucose]] na masisipsip sa pamamagitan ng mga pader na pambituka at tungo sa [[bloodstream]]. Ang kabuuang reaksiyon na nagkakatalisa sa laktasa ay C₁₂H₂₂O₁₁ + H₂O → C₆H₁₂O₆ + C₆H₁₂O₆ + init. Ang laktasa ay nagkakatalisa rin ng kombersiyon ng [[phlorizin]] tungo sa [[phloretin]] at [[glucose]]. Ang katalitikong mekanismo ng D-lactose hydrolysis ay nagpapanatili ng substratong anomerikong konpigurasyon sa mga produkto. <ref name = "doi10.1021/bi011727i">{{cite journal | author = Sinnott M | title = Catalytic mechanisms of enzymic glycosyl transfer | journal = Chem. Rev. | volume = 90 | issue = 7 | pages = 1171–1202 | year = 1990 | month = November | doi = 10.1021/cr00105a006}}</ref> Bagaman ang mga detalye ng mekanismo ay hindi pa matiyak, ang stereokimikal na retensiyon ay matatamo sa pamamagitan ng reaksiyong double displacement. Ang mga pag-aaral ng laktasa ng ''[[E. coli]]'' ay nagmumungkahing ang hydrolysis ay sinisimulan ng isang glutamate nucleophile sa mga ensima attack mula sa gilid na axial ng karbon na galactosyl tungo sa kawing na ''β''-glycosidic.<ref name = "pmid11732897">{{cite journal | author = Juers D, Heightman T, Vasella A, McCarter J, Mackenzie L, Withers S, Matthews B | title = A structural view of the action of ''Escherichia coli'' (''lac''Z) ''β''-galactosidase | journal = Biochemistry | volume = 40 | issue = 49 | pages = 14781–94 | year = 2001 | month = December | pmid = 11732897 | doi = 10.1021/bi011727i}}</ref> Ang pag-aalis ng D-glucose na nag-iiwan sa pangkat ay maaaring mapadali ng nakasalalay sa [[Mg]] na katalisis ng asido. <ref name = "pmid11732897"/> Ang ensima ay napapalaya mula sa ''α''-galactosyl moiety sa pag-atakeng equatorial na nucleophilic ng tubig na lumilikha ng [[D-galactose]].<ref name = "doi10.1021/bi011727i"/> Ang mga pag-aaral ng pagbabago ng substrato ay nagpapakitang ang mga moiety na 3’-OH at 2’-OH sa singsing na galactopyranose ay mahalaga para sa pagkilalang enzymatiko at hydrolysis.<ref name = "pmid7648581">{{cite journal | author = Fernandez P, Cañada F, Jiménez-Barbero J, Martín-Lomas, M | title = Substrate specificity of small-intestinal lactase: Study of the steric effects and hydrogen bonds involved in enzyme-substrate interaction | url = https://archive.org/details/sim_carbohydrate-research_1995-07-10_271_1/page/30 | journal = Carbohydr. Res. | volume = 271 | issue = 1 | pages = 31–42 | year = 1995 | month = July | pmid = 7648581 | doi = 10.1016/0008-6215(95)00034-Q}}</ref> Ang pangkat na 3’-hydroxy ay nasasangkot sa simulang pagkakawing sa substrato samantalang ang pangkat na 2’ ay hindi kailangan para sa pagkilala ngunit kailangan sa mga kalaunang hakbang. Ito ay pinapakita ng katotohanang ang isang 2-deoxy analog ay isang epektibong kompetetibong tagapagpigil (K_i = 10mM).<ref name = "pmid7648581"/> Ang pag-aalis ng spesipikong mga pangkat na hydroxyl sa glucopyranose moiety ay hindi buong nag-aalis ng pagkakatalisa.<ref name = "pmid7648581"/> [[Image:Lactase mechanism.png|thumb|left|500px|Iminungkahing mekanismo ng lactose hydrolysis.]] {{clear left}} ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{Glycoside hydrolases}} {{Fructose and galactose metabolism}} {{Uncategorized}} j4q10w3qubg8s4u4uj6i8j8wp4alv6s 0 227098 2221288 2212749 2026-08-22T01:26:07Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221288 wikitext text/x-wiki {{Infobox haplogroup |name=L3 |map=World map of prehistoric human migrations.jpg |origin-date=80,000 to 104,000 YBP <ref name="Tishkoff2007"/> OR 60,000 to 70,000 YBP <ref name="mbe.oxfordjournals.org">http://mbe.oxfordjournals.org/content/early/2011/11/16/molbev.msr245.short?rss=1</ref> |origin-place=[[East Africa]]<ref>{{cite journal |last1=Salas |first1=A |title=The Making of the African mtDNA Landscape |journal=The American Journal of Human Genetics |volume=71 |issue=5 |pages=1082–111 |year=2002 |doi=10.1086/344348 |pmid=12395296 |pmc=385086}}</ref> |ancestor= L3'4 |descendants=L3a, L3b'f, L3c'd'j, L3e'i'k'x, L3h, [[Haplogroup M (mtDNA)|M]], [[Haplogroup N (mtDNA)|N]] |mutations= 769, 1018, 16311<ref name="vanOven"/> |members= }} Sa [[henetikang mitokondriyal ng tao]], ang '''Haplogroup L3''' ay isang [[Human mitochondrial DNA haplogroup|human mitochondrial DNA (mtDNA) haplogroup]]. Ang Haplogroup L3 ay gumampan ng mahalagang papel sa kasayayan ng species na [[homo sapiens]]. Pagkatapos na lumitaw ang haplogroup na ito sa [[Silangang Aprika]], ang isang relatibong maliit na bilang ng mga migrante nito ay nagdala nito patawid sa [[Dagat Pula]] tungo sa Arabia na naglunsad ng interkontinental na migrasyon na kalaunang nagpakalat ng tao sa iba't ibang panig ng mundo maliban sa Antarctica. Ang maliit na pangkat na ito ay nagpalitaw sa bawat hindi-Aprikanong haplogroup.<ref name="Behar">{{cite journal |last1=Behar |first1=Doron M. |last2=Villems |first2=Richard |last3=Soodyall |first3=Himla |last4=Blue-Smith |first4=Jason |last5=Pereira |first5=Luisa |last6=Metspalu |first6=Ene |last7=Scozzari |first7=Rosaria |last8=Makkan |first8=Heeran |last9=Tzur |first9=Shay |title=The Dawn of Human Matrilineal Diversity |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2008-05_82_5/page/1130 |journal=The American Journal of Human Genetics |volume=82 |issue=5 |pages=1130–40 |year=2008 |doi=10.1016/j.ajhg.2008.04.002 |pmid=18439549 |pmc=2427203}}</ref> Ang L3 ay pinaniniwalaang lumitaw sa Silangang Aprika sa pagitan ng 84,000 hanggang 104,000 taong nakakaraan.<ref name="Tishkoff2007">{{cite journal |last1=Gonder |first1=M. K. |last2=Mortensen |first2=H. M. |last3=Reed |first3=F. A. |last4=De Sousa |first4=A. |last5=Tishkoff |first5=S. A. |title=Whole-mtDNA Genome Sequence Analysis of Ancient African Lineages |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=24 |issue=3 |pages=757–68 |year=2006 |pmid=17194802 |doi=10.1093/molbev/msl209}}</ref> Ang pagsisiyasat ng 369 kumpletong Aprikanong L3 sekwensiya ay naglalagay ng maksimum na paglawak nito noong ∼70,000 taong nakakaraan.<ref name="mbe.oxfordjournals.org">http://mbe.oxfordjournals.org/content/early/2011/11/16/molbev.msr245.short?rss=1</ref> Ang Time to Most Recent Common Ancestor para sa liping L3 ay kamakailang tinantiya sa pagitan ng 58,900 hanggang 70,200 taong nakakaraan.<ref name="mbe.oxfordjournals.org">http://mbe.oxfordjournals.org/content/early/2011/11/16/molbev.msr245.short?rss=1</ref> ==Distribusyon== Ito ay pinakakaraniwan sa [[Silangang Aprika]] salungat sa ibang mga bahagi ng Aprika kung saan ang mga haplogroup na [[Haplogroup L1 (mtDNA)|L1]] at [[Haplogroup L2 (mtDNA)|L2]] ay kumakatawan sa 2/3&nbsp;ng mga mtDNA.<ref>Wallace DC et al. (2000), Origin of haplogroup M in Ethiopia, Am J Hum Genet 67(Suppl):217{{vs|can't find on pubmed or google|date=January 2011}}</ref> Ang L3 ay nahahati sa ilang mga clade na ang dalawa ay nagpalitaw sa mga macro-haplogroup [[Haplogroup M (mtDNA)|M]] at [[Haplogroup N (mtDNA)|N]] na pinagmulan ng karamihan ng mga hindi-Aprikano.<ref>{{cite journal |last1=Wallace |first1=D |last2=Brown |first2=MD |last3=Lott |first3=MT |title=Mitochondrial DNA variation in human evolution and disease |url=https://archive.org/details/gene_1999-09-30_238_1/page/211 |journal=Gene |volume=238 |issue=1 |pages=211–30 |year=1999 |pmid=10570998 |doi=10.1016/S0378-1119(99)00295-4}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Maca-Meyer |first1=Nicole |last2=González |first2=Ana M |last3=Larruga |first3=José M |last4=Flores |first4=Carlos |last5=Cabrera |first5=Vicente M |title=Major genomic mitochondrial lineages delineate early human expansions |journal=BMC Genetics |volume=2 |pages=13 |year=2001 |pmid=11553319 |pmc=55343 |doi=10.1186/1471-2156-2-13}}</ref> Ang L3 ang haplogroup na pinagmulan ng lahat ng mga taong nasa labas ng Aprika o hindi Aprikano.<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.cambridgedna.com/genealogy-dna-ancient-migrations-slideshow.php?view=step3 |access-date=2013-11-01 |archive-date=2011-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708112911/https://www.cambridgedna.com/genealogy-dna-ancient-migrations-slideshow.php?view=step3 |url-status=dead }}</ref> ===Distribusyong mga subgrupong Aprikano=== *'''L3a''' - Silangang Aprika. Mga [[Ethiopia]]n.<ref name="Behar" /> *L3b'f **'''L3b''' - Kanlurang Aprika. **'''L3f''' - Silangang Aprika at sa Sahel zone. ***L3f3 - [[Chad Basin]]. Sentral na Aprika<ref name="Černý2009">{{cite journal |last1=Černý |first1=Viktor |last2=Fernandes |first2=Verónica |last3=Costa |first3=Marta D |last4=Hájek |first4=Martin |last5=Mulligan |first5=Connie J |last6=Pereira |first6=Luísa |title=Migration of Chadic speaking pastoralists within Africa based on population structure of Chad Basin and phylogeography of mitochondrial L3f haplogroup |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=9 |pages=63 |year=2009 |pmid=19309521 |pmc=2680838 |doi=10.1186/1471-2148-9-63}}</ref> *L3c'd'j **'''L3c''' - Silangang Aprika sa mga [[Hudyong Ethiopian]],<ref name="Behar" /> [[Hudyong Yemeni]]<ref name="Behar" /> **'''L3d''' - Kanlurang-Sentral na Aprika sa mga [[Fulani]],<ref name="Behar" /> [[Chad]]ian,<ref name="Behar" /> [[Ethiopian]],<ref>{{cite journal |last1=Kivisild |first1=T |last2=Reidla |first2=M |last3=Metspalu |first3=E |last4=Rosa |first4=A |last5=Brehm |first5=A |last6=Pennarun |first6=E |last7=Parik |first7=J |last8=Geberhiwot |first8=T |last9=Usanga |first9=E |title=Ethiopian Mitochondrial DNA Heritage: Tracking Gene Flow Across and Around the Gate of Tears |journal=The American Journal of Human Genetics |volume=75 |issue=5 |pages=752–70 |year=2004 |doi=10.1086/425161 |pmid=15457403 |pmc=1182106}}</ref> mga [[taong Akan]],<ref name="Fendt">[http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1872497311001268#sec0085 Liane Fendt ''et al''., MtDNA diversity of Ghana: a forensic and phylogeographic view, 2011]</ref> [[Mozambique]],<ref>{{cite journal pages=752–70 |doi=10.1086/425161}}</ref> at [[Yemen]]{{fact}} (mga Ehipsiyo) reference behar **'''L3j''' - Silangang Aprika. Sudanese.<ref name="Behar" /> *L3e'i'k'x **'''L3e''' - Kanlurang-Sentral na Aprika. Ito ang pinakakaraniwang sub-clade na L3 sa mga populasyong nagsasalita ng [[wikang Bantu]].<ref>Anderson, S. 2006, [http://www.biolog-e.leeds.ac.uk/Biolog-e/uploads/SadieAnderson-Mann.pdf Phylogenetic and phylogeographic analysis of African mitochondrial DNA variation.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110910155424/http://www.biolog-e.leeds.ac.uk/Biolog-e/uploads/SadieAnderson-Mann.pdf |date=2011-09-10 }}</ref> Ang L3e ay iminungkahing nauugnay sa isang pinagmulang Sentral na Aprikano gayundin ang pinakakarniwang subclade ng L3 sa mga Aprikanong Amerikano, [[Apro-Brasilenyo]], at mga [[Carribeano]] <ref name="Bandelt">{{cite journal |last1=Bandelt |first1=HJ |last2=Alves-Silva |first2=J |last3=Guimarães |first3=PE |last4=Santos |first4=MS |last5=Brehm |first5=A |last6=Pereira |first6=L |last7=Coppa |first7=A |last8=Larruga |first8=JM |last9=Rengo |first9=C |title=Phylogeography of the human mitochondrial haplogroup L3e: a snapshot of African prehistory and Atlantic slave trade. |journal=Annals of Human Genetics |volume=65 |issue=Pt 6 |pages=549–63 |year=2001 |pmid=11851985 |doi=10.1017/S0003480001008892}}</ref> ***L3e1 - Sentral na Aprikang pinagmulan at matatagpuan sa [[Algeria]], [[Cameroon]], [[Angola]],<ref name="Plaza2004">{{cite journal |last1=Plaza |first1=Stéphanie |last2=Salas |first2=Antonio |last3=Calafell |first3=Francesc |last4=Corte-Real |first4=Francisco |last5=Bertranpetit |first5=Jaume |last6=Carracedo |first6=Ángel |last7=Comas |first7=David |title=Insights into the western Bantu dispersal: mtDNA lineage analysis in Angola |url=https://archive.org/details/human-genetics_2004-10_115_5/page/439 |journal=Human Genetics |volume=115 |issue=5 |pages=439–47 |year=2004 |pmid=15340834 |doi=10.1007/s00439-004-1164-0}}</ref> Mozambique, [[Sudanese]] at [[Kikuyu people|Kikuyu]] mula sa [[Kenya]] gayundin sa Yemen at sa mga [[taong Akan]]<ref name="Fendt"/> ***L3e5 - Nagmula sa Chad Basin ngunit matatagpuan sa [[Burkina Faso]], [[Nigeria]], Timog [[Tunisia]], Timog [[Morocco]] at [[Ehipto]]<ref name= "Fadhlaoui-Zid">{{cite journal |last1=Fadhlaoui-Zid |first1=K. |last2=Plaza |first2=S. |last3=Calafell |first3=F. |last4=Ben Amor |first4=M. |last5=Comas |first5=D. |last6=Bennamar |first6=A. |last7=Gaaied |first7=El |title=Mitochondrial DNA Heterogeneity in Tunisian Berbers |journal=Annals of Human Genetics |volume=68 |issue=Pt 3 |pages=222–33 |year=2004 |pmid=15180702 |doi=10.1046/j.1529-8817.2004.00096.x}}</ref> **'''L3i''' ***L3i1 - Silangang Aprika. Mga Ethiopian.{{fact}} ***L3i2 (former L3w) - Silangang Aprika. Mga Ethiopian.{{fact}} **'''L3k''' - [[Hilagang Aprika]]. Mga Libyan,<ref name="Behar" /> Tunisians.<ref name="Behar" /> **'''L3x''' - Silangang Aprika. Mga Etiopianong [[Oromo people|Oromo]],{{fact}} Mga [[Somali]]<ref name="Watson,">{{cite journal |last1=Watson |first1=E |last2=Forster |first2=P |last3=Richards |first3=M |last4=Bandelt |first4=H |title=Mitochondrial Footprints of Human Expansions in Africa |journal=The American Journal of Human Genetics |volume=61 |issue=3 |pages=691–704 |year=1997 |doi=10.1086/515503 |pmid=9326335 |pmc=1715955}}</ref> at mga Ehipsiyo<ref group="Note">GUR46 on table 1. is a mtDNA haplogroup L3x2a.</ref><ref name="Stevanovitch2004">{{cite journal |last1=Stevanovitch |first1=A. |last2=Gilles |first2=A. |last3=Bouzaid |first3=E. |last4=Kefi |first4=R. |last5=Paris |first5=F. |last6=Gayraud |first6=R. P. |last7=Spadoni |first7=J. L. |last8=El-Chenawi |first8=F. |last9=Beraud-Colomb |first9=E. |title=Mitochondrial DNA Sequence Diversity in a Sedentary Population from Egypt |journal=Annals of Human Genetics |volume=68 |issue=Pt 1 |pages=23–39 |year=2004 |pmid=14748828 |doi=10.1046/j.1529-8817.2003.00057.x}}</ref> *'''L3h''' - Silangang Aprika. Ethiopians.{{fact}} ==Puno== Ang [[punong pilohenetiko]] ng mga haplogroup L3 subclade ay batay sa papel Mannis van Oven at Manfred Kayser na ''Updated comprehensive phylogenetic tree of global human mitochondrial DNA variation''<ref name="vanOven">{{cite journal |last1=Van Oven |first1=Mannis |last2=Kayser |first2=Manfred |title=Updated comprehensive phylogenetic tree of global human mitochondrial DNA variation |journal=Human Mutation |volume=30 |issue=2 |pages=E386–94 |year=2009 |pmid=18853457 |doi=10.1002/humu.20921}}</ref> at mga kalaunang inilimbag na pagsasaliksik. ''' Most Recent Common Ancestor (MRCA) ''' *L1-6 **L2-6 ***L2'3'4'6 ****L3'4'6 *****L3'4 ******'''L3''' *******L3a *******L3b'f ********L3b *********L3b1 **********L3b1a ***********L3b1a1 ***********L3b1a2 **********L3b1b ***********L3b1b1 *********L3b2 ********L3f *********L3f1 **********L3f1a **********L3f1b ***********L3f1b1 ***********L3f1b2 ************L3f1b2a ***********150 ************L3f1b3 ************L3f1b4 *************L3f1b4a **************L3f1b4a1 *********L3f2 **********L3f2b *********L3f3 *******L3c'd'j ********L3c ********L3d *********L3d1-5 **********L3d1 ***********L3d1a ************L3d1a1 *************L3d1a1a ***********L3d1b ************L3d1b1 ***********L3d1c ***********L3d1d **********199 ***********L3d2 ***********L3d5 **********L3d3 ***********L3d3a **********L3d4 **********L3d5 ********L3j *******L3e'i'k'x ********L3e *********L3e1 **********L3e1a ***********L3e1a1 ************L3e1a1a ***********152 ************L3e1a2 ************L3e1a3 **********L3e1b **********L3e1c **********L3e1d **********L3e1e *********L3e2 **********L3e2a ***********L3e2a1 ************L3e2a1a ************L3e2a1b *************L3e2a1b1 **********L3e2b ***********L3e2b1 ************L32b1a ***********L3e2b2 ***********L3e2b3 *********L3e3'4'5 **********L3e3'4 ***********L3e3 ************L3e3a ************L3e3b *************L3e3b1 ************L3e4 **********L3e5 ********L3i *********L3i1 **********L3i1a **********L3i1b *********L3i2 ********L3k ********L3x *********L3x1 *********L3x2 **********L3x2a ***********L3x2a1 ************L3x2a1a **********L3x2b *******L3h ********L3h1 *********L3h1a **********L3h1a1 **********L3h1a2 ***********L3h1a2a ***********L3h1a2b *********L3h1b **********L3h1b1 ***********L3h1b1a ************L3h1b1a1 **********L3h1b2 ********L3h2 *******[[Haplogroup M (mtDNA)|M]] *******[[Haplogroup N (mtDNA)|N]] ==Talababa== <references group="Note"/> ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{MtDNA}} [[Kategorya:Mga mtDNA haplogroup ng tao]] gspk7qy8a4v4ag9kc8qpnec0m4ji0tu 0 240356 2221259 2217392 2026-08-21T23:37:45Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 4 books for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221259 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Pika | fossil_range = {{Fossil range|Oligocene|Recent}}<ref>{{cite book |author= Savage, RJG, & Long, MR|year=1986 |title= Mammal Evolution: an illustrated guide|url= https://archive.org/details/mammalevolutioni00sava|publisher= Facts on File|location=New York|pages= [https://archive.org/details/mammalevolutioni00sava/page/n67 128]|isbn= 0-8160-1194-X}}</ref> | image = Ochotona princeps.jpg | image_width = 200px | image_caption = [[American Pika]], (''Ochotona princeps''), in Sequoia National Park | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[Mammal]]ia | ordo = [[Lagomorpha]] | familia = '''Ochotonidae''' | familia_authority = [[Oldfield Thomas|Thomas]], 1897 | genus = '''''Ochotona''''' | genus_authority = [[Heinrich Friedrich Link|Link]], 1795 | type_species = ''[[Daurian Pika|Ochotona minor]]'' | type_species_authority = [[Heinrich Friedrich Link|Link]], 1795<br />(= ''Lepus dauuricus'' [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1776) <!-- | subdivision_ranks = [[Species]] | subdivision = See text --> }} Ang '''pika''' ({{Padron:IPAc-en|ˈ|p|aɪ|k|ə}} {{Padron:Respell|PY|kə}}; lumang pagbabaybay '''pica''') ay isang maliit na mamalyang may maiikling bisig at hita, mabilog na mga tainga, at maikli o walang buntot. Ang pangalang "pika" ay ginagamit sa kahit aling miyembro ng pamilyang '''Ochotonidae''', isang pamilya ng mga hayop na napapaloob sa order ng mga lagomorphs, kung saan kasama rin ang mga Leporidae, ang uring kinabibilangan ng mga kuneho. Ang isang genus, ang Ochotona, ay kinikilalang kasama sa nasabing pamilya na naglalaman ng 30 species. Kilala din itong "whistling hare" dahil sa matinis nitong huni kapag nagmamadali itong magtago sa lungga. Sa Estados Unidos, ang pika ay karaniwang tinatawag na "coney", isang pangkalahatang tawag na maaari ding tumukoy sa mga kuneho at mga hyrax. Ang pangalang pika ay maaaring nanggaling sa salita mula sa mga wikang Tungus na "piika". == Tirahan == [[Talaksan:Collared_Pika_-_Hatchers_Pass_Alaska.jpg|left|thumb|Collared pika sa Hatcher Pass sa Alaska]] Ang mga pika ay makikita sa mga lugar sa Asya, Hilagang Amerika at mga bahagi ng Silangangn Europa na malamig ang klima. Karamihan sa mga uri ay naninirahan sa mga mababatong bundok, kung saan naglulungga sila sa mga pagitan ng mga bato. May ilang uring katutubo sa mga steppes ang naghuhukay ng sarili nilang lungga. Sa kabundukan naman ng Eurasia, ang mga pika ay naninirahan sa mga lungga kasama ang mga snowfinch na doon din sa parehong lungga namumugad<span style="background-color: rgb(254, 252, 224);">.</span><span class="cx-segment" data-segmentid="169"></span> == Katangian == [[Talaksan:Ochotona_sp.jpg|left|thumb|''Ochotona'' sp. fossils]] Ang mga Pikas ay maliliit na mamalya, maikli ang mga biyas at hita at mabibilog ang tainga. Gaya ng mga kuneho, sila'y dumudumi ng maliliit na ipot na kulay luntian na muli nilang kinakain upang mas makakuha ng nutrisyon, bago nila ilabas muli ito bilang mga dumi na animoy butil. May ilang mga pika gaya ng collared pika na nag-iimbak ng mga patay na ibon sa kanilang lungga bilang pagkain sa panahon ng tag-lamig. Ang mga hayop na ito'y kumakain ng maraming uri ng halaman gaya ng mga damo, lumot at iba pa. Kagaya ng ibang logamorphs, gumagamit sila ng mga inscisors at wala silang mga pangil.<span class="nowrap"></span> Ang mga pika na nakatira sa mga batuhan ay mas kaunti pa sa lima ang anak di tulad ng mga uri na nag-huhukay ng kanilang lungga na mas marami ang nagiging anak. Marahil ito ay dahil sa mas maraming mapagkukunan ng pagkain ang mga pikang naghuhukay sa kanilang mga lugar panirahan. Ang mga pika ay nagpapasuso sa loob ng 25 hanggang 30 araw. == Mga Gawi == [[Talaksan:Pika_pile.JPG|thumb|Tambak ng mga dahong pinapatuyo sa mga bato para itago bilang pagkain. Lambak ng Gad, Snowbird Ski Resort sa Little Cottonwood Canyon, Utah]] [[Talaksan:Ochotona_princeps_pika_haying_in_rocks.jpg|thumb|Ang American pika may kagat-kagat na tuyong damo sa Sequoia National Park, CA]] Ang mga pika ay aktibo sa araw. May mga uring nakatira sa mas matataas na lugar na higit na aktibo pag maliwanag. Pinakamasigla sila sa panahong pinakamalapit na ang tag-lamig. Hindi nagha-hibernate ang mga pika kaya't inuubos nila ang kanilang panahon sa tag-init sa pag-iimbak ng pagkain. Ang bawat isang uri ng pika na sa batuhan naninirahan ay may sariling dayamihan ng pagkain. Habang naglulungga, karaniwang nagsasalu-salo ang mga pika sa mga naitago nilang pagkain. Ang karamihan sa gawi at huni ng pika ay may kinalaman sa pagtatanggol ng kanilang dayamihan. Ang mga Eurasian pikas ay karaniwang naninirahan ng pamipamilya at naghahati-hati sa gawaing pagkuha ng pagkain at pagbabantay ng lungga. Ang mga pika sa Hilagang Amerika ay karaniwang mag-isang namumuhay maliban na lamang kung panahon ng pagpaparami.  == Susog == {{Reflist|group = n}} == Mga sanggunian == {{Reflist|refs = <ref name="GuthrieMatthews71">{{cite journal |last=Guthrie |first=R.D. |last2=Matthews |first2=John V. Jr. |year=1971 |title=The Cape Deceit fauna—Early pleistocene mammalian assemblage from the Alaskan arctic |journal=Quaternary Research |volume=1 |issue=4 |pages=474–510 |doi=10.1016/0033-5894(71)90060-3 |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0033589471900603 |accessdate=April 13, 2014}}</ref> <ref name="Erbajeva11">{{cite journal |last=Erbajeva |first=Margarita A. |last2=Mead |first2=Jim I. |last3=Alexeeva |first3=Nadezhda V. |last4=Angelone |first4=Chiara |last5=Swift |first5=Sandra L. |year=2011 |title=Taxonomic diversity of Late Cenozoic Asian and North American ochotonids (an overview) |journal=Palaeontologia Electronica |pages=1–9 |publisher=Society of Vertebrate Paleontology |url=http://palaeo-electronica.org/2011_3/25_erbajeva/25_erbajeva.pdf |accessdate=April 13, 2014}}</ref> <ref name="Erbajeva03">{{cite journal |last=Erbajeva |first=Margarita A. |last2=Mead |first2=Jim I. |last3=Swift |first3=Sandra L. |year=2003 |title=Evolution and development of Asian and North American ochotonids |journal=Occasional Papers in Earth Sciences No. 5 |pages=33–34 |publisher=Palaeontology Program Government of the Yukon |url=http://www.tc.gov.yk.ca/publications/IMC_Program_Abtracts_2003.pdf |accessdate=April 13, 2014 |quote=3rd INTERNATIONAL MAMMOTH CONFERENCE, 2003: PROGRAM AND ABSTRACTS, Edited by John E. Storer}}</ref> <ref name="Rekovets">{{cite journal |last=Rekovets | first=Leonid |year=2003 |title=Mammoth (Mammuthus primigenius) in the periglacial faunas of Ukraine |journal=Occasional Papers in Earth Sciences No. 5 |pages=130–131 |publisher=Palaeontology Program Government of the Yukon |url=http://www.tc.gov.yk.ca/publications/IMC_Program_Abtracts_2003.pdf |accessdate=April 13, 2014 |quote=3rd INTERNATIONAL MAMMOTH CONFERENCE, 2003: PROGRAM AND ABSTRACTS, Edited by John E. Storer}}</ref> <ref name="PaleoDBOspan">{{cite web |url=http://paleobiodb.org/cgi-bin/bridge.pl?a=basicTaxonInfo&taxon_no=49268 |title=The Paleobiology Database. †''Ochotona spanglei'' Shotwell 1956 |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |accessdate=April 19, 2014}}</ref> <ref name="PaleoDBOwhar">{{cite web |url=http://paleobiodb.org/cgi-bin/bridge.pl?a=basicTaxonInfo&taxon_no=49269 |title=The Paleobiology Database. †''Ochotona whartoni'' Guthrie and Matthews, Jr. 1971 (pika) |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |accessdate=April 13, 2014}}</ref> <ref name="Shotwell56">{{cite journal |last=Shotwell |first=J. Arnold |year=1956 |title=Hemphillian mammalian assemblage from northeastern Oregon |journal=Geological Society America Bulletin |volume=67 |issue=6 |pages=717–738 |publisher=Geological Society America |doi=10.1130/0016-7606(1956)67[717:HMAFNO]2.0.CO;2 |url=http://gsabulletin.gsapubs.org/content/67/6/717.abstract |accessdate=April 19, 2014}}</ref> <ref name="Cai89">{{cite journal |last=Cai |first=Baoquan |year=1989 |title=Fossil Lagomorpha from the Late Pliocene of Yangyuan and Yuxian counties, Hebei Province |journal=Vertebrata PalAsiatica |volume=XXVII |issue=3 |pages=170–181 |url=http://nau.edu/uploadedFiles/Academic/CEFNS/NATSCI/SESES/Forms/fossillagomorpha.pdf |accessdate=May 20, 2014 |quote=Translated by Will Downs Department of Geology Bilby Research Center Northern Arizona University October, 1990 |archive-date=Marso 5, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305025504/http://nau.edu/uploadedFiles/Academic/CEFNS/NATSCI/SESES/Forms/fossillagomorpha.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name="Fostowicz10">{{cite journal |last1=Fostowicz-Frelik |first1=Łucja |last2=Frelik |first2=Grzegorz |last3=Gasparik |first3=Mihály |date=October 2010 |title=Morphological phylogeny of pikas (Lagomorpha: Ochotona), with a description of a new species from the Pliocene/Pleistocene transition of Hungary |journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia |volume=159 |pages=97–117 |publisher=Academy of Natural Sciences |url=http://www.jstor.org/stable/41446115 |accessdate=May 20, 2014 |doi=10.1635/053.159.0107}}</ref> <ref name="Erbajeva05">{{cite journal |last1=Erbajeva |first1=Margarita A. |last2=Zheng |first2=Shaohua |date=30 June 2005 |title=New data on Late Miocene – Pleistocene ochotonids (Ochotonidae, Lagomorpha) from North China |journal=Acta zoologica cracoviensia |volume=48A |issue=1-2 |pages=93–117 |location=Kraków |url=http://www.isez.pan.krakow.pl/journals/azc_v/pdf/48A%281-2%29/08.pdf |accessdate=May 20, 2014 |doi=10.3409/173491505783995734 |archive-date=10 Mayo 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170510103159/http://www.isez.pan.krakow.pl/journals/azc_v/pdf/48A%281-2%29/08.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name="Cermak06">{{cite journal |last1=Čermák |first1=Stanislav |first2=Ján |last2=Obuch |last3=Benda |first3=Petr |year=2006 |title=Notes on the genus Ochotona in the Middle East (Lagomorpha: Ochotonidae) |journal=Lynx |volume=37 |pages=51–66 |location=Praha |issn=0024–7774 |url=http://www.nm.cz/download/pm/zoo/benda_lit/Cermak2006lynx.pdf |accessdate=May 22, 2014 |archive-date=Mayo 22, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140522143140/http://www.nm.cz/download/pm/zoo/benda_lit/Cermak2006lynx.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name="Ge13">{{cite journal |last1=Ge | first1=Deyan |last2=Wen |first2=Zhixin |last3=Xia |first3=Lin |last4=Zhang |first4=Zhaoqun |last5=Erbajeva |first5=Margarita | last6=Huang |first6=Chengming | last7=Yang|first7=Qisen |date=April 3, 2013 |title=Evolutionary History of Lagomorphs in Response to Global Environmental Change |journal=PLoS ONE |volume=8 |issue=4:e59668 |doi=10.1371/journal.pone.0059668 |url=http://www.plosone.org/article/fetchObject.action?uri=info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0059668&representation=PDF |accessdate=May 22, 2014 |quote=[http://s3-eu-west-1.amazonaws.com/files.figshare.com/1009822/Table_S1.xls Table_S1.xls]}}</ref> <ref name="PaleoDBO">{{cite web |url=http://paleobiodb.org/cgi-bin/bridge.pl?a=basicTaxonInfo&taxon_no=42159 |title=The Paleobiology Database. ''Ochotona'' Link 1795 (pika) |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |accessdate=May 23, 2014}}</ref> <ref name="Hordijk10">{{cite journal |last=Hordijk | first=Kees |year=2010 |title=Perseverance of pikas in the Miocene : interplay of climate and competition in the evolution of Spanish Ochotonidae (Lagomorpha, Mammalia) |journal=Geologica Ultraiectina |volume=333 |publisher=Departement Aardwetenschappen |url=http://dspace.library.uu.nl/handle/1874/197550 |isbn=978-90-5744-194-3 |accessdate=May 27, 2014 |quote=document type Dissertation [http://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/197550/hordijk.pdf?sequence=1 full text]}}</ref>}} == Additional references of the Paleobiology Database == {{Reflist|group = pdb|refs = <!-- references for map - start --> <ref name="Barnosky88">{{cite journal |last=Barnosky |first=A. D. |last2=Rasmussen |first2=D. L. |date=1988 |title=Middle Pleistocene arvicoline rodents and environmental change at 2900-meters elevation, Porcupine Cave, South Park, Colorado<!-- title added --> |journal=Annals of Carnegie Museum |volume=57 |issue=12 |pages=267-292 }} [J. Alroy/J. Alroy]</ref> <ref name="Belyaeva48">{{cite book |last=Belyaeva |first=E. I. |date=1948 |title=Catalogue of Tertiary Fossil Sites of the Land Mammals in the U.S.S.R. }} [M. Uhen/M. Uhen]</ref> <ref name="Bonifay73">{{cite journal |last=Bonifay |first=M. F. |date=1973 |title=Principaux gisements paleontologiques Francais du Pleistocene Moyen: Essai de classification |journal=Le Quaternaire |pages=41-50 }} [A. Turner/H. O'Regan/H. O'Regan]</ref> <ref name="Cai87">{{cite journal |last=Cai |first=B. |date=1987 |title=A preliminary report on the Late Pliocene Micromammalian fauna from Yangyuan and Yuxian, Hebei |journal=Vertebrata PalAsiatica |volume=25 |issue=2 |pages=124-136 }} [A. Turner/H. O'Regan/H. O'Regan]</ref> <ref name="Deng11">{{cite journal |authors=T. Deng, X. Wang, M. Fortelius, Q. Li, Y. Wang, Z. J. Tseng, G. T. Takeuchi, J. E. Saylor, L. K. Säilä and G. Xie |date=2011 |title=Out of Tibet: Pliocene woolly rhino suggests high-plateau origin of Ice Age megaherbivores |url=https://archive.org/details/sim_science_2011-09-02_333_6047/page/1285 |journal=Science |volume=333 |pages=1285-1288 }} [J. Alroy/J. Alroy/J. Alroy]</ref> <ref name="Erbaeva86">{{cite journal |last=Erbaeva |first=M. A. |date=1986 |title=The Late Cenozoic Faunistic complexes of Transbaikalia with special reference to the micromammalia |journal=Quatarpalaontologie |volume=6 |pages=25-28 }} [A. Turner/H. O'Regan/H. O'Regan]</ref> <ref name="Frazier97">{{cite journal |last=Frazier |first=M. K. |date=1977 |title=New Records of Neofiber leonardi (Rodentia: Cricetidae) and the Paleoecology of the Genus |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-mammalogy_1977-08_58_3/page/368 |journal=Journal of Mammalogy |volume=58 |issue=3 |pages=368-373 }} [M. Uhen/M. Shalap]</ref> <ref name="Gidley13">{{cite journal |last=Gidley |first=J. W. |date=1913 |title=Preliminary report on a recently discovered Pleistocene cave deposit near Cumberland, Maryland |journal=Proceedings of The United States National Museum |volume=46 |pages=93-102 }} [M. Uhen/M. Shalap/M. Shalap]</ref> <ref name="Grady00">{{cite journal |last=Grady |first=F. |last2=Garton |first2=E. R. |date=2000 |title=Paleontology and historic field trip of the John Guilday Cave Preserve (Trout Rock) |journal=Bulletin - West Virginia Speleological Survey |volume=14 |pages=241-244 }} [M. Uhen/M. Shalap/M. Shalap]</ref> <ref name="Guilday79">{{cite journal |last=Guilday |first=J. E. |date=1979 |title=Eastern North American Pleistocene Ochotona (Lagomorpha: Mammalia). Carnegie Museum of Natural History<!-- title added --> |journal=Annals of Carnegie Museum |volume=48 |issue=24 |pages= }} [J. Alroy/J. Alroy]</ref> <ref name="Harington78">{{cite journal |last=Harington |first=C. R. |date=1978 |title=Quaternary vertebrate faunas of Canada and Alaska and their suggested chronological sequence<!-- title added --> |journal=Syllogeus |volume=15 }} [J. Alroy/J. Alroy]</ref> <ref name="Harington90">{{cite journal |last=Harington |first=C. R. |date=1990 |title=Vertebrates of the last interglaciation in Canada: A review<!-- title added --> |journal=Geographie physique et Quaternaire |volume=44 |issue=3 }} [J. Alroy/J. Alroy/M. Uhen]</ref> <ref name="Janossy70">{{cite journal |last=Janossy |first=D. |date=1970 |title=Ein neuer Eomyide (Rodentia, Mammalia) aus dem Ältestpleistozän ("Oberes Villafrankium", Villanyium) des Osztramos (Nordostungarn); (A new Eomyid (Rodentia, Mammalia) from the lowermost Pleistocene (upper Villafranchian) from Osztramos mountain (Northeastern Hungary) |journal=Annales Historico-Naturales Musei Nationalis Hungarici |volume=62 |pages=99-113 }} [J. Alroy/S. Kuemmell/S. Kuemmell]</ref> <ref name="Janossy86">{{cite journal |last=Janossy |first=D. |date=1986 |title=Pleistocene vertebrate faunas of Hungary |journal=Developments in Palaeontology and Stratigraphy |publisher=Elsevier |location=Amsterdam | |volume=8 |pages=1-208 }} [A. Turner/H. O'Regan/H. O'Regan]</ref> <ref name="Jopling81">{{cite journal |authors=A. V. Jopling et al. |date=1981 |title=Stratigraphic, Sedimentological and Faunal Evidence for the Occurrence of Pre-Sangamonian Artefacts in Northern Yukon<!-- title added --> |journal=Arctic |volume=34 |issue=1 }} [J. Alroy/J. Alroy]</ref> <ref name="Kurten80">{{cite book |last=Kurten |first=B. |last2=Anderson |first2=E. |date=1980 |title=Pleistocene mammals of North America |url=https://archive.org/details/pleistocenemamma0000kurt |pages=[https://archive.org/details/pleistocenemamma0000kurt/page/n22 1]-442 }} [J. Alroy/J. Alroy/J. Alroy]</ref> <ref name="Mead96">{{cite journal |last=Mead |first=J. I. |last2=Grady |first2=F. |date=1996 |title= Ochotona (Lagomorpha) from late Quaternary cave deposits in eastern North America|url=https://archive.org/details/quaternary-research_1996-01_45_1/page/93 <!-- title added --> |journal=Quaternary Research |volume=45 |issue=1 |pages=93-101 }} [J. Alroy/J. Alroy/J. Alroy]</ref> <ref name="Qiu87">{{cite journal |last=Qiu |first=Z. |date=1987 |title=Neogene micromammals of China |journal=Whyte, P., ed. Paleoenvironment of East Asia from the mid-Tertiary, Second International Conference on the Paleoenvironment of East Asia |volume=77 |issue=1-2 |pages=834-848 }} [W. Clyde/J. Finarelli/W. Clyde]</ref> <ref name="Rasmussen74">{{cite journal |last=Rasmussen |first=D. L. |date=1974 |title=New Quaternary mammal localities in the upper Clark Fork River valley, western Montana |journal=Northwest Geology |volume=3 |pages=62-70 }} [M. Uhen/C. Peredo]</ref> <ref name="Sotnikova97">{{cite journal |last=Sotnikova |first=M.V. |last2=Dodonov |first2=A.E. |last3=Pen'kov |first3=A.V. |date=1997 |title=Upper Cenozoic bio-magnetic stratigraphy of Central Asian mammalian localities |url=https://archive.org/details/sim_palaeogeography-palaeoclimatology-palaeoecology_1997-10_133_3-4/page/243 |journal=Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology |volume=133 |pages=243-258 }} [A. Turner/H. O'Regan/H. O'Regan]</ref> <ref name="Terzea96">{{cite journal |last=Terzea |first=E. |date=1996 |title=Biochronology of the Pleistocene deposits at Betfia (Bihor, Romania) |journal=Acta Zoologica Cracovensia |volume=39 |issue=1 |pages=531-540 }} [A. Behrensmeyer/H. O'Regan/H. O'Regan]</ref> <ref name="Winkler90">{{cite journal |last=Winkler |first=A. J. |last2=Grady |first2=F. |date=1990 |title=Ochotona (Lagomorpha) from late Quaternary cave deposits in eastern North America |journal=Journal of Vertebrate Paleontology |volume=10 |issue=4 }} [J. Alroy/J. Alroy]</ref> <ref name="PaleoDBO2">Additional contributors to utilized records of Paleobiology Database (authorizers supplying these records) include John Alroy, Anna Behrensmeyer, Will Clyde, Alan Turner, Mark Uhen.</ref> <!-- references for map - end --> <ref name="Shotwell56">{{cite journal |last=Shotwell |first=J. A. |date=1956 |title=Hemphillian mammalian assemblage from Northeastern Oregon<!-- title added --> |journal=Geological Society America Bulletin |volume=67 }} [J. Alroy/J. Alroy]</ref> <ref name="Voorhies90">{{cite book |last=Voorhies |first=M. R. |editor-last=Gustavson |editor-first=T. C. |title=Bureau of Economic Geology Guidebook |date=1990 }} [J. Alroy/J. Alroy]</ref> <ref name="PaleoDBOspan2">Additional contributors to utilized records of Paleobiology Database (authorizers supplying these records) include John Alroy.</ref> <ref name="Guthrie71">{{cite journal |last=Guthrie |first=R. D. |last2=Matthews, Jr. |first2=J. V. |date=1971 |title=The Cape Deceit fauna—Early pleistocene mammalian assemblage from the Alaskan arctic<!-- title added --> |journal=Quaternary Research |volume=1 |issue=4 }} [J. Alroy/J. Alroy]</ref> <ref name="Storer04">{{cite journal |last=Storer |first=J. E. |date=2004 |title=A Middle Pleistocene (late Irvingtonian) mammalian fauna from Thistle Creek, Klondike Goldfields region of Yukon Territory, Canada |journal=Paludicola |volume=4 |issue=4 |pages=137-150 }} [J. Alroy/J. Alroy] </ref> <ref name="Tedford09">{{cite journal |last=Tedford |first=R. H. |last2=Wang |first2=X |last3=Taylor |first3=B. E. |date=2009 |title=Phylogenetic Systematics of the North American Fossil Caninae (Carnivora: Canidae) |journal=Bulletin of the American Museum of Natural History |volume=325 |pages=325:1-218 }} [J. Marcot/J. Marcot]</ref> <ref name="PaleoDBOwhar2">Additional contributors to utilized records of Paleobiology Database (authorizers supplying these records) include John Alroy, Jonathan Marcot.</ref>}} [[Kategorya:Mga hayop]] oipje7lcdybd4p0k7zfripmhodm7dfm 0 241138 2221261 2212694 2026-08-21T23:41:46Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221261 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Pangalan = Sakit na Chagas | Image = Trypanosoma cruzi crithidia.jpeg | Caption = Photomicrograph of [[Giemsa]]-stained ''Trypanosoma cruzi'' | DiseasesDB = 13415 | ICD10 = {{ICD10|B|57||b|50}} | ICD9 = {{ICD9|086}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 001372 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 327 | MeshID = D014355 }} '''Ang Sakit na Chagas''' {{IPAc-en|ˈ|tʃ|ɑː|ɡ|ə|s}}, o '''American trypanosomiasis''', ay isang [[tropikal na sakit|tropikal]] [[na sakit na dulot ng parasite o parasito]] na dulot ng [[protozoa]]n ''[[Trypanosoma cruzi]]''.<ref name=WHO2013/> Ito ay kadalasang ihinahawa ng mga insektong kilala bilang [[kissing bugs]].<ref name=WHO2013/> Ang mga sintomas ay nagbabago sa paglala ng impeksiyon. Sa maagang bahagi ng sakit, ang mga sintomas ay karaniwang maaaring wala o mayroon o banayad at maaaring kasama ang: lagnat, pamamaga ng [[mga kulani o lymph nodes]], pananakit ng ulo, o pamamaga sa paligid ng kagat.<ref name=WHO2013/> Pagkalipas ng 8–12 na linggo, ang mga indibidwal ay hahantong sa matagalang bahagi ng sakit at ang 60–70% ay hindi kailanman magkakaroon ng mga karagdagang sintomas.<ref name=Rassi2010>{{cite journal |author=Rassi A, Rassi A, Marin-Neto JA |title=Chagas disease |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-17-23-2010_375_9723/page/n79 |journal=Lancet |volume=375 |issue=9723 |pages=1388–402 |date=April 2010 |pmid=20399979 |doi=10.1016/S0140-6736(10)60061-X}}</ref><ref name=Rassi2012>{{cite journal|last=Rassi A|first=Jr|author2=Rassi, A|author3=Marcondes de Rezende, J|title=American trypanosomiasis (Chagas disease).|url=https://archive.org/details/sim_infectious-disease-clinics-of-north-america_2012-06_26_2/page/275|journal=Infectious disease clinics of North America|date=June 2012|volume=26|issue=2|pages=275–91|pmid=22632639|doi=10.1016/j.idc.2012.03.002}}</ref> Ang ibang 30 hanggang 40% ng mga tao ay nagkakaroon ng mga karagdagang sintomas pagkalipas ng 10 hanggang 30 taon mula sa unang impeksiyon.<ref name=Rassi2012/> Kasama na rito ang paglaki ng mga [[ventricles o lungaw sa loob ng puso]] sa 20 hanggang 30% na humahantong sa [[atake sa puso]].<ref name=WHO2013/> Ang [[megaesophagus|pamamaga ng esophagus o lalangan]] o ang [[megacolon|pamamaga ng colon]] ay maaari ring mangyari sa 10% ng mga tao.<ref name=WHO2013/> == Mga sanhi at pagtukoy ng sakit == Ang''T. cruzi'' ay karaniwang naihahawa sa mga tao at sa ibang hayop sa pamamagitan ng [[hematophagy|pagkakasipsip ng dugo]] ng "kissing bugs" na subfamily ng [[Triatominae]].<ref name=CDC>{{cite web|publisher=Centers for Disease Control (CDC) |url= http://www.cdc.gov/dpdx/trypanosomiasisAmerican/ |title=DPDx&nbsp;– Trypanosomiasis, American. Fact Sheet |accessdate=12 May 2010}}</ref> Ang mga insektong ito ay kilala sa mga ibang lokal na pangalan, pati na ang: ''vinchuca'' sa Argentina, Bolivia, Chile at Paraguay, ''barbeiro'' (ang [[barber surgeon|barber]]) sa Brazil, ''pito'' sa Colombia, ''chinche'' sa Central America, at ang ''chipo'' sa Venezuela. Ang sakit ay maaari ring maihawa sa pamamagitan ng [[pagsalin ng dugo]], [[pag-transplant ng organ]], pagkain ng pagkaing kontaminado ng parasito, at [[pagkakapasa sa anak o vertical transmission na|naihahawa ng ina sa di pa isinisilang na sanggol]].<ref name=WHO2013/> Ang maagang pagkakatukoy ng sakit ay sa pamamagitan ng pagkakakita ng parasito sa dugo sa pamamagitan ng microscope.<ref name=Rassi2012/> Ang pagkakatukoy ng matagalang sakit ay sa pamamagitan ng pagkakakita ng [[mga antibody]] para sa ''T. cruzi'' sa dugo.<ref name=Rassi2012/> == Pag-iwas at Paggamot == Ang pag-iwas ay karaniwang may kinalaman sa pagpuksa ng mga kissing bug at pag-iwas ng pagkagat ng mga ito.<ref name=WHO2013/> Ang ibang pang-iwas na pagsisikap ay kinabibilangan ng pag-screen ng dugong isasalin.<ref name=WHO2013/> Wala pang nagagawang bakuna hanggang noong 2013.<ref name=WHO2013/> Ang mga maaagang impeksiyon ay nagagamot pa sa pamamagitan ng [[benznidazole]]o[[nifurtimox]].<ref name=WHO2013/> Ang mga ito ay halos palaging nagagamot kung maaga itong maibigay, gayun pa man, ito ay hindi na gaanong mabisa habang tumatagal ang taong nagkakasakit ng Chagas.<ref name=WHO2013/> Kapag ginagamit sa mga matagal nang sakit, maaaring maantala o maiwasan ang pagkakaroon ng mga malalalang sintomas.<ref name=WHO2013/> Ang benznidazole at nifurtimox ay nagdudulot ng pansamantalang di kanais-nais na di inaasahang epekto ng gamot ng hanggang 40% ng mga tao<ref name=WHO2013/> kasama na dito ang mga sakit sa balat, pagkakaroon ng toxin sa utak, irritasyon ng digestive system o sistema ng pagtunaw ng pagkain.<ref name="Rassi2010"/><ref name=Bern>{{cite journal |author=Bern C, Montgomery SP, Herwaldt BL, et al.|title=Evaluation and treatment of chagas disease in the United States: a systematic review |url=https://archive.org/details/jama_2007-11-14_298_18/page/2171|journal=JAMA |volume=298 |issue=18 |pages=2171–81 |date=November 2007|pmid=18000201 |doi=10.1001/jama.298.18.2171}}</ref><ref name=Rassi2>{{cite journal|author=Rassi A, Dias JC, Marin-Neto JA, Rassi A |title=Challenges and opportunities for primary, secondary, and tertiary prevention of Chagas' disease |journal=Heart |volume=95|issue=7 |pages=524–34 |date=April 2009 |pmid=19131444 |doi=10.1136/hrt.2008.159624|url=http://heart.bmj.com/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=19131444}}</ref> == Pag-aaral Tungkol sa Epidemya == Tinatayang ang 7 hanggang 8 milyong tao, ang karamihan ay nasa [[Mexico]], [[Central America]] at [[South America]] ay may sakit na Chagas.<ref name=WHO2013>{{cite web|title=Chagas disease (American trypanosomiasis) Fact sheet N°340|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs340/en/|work=World Health Organization|accessdate=23 February 2014|date=March 2013}}</ref> Ito ay naging sanhi ng 12,500 na pagkamatay sa bawat taon hanggang noong 2006.<ref name=Rassi2010/> Ang karamihan sa mga taong may ganitong sakit ay mga mararalita <ref name=Rassi2010/> at karamihan sa kanila ay hindi alam na sila ay nahawaan na ng impeksiyon.<ref>{{cite book|editor-last=Capinera|editor-first=John L.|title=Encyclopedia of entomology|year=2008|publisher=Springer|location=Dordrecht|isbn=9781402062421|page=824|url=http://books.google.ca/books?id=i9ITMiiohVQC&pg=PA824|edition=2nd ed.}}</ref> Ang malaking bilang ng mga paglipat ng populasyon ang nagparami ng mga lugar na pakakakitaan ng mga kaso ng sakit na Chagas at kasama na ngayon ang mga bansa sa Europa at Estados Unidos.<ref name=WHO2013/> Nakikita rin sa mga lugar na ito ang pagtaas ng bilang sa paglipas ng mga taon hanggang noong 2014.<ref>{{cite journal|last=Bonney|first=KM|title=Chagas disease in the 21st Century: a public health success or an emerging threat?|journal=Parasite |date=2014|volume=21|pages=11|pmid=24626257|doi=10.1051/parasite/2014012|pmc=3952655}} {{open access}}</ref> Ang sakit ay unang inilarawan noong 1909 ni [[Carlos Chagas]] na siyang ipinangalan dito.<ref name=WHO2013/> Ito ay nakakaapekto sa mahigit sa 150 na ibang hayop.<ref name=Rassi2010/> ==Mga Reperensiya== <references /> [[Kategorya:Nakakahawang sakit]] r58zck625b88ysxterf7z22up4t3lys 0 252017 2221312 2091003 2026-08-22T02:46:03Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221312 wikitext text/x-wiki [[File:Ajinomoto_global_logo.svg|250px|thumb|Logo ng Ajinomoto.]] Ang {{Nihongo|'''Ajinomoto Co., Inc.'''|味の素株式会社|Ajinomoto Kabushiki-gaisha}} ay isang pagawaan ng pagkain at mga [[kemikal]] na korporasyon sa bansang [[Hapon]] na nakakagawa ng mga ''seasoning'', [[mantika]], hapunan sa [[telebisyon]], [[pampatamis]], mga ''[[amino acid]]'' at mga ''[[pharmaceutical]]''. Sa partikular ng pinakamalaking pagawaan ng ''[[aspartame]]'', na may 40% na pagbabahagi sa merkado sa mundo noong Oktubre 25, 2000.<ref name=matsui2004>{{cite web |last=Matsui |first=Akira |last2=Morita |first2=Issei |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=a1rBnsdDJnM8 |title=Ajinomoto May Exceed Full-Year Forecasts on Amino Acid Products |website=[[Bloomberg.com]] |date=November 18, 2004 |accessdate=June 23, 2010 }}</ref> Ang {{nihongo4||{{linktext|味の素}}|AJI-NO-MOTO|"esensya ng lasa"}} ay ang pangalan ng kompanyang tagagawa ng produktong [[bitsin]].<ref name=sand2005>{{cite journal |last1=Sand |first1=Jordan |year=2005 |title=A Short History of MSG |url=https://archive.org/details/gastronomica_fall-2005_5_4/page/38 |journal=[[Gastronomica]] |volume=5 |issue=4 |pages=38&ndash;49 |doi=10.1525/gfc.2005.5.4.38 |jstor=10.1525/gfc.2005.5.4.38}}{{subscription required}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} {{stub|Pagkain|Hapon}} [[Kategorya:Mga kompanyang nakabase sa Tokyo]] [[Kategorya:Mga kompanya ng pagkain]] qvd0i8floh40n8fbz1c0109tt3r8g4u 0 275812 2221271 2212716 2026-08-22T00:30:10Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221271 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | fossil_range = {{fossil_range|37|0|Gitnang [[Eoseno]] – kasalukuyan}} | image = Feldmaus Microtus arvalis.jpg | image_caption = Karaniwang vole (''[[Microtus arvalis]]'') | taxon = Muroidea | authority = [[Johann Karl Wilhelm Illiger|Illiger]], 1811 | subdivision_ranks = Mga pamilya | subdivision = [[Platacanthomyidae]]<br> [[Spalacidae]]<br> [[Calomyscidae]]<br> [[Nesomyidae]]<br> [[Cricetidae]]<br> [[Muridae]] '''kapatid:''' [[Dipodoidea]] }} Ang '''Muroidea''' ay isang malaking superpamilya ng mga [[rodentia]], kabilang ang mga [[bubuwit]], [[daga]], vole, [[hamster]], leming, gerbil, at maraming pang ibang kamag-anak. Bagaman, nagmula ang Muroidea sa [[Eurasya]],<ref>{{Cite journal |last1=D'elía |first1=G. |last2=González |first2=E.M. |last3=Pardiñas |first3=U.F.J. |date=2003 |title=Phylogenetic analysis of sigmodontine rodents (Muroidea), with special reference to the akodont genus Deltamys |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1616504704700919 |journal=Mammalian Biology |language=en |volume=68 |issue=6 |pages=351–364 |doi=10.1078/1616-5047-00104|hdl=11336/102889 |hdl-access=free|language=en }}</ref> sinasakop nila ang malawak na iba't ibang panirahan sa bawat [[lupalop]] maliban sa [[Antartika]]. Nilagay ng ilang awtoridad ang lahat ng kasapi ng grupo na ito sa isang nag-iisang pamilya, ang [[Muridae]], dahil sa kahirapan sa pagtukoy sa mga [[subpamilya]] na may kaugnayan sa isa't isa. Marami sa mga pamilya sa loob ng subpamilyang Muroidea ay mayroong mas maraming baryasyon sa pagitan ng iba't ibang klado.<ref>{{Cite journal |last1=Alhajeri |first1=Bader H. |last2=Steppan |first2=Scott J. |date=Setyembre 2018 |title=Disparity and Evolutionary Rate Do Not Explain Diversity Patterns in Muroid Rodents (Rodentia: Muroidea) |url=http://link.springer.com/10.1007/s11692-018-9453-z |journal=Evolutionary Biology |language=en |volume=45 |issue=3 |pages=324–344 |doi=10.1007/s11692-018-9453-z |s2cid=255342087 |issn=0071-3260|language=en}}</ref> Isang posibleng eksplanasyon para sa mga baryasyon sa mga rodentia ay dahil sa lokasyon ng mga rodensyang ito; ang mga pagbabago na ito ay maaring dahil sa radyasyon<ref>{{Cite journal |last1=Jansa |first1=Sharon A. |last2=Giarla |first2=Thomas C. |last3=Lim |first3=Burton K. |date=2009-10-15 |title=The Phylogenetic Position of the Rodent Genus Typhlomys and the Geographic Origin of Muroidea |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-mammalogy_2009-10_90_5/page/1082 |journal=Journal of Mammalogy |language=en |volume=90 |issue=5 |pages=1083–1094 |doi=10.1644/08-MAMM-A-318.1 |issn=0022-2372|doi-access=free }}</ref> o ang kabuuang kapaligiran na nilapatan o pinagmulan<ref>{{Cite journal |last1=Jansa |first1=Sharon A. |last2=Giarla |first2=Thomas C. |last3=Lim |first3=Burton K. |date=2009-10-15 |title=The Phylogenetic Position of the Rodent Genus Typhlomys and the Geographic Origin of Muroidea |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-mammalogy_2009-10_90_5/page/1083 |journal=Journal of Mammalogy |language=en |volume=90 |issue=5 |pages=1083–1094 |doi=10.1644/08-MAMM-A-318.1 |issn=0022-2372|doi-access=free |language=en}}</ref> nila. Binatay ang sumunod na [[taksonomiya]] sa kamakailang lubos na sinuportang [[pilohenya]]ng [[molekula]]r.<ref>{{Cite journal | last1 = Steppan | first1 = S. | last2 = Adkins | first2 = R. | last3 = Anderson | first3 = J. | doi = 10.1080/10635150490468701 | title = Phylogeny and Divergence-Date Estimates of Rapid Radiations in Muroid Rodents Based on Multiple Nuclear Genes | url = https://archive.org/details/sim_systematic-biology_2004-08_53_4/page/533 | journal = Systematic Biology | volume = 53 | issue = 4 | pages = 533–553 | year = 2004 | pmid = 15371245|language=en}}</ref> Inuuri ang mga muroid sa anim na pamilya, 19 subpamilya, at mga 280 [[henera]], at hindi bababa sa 1,750 [[espesye]]. ==Taksonomiya== *Pamilya [[Platacanthomyidae]] (''spiny dormouse'' at ''pygmy dormice'') *Pamilya [[Spalacidae]] (mga muroid na posoryal) **Subpamilya [[Myospalacinae]] (mga zokor) **Subpamilya [[Rhizomyinae]] (mga dagang kawayan at dagang ugat) **Subpamilya [[Spalacinae]] (bulag na dagang mole) *Klado [[Eumuroida]] – mga tipikal na muroid **Pamilya [[Calomyscidae]] ***Subpamilya [[Calomyscinae]] (mga hamster na parang bubuwit) **Pamilya [[Nesomyidae]] ***Subpamilya [[Cricetomyinae]] (mga bubuwit at dagang may supot) ***Subpamilya [[Dendromurinae]] (bubuwit na umaakyat na Aprikano, bubuwit na gerbil, bubuwit na mataba at bubuwit gubat) ***Subpamilya [[Mystromyinae]] (dagang may puting buntot) ***Subpamilya [[Nesomyinae]] (bubuwit at dagang Malagasi) ***Subpamilya [[Petromyscinae]] (bubuwit bato at umaakyat na bubuwit lati) **Pamilya [[Cricetidae]] ***Subpamilya [[Arvicolinae]] (mga vole, leming at muskrat) ***Subpamilya [[Cricetinae]] (mga tunay na [[hamster]]) ***Subpamilya [[Neotominae]] (mga daga at bubuwit sa Hilagang Amerika) ***Subpamilya [[Sigmodontinae]] (mga daga at bubuwit sa [[Bagong Mundo]]) ***Subpamilya [[Tylomyinae]] (mga dagang bispera at dagang umaakyat) **Pamilya [[Muridae]] ***Subpamilya [[Deomyinae]] (dagang matinik, bubuwit na sinuklay ang balahibo at ''link rat'') ***Subpamilya [[Gerbillinae]] (mga gerbil, jird at dagang buhangin) ***Subpamilya [[Leimacomyinae]] (Bubuwit na Togo) ***Subpamilya [[Lophiomyinae]] (dagang krestado) ***Subpamilya [[Murinae]] (mga [[daga]] at [[bubuwit]] ng [[Lumang Mundo]] kabilang ang mga dagang vlei) ==Pilohenya== Kinikilala ang limang pangunahing klado nina Jansa & Weksler (2004).<ref name="JansaWeksler2004"/> *Pamilya '''[[Spalacidae]]''': [[Spalacinae]], [[Myospalacinae]], at [[Rhizomyinae]] (mga espesyang posoryal ng [[Lumang Mundo]]) *Pamilya '''[[Calomyscidae]]''': [[Calomyscinae]] ([[Asia|Asya]]) *Pamilya '''[[Nesomyidae]]''': [[Petromyscinae]], [[Mystromyinae]], [[Cricetomyinae]], [[Nesomyinae]], at gitnang mga ''dendromurine'' ([[Africa|Aprika]] at [[Madagascar]]) *Pamilya '''[[Muridae]]''': [[Murinae]], [[Otomyinae]], [[Gerbillinae]], [[Acomyinae]], at [[Lophiomyinae]] (Lumang Mundo) *Pamilya '''[[Cricetidae]]''': [[Sigmodontinae]], [[Arvicolinae]], at [[Cricetinae]] (Bagong Mundo) Magkasama, binubuo ng Muroidea at ang kapatid na pangkat nitong [[Dipodoidea]] ang suborden na [[Myomorpha]]. Ang sumunod na [[pilohenya]] ng higit sa 70 Muroidea na henera, batay sa pilohenetikng molekular na pagsusuri ng [[hene]]ng ''Interphotoreceptor Retinoid Binding Protein'' (IRBP), ay mula kina Jansa & Weksler (2004: 264).<ref name="JansaWeksler2004">{{Cite journal | doi = 10.1016/j.ympev.2003.07.002 | last1 = Jansa | first1 = S.A. | last2 = Weksler | first2 = M. | title = Phylogeny of muroid rodents: relationships within and among major lineages as determined by IRBP gene sequences | url = https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2004-04_31_1/page/256 | journal = Molecular Phylogenetics and Evolution | volume = 31 | issue = 1 | pages = 256–276 | year = 2004 | pmid = 15019624|language=en}}</ref> Bagaman hindi sinuri ang [[Platacanthomyidae]] nina Jansa & Weksler (2004), isang pag-aaral nina Fabre et al. noong 2012<ref name="Fabre">{{Cite journal|last=Fabre |year=2012 |title= A glimpse on the pattern of rodent diversification: a phylogenetic approach'' |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=12 |pages=88 |display-authors=etal|doi=10.1186/1471-2148-12-88 |pmid=22697210 |pmc=3532383 |doi-access=free |language=en}}</ref> ang minungkahi na ito ang pinakasaligang angkan ng Muroidea. {{clade| style=font-size:85%;line-height:80% |label1='''Muroidea'''&nbsp; |1={{clade |1='''[[Platacanthomyidae]]'''<ref name="Fabre"/> |2={{clade |label1='''[[Spalacidae]]'''&nbsp; |1={{clade |label1=[[Spalacinae]]&nbsp; |1=''[[Spalax]]'' |2={{clade |label1=[[Myospalacinae]]&nbsp; |1=''[[Myospalax]]'' |label2=[[Rhizomyinae]]&nbsp; |2={{clade |1=''[[Tachyoryctes]]'' |2=''[[Rhizomys]]'' }} }} }} |label2=[[Eumuroida]]&nbsp; |2={{clade |label1='''[[Calomyscidae]]'''&nbsp; |1=''[[Calomyscus]]'' |2={{clade |1={{clade |label1='''[[Nesomyidae]]'''&nbsp; |1={{clade |1={{clade |1=''[[Hypogeomys]]'' |2={{clade |1=''[[Nesomys]]'' |2=''[[Brachyuromys]]'' }} }} |2={{clade |1={{clade |1=''[[Monticolomys]]'' |2=''[[Macrotarsomys]]'' }} |2={{clade |1=''[[Brachytarsomys]]'' |2={{clade |1=''[[Gymnuromys]]'' |2={{clade |1=''[[Voalavo]]'' |2=''[[Eliurus]]'' }} }} }} }} |3={{clade |1={{clade |label1=[[Petromyscinae]]&nbsp; |1=''[[Petromyscus]]'' |label2=[[Mystromyinae]]&nbsp; |2=''[[Mystromys]]'' }} |2={{clade |1={{clade |1=''[[Cricetomys]]'' |2=''[[Beamys]]'' }} |2={{clade |1=''[[Saccostomus]]'' |2={{clade |1=''[[Steatomys]]'' |2=''[[Dendromus]]'' }} }} }} }} }} |label2='''[[Muridae]]'''&nbsp; |2={{clade |1={{clade |label1=[[Lophiomyinae]]&nbsp; |1=''[[Lophiomys]]'' |2={{clade |label1=[[Gerbillinae]]&nbsp; |1={{clade |1=''[[Tatera]]'' |2=''[[Meriones (rodent)|Meriones]]'' }} |label2=[[Acomyinae]]&nbsp; |2={{clade |1=''[[Lophuromys]]'' |2={{clade |1=''[[Deomys]]'' |2=''[[Acomys]]'' }} }} }} }} |label2=[[Murinae]]&nbsp; |2={{clade |1=''[[Phloeomys]]'' |2={{clade |1={{clade |1=''[[Micromys]]'' |2={{clade |1=''[[Maxomys]]'' |2={{clade |1=''[[Niviventer]]'' |2={{clade |1=''[[Sundamys]]'' |2=''[[Rattus]]'' }} }} }} }} |2={{clade |1=''[[Rhynchomys]]'' |2={{clade |1=''[[Otomys]]'' |2={{clade |1=''[[Aethomys]]'' |2={{clade |1=''[[Rhabdomys]]'' |2=''[[Grammomys]]'' }} }} }} |3={{clade |1=''[[Tokudaia]]'' |2={{clade |1=''[[Mouse#Subgenera|Mus]]'' |2={{clade |1=''[[Mastomys]]'' |2={{clade |1=''[[Praomys]]'' |2=''[[Hylomyscus]]'' }} }} }} }} }} }} }} }} }} |label2='''[[Cricetidae]]'''&nbsp; |2={{clade |label1=[[Cricetinae]]&nbsp; |1={{clade |1=''[[Cricetulus]]'' |2={{clade |1=''[[Phodopus]]'' |2=''[[Mesocricetus]]'' }} }} |2={{clade |label1=[[Tylomyinae]]&nbsp; |1={{clade |1=''[[Tylomys]]'' |2=''[[Nyctomys]]'' }} |label2=[[Neotominae]]&nbsp; |2={{clade |1=''[[Neotoma]]'' |2={{clade |1=''[[Scotinomys]]'' |2=''[[Peromyscus]]'' }} }} |3={{clade |label1=[[Arvicolinae]]&nbsp; |1={{clade |1=''[[Microtus]]'' |2={{clade |1=''[[Eothenomys]]'' |2=''[[Clethrionomys]]'' }} }} |label2=[[Sigmodontinae]]&nbsp; |2={{clade |1={{clade |1=''[[Sigmodon]]'' |2=''[[Rheomys]]'' }} |2={{clade |1={{clade |1=''[[Scapteromys]]'' |2=''[[Akodon]]'' }} |2={{clade |1=''[[Reithrodon]]'' |2={{clade |1=''[[Thomasomys]]'' |2=''[[Rhipidomys]]'' }} }} |3={{clade |1=''[[Zygodontomys]]'' |2=''[[Scolomys]]'' |3={{clade |1=''[[Oryzomys]]'' |2={{clade |1=''[[Oligoryzomys]]'' |2=''[[Nectomys]]'' }} }} }} |4={{clade |1={{clade |1=''[[Delomys]]'' |2={{clade |1=''[[Phyllotis]]'' |2=''[[Calomys]]'' }} }} |2={{clade |1={{clade |1=''[[Juliomys]]'' |2=''[[Irenomys]]'' }} |2={{clade |1=''[[Wiedomys]]'' |2={{clade |1=''[[Notiomys]]'' |2=''[[Abrothrix]]'' }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Rodentia]] gm4bjelpohvnyse3jvpknizgkoxbvo4 0 293461 2221256 2207551 2026-08-21T21:54:48Z Jake Mendoza 97820 2221256 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Beijing 2022|the Winter Paralympics|2022 Winter Paralympics}} {{Infobox Olympic games|2022|Winter|Olympics| | image = 2022 Winter Olympics logo.svg | alt = Beijing 2022 Olympic official emblem | caption = Emblem ng Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022 | host_city = [[Beijing]], Tsina | motto = {{Unbulleted list|''Together for a Shared Future''|({{lang|zh|一起向未来}}; ''Yīqǐ xiàng wèilái'')}} | nations = 91 (including the ROC team) | athletes = 2,880 | events = 109 in 7 [[Olympic sports|sports]] (15 disciplines) | opening = 4 Pebrero 2022 | closing = 20 Pebrero 2022 | opened_by = [[Pangulo ng Tsina|Pangulong]] [[Xi Jinping]] | closed_by = Pangulo ng IOC [[Thomas Bach]] | cauldron = [[Dilnigar Ilhamjan]] at [[Zhao Jiawen]] | stadium = [[Beijing National Stadium]] | summer_prev = [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2020|Tokyo 2020]] | summer_next = [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2024|Paris 2024]] | winter_prev = [[Palarong Olimpiko sa Taglamig 2018|Pyeongchang 2018]] | winter_next = [[Palarong Olimpiko sa Taglamig 2026|Milano Cortina 2026]] }} Ang '''Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022''', opisyal rin kilala bilang ang '''Ika-XXIV Palarong Olimpiko sa Taglamig''' o ang '''ika-24 na Palarong Olimpiko sa Taglamig''' ({{lang-fr|Les XXIV^es Jeux olympiques d'hiver}};<ref>"French and English are the official languages for the Olympic Games.", [http://www.olympic.org/fr/].(..)</ref> {{zh|c=第二十四届冬季奥林匹克运动会|p=Dì Èrshísì Jiè Dōngjì Àolínpǐkè Yùndònghuì}}) at kinilala rin bilang '''Beijing 2022''', ay gaganapin mula Pebrero 4 hanggang 22 2022 sa [[Beijing]] at mga bayan sa kalapit na lalawigan ng Hebei, [[Tsina]].<ref name="bbc-beijinghost">{{cite news|title=Beijing to host 2022 Winter Olympics and Paralympics|url=https://www.bbc.com/sport/winter-olympics/33730477|date=31 July 2015|publisher=BBC Sport|accessdate=6 December 2018}}</ref> Ang Beijing ay nahalal bilang punong-abalang lungsod noong Hulyo 2015 sa ika-128 na sesyon ng [[Pandaigdigang Lupong Olimpiko]] (IOC) sa [[Kuala Lumpur]], Malaysia. Ang palaro na ito ang unang [[Palarong Olimpiko sa Taglamig]] na gaganapin sa Tsina, ang ika-apat na Winter Olympics na ginanap sa [[East Asia|Timog Asya]], at ang huling sa tatlong magkakasunod na Olympics na gaganapin sa Timog Asya, kasunod ng [[Palarong Olimpiko sa Taglamig 2018]] sa Pyeongchang, Timog Korea, at ang [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2020]] sa [[Tokyo]], Hapon. Ang Beijing ang magiging ika-11 lungsod na magdadaos ng Palarong Olimpiko sa ikalawang pagkakataon, at ang ika-una na magiging abala sa parehong Palarong Olimpiko sa Tag-init at Palarong Olimpiko sa Taglamig, sapagkat naging abala ito sa nakaraang [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008]]. Kabilang sa proyektong panlungsod ang paggamit sa apat na naitayo na panloob na lugar para sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008]], tulad ng [[Beijing National Stadium]] (na kilala rin bilang Pugad ng Ibon) bilang lugar ng mga seremonya. Ang Beijing din ang ikalawang pambansang kapital na nagho-host sa Palarong Olimpiko sa Taglamig, pagkatapos ng [[Oslo]], [[Norway]] noong [[1952]], ang pangatlong magkakasunod na lungsod sa mainland na magdadaos ng Palarong Olimpiko sa Taglamig, pagkatapos ng Sochi at Pyeongchang. == Pagtataya== {{Main|Mga bid para sa Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022}} Ang kalendaryo sa pagtaya ay inihayag ng IOC noong Oktubre 2012, na may itinakdang hangganan ng aplikasyon sa 14 Nobyembre 2013. Sinuri ng IOC Executive Board ang mga taya mula sa lahat ng mga aplikanteng lungsod noong 7 Hulyo 2014, at napili ang tatlong mga lungsod, na Oslo (Norway), Almaty (Kazakhstan) at Beijing (China) bilang panghuling mga kandidato. Maraming mga lungsod ang umatras sa kanilang mga aplikasyon sa proseso ng pag-bid, sa ilang mga suliranin tulad ng mataas na gastos o ang kakulangan ng lokal na suporta para sa paggiging abala ng palaro. Ang Oslo, na itinuturing na malinaw na nangunguna, ay umatras matapos ang aplikasyon nito sa parliyamentong Norwegian para sa pagpopondo ng Olympics ay tinanggihan. Ang pampublikong pagtanggap sa aplikasyon para sa pagpopondo ay naging labis na negatibo dahil sa mga pagsasaalang-alang ng gastos matapos ang mga sumobrang gastos sa Palarong Olimpiko sa Taglamig 2014 sa Sochi, at lalo na ang pagbunyag sa isang serye ng mga kahilingan na may kinalaman sa pagkamapag-anak na naiulat na ginawa ng IOC. Kabilang sa mga kahilingan na kasama ang "mala-artistang mga hinihingi para sa maluho na pagtanggap" para sa mga miyembro ng IOC mismo, tulad ng mga espesyal na linya sa lahat ng mga kalsada na gagamitin lamang ng mga miyembro ng IOC at isang pagtanggap ng cocktail sa Palasyong Royal na may inumin na binayaran ng pamilya ng hari. Maraming mga komentarista ang itinuro na ang mga naturang kahilingan ay hindi napapansin sa isang demokrasya sa kanluran; inilarawan ng Slate ang IOC bilang isang "kilalang nakakatawa na samahan na pinamamahalaan ng mga grifter at nagpapamanang aristokrasya." Ang Beijing ay napili bilang host city ng 2022 Winter Olympics matapos matalo ang Almaty sa pamamagitan ng apat na boto noong 31 Hulyo 2015 sa [[Ika-128 na IOC Session]] sa [[Kuala Lumpur]], Malaysia. {| border="1" cellpadding="3" style="border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#efefef" ! colspan="6" | Mga resulta ng pag-aanyaya ng Olimpikong Taglamig 2022 |- bgcolor="#efefef" | '''Lungsod''' | '''Bansa''' | '''Boto''' |- | [[Beijing]] | {{flagicon|China}} [[China]] | '''44''' |- | [[Almaty]] | {{flagicon|Kazakhstan}} [[Kazakhstan]] | 40 |- |} ==Mga Lugar== [[File:2022 Winter Olympics clusters location map-en.svg|right|300px|thumb|Location of the three Beijing 2022 clusters]] [[File:Beijing national stadium 1.jpg|right|300px|thumb|Beijing National Stadium]] [[File:Water Cube Ice Cube Beijing 2.jpg|right|300px|thumb|National Aquatics Center]] [[File:National Speed Skating Oval Beijing 2.jpg|right|300px|thumb|National Speed Skating Oval]] === [[Beijing]] cluster === ;[[Olympic Green]] venues * [[Beijing National Stadium]] – [[opening ceremony|opening]] and [[closing ceremony|closing]] ceremonies / ''80,000'' '''existing''' * [[Beijing National Aquatics Center]] – [[curling]] / ''4,000'' '''existing/renovated''' * [[Beijing National Indoor Stadium]] – [[ice hockey]] / ''18,000'' '''existing''' * Beijing Winter Olympics Village – '''new'''<br /> A new Olympic Village will be built. The Winter Olympics Village will be located at the south side of the [[:zh:国家奥林匹克体育中心|National Olympic Sports Center]].<ref>{{cite web|url=https://www.beijing2022.cn/a/20190610/002969.htm|title=北京冬奥村不出售 赛后成人才公租房|work=Beijing2022.cn|access-date=2019-12-13|archive-date=2019-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20191031075613/https://www.beijing2022.cn/a/20190610/002969.htm|url-status=dead}}</ref> The 2008 Olympic Village has been occupied since the start of 2009. * [[National Speed Skating Oval]] – [[speed skating]] / ''12,000'' '''new''' * [[China National Convention Center]] – [[International Broadcast Center|MPC/IBC]] / '''existing''' ;Other venues * [[Capital Indoor Stadium]] – [[figure skating]], [[short track speed skating]] / ''15,000'' '''existing''' * [[Cadillac Arena|Wukesong Sports Centre]] – [[ice hockey]] / ''10,000'' '''existing''' * [[Shijingshan District]] – [[snowboarding]] (Big Air), [[freestyle skiing]] (Big Air) – TBA<ref>{{cite web|url=http://www.insidethegames.biz/articles/1051425/beijing-2022-coordination-commission-chair-praises-plans-for-snowboard-big-air-after-venue-visit|title=Beijing 2022 Coordination Commission chair praises plans for snowboard big air after venue visit|author=insidethegames.biz|publisher=}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ecosports.cn/Home/Newsflash/show/id/7621.html|title=北京冬奥会新建场馆今年将全部开工，首钢单板大跳台赛后保留|language=zh|publisher=|access-date=2019-12-13|archive-date=2019-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20191009113223/https://www.ecosports.cn/Home/Newsflash/show/id/7621.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191009113223/https://www.ecosports.cn/Home/Newsflash/show/id/7621.html |date=2019-10-09 }}</ref> '''new''' === Yanqing cluster === [[Yanqing District]] is a suburban district of [[Beijing]]. * [[Xiaohaituo Alpine Skiing Field]] – [[alpine skiing]] ''15,000'' * [[Xiaohaituo Bobsleigh and Luge Track|Xiaohaituo Bobsleigh, skeleton and Luge Track]] – [[bobsleigh]], [[luge]], [[skeleton (sport)|skeleton]] / ''5,000'' '''new''' * Yanqing MMC: [[International Broadcast Center|Media Center]] * Yanqing Olympic Village / '''new''' === Zhangjiakou cluster === * [[Kuyangshu Nordic Center and Biathlon Center]] – [[cross-country skiing]], [[Nordic combined]] (cross-country skiing) ''15,000'' * Kuyangshu Ski Jumping Field – [[ski jumping]], [[Nordic combined]] (ski jumping) ''10,000'' * Hualindong Ski Resort – [[biathlon]] ''15,000'' * Genting Hotel – [[International Broadcast Center|Media Center]] * [[Genting Snow Park]] – [[snowboarding]] ([[slopestyle]], [[halfpipe]]), [[freestyle skiing]] ''5,000'' * Taiwu Ski Resort – [[snowboarding]] (cross), [[freestyle skiing]] ''10,000'' * Wanlong Ski Resort – [[snowboarding]] (parallel slalom) ''5,000'' * Zhangjiakou Olympic Village ==Transportasyon== ==Badyet== Ang Tantiyahing Badyet para sa palaro ay US$3.9 billion, mas kaunti kaysa isang ikasampu na ang $43 billion ginugol sa [[Palarong Olimpiko sa Tag-init 2008]].<ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/video/news/2015/07/31/beijing-host-winter-olympics-2022.cnnmoney/index.html|title=Beijing won't have a big budget for the 2022 Winter Olympics|work=CNNMoney|access-date=2019-12-17|archive-date=2015-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150804042855/http://money.cnn.com/video/news/2015/07/31/beijing-host-winter-olympics-2022.cnnmoney/index.html|url-status=dead}}</ref> ==Palaro== The 2022 Winter Olympics are scheduled to include a record 109 events over 15 disciplines in 7 sports. {{div col}} # '''Biathlon''' #* {{GamesSport|Biathlon|Events=11}} # '''Bobsleigh''' #* {{GamesSport|Bobsleigh|Events=4}} #* {{GamesSport|Skeleton|Events=2}} # '''Curling''' #* {{GamesSport|Curling|Events=3}} # '''Ice hockey''' #* {{GamesSport|Ice hockey|Events=2}} # '''Luge''' #* {{GamesSport|Luge|Events=4}} # '''Skating''' #* {{GamesSport|Figure skating|Events=5}} #* {{GamesSport|Short track speed skating|Events=9}} #* {{GamesSport|Speed skating|Events=14}} # '''Skiing''' #* {{GamesSport|Alpine skiing|Events=11}} #* {{GamesSport|Cross-country skiing|Events=12}} #* {{GamesSport|Freestyle skiing|Events=13}} #* {{GamesSport|Nordic combined|Events=3}} #* {{GamesSport|Ski jumping|Events=5}} #* {{GamesSport|Snowboarding|Events=11}} {{colend}} ''Numbers in parentheses indicate the number of medal events contested in each separate discipline.'' === Bagong Kaganapan === ==Seremonya ng Pagbubukas== == Mga Naglalahok ng National Olympic Committee== === Mga lumalahok ng National Olympic Committee === [[File:2022 Winter Olympics team numbers.svg|thumb|Country by team size|center|upright=2.75]] {| class="wikitable collapsible" style="width:100%;" |- ! Participating [[:Category:Nations at the 2022 Winter Olympics|National Olympic Committees]] |- | {{div col|colwidth=22em}} * {{flagIOC2|ALB|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|1}} * {{flagIOC2|ASA|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|1}} * {{flagIOC2|BRA|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|10}} * {{flagIOC2|CAN|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|215}} * {{flagIOC2|CHI|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|4}} * {{flagIOC2|CHN|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|182}} '''(Punong-abala)''' * {{flagIOC2|TPE|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|4}} * {{flagIOC2|COL|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|3}} * {{flagIOC2|FRA|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|86}} * {{flagIOC2|GEO|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|9}} * {{flagIOC2|GER|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|149}} * {{flagIOC2|GBR|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|50}} * {{flagIOC2|GRE|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|5}} * {{flagIOC2|HAI|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|1}} * {{flagIOC2|HKG|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|4}} * {{flagIOC2|IND|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|1}} * {{flagIOC2|ITA|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|122}} * {{flagIOC2|JPN|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|124}} * {{flagIOC2|KAZ|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|34}} * {{flagIOC2|KOS|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|2}} * {{flagIOC2|KGZ|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|1}} * {{flagIOC2|LAT|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|60}} * {{flagIOC2|MAS|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|2}} * {{flagIOC2|MLT|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|4}} * {{flagIOC2|MGL|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|2}} * {{flagIOC2|MNE|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|3}} * {{flagIOC2|MAR|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|4}} * {{flagIOC2|NED|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|41}} * {{flagIOC2|NGR|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|1}} * {{flagIOC2|MKD|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|3}} * {{flagIOC2|NOR|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|84}} * {{flagIOC2|PAK|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|1}} * {{flagIOC2|PER|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|1}} * {{flagIOC2|PHI|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|1}} * {{flagIOC2|ROC_2020|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|212}} * {{flagIOC2|SMR|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|2}} * {{flagIOC2|KSA|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|1}} * {{flagIOC2|KOR|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|64}} * {{flagIOC2|ESP|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|14}} * {{flagIOC2|SWE|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|116}} * {{flagIOC2|SUI|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|167}} * {{flagIOC2|TLS|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|1}} * {{flagIOC2|UKR|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|45}} * {{flagIOC2|USA|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|224}} * {{flagIOC2|UZB|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|1}} * {{flagIOC2|ISV|Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022|1}} {{div col end}} |} ==Seremonya ng Pagsasara== ==Merkado== ===Sagisag=== ===Islogan=== Ang Larong' Islogan ay ''Joyful Rendezvous Upon Pure Ice and Snow'' ({{lang-zh|纯洁的冰雪，激情的约会|Chúnjié de bīngxuě, jīqíng de yuēhuì}}). ===Maskota=== {{main|Bing Dwen Dwen at Shuey Rhon Rhon}} === Corporate sponsorship === {| class="wikitable collapsible " style="float:center; margin:10px;" |- ! Isponsor para sa Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022 <ref>https://www.beijing2022.cn/en/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210174041/https://www.beijing2022.cn/en/ |date=2019-12-10 }}</ref> |- | Worldwide Olympic Partners * [[Airbnb]] * [[Alibaba Group]] * [[Allianz]] * [[Atos]] * [[Bridgestone]] * [[The Coca-Cola Company]]-[[Mengniu Dairy]] * [[Dow Chemical Company]] * [[General Electric]] * [[Intel]] * [[Panasonic]] * [[Procter & Gamble]] * [[Samsung Electronics]] * [[The Swatch Group]] ([[Omega SA]]-[[Tissot]]) * [[Toyota]] * [[Visa Inc.]] {{Div col end}} |- |Official Partners * [[Air China]] * [[Anta Sports]] * [[Bank of China]] * [[China National Petroleum Corporation|CNPC]] Corporation * [[China Unicom]] * [[Shougang Group]] * [[Sinopec]] * [[State Grid Corporation of China]] * [[Yili Group]] {{Div col end}} |- |Official Sponsors * Beijing Beiao Group * Beijing Cultural Investment Development Group * [[Beijing Yanjing Brewery]] * Hengyuanxiang * Jinlongyu * Shunxin Agriculture * [[Tsingtao Brewery]] {{Div col end}} |- |Official Exclusive Suppliers * [[EF Education First]] * [[iFlytek]] {{Div col end}} |} ==Broadcasting== ==Pag-alala at Kontrobersiya== {{main|Pag-alala at Kontrobersiya sa Palarong Olimpiko sa Taglamig 2022}} == Tignan din == {{IOC seealso|games=Taglamig 2022}} * [[List of Olympic Games boycotts]] ==References== {{Reflist}} ==External links== * [http://www.beijing2022.cn/en/ Beijing 2022] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160924144054/http://www.beijing2022.cn/en/ |date=2016-09-24 }} * [https://www.olympic.org/beijing-2022 Beijing 2022 (IOC)] {{s-start}} {{s-bef|before=[[2018 Winter Olympics|Pyeongchang]]}} {{s-ttl|title=''[[Winter Olympic Games|Winter Olympics]]'' <br /> [[Beijing]]|years=''XXIV Olympic Winter Games'' (2022)}} {{s-aft|after=''[[2026 Winter Olympics|Milano Cortina d'Ampezzo]]''}} {{s-end}} {{Palarong Olimpiko}} [[Kategorya:2022 Winter Olympics| ]] [[Kategorya:2022 in Chinese sport|Winter Olympics]] [[Kategorya:2022 in multi-sport events|Winter Olympics]] [[Kategorya:2020s in Beijing]] [[Kategorya:Olympic Games in China]] [[Kategorya:Scheduled multi-sport events|Winter Olympics 2022]] [[Kategorya:Sports competitions in Beijing]] [[Kategorya:Sport in Zhangjiakou]] [[Kategorya:Winter Olympics by year]] [[Kategorya:February 2022 sports events in Asia]] [[Kategorya:February 2022 events in China]] [[Kategorya:2022 in winter sports]] 6gtbqvdel4tiyzwb8xkdneivcyf3j2y 0 295654 2221286 2212698 2026-08-22T01:18:09Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221286 wikitext text/x-wiki [[File:Social distancing queueing for the supermarket J. Sainsbury's north London Coronavirus Covid 19 pandemic - 30 March 2020.jpg|thumb|upright=1.85|Mga taong nagpapanatili ng distansiya habang nag-aantay na pumasok sa pamilihan. Upang mapanatili ang distansiya habang nasa pamilihan, limitado lamang ang pinapayagan sa loob sa bawat panahon.]] [[File:Covid-19-Transmission-graphic-01.gif|thumb|upright=1.85|Binabawas ng distansiyang panlipunan ang bilis ng pagkalat ng sakit at maaaring magpatigil sa isang siklab.]] Ang '''pagdidistansiyang panlipunan''' o '''pagdidistansiyang pisikal''' ({{Lang-en|social distancing, physical distancing}})<ref name="WHO_20200320">{{cite web |title=COVID-19 |author-first1=Margaret |author-last1=Harris |author-first2=Tedros |author-last2=Adhanom Ghebreyesus |author-link2=Tedros Adhanom Ghebreyesus |author-first3=Tu |author-last3=Liu |author-first4=Michael "Mike" J. |author-last4=Ryan |author-link4=Michael J. Ryan (doctor) |author5=Vadia<!-- Nowruz, Iran --> |author-first6=Maria D. |author-last6=Van Kerkhove |author-link6=Maria D. Van Kerkhove |author7=Diego<!-- Vortex --> |author-first8=Imogen |author-last8=Foulkes |author-first9=Charles |author-last9=Ondelam |author-first10=Corinne |author-last10=Gretler |author11=Costas<!-- ERT, Greece --> |date=2020-03-20 |publisher=[[World Health Organization]] |url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/transcripts/who-audio-emergencies-coronavirus-press-conference-full-20mar2020.pdf?sfvrsn=1eafbff_0 |access-date=2020-03-29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200325084602/https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/transcripts/who-audio-emergencies-coronavirus-press-conference-full-20mar2020.pdf?sfvrsn=1eafbff_0 |archive-date=2020-03-25}}</ref><ref name="Hensley_20200323">{{cite web |author-first=Laura |author-last=Hensley |title=Social distancing is out, physical distancing is in — here's how to do it |work=[[Global News]] |date=2020-03-23 |publisher=[[Corus Entertainment Inc.]] |url=https://globalnews.ca/news/6717166/what-is-physical-distancing/ |access-date=2020-03-29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326180136/https://globalnews.ca/news/6717166/what-is-physical-distancing/ |archive-date=2020-03-27}}</ref><ref name="Venske_20200326">{{cite web |title=Die Wirkung von Sprache in Krisenzeiten |language=de |trans-title=The effect of language in times of crisis |date=2020-03-26 |editor-first=Andrea |editor-last=Schwyzer |author-first=Regula |author-last=Venske |author-link=:de:Regula Venske |type=Interview |publisher=[[Norddeutscher Rundfunk]] |series=NDR Kultur |url=https://www.ndr.de/kultur/Corona-Die-Wirkung-von-Sprache-in-Krisenzeiten,venske118.html |access-date=2020-03-27 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327214038/https://www.ndr.de/kultur/Corona-Die-Wirkung-von-Sprache-in-Krisenzeiten,venske118.html |archive-date=2020-03-27}} (NB. Regula Venske is president of the [[PEN Centre Germany]].)</ref> ay kalipunan ng mga di-parmasyutikong kilos ng [[Kontrol ng impeksiyon|pagpigil sa impeksiyon]] na nilayon upang ihinto o pabagalin ang pagkalat ng isang [[Pagkakahawa|nakahahawang sakit]] sa pamamagitan ng pagpapanatili ng pisikal na distansiya sa pagitan ng mga tao at pagbabawas ng pagkakataon na makalapit ang mga tao sa isa't isa.<ref name="WHO_20200320" /><ref name="JohnsonSunFreedman 2020" /> Sangkot dito ang pagpapanatili ng distansiya ng dalawang metro (anim na talampakan) mula sa ibang tao at pag-iiwas sa pagtitipun-tipon sa malalaking grupo.<ref name="Pearce2020" /><ref name="CDC22March2020" /> Sa pagbabawas ng probabilidad na makakapag-ugnay ang isang di-nahawahang tao sa isang nahawang tao, maaaring masugpo ang [[transmission (medicine)|pagkalat ng sakit]], na nagbubunga ng [[Mortality rate|mas kaunting kamatayan]].<ref name="WHO_20200320"/><ref name="JohnsonSunFreedman 2020">{{cite newspaper |author-last1=Johnson |author-first1=Carolyn Y. |author-last2=Sun |author-first2=Lena |author-last3=Freedman |author-first3=Andrew |title=Social distancing could buy U.S. valuable time against coronavirus: It's a make-or-break moment with coronavirus to test one of the most basic — but disruptive — public health tools |newspaper=[[The Washington Post]] |date=2020-03-10 |url=https://www.washingtonpost.com/health/2020/03/10/social-distancing-coronavirus/ |access-date=2020-03-11 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327163232/https://www.washingtonpost.com/health/2020/03/10/social-distancing-coronavirus/ |archive-date=2020-03-27}}</ref> Isinasama ang mga hakbang sa mabuting kalinisan ng palahingahan at [[paghuhugas ng kamay]].<ref name="WHO2May2009"/><ref name="gov.ukSD">{{Cite web |title=Guidance on social distancing for everyone in the UK |author-last= |author-first= |date= |website=GOV.UK |language=en |url=https://www.gov.uk/government/publications/covid-19-guidance-on-social-distancing-and-for-vulnerable-people/guidance-on-social-distancing-for-everyone-in-the-uk-and-protecting-older-people-and-vulnerable-adults |access-date=2020-03-29 |url-status=live |archive-url= |archive-date=}}</ref> Noong [[pandemya ng COVID-19]], iminungkahi ng [[Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]] (WHO) ang pagtukoy sa "pisikal" bilang alternatibo sa "panlipunan", bilang pagsunod sa palagay na distansiyang pisikal ang pumipigil sa pagkalat; mananatiling konektado ang mga tao sa iba sa pamamagitan ng teknolohiya.<ref name="WHO_20200320"/><ref name="Hensley_20200323"/><ref name="Tangermann_20200324">{{cite web |title=It's Officially Time to Stop Using The Phrase 'Social Distancing'<!-- The WHO Wants You to Ditch the Phrase "Social Distancing" --> |date=2020-03-24 |orig-year=2020-03-20 |author-first=Victor |author-last=Tangermann |work=science alert (Futurism / The Byte) |url=https://www.sciencealert.com/who-is-no-longer-using-the-phrase-social-distancing |access-date=2020-03-29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326180149/https://www.sciencealert.com/who-is-no-longer-using-the-phrase-social-distancing |archive-date=2020-03-29}} [https://web.archive.org/web/20200326180155/https://futurism.com/the-byte/who-ditch-phrase-social-distancing]</ref> Upang magpabagal sa pagkalat ng mga nakahahawang sikat at makaiwas sa pagpapabigat sa sistemang pangkalusugan, lalo na tuwing [[pandemya]], isinasagawa ang iilang hakbang ng pagdidistansiyang panlipunan. Kabilang dito ang pagsasara ng paaralan at opisina, [[Pagbubukod (kalusugan)|pagbubukod]], [[kuwarentena]], [[kordong sanitaryo|paghahadlang sa paggalaw ng mga tao]] at pagkakansela ng mga [[pagtitipon]].<ref name="JohnsonSunFreedman 2020" /><ref name="cdc2007" /> Matagumpay na ipinatupad ang ganitong mga hakbang sa iilang nakaraang epidemya. Sa [[Saint Louis, Missouri|St. Louis]], di-nagtagal pagkatapos matutop ang mga unang kaso ng trangkaso sa lungsod noong [[pandemya ng trangkaso ng 1918]], ipinatupad ng mga awtoridad ang pagsasara ng mga paaralan, pagbabawal sa mga pagtitipun-tipon at iba pang hakbang ng pagdidistansiyang panlipunan. Hindi gaanong karami ang bilang ng namatay sa St. Louis kaysa sa [[Philadelphia]], kung saan sa kabila ng pagkakaroon ng mga kaso ng trangkaso, ay pumayag sa pagpapatuloy ng parada at nagsagawa lamang ng pagdidistansiyang panlipunan pagkaraan ng dalawang linggo pagkatapos ng mga unang kaso.<ref name="Ryan2008">{{Cite book |author-last=Ryan |author-first=Jeffrey R. |title=Pandemic Influenza: Emergency Planning and Community Preparedness |chapter=Chapter 6.3.3. Response and Containment: Lessons from the 1918 Pandemic Can Help Communities Today |date=2008-08-01 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=978-1-4200-6088-1 |location= |pages=123–133 [133] |language=en |url=https://books.google.com/books?id=t13C_eWhOX4C&pg=PA133 |access-date=2020-03-29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329073524/https://books.google.com/books?id=t13C_eWhOX4C&pg=PA133&redir_esc=y |archive-date=2020-03-29}}</ref> Pinakaepektibo ang pagdidistansiyang panlipunan kapag naipapasa ang impeksiyon sa pamamagitan ng mumunting patak (pag-ubo o pagbahing); direktang pisikal na kontak, kabilang ang pakikipagtalik; di-tuwirang pisikal na kontak (hal. paghawak sa kontaminadong bagay); o [[ Sakit sa eruplano |pagkalat sa hangin]] (kung nakabubuhay ang mikroorganismo sa hangin nang matagal na panahon).<ref>{{Cite web |url=http://www.cidrap.umn.edu/sites/default/files/public/php/185/185_factsheet_social_distancing.pdf |title="Information about Social Distancing," Santa Clara Public Health Department. |access-date=2020-03-19 |archive-date=2020-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327162348/http://www.cidrap.umn.edu/sites/default/files/public/php/185/185_factsheet_social_distancing.pdf |url-status=dead }}</ref> Di-gaanong epektibo ang mga hakbang sa mga kaso kung saan ang pangunahing paraan ng transmisyon ay sa pamamagitan ng [[Rutang pandumi-pambibig|kontaminadong tubig o pagkain]] o ng mga [[ Vector (epidemiology) |bektor]] tulad ng lamok o iba pang mga insekto, at di-gaanong madalas, mula sa bawat tao.<ref>[https://www.cdc.gov/flu/pandemic-resources/pdf/community_mitigation-sm.pdf "Interim Pre-Pandemic Planning Guidance: Community Strategy for Pandemic Influenza Mitigation in the United States—Early, Targeted, Layered Use of Nonpharmaceutical Interventions," CDC, Feb 2007]</ref> Maaaring kabilang sa mga disbentaha ng pagdidistansiyang panlipunan ang [[ Kalungkutan |kalumbayan]], bawas sa [[pagiging produktibo]], at pagkawala ng mga iba pang benepisyo kaugnay sa [[pakikipag-ugnayan sa ibang tao]].<ref name="Brooks26Feb2020">{{Cite journal |author-last1=Brooks |author-first1=Samantha K. |author-last2=Webster |author-first2=Rebecca K. |author-last3=Smith |author-first3=Louise E. |author-last4=Woodland |author-first4=Lisa |author-last5=Wessely |author-first5=Simon |author-link5=Simon Wessely |author-last6=Greenberg |author-first6=Neil |author-link6=Neil Greenberg |author-last7=Rubin |author-first7=Gideon James |date=2020-03-14 |title=The psychological impact of quarantine and how to reduce it: rapid review of the evidence |url=https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S0140-6736%2820%2930460-8 |journal=[[The Lancet]] |language=en |volume=395 |issue=10227 |pages=912–920 |doi=10.1016/S0140-6736(20)30460-8 |issn=0140-6736 |pmid=32112714}}</ref> == Kahulugan == Inilarawan ng [[Centers for Disease Control and Prevention|Mga Sentro sa Pag-iwas at Pagkontrol sa Sakit]] (CDC) ang pagdidistansiyang panlipunan bilang isang kalipunan ng mga "paraan upang mabawasan ang dalas at pagkalapit ng kontak ng mga tao upang mabawasan ang panganib ng pagkakalat ng sakit".<ref name="cdc2007" /> Noong pandemya ng COVID-19, binago ng CDC ang kahulugan ng pagdidistansiyang panlipunan bilang "pagpapanatili sa pag-iiwas sa loob ng mga kongregasyon, pag-iiwas sa pagtitipun-tipon, at pagpapanatili ng distansiya (halos 6 talampakan o 2 metro) mula sa iba kung posible."<ref name="Pearce2020">{{Cite web|title=What is social distancing and how can it slow the spread of COVID-19?|author-last=Pearce|author-first=Katie|date=2020-03-13|website=The Hub|publisher=[[Johns Hopkins University]]|language=en|url=https://hub.jhu.edu/2020/03/13/what-is-social-distancing/|access-date=2020-03-29|url-status=live|archive-url=|archive-date=}}</ref><ref name="CDC22March2020">{{Cite web|title=Risk Assessment and Management|date=2020-03-22|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|language=en-us|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/php/risk-assessment.html|access-date=2020-03-29|url-status=live|archive-url=|archive-date=}}</ref> Dati, inilarawan ng WHO ang pagdidistansiyang panlipunan bilang "pagpapanatili ng layo sa iba na hindi bababa sa dipa, [at] pagbabawas ng mga pagtitipon".<ref name="WHO2May2009">{{Cite web|title=Pandemic influenza prevention and mitigation in low resource communities|date=2009-05-02|publisher=[[World Health Organization]]|url=https://www.who.int/csr/resources/publications/swineflu/PI_summary_low_resource_02_05_2009.pdf?ua=1|access-date=2020-03-29|url-status=live|archive-url=|archive-date=}}</ref> Isinasama ito sa mabuting kalinisan sa palahingahan at paghuhugas ng kamay, at itinuturing bilang pinakamaisasagawang paraan upang mabawasan o iantala ang pandemya.<ref name="WHO2May2009" /> == Mga hakbang == [[File:Covid-19_flatten_the_curve_-_cropped_version_(no_cartoon).gif|thumb|upright=1.5|Nakatutulong ang pagpapalayong panlipunan sa matalas na rurok ng impeksiyon ("flattens the [[epidemic curve]]") para maiwasan na matabunan ang mga serbisyong pangkalusugan.<ref name="Wiles_20200309">{{cite web |author-last=Wiles |author-first=Siouxsie |author-link=Siouxsie Wiles |title=The three phases of Covid-19 – and how we can make it manageable |date=2020-03-09 |work=[[The Spinoff]] |location=Morningside, Auckland, New Zealand |url=https://thespinoff.co.nz/society/09-03-2020/the-three-phases-of-covid-19-and-how-we-can-make-it-manageable/ |access-date=2020-03-09 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327120015/https://thespinoff.co.nz/society/09-03-2020/the-three-phases-of-covid-19-and-how-we-can-make-it-manageable/ |archive-date=2020-03-27}}</ref><ref name="Wiles_20200314">{{cite web |author-last=Wiles |author-first=Siouxsie |author-link=Siouxsie Wiles |title=After 'Flatten the Curve', we must now 'Stop the Spread'. Here's what that means |date=2020-03-14 |work=[[The Spinoff]] |location=Morningside, Auckland, New Zealand |url=https://thespinoff.co.nz/society/14-03-2020/after-flatten-the-curve-we-must-now-stop-the-spread-heres-what-that-means/ |access-date=2020-03-13 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326232315/https://thespinoff.co.nz/society/14-03-2020/after-flatten-the-curve-we-must-now-stop-the-spread-heres-what-that-means/ |archive-date=2020-03-26}}</ref><ref name="Anderson_20200309">{{cite journal |author-last1=Anderson |author-first1=Roy Malcom |author-link1=Roy Malcolm Anderson |author-last2=Heesterbeek |author-first2=Hans J. A. P. |author-last3=Klinkenberg |author-first3=Don |author-last4=Hollingsworth |author-first4=T. Déirdre |author-link4=:wikidata:Q42660467 |date=2020-03-09 |title=How will country-based mitigation measures influence the course of the COVID-19 epidemic? |journal=[[The Lancet]] |language=en |volume=395 |issue=10228 |pages=931–934 |doi=10.1016/S0140-6736(20)30567-5 |issn=0140-6736 |pmid=32164834 |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)30567-5/abstract |access-date=2020-03-28 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327110325/https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)30567-5/fulltext |archive-date=2020-03-27 |quote=A key issue for epidemiologists is helping policy makers decide the main objectives of mitigation—e.g., minimising morbidity and associated mortality, avoiding an epidemic peak that overwhelms health-care services, keeping the effects on the economy within manageable levels, and flattening the epidemic curve to wait for vaccine development and manufacture on scale and antiviral drug therapies.}}</ref>]] Ang kaalaman na kumakalat ang isang sakit ay maaaring magpasimula ng [[behaviour change (public health)|pagbabago sa ugali]] ng mga taong pumipiling umiiwas mula sa mga pampublikong lugar at ibang tao. Kapag ipinapatupad upang kontrolin ang mga epidemya, ang ganoong pagdidistansiya ay makabubunga ng benepisyo subalit may lugi sa ekonomiya. Ipinapahayag ng mga saliksik na kailangang isabuhay nang mahigpit upang maging epektibo.<ref name="Maharaj2012">{{cite journal |author-last1=Maharaj |author-first1=Savi |author-last2=Kleczkowski |author-first2=Adam |date=2012 |title=Controlling epidemic spread by social distancing: Do it well or not at all |journal=[[BioMed Central|BMC Public Health]] |volume=12 |issue=1 |page=679 |doi=10.1186/1471-2458-12-679 |pmid=22905965 |pmc=3563464}}</ref> Ginagamit ang iilang hakbang ng pagdidistansiya upang pigilan ang pagkakalat ng mga nakahahawang sakit.<ref name="cdc2007">{{cite web |author-first1=Kathy |author-last1=Kinlaw |author-first2=Robert J. |author-last2=Levine |title=Ethical guidelines in Pandemic Influenza – Recommendations of the Ethics Subcommittee of the Advisory Committee to the Director, Centers for Disease Control and Prevention |publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |date=2007-02-15 |url=https://www.cdc.gov/od/science/integrity/phethics/docs/panflu_ethic_guidelines.pdf |access-date=2020-03-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205095942/https://www.cdc.gov/od/science/integrity/phethics/docs/panflu_ethic_guidelines.pdf |archive-date=2020-02-05}} (12 pages)</ref><ref name="cidrap">{{Cite web|url=http://www.cidrap.umn.edu/sites/default/files/public/php/185/185_factsheet_social_distancing.pdf|title=Information about social distancing|last=|first=|date=|website=www.cidrap.umn.edu|publisher=Public Health Department: Santa Clara Valley Health & Hospital System|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200327162348/http://www.cidrap.umn.edu/sites/default/files/public/php/185/185_factsheet_social_distancing.pdf|archive-date=27 Marso 2020|access-date=17 March 2020}}</ref><ref name="Pearce2020"/> ===Pag-iiwas ng pisikal na kontak=== [[File:Covid-19-Handshake-Alternatives-v3.gif|thumb|upright=1.5|Kasama sa pagdidistansiyang panlipunan ang pag-alis ng pakikipag-ugnayang pisikal na nangyayari sa pangkaraniwang [[pakikipagkamay]], [[ Hug |yakap]], [[apir]], o [[hongi]]; itinatampok sa larawang ito ang walong alternatibo.]] Ang pagpapanatili ng distansiya ng dalawang metro mula sa iba at pag-iiwas sa yakap at [[List of gestures|kilos]] na may direktang pisikal na kontak, ay nagbabawas sa panganib na mahawahan tuwing mga [[pandemya]] ng trangkaso at pandemya ng coronavirus ng 2020.<ref name="Pearce2020"/><ref name="osha">{{cite web |title=Guidance on Preparing Workplaces for an Influenza Pandemic |id=OSHA 3327-02N 2007 |work=[[Occupational Safety and Health Act of 1970]] |publisher=[[United States Department of Labor]] |url=https://www.osha.gov/Publications/influenza_pandemic.html |access-date=2020-03-18 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200325141049/https://www.osha.gov/Publications/influenza_pandemic.html |archive-date=2020-03-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200325141049/https://www.osha.gov/Publications/influenza_pandemic.html |date=2020-03-25 }} [https://web.archive.org/web/20200319163737/https://www.osha.gov/Publications/OSHA3327pandemic.pdf]</ref> Inirerekumenda rin ang ganitong mga pagdidistansiya, pati na rin ang mga hakbang sa pansariling kalinisan, sa mga lugar ng trabaho.<ref name="UofCh">{{Cite web |title=Social Distancing |publisher=Department of Safety & Security, [[The University of Chicago]] |date=2015 |website=safety-security.uchicago.edu |url=https://safety-security.uchicago.edu/emergency_management/all_hazard_safety_procedures/social_distancing/ |access-date=2020-03-29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324150358/https://safety-security.uchicago.edu/emergency_management/all_hazard_safety_procedures/social_distancing/ |archive-date=2020-03-24}}</ref> Saanman maaari mairerekumendang [[telecommuting|magtrabaho sa bahay]].<ref name="gov.ukSD"/> Iminungkahi ang mga iba't ibang alternatibo sa kaugalian ng [[pakikipagkamay]]. Isang alternatibo ang kilos ng [[namaste]], paglalapat ng mga palad, daliri pataas, mga kamay patungo sa puso. Noong [[ 2020 coronavirus pandemic sa United Kingdom |2020 pandemya ng coronavirus sa Reyno Unido]], ginamit ni [[Charles, Prinsipe ng Wales|Prinsipe Charles]] ang kilos na sa kanyang pagbati sa mga bisita, at inirekomenda ng Direktor-Heneral ng [[Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]], [[Tedros Adhanom Ghebreyesus]], at Israeling Punong Ministro na si [[Benjamin Netanyahu]].<ref name="Barajas13March2020">{{Cite web|title=Joined palms, hands on hearts, Vulcan salutes: Saying hello in a no-handshake era|author-last1=Barajas|author-first1=Julia|author-last2=Etehad|author-first2=Melissa|date=2020-03-13|website=[[Los Angeles Times]]|language=en-US|url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2020-03-13/coronavirus-namaste-greetings-handshakes-noncontact|access-date=2020-03-18|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200327064424/https://www.latimes.com/world-nation/story/2020-03-13/coronavirus-namaste-greetings-handshakes-noncontact|archive-date=2020-03-27}}</ref> Kinabibilangan ng iba pang mga alternatibo ang [[ Wave (kilos) |kaway]], [[ Shaka sign |pagsa-''shaka'' (o "''hang loose sign''")]], at paglalagay ng palad patungo sa puso, tulad ng isinasagawa sa mga bahagi ng Iran.<ref name="Barajas13March2020" /><gallery> Talaksan:Social Distancing in a Computer Lab.jpg|Sa kompyuterang ito, isinara ang lahat ng iba pang ''workstation'' para lumaki ang distansiya sa pagitan ng mga taong nagtatrabaho Talaksan:Social Distancing Sign @ London Drugs (49684963711).jpg|Makatutulong sa mga tao ang mga marka sa sahig para manatili nila ang distansiya sa mga pampublikong lugar </gallery> === Pagsara ng paaralan === [[Talaksan:Swineflu_uk_hpa_model.svg|thumb|right|upright=1|Lingguhang kaso ng trangkasong baboy sa UK ng 2009.''Pagmomodelo ng Ahensiya sa Proteksiyon ng Kalusugan''<ref name="HPApress">{{cite web|title=2009 Press Releases|date=24 December 2009|publisher=Health Protection Agency|accessdate=24 December 2009|url=http://www.hpa.org.uk/HPA/NewsCentre/NationalPressReleases/2009PressReleases/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091224065403/http://www.hpa.org.uk/HPA/NewsCentre/NationalPressReleases/2009PressReleases/|archivedate=24 Disyembre 2009|url-status=dead}}</ref>]] Ipinakita ng pagmomodelo sa sipnayan na maaaring ipagliban ng pagsasara ng mga paaralan ang pagkalat ng siklab. Gayunpaman, nakadepende ang bisa sa mga kontak na pinapanatili ng mga kabataan sa labas ng paaralan. Kadalasan, kailangang magbakasyon sa trabaho ang isang magulang, at kailangang pahabain ang pagsasara, at maaaring magbunga ito ng pagkasira sa lipunan at ekonomiya.<ref name="Zumla2010">{{Cite book|last=Zumla|first=Alimuddin|url=https://books.google.com/books?id=c9CQn9C4JaQC&pg=PA614|title=Emerging Respiratory Infections in the 21st Century, An Issue of Infectious Disease Clinics|last2=Yew|first2=Wing-Wai|last3=Hui|first3=David S. C.|date=2010|publisher=Elsevier Health Sciences|volume=24|number=3|year=|isbn=978-1-4557-0038-7|location=|pages=614|language=en}}</ref><ref name="CauchemezFerguson2009">{{cite journal|pmid=19628172|last6=Duncan|first1=Simon|last2=Ferguson|first2=Neil M|last3=Wachtel|first3=Claude|last4=Tegnell|first4=Anders|last5=Saour|first5=Guillaume|last1=Cauchemez|last7=Nicoll|first6=Ben|first7=Angus|title=Closure of schools during an influenza pandemic|journal=The Lancet Infectious Diseases|url=https://www.thelancet.com/action/showPdf?pii=S1473-3099%2809%2970176-8|volume=9|issue=8|year=2009|pages=473–481|issn=14733099|doi=10.1016/S1473-3099(09)70176-8}}</ref> === Pagsasara ng opisina === Iminumungkahi ng mga pag-aaral sa [[Modeling and simulation|pagmodelo at paimbabaw]] batay sa data ng Estados Unidos na kung sarado ang 10% ng apektadong opisina, ang kabuuang antas ng pagkalat ay humigit-kumulang 11.9% at naipagpaliban nang kaunti ang rurok-oras ng epidemya. Sa kabila nito, kung sarado ang 33% ng mga apektadong opisina, bumababa ang antas sa 4.9%, at naantala ang rurok-oras nang isang linggo.<ref>{{cite journal |author-last1=Rousculp |author-first1=Matthew D. |author-last2=Johnston |author-first2=Stephen S. |author-last3=Palmer |author-first3=Liisa A. |author-last4=Chu |author-first4=Bong-Chul |author-last5=Mahadevia |author-first5=Parthiv J. |author-last6=Nichol |author-first6=Kristin L. |date=October 2010 |title=Attending Work While Sick: Implication of Flexible Sick Leave Policies |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-occupational-and-environmental-medicine_2010-10_52_10/page/1009 |journal=[[Journal of Occupational and Environmental Medicine]] |volume=52 |issue=10 |pages=1009–1013 |doi=10.1097/jom.0b013e3181f43844 |pmid=20881626}}</ref><ref>{{cite journal |author-last1=Kumar |author-first1=Supriya |author-last2=Crouse Quinn |author-first2=Sandra |author-last3=Kim |author-first3=Kevin H. |author-last4=Daniel |author-first4=Laura H. |author-last5=Freimuth |author-first5=Vicki S. |title=The Impact of Workplace Policies and Other Social Factors on Self-Reported Influenza-Like Illness Incidence During the 2009 H1N1 Pandemic |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-public-health_2012-01_102_1/page/134 |date=January 2012 |journal=[[American Journal of Public Health]] |volume=102 |issue=1 |pages=134–140 |doi=10.2105/AJPH.2011.300307 |pmid=22095353 |pmc=3490553}}</ref> Kabilang sa pagsasara ng opisina ang pagsasara ng mga "'di-esensiyal" na negosyo at serbisyong panlipunan (ang ibig sabihin ng "'di-esensiyal" ay mga pasilidad na hindi nagpapatakbo ng pangunahing tungkulin sa komunidad, kung ihahambing sa [[essential services|serbisyong esensiyal]]).<ref>{{cite web |title=Social Distancing Support Guidelines For Pandemic Readiness |publisher=[[Colorado Department of Public Health and Environment]] |date=March 2008 |url=https://www.colorado.gov/pacific/sites/default/files/OEPR_Guidelines-for-Social-Distancing-Pandemic-Readiness.pdf |access-date=2017-02-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170213001535/https://www.colorado.gov/pacific/sites/default/files/OEPR_Guidelines-for-Social-Distancing-Pandemic-Readiness.pdf |archive-date=2017-02-13 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170213001535/https://www.colorado.gov/pacific/sites/default/files/OEPR_Guidelines-for-Social-Distancing-Pandemic-Readiness.pdf |date=2017-02-13 }}</ref> === Pagkansela ng pagtitipon === Kabilang sa pagkakansela ng mga [[mass gathering|pagtitipun-tipon]] ang mga palakasan, pelikulang o musikas palabas.<ref>{{cite journal|author-first1=Robert|publisher=National Centre for Immunisation Research and Surveillance|archive-url=https://web.archive.org/web/20150515032806/https://www.health.gov.au/internet/main/publishing.nsf/Content/519F9392797E2DDCCA257D47001B9948/$File/Social.pdf|url-status=dead|access-date=2015-05-15|url=https://www.health.gov.au/internet/main/publishing.nsf/Content/519F9392797E2DDCCA257D47001B9948/$File/Social.pdf|pmid=24630149|doi=10.1016/j.prrv.2014.01.003|pages=119–126|author-last1=Booy|issue=2|volume=16|date=2015|journal=[[:de:Paediatric Respiratory Reviews|Paediatric Respiratory Reviews]]|title=Evidence compendium and advice on social distancing and other related measures for response to an influenza pandemic|author-last2=Ward|author-first2=James|archive-date=2015-05-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150515032806/https://www.health.gov.au/internet/main/publishing.nsf/Content/519F9392797E2DDCCA257D47001B9948/$File/Social.pdf |date=2015-05-15 }} (13 pages)</ref> Hindi tiyak ang ebidensiya na nagmumungkahi na pinapataas ng mga pagtitipon ang potensiyal para sa pagkalat ng sakit.<ref>Thomas V. Inglersby et al, [http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.556.2672&rep=rep1&type=pdf "Disease Mitigation Measures in the Control of Pandemic Influenza"], ''Biosecurity and Bioterrorism Biodefense Strategy & Science'', Volume 4, Number 4, 2006</ref> Iminumungkahi ng mga [[Anecdotal evidence|anekdota]] na maaaring maiugnay ang mga iilang uri ng pagtitipon sa mas malaking panganib sa [[Influenza#Transmission|pagkalat ng trangkaso]], at maaaring "maglahi" ng mga bagong uri sa lugar, na pasimuno ng pagkalat sa komunidad sa isang [[pandemya]]. Noong pandemya ng trangkaso ng 1918, ang mga [[Philadelphia Liberty Loans Parade|parada ng militar sa Philadelphia]]<ref name="Davis_20180921">{{cite magazine |author-first=Kenneth C. |author-last=Davis |author-link=Kenneth C. Davis |title=Philadelphia Threw a WWI Parade That Gave Thousands of Onlookers the Flu |magazine=[[Smithsonian Magazine]] |date=2018-09-21 |url=https://www.smithsonianmag.com/history/philadelphia-threw-wwi-parade-gave-thousands-onlookers-flu-180970372/ |access-date=2020-03-27 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327222425/https://www.smithsonianmag.com/history/philadelphia-threw-wwi-parade-gave-thousands-onlookers-flu-180970372/ |archive-date=2020-03-27}}</ref> at Boston<ref>[https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/influenza-boston/ "The Flu in Boston"], ''American Experience'', WGBH</ref> ay maaaring naging responsable sa pagkalat sa sakit sa pamamagitan ng paghahalubilo ng mga nahawang marino sa mga pulutong ng sibilyano. Makatutulong sa pagbawas ng pagkalat ang restriksiyon ng mga pagtitipon, kasama ng mga iba pang pakikialam ukol sa pagdidistansiya.<ref>{{cite journal|vauthors=Ishola DA, Phin N|year=2011|title=Could influenza transmission be reduced by restricting mass gatherings? Towards an evidence-based policy framework|url=|journal=Journal of Epidemiology and Global Health|volume=1|issue=1|pages=33–60|doi=10.1016/j.jegh.2011.06.004|pmid=23856374}}</ref> === Restriksiyon sa pagbibiyahe === Malayong mangyari ang pag-aantala ng epidemya nang higit sa 2–3 linggo dahil sa restriksiyon sa hangganan o restriksiyon sa pagbibiyahe sa loob maliban kung itinupad ito na may higit sa 99% saklaw.<ref>{{cite journal|vauthors=Ferguson NM, Cummings DA, Fraser C, Cajka JC, Cooley PC, Burke DS|year=2006|title=Strategies for mitigating an influenza pandemic|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-07-27_442_7101/page/448|journal=Nature|volume=442|issue=7101|pages=448–52|doi=10.1038/nature04795|pmid=16642006|bibcode=2006Natur.442..448F}}</ref> Nadiskubre na hindi mabisa ang pag-iiskrin sa paliparan sa pagpigil ng pagkalat ng virus noong siklab ng SARS ng 2003 sa Canada<ref>{{cite journal|vauthors=Bell DM, World, Community|year=2004|title=Public health interventions and SARS spread, 2003|url=https://www.cdc.gov/ncidod/EID/vol10no11/04-0729.htm|journal=Emerging Infectious Diseases|volume=10|issue=11|pages=1900–1906|doi=10.3201/eid1011.040729|pmid=15550198|pmc=3329045}}</ref> at sa Estados Unidos.<ref>Martin Cetron et al. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK92450/ "Isolation and Quarantine: Containment Strategies for SARS, 2003"], from ''Learning from SARS: Preparing for the Next Disease Outbreak'', National Academy of Sciences, 2004. {{ISBN|0309594332}}</ref> Naging epektibo raw ang mga ipinataw na istriktong kontrol sa mga hangganan sa pagitan ng [[Austria|Austrya]] at ang [[Imperyong Otomano]], na ipinataw mula 1770 hanggang 1871 upang pigilan na pumasok sa Austrya ang mga taong nahawa ng [[Bubonic plague|salot buboniko]], dahil hindi nagkaroon ng mga malalaking siklab ng salot sa teritoryo ng Austrya pagkatapos itong itinatag, samantalang patuloy na nakaranas ang Imperyong Otomano ng mga madadalas na epidemya ng salot hanggang ang gitna ng ikalabinsiyam na siglo.<ref name="Kohn">George C. Kohn, [http://www.academia.dk/MedHist/Sygdomme/PDF/Encyclopedia_of_Pestilence_Pandemics_and_Plagues.pdf ''Encyclopedia of Plague and Pestilence: From Ancient Times to the Present'', Infobase Publishing, 2007; p. 30.] {{ISBN|1438129238}}</ref> Ayon sa pagsusuri ng [[Northeastern University]] na inilathala noong Marso 2020, "pinapabagal lang ng mga restriksiyon sa pagbibiyahe papunta at paalis ng Tsina ang pandaigdigang pagkalat ng [[COVID-19]] [kapag] isinama ito ng mga tangka sa pagbawas ng pagkalat sa antas ng komunidad at indibidwal.... Hindi sapat ang mga restriksiyon sa pagbibiyahe maliban kung isinama ito ng pagdidistansiyang panlipunan."<ref>Emily Arntsen, [https://news.northeastern.edu/2020/03/06/to-slow-the-spread-of-covid-19-close-doors-not-borders-new-report-says/ "Closing borders can delay, but can't stop the spread of COVID-19, new report says"], ''News@Northeastern'', March 6, 2020.</ref> Natuklasan ng pagsusuri na ipinagpaliban lang ng restriksiyon sa pagbibiyahe sa Wuhan ang pagkalat ng sakit sa ibang bahagi ng kalupaang Tsina nang tatlo hanggang limang araw, ngunit binawas naman nito ang pagkalat ng mga pandaigdigang kaso nang hanggang 80 bahagdan. Isang pangunahing dahilan kung bakit hindi naging ganoong epektibo ang restriksiyon sa pagbibiyahe ay hindi nagpapakita ng sintomas ang karamihan ng mga may COVID-19 sa mga unang yugto ng impeksiyon.<ref>Matteo Chinazzi1, Jessica T. Davis1, Marco Ajelli, Corrado Gioannini, Maria Litvinova, Stefano Merler, Ana Pastore y Piontti1, Kunpeng Mu1, Luca Rossi, Kaiyuan Sun, Cécile Viboud, Xinyue Xiong, Hongjie Yu, M. Elizabeth Halloran, Ira M. Longini Jr. Alessandro Vespignani1, [https://science.sciencemag.org/content/early/2020/03/05/science.aba9757 "The effect of travel restrictions on the spread of the 2019 novel coronavirus (COVID-19) outbreak"], ''Science'' 6 March 2020</ref> ===Pagpoprotekta sa sarili=== Kabilang sa mga hakbang para makaprotekta sa sarili ang paglilimita ng personal na pakikipag-ugnayan, pagsasagawa ng negosyo sa telepono o gamit ang Internet, pag-iiwas sa pampublikong lugar at pagbabawas sa 'di-kinakailangang pagbibiyahe.<ref name="Glass">{{cite journal |author-last1=Glass |author-first1=Robert J. |author-last2=Glass |author-first2=Laura M. |author-last3=Beyeler |author-first3=Walter E. |author-last4=Min |author-first4=H. Jason |doi=10.3201/eid1211.060255 |title=Targeted Social Distancing Designs for Pandemic Influenza |journal=[[Emerging Infectious Diseases]] |publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |date=November 2006 |volume=12 |issue=11 |pages=1671–1681 |pmid=17283616 |pmc=3372334 |url=https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/12/11/06-0255_article |access-date=2020-03-29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323042313/https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/12/11/06-0255_article |archive-date=2020-03-23}}</ref><ref name="SDG">{{cite web |title=Social Distancing Guidelines (for workplace communicable disease outbreaks) |date=2017 |publisher=[[Society for Human Resource Management]] |url=https://www.shrm.org/resourcesandtools/tools-and-samples/policies/pages/cms_016204.aspx |access-date=2017-04-23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170423071438/https://www.shrm.org/resourcesandtools/tools-and-samples/policies/pages/cms_016204.aspx |archive-date=2017-04-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170423071438/https://www.shrm.org/resourcesandtools/tools-and-samples/policies/pages/cms_016204.aspx |date=2017-04-23 }}</ref><ref name=HeartMatters>{{Cite web|url=https://www.bhf.org.uk/informationsupport/heart-matters-magazine/news/coronavirus-and-your-health/whats-the-difference-between-shielding-self-isolation-and-social-distancing|title=What's the difference between shielding, self-isolation and social distancing?|website=www.bhf.org.uk|language=en|access-date=2020-03-29|archive-date=2020-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200329185017/https://www.bhf.org.uk/informationsupport/heart-matters-magazine/news/coronavirus-and-your-health/whats-the-difference-between-shielding-self-isolation-and-social-distancing|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200329185017/https://www.bhf.org.uk/informationsupport/heart-matters-magazine/news/coronavirus-and-your-health/whats-the-difference-between-shielding-self-isolation-and-social-distancing |date=2020-03-29 }}</ref> === Kuwarentena ng posibleng kaso === Noong siklab ng [[SARS]] ng 2003 sa Singgapura, napasailalim ang halos 8,000 katao sa sapilitang kuwarentena sa bahay at kinailangan ang higit pang 4,300 na magsubaybay sa sarili para sa mga sintomas at kumontak bawat araw sa mga awtoridad ng kalusugan bilang paraan upang kontrolin ang epidemya. Bagaman 58 lang ng mga indibidwal na ito na kalaunang nasuri na may SARS, nasiyahan ang mga opisyal ng kalusugan ng bayan na nakatulong ang hakbang sa pag-iwas sa higit pang pagkalat ng impeksiyon.<ref>Chorh-Chuan Tan, [http://www.srmuniv.ac.in/sites/default/files/downloads/sars_outbreak_lessons.pdf "SARS in Singapore – Key Lessons from an Epidemic"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170424174153/http://www.srmuniv.ac.in/sites/default/files/downloads/sars_outbreak_lessons.pdf |date=2017-04-24 }}, ''Annals Academy of Medicine'', May 2006, Vol. 35 No.5.</ref> Maaaring nakapagtulong ang kusang-loob na paghihiwalay ng sarili sa pagkalat ng trangkaso sa Texas noong 2009.<ref>{{cite journal|vauthors=Teh B, Olsen K, Black J, Cheng AC, Aboltins C, Bull K ''et al.''|year=2012|title=Impact of swine influenza and quarantine measures on patients and households during the H1N1/09 pandemic|url=|journal=Scandinavian Journal of Infectious Diseases|volume=44|issue=4|pages=289–296|doi=10.3109/00365548.2011.631572|pmid=22106922}}</ref> Naiulat ang mga panandaliang at pangmatagalang negatibong epekto sa sikolohiya.<ref name="Brooks26Feb2020"/> === Kordon sanitaryo === Noong 1995 ginamit ang kordon sanitaryo upang pigilan ang siklab ng [[Ebola virus disease|sakit ng Ebola virus]] sa [[Kikwit]], [[Zaire]].<ref>Laurie Garrett, [https://newrepublic.com/article/119085/ebola-cordon-sanitaire-when-it-worked-congo-1995 "Heartless but Effective: I've Seen 'Cordon Sanitaire' Work Against Ebola"], ''The New Republic'', 14 August 2014</ref><ref>[https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00037078.htm "Outbreak of Ebola Viral Hemorrhagic Fever -- Zaire, 1995" ''Morbidity and Mortality Weekly Report'', 19 May 1995 / 44(19);381-382]</ref><ref name="Kaplan">Rachel Kaplan Hoffmann and Keith Hoffmann, [http://www.clinicalcorrelations.org/?p=8357 "Ethical Considerations in the Use of Cordons Sanitaires"], ''Clinical Correlations'', 19 February 2015.</ref> Pinalibutan ni Pangulong [[Mobutu Sese Seko]] ang bayan ng mga hukbo at isinuspende ang lahat ng mga paglipad patungo sa komunidad. Sa loob ng Kikwit, itinayo ng [[Pandaigdigang Organisasyon sa Kalusugan]] at mga pangkat ng manggagamot sa Zaire ng mga higit pang kordon sanitaryo, hiniwalay ang mga libingan at pinaggamutan mula sa pangkalahatang populasyon at nagtagumpay sa paglilimita ng impeksiyon.<ref>Laurie Garrett, ''Betrayal of Trust: The Collapse of Global Public Health'', Hachette Books, 2011 {{ISBN|1401303862}}</ref> === Pamprotektang pagsamsam === Noong [[epidemya ng influenza ng 1918|epidemya ng trangkaso ng 1918]], ibinukod ng bayan ng [[Gunnison, Colorado]], ang sarili nang dalawang buwan upang iwasan ang paghahantad ng impeksiyon. Binakaridahan ang lahat ng lansangang-bayan at ikinuwarentenas ang mga nakarating na pasahero nang limang araw. Bilang resulta ng pagbubukod, walang namatay sa trangkaso sa Gunnison noong pandemya.<ref>[http://chm.med.umich.edu/research/1918-influenza-escape-communities/gunnison/ Gunnison: Case Study], University of Michigan Medical School, Center for the History of Medicine</ref> Pinagtibay rin ng iilang komunidad ang mga ganoong hakbang.<ref name="Markel">[https://wwwnc.cdc.gov/eid/article/12/12/pdfs/06-0506.pdf H. Markel, A.M. Stern, J. A. Navarro, J. R. Michalsen, A. S. Monto, and C. DiGiovanni, "Nonpharmaceutical Influenza Mitigation Strategies, US Communities, 1918–1920 Pandemic"], ''Emerging Infectious Diseases'', Vol. 12, No. 12, December 2006.</ref> Kabilang sa mga ibang hakbang ang pagsasara o paglilimita ng [[Mass transit|''mass transit'']]<ref>{{Cite news|author-last=Taylor|author-first=Kate|title=No Bus Service. Crowded Trains. Transit Systems Struggle With the Virus. - U.S. cities with public transit systems are being forced to adapt to the risks posed by the coronavirus, implementing new sanitation protocols while contending with fewer riders and workers.|date=2020-03-20|orig-year=2020-03-17|newspaper=[[The New York Times]]|language=en-US|issn=0362-4331|url=https://www.nytimes.com/2020/03/17/us/coronavirus-buses-trains-detroit-boston.html|access-date=2020-03-25|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325024853/https://www.nytimes.com/2020/03/17/us/coronavirus-buses-trains-detroit-boston.html|archive-date=2020-03-25}}</ref> at pagsasara ng mga pasilidad sa paglilibang (mga languyan ng komunidad, samahan ng kabataan, at himnasyo).<ref>{{cite web|title=Flu Pandemic Mitigation - Social Distancing|website=globalsecurity.org|url=http://www.globalsecurity.org/security/ops/hsc-scen-3_flu-pandemic-distancing.htm|access-date=2020-03-23|url-status=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322163703/https://www.globalsecurity.org/security/ops/hsc-scen-3_flu-pandemic-distancing.htm|archive-date=2020-03-22}}</ref><gallery widths="200" heights="200"> Talaksan:Mole2.JPG|Ang [[Lazzaretto of Ancona|Lazzaretto ng Ancona]] ay isang ika-18 siglong gusali na itinayo sa artipisyal na pulo upang magsilbi bilang [[estasyong pangkuwarentena]] at [[Leprosarium|leprosaryo]] para sa daugnang bayan ng [[Ancona]], Italya. Talaksan:Leprosorium.jpg|Hindi pinapasok sa bayan ang dalawang ketongin.Ukit-kahoy ni [[Vincent of Beauvais|Vincent ng Beauvais]], ika-14 na siglo </gallery> == Kasaysayan == Itinayo ang mga [[kolonya ng mga ketongin]] at ''[[lazaretto]]'' bilang paraan para pigilan ang pagkalat ng [[ketong]] at iba pang nakahahawang sakit sa pamamagitan ng pagdidistansiyang panlipunan,<ref>{{cite book |author-first=Charles Léon |author-last=Souvay |title=Catholic Encyclopedia |title-link=Catholic Encyclopedia |date=1913 |volume=9 |chapter=Leprosy |chapter-url=https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_%281913%29/Leprosy |access-date=2020-03-28 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20200328203733/https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Leprosy |archive-date=2020-03-28 }}</ref> hangga't naintindihan ang pagkakalat at naimbento ang mga epektibong panggamot. ===Epidemya ng polio ng 1916 sa Lungsod ng New York=== [[Talaksan:Popular_science_monthly_(1872)_(14596283227).jpg|thumb|Isinara ang mga liwasan at palaruan ng New York noong epidemya ng polio noong 1916.<ref name="PopSci2">{{Cite book|url=https://archive.org/details/popularsciencemo89newyuoft/page/400/mode/2up/search/flexner|title=Popular science monthly|date=1916|publication-place=New York, USA|publisher=[[D. Appleton]]|page=400}}</ref>]] Noong [[1916 New York City polio epidemic|epidemya ng polio ng 1916 sa Lungsod ng New York]], noong may higit sa 27,000 kaso at higit sa 6,000 nangamatay dahil sa polio sa Estados Unidos, nang may higit sa 2,000 nangamatay sa Lungsod ng New York mismo, isinara ang mga sinehan, kinansela ang mga pulong, halos walang pagtitipon sa publiko, at binabalaan ang mga kabataan na huwag uminom sa mga paunten ng tubig, at sinabihan na iwasan ang mga parkeng libangan, languyan at dalampasigan.<ref name="Battin2009">{{Cite book|last=Battin|first=M. Pabst|url=https://books.google.com/books?id=bXDnCwAAQBAJ&pg=PA351|title=The Patient as Victim and Vector: Ethics and Infectious Disease|last2=Francis|first2=Leslie P.|last3=Jacobson|first3=Jay A.|last4=Smith|first4=Charles B.|date=2009|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-533583-5|location=|pages=87|language=en}}</ref><ref name="Melnick_1996">{{cite journal|author=Melnick J.|title=Current status of poliovirus infections|url=http://cmr.asm.org/cgi/reprint/9/3/293|journal=Clinical Microbiology Reviews|volume=9|issue=3|pages=293–300|date=1 July 1996|pmid=8809461|pmc=172894|doi=10.1128/CMR.9.3.293|access-date=21 Marso 2020|archive-date=28 Septiyembre 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928101428/http://cmr.asm.org/cgi/reprint/9/3/293|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928101428/http://cmr.asm.org/cgi/reprint/9/3/293 |date=28 Septiyembre 2011 }}</ref> Noong [[pandemya ng coronavirus ng 2019–20]], binigyang-diin ang mga hakbang sa pagdidistansiyang panlipunan at ang mga may kaugnayan dito ng iilang pamahalaan bilang alternatibo sa ipinatupad na kuwarentena ng mga lugar na lubhang naapektuhan; halimbawa, sa Reyno Unido, ipinayo ng gobyerno sa publiko na iwasan ang mga pampublikong lugar, at kusang nagsara ang mga sinehan at teatro upang hikayatin ang mensahe ng pamahalaan.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-51925490|title=Most UK cinemas shut after virus advice|date=2020-03-17|work=BBC News|access-date=2020-03-21|language=en-GB}}</ref> === Trangkaso, 1918 hanggang ngayon === [[Talaksan:165-WW-269B-11-trolley-l.jpg|thumb|Isang pasaherong walang mask na tinatanggihang sumakay sa isang [[Trambiya|trambya]] ([[Seattle]], Washington, 1918)]] Noong [[1918 flu pandemic|pandemya ng trangkaso ng 1918]], natanaw ng Philadelphia ang kanyang mga unang kaso ng trangkaso noong 17 Setyembre.<ref name="Hatchett">{{cite journal |author-last1=Hatchett |author-first1=Richard J. |author-last2=Mecher |author-first2=Carter E. |author-last3=Lipsitch |author-first3=Marc |author-link3=:wikidata:Q28322531 |editor-first=Burton H. |editor-last=Singer |title=Public health interventions and epidemic intensity during the 1918 influenza pandemic |url=http://www.pnas.org/cgi/content/full/104/18/7582 |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |volume=104 |issue=18 |pages=7582–7587 |date=2007-05-01 |orig-year=2007-04-06, 2007-02-14, 2006-12-09 |pmid=17416679 |doi=10.1073/pnas.0610941104 |pmc=1849867 |access-date=2020-03-19 |archive-date=2008-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080309101000/http://www.pnas.org/cgi/content/full/104/18/7582 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080309101000/http://www.pnas.org/cgi/content/full/104/18/7582 |date=2008-03-09 }}</ref><ref name="Ryan2008"/> Ipinatuloy ng lungsod ang naplanong parada at pagtitipon ng higit sa 200,000 katao sa tatlong kasunod na araw, okupadong okupado noon ang 31 ospital ng lungsod. Sa isang linggo, 4500 ang namatay.<ref name="Davis_20180921"/><ref>{{Cite journal |title=Influenza in 1918: Recollections of the Epidemic in Philadelphia |author-first=Isaac |author-last=Starr |author-link=Isaac Starr |journal=[[Annals of Internal Medicine]] |date=1976-10-01 |volume=85 |issue=4 |pages=516–518 |doi=10.7326/0003-4819-85-4-516 |language=en |pmid=788585}}</ref> Ipinatupad ang mga hakbang ng pagdidistansiya noong 3 Oktubre, higit sa dalawang linggo pagkatapos ng unang kaso.<ref name="Ryan2008"/> Di-katulad sa Philadelphia, natanaw ng St. Louis ang kanyang mga unang kaso ng trangkaso noong 5 Oktubre at umabot ng dalawang araw bago maipatupad ang iilang hakbang ng pagdidistansiya,<ref name="Ryan2008"/> kabilang ang pagsasara ng paaralan, teatro, at iba pang lugar kung saan nagtitipun-tipon ang mga tao. Pinagbawalan ang mga pampublikong pagtitipon, kabilang dito ang mga libing. Pinabagal ng mga aksiyon ang pagkalat ng trangkaso sa St. Louis, at hindi nagkaroon ng lubhang pagdami ng kaso at kamatayan, gaya ng nangyari sa Philadelphia.<ref name="Smith2007">{{Cite journal |author-last=Smith |author-first=Richard |author-link=Richard Smith (editor) |date=2007-06-30 |title=Social measures may control pandemic flu better than drugs and vaccines |journal=[[British Medical Journal]] |volume=334 |issue=7608 |page=1341 |doi=10.1136/bmj.39255.606713.DB |issn=0959-8138 |pmc=1906625 |pmid=17599996 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1906625/pdf/bmj-334-7608-news-1341a.pdf |access-date=2020-03-27 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327222703/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1906625/pdf/bmj-334-7608-news-1341a.pdf |archive-date=2020-03-27}}</ref> Tumaas ang huling bilang ng namatay sa St. Louis kasunod ng ikalawang alon ng kaso, ngunit nanatiling mas mababa sa kabuuan kumpara sa mga ibang lungsod.<ref name="Kalnins">{{Cite journal |author-last=Kalnins |author-first=Irene |date=September 2006 |title=The Spanish influenza of 1918 in St. Louis, Missouri |url=https://archive.org/details/sim_public-health-nursing_september-october-2006_23_5/page/479 |journal=[[Public Health Nursing]] |location=Boston, Massachusetts, USA |volume=23 |issue=5 |pages=479–483 |doi=10.1111/j.1525-1446.2006.00586.x |issn=0737-1209 |pmid=16961567}}</ref> Sinuri ni Bootsma at Ferguson ang mga pakikialam ng pagdidistansiya sa 16 Amerikanong lungsod noong epidemya ng 1918 at natuklas nila na ang mga pakikialam na may takdang oras ay nakapagbawas lamang ng pagkamatay nang katamtaman (marahil 10–30%), at kadalasang limitadong limitado ang dagok dahil nahuli na ang pakikialam at inalis nang masyadong maaga. Naobserbahan na nakaranas ang iilang lungsod ng ikalawang rurok ng epidemya pagkatapos alisin ang mga kontrol ng pagdidistansiya, dahil nalantad ang mga madaling tablan na dating protektado.<ref>{{cite journal|vauthors=Bootsma MC, Ferguson NM|title=The effect of public health measures on the 1918 influenza pandemic in U.S. cities|url=http://www.pnas.org/cgi/content/full/104/18/7588|journal=Proc Natl Acad Sci U S A|volume=104|issue=18|pages=7588–7593|year=2007|pmid=17416677|doi=10.1073/pnas.0611071104|pmc=1849868|access-date=2020-03-19|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322145722/https://www.pnas.org/content/104/18/7588.full|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200322145722/https://www.pnas.org/content/104/18/7588.full |date=2020-03-22 }}</ref> Ipinakita na binawas ng pagsasara ng mga paaralan ng [[Morbidity|pagkamatay]] sa [[Influenza A virus subtype H2N2|Trangkasong Asyano]] nang 90% noong 1957–58 siklab,<ref>{{cite journal|vauthors=Chin TD, Foley JF, Doto IL, Gravelle CR, Weston J|year=1960|title=Morbidity and mortality characteristics of Asian strain influenza|url=https://archive.org/details/sim_public-health-reports_1960-02_75_2/page/148|journal=Public Health Reports|volume=75|issue=2|pages=148–58|doi=10.2307/4590751|pmid=19316351|pmc=1929395|jstor=4590751}}</ref> at hanggang 50% sa pagkontrol ng influenza sa Estados Unidos, 2004–2008.<ref>{{cite journal|vauthors=Wheeler CC, Erhart LM, Jehn ML|year=2010|title=Effect of school closure on the incidence of influenza among school -age children in Arizona|url=|journal=Public Health Reports|volume=125|issue=6|pages=851–859|doi=10.1177/003335491012500612|pmid=21121230|pmc=2966666}}</ref> Katulad nito, iniugnay ang mga sapilitang pagsasara ng mga paaralan at iba pang hakbang ng pagdidistansiya sa 29% hanggang 37% pagbawas sa kabilisan ng pagkalat ng influenza noong [[2009 influenza pandemic|epidemya ng trangkaso ng 2009]] sa Mehiko.<ref>[https://www.nih.gov/news-events/nih-research-matters/flu-pandemic-study-supports-social-distancing Flu Pandemic Study Supports Social Distancing"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170423064820/https://www.nih.gov/news-events/nih-research-matters/flu-pandemic-study-supports-social-distancing |date=2017-04-23 }}, ''NIH Research Matters'', 6 June 2011.</ref> Noong [[2009 flu pandemic in the United Kingdom|siklab ng trangkasong baboy ng 2009 sa UK]], sa isang artikulong pinamagatang "''Closure of schools during an influenza pandemic''" ("Pagsasara ng mga paaralan tuwing pandemya ng influenza") na inilathala sa ''[[The Lancet|Lancet Infectious Diseases]]'', inindorso ng pangkat ng epidemiologo ang pagsasara ng mga paaralan upang gambalain ang daloy ng impeksiyon, pabagalan ang higit pang pagkalat at bumili ng panahon upang manaliksik at bumuo ng bakuna.<ref name="Wardrop2009">{{Cite news|last=Wardrop|first=Murray|url=https://www.telegraph.co.uk/news/health/swine-flu/5874683/Swine-flu-schools-should-close-to-halt-spread-of-virus-ministers-told.html|title=Swine flu: schools should close to halt spread of virus, ministers told|date=21 July 2009|work=The Telegraph|access-date=17 March 2020|url-status=live|language=en-GB|issn=0307-1235|url-access=subscription}}</ref> Matapos pag-aralan ng mga pandemya ng influenza kabilang ang [[Spanish flu|pandemya ng trangkaso ng 1918]], ang [[Influenza A virus subtype H2N2|pandemya ng influenza ng 1957]] at ang [[1968 flu pandemic|pandemya ng influenza ng 1968]], nag-ulat sila tungkol sa epekto ng pagsasara ng mga paaralan sa ekonomiya at nagtatrabaho, lalo na dahil sa malaking bahagdan ng doktora at babaeng nars, kung kanino kalahati ay may batang wala pang 16 taong gulang. Tiningnan din nila ang dinamika ng pagkalat ng influenza sa Pransiya tuwing mga Pransesang holiday ng paaralan at itinala na bumaba ang mga kaso ng trangkaso noong nagsara ang mga paaralan at bumalik noong muli silang nagbukas. Itinala nila na noong nagwelga ang mga guro sa Israel noong panahon ng trangkaso ng 1999–2000, bumaba ang pagpapatingin sa doktor at ang bilang ng impeksiyon sa palahingahan nang higit pa sa ikalima at higit pa sa dalawang ikalima ayon sa pagkabanggit.<ref name="Reuters2009">{{Cite news|last=|first=|url=https://www.reuters.com/article/us-flu-schools-idUSTRE56J4OO20090720|title=Closing schools won't stop pandemics: study|date=20 July 2009|publisher=Reuters|access-date=17 March 2020|url-status=live|editor-last=Walsh|editor-first=Eric|language=en}}</ref> === SARS 2003 === Noong [[2002–2004 SARS outbreak|siklab ng SARS ng 2003]], dinagdagan ang mga hakbang ng pandaigdigang pagdidistansiya tulad ng pagbabawal ng malaking pagtitipon, pagsasara ng mga paaralan at teatro, at mga iba pang pampublikong lugar ang mga hakbang ng pampublikong kalusugan tulad ng paghahanap at pagbubukod ng apektadong tao, pagkukuwarentena sa kanilang nakisalamuha, at hakbang sa pagkokontrol ng impeksiyon. Isinama ito sa pagpapasuot ng mask sa mga ilang tao.<ref name="Bell2004">{{Cite journal |author-last=Bell |author-first=David M. |date=November 2004 |title=Public Health Interventions and SARS Spread, 2003 |journal=[[Emerging Infectious Diseases]] |volume=10 |issue=11 |pages=1900–1906 |doi=10.3201/eid1011.040729 |issn=1080-6040 |pmc=3329045 |pmid=15550198}}</ref> Noong panahong ito sa Kanada, ginamit ang "kuwarantenang pampamayanan" upang mabawasan ang pagkalat ng sakit na may katamtamang tagumpay.<ref name=Bondy>{{cite journal |title=Quantifying the impact of community quarantine on SARS transmission in Ontario: estimation of secondary case count difference and number needed to quarantine |author-last1=Bondy |author-first1=Susan J. |author-last2=Russell |author-first2=Margaret L. |author-last3=Laflèche |author-first3=Julie M. L. |author-last4=Rea |author-first4=Elizabeth |date=2009-12-24 |pmid=20034405 |doi=10.1186/1471-2458-9-488 |pmc=2808319 |volume=9 |journal=[[BMC Public Health]] |page=488 |issue=1}}</ref> ===Pandemya ng COVID-19=== {{main|Pandemya ng COVID-19}} [[File:Katapult importance social distancing.gif|thumb|upright=1.6|Mga paimbabaw na naghahambing ng pagkalat ng impeksiyon, at bilang ng namatay dahil nasobrahan ang kapasidad ng mga ospital, kapag "karaniwan" ang mga pakikisalamuha (kaliwa, 200 ang malayang nakakikilos) at "nadistansiya" (kanan, 25 ang malayang nakakikilos).<br/>Luntian&nbsp;= Mga malulusog, di-nahawahanPula&nbsp;= Mga nahawa<br />Bughaw&nbsp;= Mga gumaling<br />Itim&nbsp;= Mga namatay]] Noong pandemya ng COVID-19, binigyang-diin ang pagdidistansiyang panlipunan at kaugnay na hakbang ng iilang pamahalaan bilang alternatibo sa ipinatupad na kuwarentena ng mga lugar na naapektuhan nang malubha. Ayon sa pagsubaybay ng [[UNESCO]], higit sa 100 bansa ang nagpatupad ng [[Impact of the 2019–2020 coronavirus pandemic on education|pagsasara ng paaralan sa buong bansa bilang tugon sa COVID-19]], na nakaapekto sa higit sa kalahting pandaigdigang populasyon ng estudyante.<ref name=":0">{{Cite web |title=COVID-19 Educational Disruption and Response |date=2020-03-04 |website=[[UNESCO]] |language=en |url=https://en.unesco.org/themes/education-emergencies/coronavirus-school-closures |access-date=2020-03-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329110914/https://en.unesco.org/themes/education-emergencies/coronavirus-school-closures |archive-date=2020-03-29}}</ref> Sa Reyno Unido, ipinayo ng gobyerno sa publiko ang pag-iiwas sa pampublikong lugar, at kusang-loob na nagsara ang mga sinehan at teatro upang hikayatin ang mensahe ng gobyerno.<ref>{{Cite news |title=Most UK cinemas shut after virus advice |language=en-GB |date=2020-03-17 |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-51925490 |access-date=2020-03-21 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323161040/https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-51925490 |archive-date=2020-03-23}}</ref> Tumanggi ang iilang tinedyer at batang adulto sa kusang-loob na pagsunod sa mga hakbang ng pagdidistansiya. Sa [[Belhika]], iniulat ng midya na dinaluhan ang isang ''[[rave]]'' ng hindi bababa sa 300 bago ito pinawatak-watak ng mga lokal na awtoridad. Sa [[Pransiya]], pinagmumulta ng hanggang US$150 ang mga tinedyer na nagpapasyalan. Isinara ang mga dalampasigan sa [[Florida]] at [[Alabama]] upang watakin ang mga nagpaparti sa bakasyon sa tagsibol.<ref>{{cite news |url=https://www.wthr.com/article/parents-police-struggle-social-distance-young-coronavirus-outbreak |title=Parents, police struggle to social distance the young in coronavirus outbreak |date=2020-03-20 |access-date=2020-04-03 |archive-date=2020-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323063717/https://www.wthr.com/article/parents-police-struggle-social-distance-young-coronavirus-outbreak |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200323063717/https://www.wthr.com/article/parents-police-struggle-social-distance-young-coronavirus-outbreak |date=2020-03-23 }}</ref> Winatak-watak ang mga kasal sa New Jersay at ipinataw ang ''curfew'' ng alas-8 ng gabi sa [[Newark, New Jersey|Newark]]. Ang New York, New Jersey, Connecticut at Pennsylvania ang mga unang estado na nakatibay ng magkakatugmang patakaran sa pagdidistansiya na nagsara ng mga di-esensiyal na negosyo at naghigpit sa mga malaking pagtitipon. Pinalawig ang mga tagubiling manganlong sa lugar sa [[California]] sa buong estado noong 19 Marso. Sa parehong araw dineklara ng [[Texas]] ang sakuna sa publiko at nagpataw ng mga paghihigpit sa buong estado.<ref>{{cite news |title=Uh-Oh Moment Finally Hits States Slow to Adopt Social Distancing |date=2020-03-20 |author-first1=Elise |author-last1=Young |author-first2=David R. |author-last2=Baker |work=[[Bloomberg News]] |publisher=[[Bloomberg L.P.]] |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-03-20/uh-oh-moment-finally-hits-states-slow-to-adopt-social-distancing |access-date=2020-03-29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323063706/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-03-20/uh-oh-moment-finally-hits-states-slow-to-adopt-social-distancing |archive-date=2020-03-23}}</ref> Nag-udyok ang mga hakbang sa pag-iwas tulad ng pagdidistansiyang panlipunan at [[Isolation (health care)|pagbubukod ng sarili]] sa malawakang pagsasara ng [[Mababang paaralan|mababang]], [[Mataas na paaralan|mataas]], at [[Lalong mataas na edukasyon|lalong mataas]] na paaralan sa higit sa 120 bansa. Noong pagsapit ng 23 Marso 2020, higit sa 1.2 mag-aaral ang wala sa eskwela dahil sa [[Impact of the 2019–2020 coronavirus pandemic on education|pagsasara ng mga paaralan bilang tugon sa COVID-19]].<ref name=":0"/> Dahil sa mababang antas ng impeksiyong COVID-19 sa mga kabataan, kinuwestiyon ang bisa ng pagsasara ng mga paaralan.<ref>{{Cite web |title=Lessons from Ebola: The secret of successful epidemic response |author-last=Frieden |author-first=Tom |author-link=Tom Frieden |work=[[CNN]] |url=https://www.cnn.com/2020/03/11/health/coronavirus-lessons-from-ebola/index.html |access-date=2020-03-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323214843/https://edition.cnn.com/2020/03/11/health/coronavirus-lessons-from-ebola/index.html |archive-date=2020-03-23}}</ref> Kahit pansamantala pa man lang ang mga pagsasara ng paaralan, nagdadala ito ng mataas na gastos sa lipunan at ekonomiya.<ref>{{Cite web |title=Coronavirus deprives nearly 300 million students of their schooling: UNESCO |newspaper=[[The Telegram]] |via=[[Reuters]] |language=en |url=http://www.thetelegram.com/news/world/coronavirus-deprives-nearly-300-million-students-of-their-schooling-unesco-419714/ |access-date=2020-03-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328210511/https://www.thetelegram.com/news/world/coronavirus-deprives-nearly-300-million-students-of-their-schooling-unesco-419714/ |archive-date=2020-03-28}}</ref> Gayunpaman, hindi malinaw ang papel ng kabataan sa pagkakalat ng COVID-19.<ref name="Lipsitch">{{Cite journal |author-last1=Lipsitch |author-first1=Marc |author-link1=:wikidata:Q28322531 |author-last2=Swerdlow |author-first2=David L. |author-last3=Finelli |author-first3=Lyn |author-link3=:wikidata:Q59908394 |date=2020-03-26 |orig-year=2020-02-19 |title=Defining the Epidemiology of Covid-19 — Studies Needed |journal=[[New England Journal of Medicine]] |volume=382 |issue=13 |pages=1194–1196 |doi=10.1056/NEJMp2002125 |pmid=32074416 |issn=0028-4793}}</ref><ref name="lww18March2020">{{Cite journal |author-last1=Zimmermann |author-first1=Petra |author-last2=Curtis |author-first2=Nigel |author-link2=:wikidata:Q30513816 |date=2020-03-18 |title=Coronavirus Infections in Children Including COVID-19: An Overview of the Epidemiology, Clinical Features, Diagnosis, Treatment and Prevention Options in Children |journal=[[The Pediatric Infectious Disease Journal]] |language=en-US |volume=Online First |pages= |doi=10.1097/INF.0000000000002660 |issn=0891-3668 |url=https://journals.lww.com/pidj/Abstract/onlinefirst/Coronavirus_Infections_in_Children_Including.96251.aspx |access-date=2020-03-30 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200324192956/https://journals.lww.com/pidj/Abstract/onlinefirst/Coronavirus_Infections_in_Children_Including.96251.aspx |archive-date=2020-03-24}}</ref> Habang hindi pa alam ang buong epekto ng pagsasara ng mga paaralan sa pandemya ng coronavirus, iminumungkahi ng unang ebidensiya na negatibo ang mga epekto ng pagsasara ng paaralan sa mga lokal na ekonomiya at resulta sa pag-aaral para sa mga estudyante.<ref>{{Cite web |title=Adverse consequences of school closures |date=2020-03-10 |website=[[UNESCO]] |language=en |url=https://en.unesco.org/themes/education-emergencies/coronavirus-school-closures/consequences |access-date=2020-03-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200325181733/https://en.unesco.org/themes/education-emergencies/coronavirus-school-closures/consequences |archive-date=2020-03-25}}</ref><ref name="Stevens14March2020">{{Cite web |title=These simulations show how to flatten the coronavirus growth curve |author-last=Stevens |author-first=Harry |date=2020-03-14 |website=[[Washington Post]] |language=en |url=https://www.washingtonpost.com/graphics/2020/world/corona-simulator/ |access-date=2020-03-29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200330062958/https://www.washingtonpost.com/graphics/2020/world/corona-simulator/ |archive-date=2020-03-30}}</ref> Noong unang bahagi ng Marso 2020, ang sentimentong "''Stay The Fuck Home''" ay inilikha ni Florian Reifschneider, isang Alemanong inhinyero at mabilisang inulit ng mga kilalang-kilala artista tulad nina [[Taylor Swift]], [[Ariana Grande]]<ref>{{Cite web |title=Taylor Swift Urges Fans to Stay Home Amid COVID-19 Outbreak: "I love you so much and I need to express my concern that things aren’t being taken seriously enough right now," superstar writes |author-first=Brenna |author-last=Ehrlich |date=2020-03-15 |work=[[Rolling Stone]] |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/taylor-swift-urges-fans-to-stay-home-amid-covid-19-outbreak-967629/ |access-date=2020-03-28 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200319124912/https://www.rollingstone.com/music/music-news/taylor-swift-urges-fans-to-stay-home-amid-covid-19-outbreak-967629/ |archive-date=2020-03-28}}</ref><ref>{{Cite web |author-first=Florian |author-last=Reifschneider |date=2020 |title=A Movement to Stop the COVID-19 Pandemic |website=#StayTheFuckHome |url=https://staythefuckhome.com/ |access-date=2020-03-29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329165848/https://staythefuckhome.com/ |archive-date=2020-03-29}}</ref> at [[Busy Philipps]]<ref>{{Cite web |title=Busy Philipps Joins Cameo to Record "Stay the Fuck Home" Messages for Coronavirus |author-first=Alex |author-last=Hudson |date=2020-03-17 |website=exclaim.ca |url=http://exclaim.ca/film/article/busy_philipps_joins_cameo_to_record_stay_the_fuck_home_messages_for_coronavirus |access-date=2020-03-29 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327135529/http://exclaim.ca/film/article/busy_philipps_joins_cameo_to_record_stay_the_fuck_home_messages_for_coronavirus |archive-date=2020-03-27}}</ref> sa pag-asang mabawasan at maantala ang rurok ng siklab. Sumali rin ang [[Facebook]], [[Twitter]] at [[Instagram]] sa kampanya na may mga magkatulad na ''hashtag'', ''sticker'', at ''filter'' sa ilalim ng ''#staythefhome'', ''#stayhome'', ''#staythefuckhome'' at nagsimulang sumikat sa social media.<ref>{{Cite web |title=AMA, AHA, ANA: #StayHome to confront COVID-19 |publisher=[[American Medical Association]] |location=Chicago, USA |url=https://www.ama-assn.org/press-center/press-releases/ama-aha-ana-stayhome-confront-covid-19 |access-date=2020-03-30 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328063402/https://www.ama-assn.org/press-center/press-releases/ama-aha-ana-stayhome-confront-covid-19 |archive-date=2020-03-28}}</ref><ref>{{Cite web |title=No, Netflix Is Not Spoiling Its Own Shows To Fight Coronavirus |author-first=Madeline |author-last=Berg |work=[[Forbes]] |url=https://www.forbes.com/sites/maddieberg/2020/03/26/no-netflix-is-not-spoiling-its-own-shows-to-fight-coronavirus-but-these-ad-guys-are/ |access-date=2020-03-30 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327154558/https://www.forbes.com/sites/maddieberg/2020/03/26/no-netflix-is-not-spoiling-its-own-shows-to-fight-coronavirus-but-these-ad-guys-are/ |archive-date=2020-03-27}}</ref><ref>{{Cite newspaper |title='It feels like wartime': how street artists are responding to coronavirus - The pandemic may have closed museums and galleries down but artists have found other ways to comment on the crisis |author-first=Nadja |author-last=Sayej |date=2020-03-25 |newspaper=[[The Guardian]] |series=Street art |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2020/mar/25/street-artists-coronavirus-us-it-feels-like-wartime |access-date=2020-03-30 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329005102/https://www.theguardian.com/artanddesign/2020/mar/25/street-artists-coronavirus-us-it-feels-like-wartime |archive-date=2020-03-29}}</ref><ref name="NewsweekSTFH" /> Sinasabi ng websayt na nakaabot na ito sa 2 milyong katao online at sinasabi rin na naisalinwika na ang teksto sa 17 wika.<ref name="NewsweekSTFH">{{Cite magazine |title=The #StayTheF***kHome movement just wants you to, well, you know |author-first=Jorge |author-last=Solis |date=2020-03-16 |magazine=[[Newsweek]] |series=Culture |language=en |url=https://www.newsweek.com/staythefkhome-movement-just-wants-you-well-you-know-1492581 |access-date=2020-03-30 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327145436/https://www.newsweek.com/staythefkhome-movement-just-wants-you-well-you-know-1492581 |archive-date=2020-03-27}}</ref> ==Mga balakid== Mayroong mga ikinababahala ukol sa pagdidistansiyang panlipunan na maaaring magkaroon ng masang epekto sa kalusugan ng isip ng mga nakikilahok.<ref>{{Cite newspaper |title=Social distancing can strain mental health. Here's how you can protect yourself. |author-last=Ao |author-first=Bethany |newspaper=[[The Philadelphia Inquirer]] |language=en-US |date=2020-03-19 |url=https://www.inquirer.com/health/coronavirus/coronavirus-mental-health-social-distancing-20200319.html |access-date=2020-03-24 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200326073833/https://www.inquirer.com/health/coronavirus/coronavirus-mental-health-social-distancing-20200319.html |archive-date=2020-03-26}}</ref> Maaaring humantong ito sa [[psychological stress|kaigtingan]], [[anxiety|pagkabalisa]], [[depression (mood)|panlulumo]], o pagkataranta, lalo na sa mga indibidwal na may dati nang umiiral na kondisyon tulad ng mga diperensiya ng pagkabalisa, [[OCD|di-masupil na paggawi]], at [[paranoia|paghihinala]].<ref>{{Cite web |title=Stress and Coping |series=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) |date=2020-03-23 |orig-year=2020-02-11 |publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |language=en-us |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/prepare/managing-stress-anxiety.html |access-date=2020-03-24 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200329113040/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/daily-life-coping/managing-stress-anxiety.html?CDC_AA_refVal=https%3A%2F%2Fwww.cdc.gov%2Fcoronavirus%2F2019-ncov%2Fprepare%2Fmanaging-stress-anxiety.html |archive-date=2020-03-29}}</ref> Maaaring lumikha ng pagkabalisa ang malawakang pagbabalita ng midya tungkol sa isang pandemya, ang kanyang epekto sa ekonomiya, at mga nagreresultang paghihirap. Ang pagbabago sa kalagayan sa araw-araw at kawalan ng katiyakan ay maaaring dumagdag din sa kaigtingan ng isip dahil sa pagiging hiwalay sa mga ibang tao.<ref>{{Cite web |title=Coronavirus: Social distancing and isolation can take a toll on your mental health, here's how some people are coping - Managing mental health in the time of coronavirus |author-last=Willis |author-first=Olivia |date=2020-03-22 |work=[[ABC News]] |language=en-AU |url=https://www.abc.net.au/news/health/2020-03-22/mental-health-coronavirus-quarantine-self-isolation/12078550 |access-date=2020-03-24 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328041752/https://www.abc.net.au/news/health/2020-03-22/mental-health-coronavirus-quarantine-self-isolation/12078550 |archive-date=2020-03-28}}</ref> == Teoretikal na batayan == Mula sa pananaw ng epidemiyolohiya, ang pangunahing layunin ng pagdidistansiyang panlipunan ay bawasan ang pangunahing reproduktibong bilang, <math>R_0</math>, na katamtamang bilang ng pangalahawing nahawang indibidwal na nabuo mula sa isang pangunahing nahawang indibidwal sa populasyon kung saan pantay-pantay na madaling tablan ng sakit. Sa isang panimulang modelo ng pagdidistansiyang panlipunan,<ref name="Becker">{{cite book|last1=Becker|first1=Niels|title=Modeling to Inform Infectious Disease Control|date=2015|publisher=CRC Press|isbn=9781498731072|page=104}}</ref> kung saan ang hagway <math>f</math> ng populasyon ay nagsasagawa ng pagdidistansiyang panlipunan upang bawasan ang kanilang pakikipag-ugnayan sa hatimbilang <math>a</math> ng kanilang katamtamang kontak, ang bagong nabisang reproduktibong bilang <math>R</math> ay binibigay ng:<math display="block"> R = [1-(1-a^2)f]R_0 </math><ref name="Becker" /> Halimbawa, 25% ng populsyon ang nagbabawas ng kanilang pakikipag-ugnayan sa iba patungo sa 50% ng kanilang katamtamang antas ay nagbibigay ng mabisang reproduktibong bilang ng halos 81% ng pangunahing reproduktibong bilang. Isang tila maliit na pagbawas, ngunit makabuluhan sa pag-aantala ng pauliting paglaki at pagkalat ng sakit. == Tingnan din == * [[Hand washing|Paghuhugas ng kamay]] * [[Isolation (health care)|Pagbubukod (kalusugan)]] * [[Pest house|Bahay-salot]] * [[Protective sequestration|Pamprotektang pagsamsam]] *[[Panangga ng mukha]] == Mga sanggunian == {{Reflist|2}} == Mga kawing panlabas == * Harry Stevens, [https://www.washingtonpost.com/graphics/2020/world/corona-simulator "Why outbreaks like coronavirus spread exponentially, and how to 'flatten the curve'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200319232201/https://www.washingtonpost.com/graphics/2020/world/corona-simulator/ |date=2020-03-19 }}, ''The Washington Post'', 14 March 2020, "These simulations show how to flatten the coronavirus growth curve" [[Kategorya:Epidemiyolohiya]] [[Kategorya:Epidemya]] [[Kategorya:Nakakahawang sakit]] f1xccfz3vcpdilmmpke01qd7fdhzntb 0 299026 2221347 2219831 2026-08-22T09:15:22Z Julius Santos III 139725 /* Paunang impormasyon */ 2221347 wikitext text/x-wiki {{For|talaan ng mga analog na himpilang pangtelebisyon|Talaan ng mga analogong himpilang pangtelebisyon sa Pilipinas}} {{Multiple issues|{{primary sources|date=Oktubre 2020}} {{Unreliable sources|date=Abril 2025}} {{more citations needed|date=Oktubre 2020}} {{update|date=Abril 2023}} }} [[File:Digital broadcast standards.svg|thumb|400x400px|Pamantayan ng [[dihital na telebisyon]] sa buong mundo.]] Ito ang isang '''talaan ng mga himpilang pantelebisyon na [[dihital na telebisyon sa Pilipinas|naka-dihital sa Pilipinas]]'''.<ref>{{cite web |title=NTC List of DTTB Stations via FOI website |url=http://storage.googleapis.com/request-attachments/3qwepDblYFlFpRIAxnpr8DeBq7m2qrvCyUDjZHDqcWYLHU55YohnTf2QwdWk8xHnErMQ6iIXPAiLJZM2qJGi32oxvPDGCessrNvB/NTC%20FOI%20223511250758.pdf |website=foi.gov.ph |date=September 6, 2019}}</ref> Mapapanood ang mga tsanel sa nakasaad na lugar. Pinagtibay ng[[National Telecommunication Commission|Pambansang Komisyon sa Telekomunikasyon (NTC)]] ang pamantayang [[ISDB-T]] para sa mga telebisyon sa Pilipinas. ==Paunang impormasyon== [[File:ISDB-T CH Seg Prog allocation.svg|thumb|Mga bahagi (''segment'') ng ISDB-T]] Huling isinapanahon noong Nobyembre 2025.<ref>{{cite web |url=http://www.dtvpilipinas.org/ |title=DTV Pilipinas official website |access-date=2020-07-15 |archive-date=2020-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716060054/https://www.dtvpilipinas.org/ |url-status=dead }} {{cite web |url=https://dtvpilipinas.blogspot.com |title=DTV Pilipinas official blogsite }}</ref> Nasa ''test broadcast'' pa rin ang karamihan sa mga nakalistang himpilan. Inaasahang permanenteng magsasara ang lahat ng mga naka-analog na serbisyo pagdating ng taong 2026.<ref name=ntcph>{{cite news |title=Gov't wants analog TV switched off by 2023 |url=https://www.gmanetwork.com/news/story/599484/money/companies/gov-t-wants-analog-tv-switched-off-by-2023 |work=GMA News Online |date=February 14, 2017 |author=Cabuenas, Jon Viktor D.}}</ref> ''Galing sa ibang pahina ng wiking ito pati na rin sa mga sanggunian ang datos na ipinapakita sa talaang ito. Maaaring iba ang masagap na tsanel depende sa lugar o di kaya sa lakas ng signal ng himpilan. Karamihan rin ng mga nakalagay na tsanel rito ay naka-test broadcast, kaya naman maaaring hindi masagap ng ilang lugar ang ilang himpilan dahil sa mahinang signal (o dead spot) o di kaya'y mahina ang lakas ng pagta-transmit ng mga himpilan. May ilan ding mga tsanel na naka-encrypt at maaaring mapanood lamang sa piling mga tagagawang (manufacturer) ng set-top box o mobile dongle.'' {{clear}} ==National Capital Region== {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |- ! Callsign ! class="unsortable"| [[Ultra high frequency|UHF]] Channel ! class="unsortable"| [[Dalas]] ! width="6%" | [[Virtual channel|LCN]] ! Broadcaster ! Maikling pangalan ! class="unsortable"| Pagprograma ! class="unsortable"| Format ng Larawan ! Mga Oras ng Pag-broadcast ! Mga Tala |- | rowspan="4" | [[DWGT-TV]] | rowspan="4" | '''14''' | rowspan="4" | '''473.143 MHz''' | '''4.01''' | rowspan="4" | [[People's Television Network]] | '''PTV HD1''' | [[People's Television Network|PTV]] | 16:9 [[1080i]] [[High-Definition Television|HDTV]] | Lunes - Biyernes: 5:30 a.m. - hatinggabi Weekends: 7 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) | Komersyal na broadcast (10 kW) |- | '''4.02''' | '''PTV SD1''' | [[Congress TV]] | rowspan="2" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="2" | 9 a.m. - 9 p.m. | rowspan="2" | Pagsubok sa broadcast |- | '''4.03''' | '''PTV SD2''' | [[DZRB-AM|Radyo Pilipinas 1]] |- | '''4.04''' | '''PTV 1SEG''' | [[People's Television Network|PTV]] | [[16:9]] [[240p]] [[LDTV]] | Lunes - Biyernes: 5:30 a.m. - hatinggabi Weekends: 7 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) | [[1seg]] |- | rowspan="9" | [[DZBB-TV]] | rowspan="9" | '''15''' | rowspan="9" | '''479.143 MHz''' | '''7.01''' | rowspan="9" | [[GMA Network (kompanya)|GMA Network, Inc.]] | '''GMA''' | [[GMA Network]] | rowspan="8" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] | Lunes-Biyernes: 5:30 a.m. - 12:35 a.m (kinabukasan)<br />Sabado: 5 a.m. -hatinggabi Linggo: <br />5:30 a.m. - 12:30 a.m (kinabukasan) | rowspan="7" | Komersyal na broadcast (15 kW TPO; 100 kW ERP) |- | '''7.02''' | '''GTV''' | [[GTV (himpilang pantelebisyon sa Pilipinas)|GTV]] | Lunes - Sabado: 5:30 a.m. - hatinggabi Linggo: 6:00 a.m. - hatinggabi |- | '''7.03''' | '''HEART OF ASIA''' | [[Heart of Asia (telebisyong tsanel)|Heart of Asia]] | rowspan="4" | 6 a.m. - hatinggabi |- | '''7.06''' | '''HALLYPOP''' | [[Hallypop (Philippine TV channel)|Hallypop]] |- | '''7.07''' | '''I HEART MOVES''' | [[I Heart Movies]] |- | '''7.08''' | '''PINOY HITS''' | [[GMA Network (kompanya)#Pinoy Hits|Pinoy Hits]] |- | '''7.11''' | {{n/a|'''(UNNAMED)'''}} | {{n/a|Black Screen}} | {{n/a|TBA}} |- | rowspan="2" | '''7.21''' | rowspan="2" | '''GMA 1Seg''' | rowspan="2" | [[GMA Network]] | rowspan="2" | Lunes-Biyernes: 5:30 a.m. - 12:35 a.m (kinabukasan)<br />Sabado: 5 a.m. - hatinggabi Linggo: <br />5:30 a.m. - 12:30 a.m (kinabukasan) | rowspan="2" | [[1seg]] |- | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] |- | [[DZMV-TV]] | '''16''' | '''485.143 MHz''' | '''2.01''' | [[Advanced Media Broadcasting System]] | '''All TV HD''' | [[All TV]] | 16:9 [[1080p]] [[HDTV]] | Lunes - Biyernes: 12 n.n. - 9:30 p.m. Sabado - Linggo: 11:30 a.m. - 9:30 p.m. | Pagsubok na broadcast (10 kW) |- | rowspan="2" | [[DZTV-TV]] | rowspan="2" | '''17''' | rowspan="2" | '''491.143 MHz''' | '''13.01''' | rowspan="2" | [[Intercontinental Broadcasting Corporation]] |'''IBC HD''' | rowspan="2" | [[Intercontinental Broadcasting Corporation]] |16:9 1080i HDTV | rowspan="2" | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 11:00 p.m. Sabado - Linggo: 7:00 a.m. - 10:00 p.m. | rowspan="2" | Pagsubok na broadcast (3 kW) |- | '''13.02''' | '''IBC SD''' | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] |- | rowspan="4" | [[DWET-TV]] | rowspan="4" | '''18''' | rowspan="4" | '''497.143 MHz''' | '''5.01''' | rowspan="4" | [[TV5 Network|TV5 Network Inc.]] at [[Cignal TV]] | '''TV5''' | [[TV5 (Philippine TV network)|TV5]] | rowspan="3" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="2" | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) | rowspan="3" | Komersyal na broadcast (10 kW) |- | '''5.02''' | '''RPTV''' | [[RPTV (TV channel)|RPTV]] |- | '''5.03''' | '''One Sports''' | [[One Sports (TV channel)|One Sports]] | 6 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- | '''5.35''' | '''One Seg S1 ''' | [[TV5 (Philippine TV network)|TV5]] | 16:9 [[144p]] [[LDTV]] | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) | [[1seg]] |- | rowspan="2" | [[DZKB-TV]] | rowspan="2" | '''19''' | rowspan="2" | '''503.143 MHz''' | '''19.02''' | rowspan="2" | [[Radio Philippines Network]], [[Nine Media Corporation]] at [[Cignal TV]] (pinamamahalaan sa ilalim ng [[local marketing agreement|blocktime agreement]] kasama ng [[TV5 Network, Inc.]]) | '''RPTV HD''' | rowspan="2" | [[RPTV (TV channel)|RPTV]] | 16:9 [[1080i]] [[High-definition na telebisyon|HDTV]] | rowspan="2" | 6 a.m. - hatinggabi | Komersyal na broadcast (3 kW) |- | '''19.06''' | '''RPTV HD 1Seg''' | 16:9 [[240p]] [[LDTV]] | [[1seg]] |- | rowspan="3" | [[DZOE-TV]] | rowspan="3" | '''20''' | rowspan="3" | '''509.143 MHz''' | '''20.21''' | rowspan="3" | [[ZOE Broadcasting Network]] (pinamamahalaan sa ilalim ng [[local marketing agreement|blocktime agreement]] kasama ng [[ABS-CBN Corporation]]) | '''A2Z''' | [[A2Z (tsanel pantelebisyon)|A2Z]] | rowspan="2" | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | Lunes, Martes, Huwebes: 5 a.m. - 12:15 a.m. (the next day) Miyerkules, Biyernes: 5 a.m. - midnight (the next day) Sabado: 6 a.m. - 11:30 p.m. Linggo: 6 a.m. - 12:45 a.m. (kinabukasan) | rowspan="2" | Komersyal na broadcast (10 kW TPO; 30 kW ERP) |- | '''20.24''' | '''Light TV''' | [[DZOZ-DTV|Light TV]] | Lunes - Sabado: 8 a.m. - 8 p.m. Linggo: 7 a.m. - 8 p.m. |- | '''20.31''' | '''A2Z Oneseg''' | [[A2Z (tsanel pantelebisyon)|A2Z]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | Lunes - Biyernes 5 a.m. - hatinggabi Sabado: 6 a.m. - 11:30 p.m. Linggo: 7 a.m. - 11:30 p.m. (kinabukasan) | rowspan="1" |[[1Seg]] |- | rowspan="5" | [[DWCP-DTV]] | rowspan="5" | '''21''' | rowspan="5" | '''515.143 MHz''' | '''21.02''' | rowspan="5" | [[Southern Broadcasting Network]] at [[Solar Entertainment Corporation]] | '''SolarFlix''' | [[SolarFlix]] | rowspan="5" | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="2" | 8 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) | Ganap na lumipat mula sa analog patungo sa dihital sa komersyal na broadcast (3 kW) |- | '''21.03''' | '''Shop TV''' | [[Shop TV]] | Komersyal na broadcast (3 kW) |- | '''21.04''' | '''DepEd ALS''' | [[Solar Learning]]/[[DepEd TV|DepEd TV ALS]] | Maaaring mag-iba ang mga oras | rowspan="3" | Pagsubok sa broadcast |- | '''21.06''' | '''DepEd NCR PRIME''' | [[Solar Learning]]/[[DepEd TV|DepEd TV NCR Prime]] | 7 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- | '''21.07''' | '''DepEd Central''' | [[Solar Learning]]/[[DepEd TV|DepEd TV Central]] | 7 a.m. - 7 p.m. (Lunes - Sabado) |- | rowspan="2" {{n/a|PA}} | rowspan="2" | '''23''' | rowspan="2" | '''527.143 MHz''' | '''23.01''' | rowspan="2" | [[Aliw Broadcasting Corporation]] | '''ALIW 23 HD''' | rowspan="2" | [[DWIZ]] | 16:9 [[1080i]] [[High-definition na telebisyon|HDTV]] | rowspan="2" | Maaaring mag-iba ang mga oras | rowspan="2" | Pagsubok sa broadcast / Pagsubok sa Configuration (1 kW) |- | '''23.02''' | '''ALIW 23 SD''' | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] |- | rowspan="5" | [[DZEC-DTV]] | rowspan="5" | '''28''' | rowspan="5" | '''557.143 MHz''' | '''28.01''' | rowspan="5" | [[Eagle Broadcasting Corporation]] | '''NET 25 HD''' | rowspan="2" | [[Net 25]] | 16:9 [[1080i]] [[HDTV]] | rowspan="5" | 5 a.m. – hatinggabi (kinabukasan) | rowspan="5" | Komersyal na broadcast (10 kW) |- | '''28.02''' | '''NET 25 SD''' | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] |- | '''28.03''' | '''INCTV HD''' | rowspan="2" | [[INC TV]] | 16:9 [[1080i]] [[HDTV]] |- | '''28.04''' | '''INCTV SD''' | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] |- | '''28.05''' | '''EBC RESERVED''' | [[Net 25]] | 16:9 [[1080i]] [[HDTV]] |- | rowspan="5" | [[DZRJ-DTV]] | rowspan="5" | '''29''' | rowspan="5" | '''563.143 MHz''' | '''29.21''' | rowspan="5" | [[Rajah Broadcasting Network]] | '''RJ DigiTV''' | [[DZRJ-DTV|RJ DigiTV]] | rowspan="2" | 16:9 [[480i]] [[Standard-definition television|SDTV]] | 5 a.m. - 2 a.m. (kinabukasan) | Ganap na lumipat mula sa analog patungo sa dihital (Nasa ilalim pa rin ng pagsubok na broadcast) (2.5kW) |- | '''29.22''' | '''Timeless TV''' | Timeless TV | 24 Oras | rowspan="4" | Pagsubok na broadcast |- | '''29.23''' | '''Radyo Bandido TV''' | [[DZRJ-AM|Radyo Bandido]] | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | 5 a.m. - hatinggabi |- | '''29.24''' | '''Rock of Manila TV''' | RJ Rock TV | rowspan="2" | 16:9 [[480i]] [[Standard-definition television|SDTV]] | 5 a.m. - 2 a.m. (kinabukasan) |- | '''29.25''' | '''TV Maria''' | [[TV Maria]] | 24 Oras |- | rowspan="6" | [[DWKC-DTV]] | rowspan="6" | '''31''' | rowspan="6" | '''575.143 MHz''' | '''31.02''' | rowspan="6" | [[Broadcast Enterprises and Affiliated Media]] | '''PRTV PRIME''' | [[PRTV Prime Media]] | [[16:9]] [[480i]] [[SDTV]] | 6 a.m. - hatinggabi | rowspan="6" | Ganap na inilipat mula analog patungo sa dihital sa Commercial broadcast (5kW) |- | '''31.03''' | '''BLAST SPORTS''' | Blast Sports | [[16:9]] [[1080i]] [[HDTV]] | 6 a.m. - hatinggabi |- | '''31.04''' | '''KNOWLEDGE CHANNEL''' | [[Knowledge Channel]] | rowspan="3" | [[4:3]] [[480i]] [[SDTV]] | 6 a.m. - 11 p.m. |- | '''31.05''' | '''RESERVED''' | Test card | Lunes - Biyernes: 6 a.m. - hatinggabi Sabado - Linggo: 6 a.m. - hatinggabi |- |'''31.06''' | '''LIFE TV''' | [[Life TV]] | rowspan="2" | 6 a.m. - hatinggabi |- | '''31.07''' | '''PILIPINAS HD''' | [[Pilipinas HD]] | [[16:9]] [[480i]] [[SDTV]] |- | rowspan="3" | [[DZOZ-DTV]] | rowspan="3" | '''33''' | rowspan="3" | '''587.143 MHz''' |'''33.01''' | rowspan="3" | [[ZOE Broadcasting Network]] | '''Light TV HD''' | [[ZOE Broadcasting Network|Light TV]] | rowspan="2" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="3" | Lunes - Sabado: 8 a.m. - 8 p.m. Linggo: 7 a.m. - 8 p.m. | rowspan="2" | Ganap na lumipat mula sa analog patungo sa dihital (Nasa ilalim pa rin ng pagsubok na broadcast) (5 kW TPO; 25 kW ERP) |- | '''33.02''' | '''Light TV SD1''' | Light TV Promotional channel |- | '''33.31''' | '''Light TV 1seg''' | [[ZOE Broadcasting Network|Light TV]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | [[1seg]] |- | rowspan="5" | [[DWAO-TV]] | rowspan="5" | '''38''' | rowspan="5" | '''617.143 MHz''' | '''55.01''' | rowspan="5" | [[Progressive Broadcasting Corporation]] | '''UNTV''' | [[UNTV]] | 16:9 [[1080i]] [[HDTV]] | rowspan="5" | 24 na oras | rowspan="3" | Pagsubok na broadcast (1 kW) |- | '''55.02''' | '''STV''' | [[STV (Pilipinas)|STV]] / kasalukuyang mirror feed mula sa [[UNTV]] | rowspan="2" | 16:9 [[1080i]] [[High-definition television|HDTV]] |- | '''55.03''' | '''TRUTH CHANNEL''' | [[Truth Channel]] |- | '''55.04''' | '''UNTV Reserve''' | {{n/a|Blangkong feed}} | rowspan="2" | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | {{n/a|Itim na screen}} |- | '''55.31''' | '''UNTV 1SEG''' | [[UNTV]] | [[1seg]] |- | rowspan="9" | [[DWAQ-DTV]] | rowspan="3" | '''39''' | rowspan="3" | '''623.143 MHz''' | '''39.01''' | rowspan="9" | [[Sonshine Media Network International]] | '''SNC''' | [[SMNI News Channel]] | rowspan="3" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="9" | 24 na oras | rowspan="9" | OFFLINE |- | '''39.02''' | '''SMNI''' | [[Sonshine Media Network International|SMNI]] |- | '''39.03''' | '''SMNI Radio''' | [[DZAR]] |- | rowspan="5" | '''43''' | rowspan="5" | '''647.143 MHz''' | '''44.02''' | '''SMNI HD''' | [[Sonshine Media Network International|SMNI]] | 16:9 [[1080i]] [[HDTV]] |- | '''44.03''' | '''SMNI NEWS CHANNEL''' | [[SMNI News Channel]] | rowspan="4" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] |- | '''44.04''' | '''DZAR SONSHINE RADIO''' | [[DZAR]] |- | '''44.05''' | '''SMNI SD3''' | rowspan="2"| [[Sonshine Media Network International|SMNI]] |- | '''44.06''' | '''SMNI SD4''' |- | '''44''' | '''653.143 MHz''' | '''44.01''' | '''SMNI NEWS''' | [[SMNI News Channel]] | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] |- | rowspan="4" | [[DWVN-DTV]] | rowspan="4" | '''45''' | rowspan="4" | '''659.143 MHz''' | '''45.01''' | rowspan="3" | [[Gateway UHF Television Broadcasting]] | '''Hope Phil''' | [[Hope Channel Philippines]] | 16:9 [[1080i]] [[HDTV]] | rowspan="4" | 24 na oras | rowspan="4" | Ganap na lumipat mula sa analog patungo sa dihital (Mahina ang paghahatid ng signal, Nasa ilalim pa rin ng pagsubok na broadcast) (3.5kW) |- | '''45.02''' | '''Hope Intl''' | [[Hope International (Seventh-day Adventist)|Hope International]] | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] |- | '''45.03''' | '''Hope Live''' | [[Hope Channel Philippines|Hope Channel Philippines]] | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] |- | '''45.04''' | [[Global Satellite Technology Services]] | '''One Media''' | [[One Media Network]] | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] |- | rowspan="3" | [[DZCE-TV]] | rowspan="3" | '''49''' | rowspan="3" | '''683.143 MHz''' | '''01.01''' | rowspan="3" | [[Christian Era Broadcasting Service International]] | '''INC TV HD''' | rowspan="3" | [[DZCE-TV|INC TV]] | rowspan="2" | 16:9 [[1080i]] [[High-definition na telebisyon|HDTV]] | rowspan="3" | 4 a.m. – hatinggabi | rowspan="3" | Pagsubok na broadcast (10 kW) |- | '''01.02''' | '''INC TV HD1''' |- | '''01.03''' | '''INC TV SD''' | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] |- | rowspan="4" {{n/a|PA}} | rowspan="4" | '''51''' | rowspan="4" | '''695.143 MHz''' | '''5.01''' | rowspan="4" | [[Cignal TV|Mediascape Inc.]] at [[TV5 Network|TV5 Network Inc.]] | '''TV5''' | [[TV5 (Philippine TV network)|TV5]] | rowspan="3" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="2" | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) | rowspan="3" | Komersyal na broadcast (Mirror feed mula sa DTT-18) |- | '''5.02''' | '''RPTV''' | [[RPTV (TV channel)|RPTV]] |- | '''5.03''' | '''One Sports''' | [[One Sports (TV channel)|One Sports]] | 6 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- | '''5.35''' | '''One Seg S1 ''' | [[TV5 (Philippine TV network)|TV5]] | 16:9 [[144p]] [[LDTV]] | Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) | [[1seg]] |} </div> ==Luzon== {{update section|date=Mayo 2022}} ===Rehiyon I (Rehiyon ng Ilocos)=== ====Ilocos Sur==== <div style="overflow: auto"> {| class="wikitable sortable" |- !Callsign !class="unsortable"|[[Ultra high frequency|UHF]] Channel !class="unsortable"|[[Dalas]] !width="6%" | [[Virtual channel|LCN]] !Broadcaster !Maikling pangalan !class="unsortable"|Pagprograma !class="unsortable"|Format ng Larawan !Mga Oras ng Pag-broadcast !Mga Tala |- | rowspan="8" |[[DWBC-TV]] | rowspan="8" |'''15''' | rowspan="8" |'''479.143 MHz''' (Metro Vigan at Northern Luzon) |'''48.01''' | rowspan="8" |[[GMA Network (company)|GMA Network, Inc.]] | '''GMA''' |[[DWBC-TV|GMA Ilocos]] | rowspan="7" | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | Mga Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:30 a.m. <br /> Sabado: <br /> 5 a.m. - hatinggabi <br /> Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:25 a.m. (ang susunod na araw) | rowspan="5" |Komersyal na broadcast (5 kW) |- |'''48.02''' | '''GTV''' |[[GTV (Philippine TV network)|Good TV]] | rowspan="1" |5:30 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- |'''48.03''' | '''Heart of Asia''' |[[Heart of Asia (channel sa TV)|Heart of Asia]] | rowspan="3" |6:00 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- |'''48.06''' |'''HALLYPOP''' |[[Hallypop (Philippine TV channel)|Hallypop]] |- |'''48.07''' |'''I HEART MOVES''' |[[I Heart Movies]] |- |'''48.08''' |'''(HINDI PANGALAN)''' |{{n/a|Itim na screen}} | TBA |rowspan="2" |Subok na broadcast |- |'''7.11''' | '''DepEd TV''' | [[DepEd TV]] | rowspan="1" | 7 a.m. - 7 p.m. (Lunes Sabado) |- |'''48.31''' |'''GMA 1SEG''' |[[DWBC-TV|GMA Ilocos relay]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | Mga Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:30 a.m. <br /> Sabado: <br /> 5 a.m. - hatinggabi <br /> Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:25 a.m. (ang susunod na araw) |[[1seg]] |} </div> ===Cordillera Administrative Region (CAR)=== ====Benguet==== <div style="overflow: auto"> {| class="wikitable sortable" !Callsign ![[Ultra high frequency|UHF]] ![[Dalas]] ![[Virtual channel|LCN]] !Broadcaster !Maikling pangalan !Pagprograma !Format ng Larawan !Mga Oras ng Pag-broadcast !Mga Tala |- | rowspan="8" | [[DWHB-TV]] | rowspan="3" | '''26''' | rowspan="3" | '''545.143 MHz''' (Metro Baguio Northern at Central Luzon) |'''26.01''' | rowspan="8" | [[Broadcast Enterprises at Affiliated Media]] |'''PIE''' | rowspan="1" | [[PIE (TV channel)|PIE Channel]] | rowspan="2" |16:9 [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="1" | 5 a.m. - 2 a.m. (kinabukasan) | rowspan="2"|Komersyal na broadcast (5kW) |- | '''26.03''' | ''' KNOWLEDGE CHANNEL''' | [[Knowledge Channel]] | rowspan="1" | 6 a.m. - 11 p.m. |- | '''26.31''' | '''PIE oneseg''' | rowspan="1" | [[PIE (TV channel)|PIE Channel]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | rowspan="1" | 5 a.m. - 2 a.m. (kinabukasan) | [[1seg]] |- | rowspan="5" | '''27''' | rowspan="5" | '''551.143 MHz''' (Metro Baguio) | '''27.01''' | '''DEPED TV''' | [[Broadcast Enterprises and Affiliated Media|BEAM TV]] promotional channel / [[DepEd TV]] | rowspan="4" | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="1" | 7 a.m. - 7 p.m. | rowspan="4" | Pansubok na broadcast (Mahina ang Transmission ng signal) (1kW) |- | '''27.02''' | '''TV SHOP''' | TV Shop Pilipinas | rowspan="3" | 6 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- | '''27.03''' | '''PILIPINAS HD''' | [[Pilipinas HD]] |- | '''27.04''' | '''LIFE TV''' | [[Life TV (Philippines)|Life TV]] |- | '''27.31''' | '''BEAM TV 1Seg''' | [[Broadcast Enterprises and Affiliated Media|BEAM TV]] promotional channel / [[DepEd TV]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | rowspan="1" | 7 a.m. - 7 p.m. | [[1seg]] |- | rowspan="8" | [[DZEA-TV]] | rowspan="8" | '''38''' | rowspan="8" | '''617.143 MHz''' (Metro Baguio at Northern at Central Luzon) | '''10.01''' | rowspan="8" |[[GMA Network (company)|GMA Network Inc.]] | ''GMA''' | [[DZEA-TV|GMA Dagupan/Baguio]] | rowspan="7" | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | Mga Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:30 a.m. <br /> Sabado: <br /> 5 a.m. - hatinggabi <br /> Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:25 a.m. (ang susunod na araw) | rowspan="5" | Komersyal na broadcast (15kW) |- | '''10.02''' | '''GTV''' | [[GTV (Philippine TV network)|GTV]] | rowspan="1" | 5:30 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- | '''10.03''' | '''PUSO NG ASYA''' | [[Puso ng Asya (channel sa TV)|Puso ng Asya]] | rowspan="3" | 6:00 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- | '''10.06''' | '''HALLYPOP''' | [[Hallypop (Philippine TV channel)|Hallypop]] |- | '''10.07''' | '''I HEART MOVES''' | [[I Heart Movies]] |- | '''10.08''' | {{n/a|'''(UNNAME)'''}} | {{n/a|Itim na screen}} | {{n/a|TBA}} | rowspan="1" | Itim na screen |- | '''10.11''' | '''DepEd TV''' | [[DepEd TV]] | rowspan="1" | 7 a.m. - 7 p.m. (Lunes Sabado) | rowspan="1" | Pagsubok sa broadcast |- | '''10.31''' | '''GMA 1Seg''' | [[DZEA-TV|GMA Dagupan/Baguio Relay]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | Mga Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:30 a.m. <br /> Sabado: <br /> 5 a.m. - hatinggabi <br /> Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:25 a.m. (ang susunod na araw) |[[1seg]] |- | rowspan="4" | [[D-8-XM-TV]] | rowspan="4" | '''42''' | rowspan="4" | '''641.143 MHz''' (Metro Baguio at Northern at Central Luzon) |'''4.01''' | rowspan="4" |[[People's Television Network]] | '''PTV SD1''' | [[D-8-XM-TV|PTV Cordillera]] | rowspan="1" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] (minsan [[1080i]] [[HDTV]]) | rowspan="1" | Linggo: 5:30 a.m. – 12:30 a.m. <br /> Sabado 5:30 a.m. – 12:30 a.m. <br /> Linggo: 7 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) | rowspan="1" | Pagsubok sa broadcast |- | '''4.02''' | '''PTV SD2''' | {{n/a|Black Screen}} | rowspan="2" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] | {{n/a|TBA}} | rowspan="2" | Blangkong screen |- | '''4.03''' | '''PTV SD3''' | {{n/a|Black Screen}} | {{n/a|TBA}} |- | '''4.04''' | '''PTV 1seg''' | [[People's Television Network|PTV]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | rowspan="1" | Linggo: 5:30 a.m. – 12:30 a.m. <br /> Sabado 5:30 a.m. – 12:30 a.m. <br /> Linggo: 7 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) | [[1seg]] |- | rowspan="4" | [[DWFB-DTV]] | rowspan="4" |'''44''' | rowspan="4" |'''653.143 MHz''' (Metro Baguio at Northern at Central Luzon) | '''44.01''' | rowspan="3" |[[Global Satellite Technology Services]] | '''GNN North Luzon''' | [[GNN North Luzon]] | rowspan="4" | 16:9 [[480p]] [[SDTV]] (minsan [[720p]] [[HDTV]]) | rowspan="4" | Lunes-Linggo 5:00 a.m. - 11:00p.m. | rowspan="4" | Ganap na lumipat mula sa analog <br /> patungo sa dihital / Pagsubok sa Broadcast / Pagsubok sa Configuration |- | '''44.02''' | '''Highland TV''' | Highland TV / RNG Luzon |- | '''44.03''' | '''GNN''' | [[Golden Nation Network|GNN]] |- | '''44.04''' | rowspan="1"|[[Global Satellite Technology Services]] at [[Gateway UHF Television Broadcasting]] | '''Hope Channel PHils''' | [[Hope Channel Philippines]] |- | rowspan"1" {{n/a|PA}} | rowspan"1" | '''45''' | rowspan"1" | '''659.143 MHz''' (Metro Baguio at Northern at Central Luzon) | '''45.01''' | rowspan"1" | [[DZTP|Tirad Pass Network]] | rowspan"1" | ''TPN''' | rowspan"1" | [[DZTP|TPN]] | rowspan"1" | 16:9 [[1080p]] [[HDTV]] | rowspan"1" | 5:00 a.m. - hatinggabi | rowspan"1" | Pagsubok sa broadcast / Pagsubok sa Configuration |- | rowspan="4" | [[DZET-TV]] | rowspan="4" | '''51''' | rowspan="4" | '''695.143 MHz''' (Metro Baguio at Northern at Central Luzon) | '''5.01''' | rowspan="4" | [[TV5 Network|TV5 Network Inc.]] | '''TV5''' | [[DZET-TV|TV5 Baguio]] | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | Lunes, Martes, Biyernes 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) / Miyerkules, Huwebes 5:00 a.m. - 12:30 a.m. (kinabukasan) / Sabado 6:00 a.m. - 1:30 am (ang susunod na araw) / Linggo 5:30 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) | rowspan="3"|Komersyal na broadcast (5kW) |- | '''5.02''' | ''Isang PH''' | [[Isang PH]] | rowspan="1" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] | 24 na oras |- | '''5.03''' | ''Isang Palakasan''' | [[One Sports (TV channel)|One Sports]] | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | Lunes - Sabado 8:00 a.m. - hatinggabi (sa susunod na araw) / Linggo 6:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) |- | '''5.35''' | '''Isang Seg S1''' | [[DZET-TV|TV5 Baguio Relay]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | Lunes, Martes, Biyernes 5:00 a.m. - 1:00 a.m. / Miyerkules, Huwebes 5:00 a.m. - 12:30 a.m. / Sabado 6:00 a.m. - 1:30 am (kinabukasan) / Linggo 5:30 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) | [[1seg]] |- |} </div> ===Rehiyon III (Central Luzon)=== ====Pampanga==== <div style="overflow: auto"> {| class="wikitable sortable" !Callsign ![[Ultra high frequency|UHF]] ![[Dalas]] ![[Virtual channel|LCN]] !Broadcaster !Maikling pangalan !Pagprograma !Format ng Larawan !Mga Oras ng Pag-broadcast !Mga Tala |- | rowspan="5" | [[DWFU-DTV]] | rowspan="5" |'''44''' | rowspan="5" |'''653.143 MHz''' (Pampanga) |'''44.01''' | rowspan="5" |Infomax Television at [[First United Broadcasting Corporation]] | '''GNN TV44 Pampanga''' | GNN Pampanga [[DWFU-DTV]] | rowspan="5" |4:3 [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="5" {{n/a|TBA}} | rowspan="5" {{n/a|Ganap na inilipat mula sa analog/<br/>sa dihital/Test Broadcast/Configuration Testing}} |- |'''44.02''' | '''GNN''' | [[Golden Nation Network|GNN]] |- |'''44.03''' | '''Nakareserba''' | rowspan="3" {{n/a|TBA}} |- |'''44.04''' | '''Nakareserba''' |- |'''44.05''' | '''Nakareserba''' |- |} </div> ===Rehiyon IV-A (Calabarzon)=== ====Batangas==== <div style="overflow: auto"> {| class="wikitable sortable" !Callsign ![[Ultra high frequency|UHF]] ![[Dalas]] ![[Virtual channel|LCN]] !Broadcaster !Maikling pangalan !Pagprograma !Format ng Larawan !Mga Oras ng Pag-broadcast !Mga Tala |- | rowspan="4" |[[DWBD-TV]] | rowspan="4" |'''18''' | rowspan="4" |'''497.143 MHz''' (Batangas at Calabarzon) |'''5.01''' | rowspan="4" |[[TV5 Network|TV5 Network Inc.]] at [[Cignal TV|Mediascape Inc.]] | '''TV5''' | TV5 Batangas | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | Lunes, Martes, Biyernes 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) / Miyerkules, Huwebes 5:00 a.m. - 12:30 a.m. (kinabukasan) / Sabado 6:00 a.m. - 1:30 am (ang susunod na araw) / Linggo 5:30 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) | rownspan="4"|Komersyal na broadcast |- |'''5.02''' | '''OnePH''' | [[Isang PH]] | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] | 24 na oras |- |'''5.03''' | ''Isang Palakasan''' | [[One Sports (TV channel)|One Sports]] | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | Lunes - Sabado 8:00 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) / Linggo 6:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) | Komersyal na broadcast |- |'''5.35''' | '''Isang Seg S1''' | TV5 Batangas Relay | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | Lunes, Martes, Biyernes 5:00 a.m. - 1:00 a.m. / Miyerkules, Huwebes 5:00 a.m. - 12:30 a.m. / Sabado 6:00 a.m. - 1:30 am (kinabukasan) / Linggo 5:30 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) | [[1seg]] |- | rowspan="8" |[[D-12-ZB-TV]] | rowspan="8" |'''32''' | rowspan="8" |'''581.143 MHz''' (Batangas at Calabarzon) |'''12.01''' | rowspan="8" |[[GMA Network (company)|GMA Network Inc.]] | ''GMA''' |[[D-12-ZB-TV|GMA Batangas]] | rowspan="7" | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | Mga Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:30 a.m. <br /> Sabado: <br /> 5 a.m. - hatinggabi <br /> Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:25 a.m. (ang susunod na araw) | rowspan="5" |Komersyal na broadcast (10kW) |- |'''12.02''' | '''GTV''' |[[GTV (Philippine TV network)|GTV]] | rowspan="1" |5:30 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- |'''12.03''' | '''PUSO NG ASYA''' |[[Puso ng Asya (channel sa TV)|Puso ng Asya]] | rowspan="3" |6:00 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- |'''12.06''' |'''HALLYPOP''' |[[Hallypop (Philippine TV channel)|Hallypop]] |- |'''12.07''' |'''I HEART MOVES''' | [[I Heart Movies]] |- |'''12.08''' |'''(HINDI PANGALAN)''' |{{n/a|Itim na screen}} | TBA |rowspan="2" | Pagsubok sa broadcast |- |'''12.11''' | '''DEPED TV''' | [[DepEd TV]] | rowspan="1" | 7 a.m. - 7 p.m. (Lunes Sabado) |- |'''12.31''' |'''GMA 1-Seg''' |GMA Batangas Relay | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | Mga Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:30 a.m. <br /> Sabado: <br /> 5 a.m. - hatinggabi <br /> Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:25 a.m. (ang susunod na araw) |[[1seg]] |} </div> ===Rehiyon V (Rehiyon ng Bicol)=== ====Camarines Sur==== <div style="overflow: auto"> {| class="wikitable sortable" !Callsign ![[Ultra high frequency|UHF]] ![[Dalas]] ![[Virtual channel|LCN]] !Broadcaster !Maikling pangalan !Pagprograma !Format ng Larawan !Mga Oras ng Pag-broadcast !Mga Tala |- | rowspan="6" {{n/a|PA}} | rowspan="6" |'''19''' | rowspan="6" |'''503.143 MHz''' <br/>([[Nabua, Camarines Sur]]) |'''19.01''' | rowspan="6" |[[ Polytechnic State University of Bicol| PSUB]] <br>at<br>[[Philippine Collective Media Corporation|PCMC]] | '''PSUBTv''' | PSUB TV | rowspan="6" |[[4:3]] [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="6" |9 a.m. - 8 p.m. | rowspan="3" | Pagsubok sa broadcast |- |'''19.02''' | '''PSUB COHS''' | Ang TLC Channel |- |'''19.03''' | '''PSUB COBM''' | Kolehiyo ng Pamamahala ng Negosyo |- |'''19.04''' | '''PSUB COEAS''' | BigCAS Channel | rowspan="3" {{n/a|Pagsubok sa Configuration}} |- |'''19.05''' | '''PSUB Graduate School''' | Ang Grad-Ed Channel |- |'''19.06''' | '''PSUB COE''' | Kolehiyo ng Inhinyero |- | rowspan="8" |[[DWHC-TV]] |rowspan="3"| '''32''' |rowspan="3"|'''581.143 MHz''' (Metro Naga at Camarines Sur) |'''32.01''' |rowspan="3"|[[Broadcast Enterprises and Affiliated Media]] |'''PIE''' |rowspan="1"|[[PIE (TV channel)|PIE Channel]] |rowspan="2"|16:9 [[480i]] [[SDTV]] |rowspan="1"|5:00 a.m. - 2:00 a.m. (kinabukasan) | rowspan="2"|Komersyal na Broadcast |- |'''32.03''' |''' KNOWLEDGE CHANNEL''' |[[Knowledge Channel]] |6:00 a.m. - 11:00 p.m. |- |'''32.31''' |'''PIE oneseg''' |rowspan="1"|[[PIE (TV channel)|PIE Channel]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] |rowspan="1"|5:00 a.m. - 2:00 a.m. (kinabukasan) |[[1seg]] |- | rowspan="5" |'''35''' | rowspan="5" |'''599.143 MHz''' <br /> (Metro Naga) |'''35.01''' | rowspan="5" |[[Broadcast Enterprises at Affiliated Media]] |'''DEPED TV''' |[[Broadcast Enterprises and Affiliated Media|DEPED TV]] | rowspan="4" |4:3 [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="1" | 7 a.m. - 7 p.m. | rowspan="4" |Subok na broadcast |- |'''35.02''' |'''TV SHOP''' |TV Shop Philippines | 6 a.m. - hatinggabi |- |'''35.03''' |'''PILIPINAS HD''' |[[Pilipinas HD]] | rowspan="2" | 6 a.m. - hatinggabi |- |'''35.04''' |'''LIFE TV''' |[[Life TV (Philippines)|Life TV]] |- |'''35.31''' |'''BEAM TV 1Seg''' |[[Broadcast Enterprises and Affiliated Media|BEAM TV]] promotional channel | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | rowspan="1" | 7 a.m. - 7 p.m. |[[1seg]] |- | rowspan="8" |[[DWAI-TV]] | rowspan="8" |'''38''' | rowspan="8" |'''617.143 MHz''' (Metro Naga at Camarines Sur) |'''07.01''' | rowspan="8" |[[GMA Network (company)|GMA Network Inc.]] | ''GMA''' |[[DWAI-TV|GMA Naga]] | rowspan="7" | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | Mga Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:30 a.m. <br /> Sabado: <br /> 5 a.m. - hatinggabi <br /> Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:25 a.m. (ang susunod na araw) | rowspan="5" |Komersyal na broadcast (10kW) |- |'''07.02''' | '''GTV''' |[[GTV (Philippine TV network)|GTV]] | rowspan="1" |5:30 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- |'''07.03''' | '''PUSO NG ASYA''' |[[Puso ng Asya (channel sa TV)|Puso ng Asya]] | rowspan="3" |6:00 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- |'''07.06''' |'''HALLYPOP''' |[[Hallypop (Philippine TV channel)|Hallypop]] |- |'''07.07''' |'''I HEART MOVES''' | [[I Heart Movies]] |- |'''07.08''' |'''(HINDI PANGALAN)''' |{{n/a|Itim na screen}} |rowspan="1" |TBA |rowspan="2" |Subok na broadcast |- |'''7.11''' | '''DepEd TV''' | [[DepEd TV]] | rowspan="1" | 7 a.m. - 7 p.m. (Lunes Sabado) |- |'''07.35''' |'''GMA1SEG''' |[[DWAI-TV|GMA Naga Relay]] | 4:3 [[240p]] [[LDTV]] | Mga Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:30 a.m. <br /> Sabado: <br /> 5 a.m. - hatinggabi <br /> Linggo: <br /> 5:30 a.m. - 12:25 a.m. (ang susunod na araw) |[[1seg]] |- | rowspan="4" |[[DWMA-TV]] | rowspan="4" |'''46''' | rowspan="4" |'''665.143 MHz''' <br/>(Metro Naga) |'''8.01''' | rowspan="4" |[[People's Television Network]] | '''PTV HD1''' |rowspan="2'|[[DWMA-TV|PTV Naga]] | rowspan="3" |16:9 [[720p]] [[HDTV]](minsan 4:3 up-scaled [[480i]] [[SDTV]]) | rowspan="4" |Mga Araw ng Linggo: <br /> 6 a.m. – 12:30 a.m. <br /> Sabado at Linggo: <br /> 7 a.m. – hatinggabi (sa susunod na araw) | rowspan="3" | Pagsubok sa broadcast |- |'''8.02''' | '''PTV HD2''' |- |'''8.03''' | '''PTV HD3''' |{{n/a|Black Screen}} |- |'''8.04''' | '''PTV 1seg''' |[[People's Television Network|PTV]] |4:3 [[240p]] [[LDTV]] |[[1seg]] |- | rowspan="5" |[[DWIL-TV]] | rowspan="5" |'''48''' | rowspan="5" |'''677.143 MHz''' <br/>(Metro Naga) |'''48.01''' | rowspan="5" |[[Global Satellite Technology Services]] | '''GNN''' | rowspan="1" |[[Golden Nation Network]] Mga Lokal na Programa | rowspan="5" |4:3 [[480i]] [[SDTV]] | rowspan="2" |6 a.m. - hatinggabi | rowspan="2" | Pagsubok sa broadcast |- |'''48.02''' | '''DepEd TV - Telearalan''' | rowspan="1" | [[DepEd TV]] Mga Lokal na Programa |- |'''48.03''' | '''LGU Naga''' | {{n/a|Black Screen}} | rowspan="1" {{n/a|Black Screen}} | rowspan="1" {{n/a|Pagsubok sa Configuration}} |- |'''48.04''' | '''TV Maria''' | [[TV Maria]] | 24 na oras | Pagsubok sa Broadcast |- |'''48.05''' | '''Reserved Channel GNN Naga TV48''' | rowspan="1" | [[Golden Nation Network]] | rowspan="1" {{n/a|Black Screen}} | rowspan="1" {{n/a|Pagsubok sa Configuration}} |} </div> ==Visayas== === Rehiyon VI (Kanlurang Visayas) === ==== Iloilo ==== ==== Negros Occidental ==== === Region VII (Gitnang Visayas) === ==== Cebu ==== ==== Bohol ==== ==Mindanao== ===Rehiyon IX (Tangway ng Zamboanga)=== ====Zamboanga del Sur==== {| class="wikitable sortable" |- !Callsign !class="unsortable"|Tsanel sa [[Ultra high frequency|UHF]] !class="unsortable"|[[Dalasan]] !width="6%" | [[Virtual channel|LCN]] !Taga-ere (''broadcaster'') !Maiksing pangalang [[PSIP]] !class="unsortable"|Programa !class="unsortable"|Anyo ng larawan !Oras ng pag-ere !Karagdagan |- | rowspan="5" |[[DXAX-DTV]] | rowspan="5" |'''40''' | rowspan="5" |'''629.143&nbsp;MHz''' |'''0.01''' | rowspan="5" | Westwind Broadcasting Corporation & eMedia Production Network | '''eMedia Digital TV''' |[[eMedia]] | rowspan="5" | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] | 4:45 n.u. – 9:30 n.g. | Tuluyang lumipat mula analog papuntang dihital |- |'''0.02''' | '''GPC''' | Global Pinoy Cinema | '''Buong araw''' |{{n/a|TBA}} |- |'''0.03''' | '''PTV''' |[[People's Television Network|PTV]] | rowspan="3" | '''Mula Maynila''' | rowspan="3" | ''Mula Maynila'' |- |'''0.04''' |'''5''' |[[5 (himpilan ng telebisyon)|5]] |- |'''0.05''' |'''One Sports''' |[[One Sports]] |} ===Rehiyon X (Hilagang Mindanao)=== ====Misamis Oriental==== ===Rehiyon XI (Davao)=== ====Davao del Sur==== {| class="wikitable sortable" |- !Callsign !class="unsortable"|Tsanel sa [[Ultra high frequency|UHF]] !class="unsortable"|[[Dalasan]] !width="6%" | [[Virtual channel|LCN]] !Taga-ere (''broadcaster'') !Maiksing pangalang [[PSIP]] !class="unsortable"|Programa !class="unsortable"|Anyo ng larawan !Oras ng pag-ere !Karagdagan |- | rowspan="4" |[[DXET-TV]] | rowspan="4" |'''18''' | rowspan="4" |'''497.143 MHz''' (Metro Davao and Davao Region) |'''5.01''' | rowspan="4" |[[TV5 Network|TV5 Network Inc.]] |'''TV5''' |[[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5 Davao]] | rowspan="3" |16:9 480i SDTV | rowspan="2" |Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) | rowspan="3" |Komersyal na broadcast (10 kW) |- |'''5.02''' |'''OnePH''' |[[One PH]] |- |'''5.03''' | '''One Sports''' |[[TV5 Network|One Sports]] | 6 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- |'''5.04''' | '''One Seg S1''' | [[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5 Davao]] |16:9 [[240p]] [[LDTV]] |Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) |[[1seg]] |- | rowspan="2" |[[DXAQ-TV]] | rowspan="2" |'''19''' | rowspan="2" |'''503.143 MHz''' (Metro Davao) |'''39.01''' | rowspan="2" |[[Sonshine Media Network International]] |'''SMNI''' |[[Sonshine Media Network International|SMNI Davao]] | rowspan="2" |4:3 upscaled sa 16:9 480i SDTV | rowspan="2" |24 na oras | rowspan="2" |Pagsubok sa broadcast |- |'''39.02''' |'''SMNI UPLINK''' |[[SMNI News Channel]] |- | rowspan="3" |[[DXEX-DTV]] | rowspan="3" |'''20''' | rowspan="3" |'''509.143 MHz''' (Metro Davao and Davao Region) |'''20.01''' | rowspan="3" |[[ZOE Broadcasting Network]] (pinamamahalaan sa ilalim ng [[local marketing agreement|blocktime agreement]] kasama ng [[ABS-CBN Corporation]]) |'''A2Z''' |[[A2Z|A2Z Davao]] | rowspan="2" |4:3 [[480i]] [[SDTV]] |Lunes, Martes, Huwebes: 5 a.m. - 12:15 a.m. (the next day) Miyerkules, Biyernes: 5 a.m. - midnight (the next day) Sabado: 6 a.m. - 11:30 p.m. Linggo: 6 a.m. - 12:45 a.m. (kinabukasan) | rowspan="2" |Komersyal na broadcast (5.5 kW) |- |'''20.02''' |'''Light TV''' |[[ZOE Broadcasting Network|Light TV]] |Lunes - Sabado: 8 a.m. - 8 p.m. Linggo: 7 a.m. - 8 p.m. |- |'''20.22''' |'''A2Z 1Seg''' |[[A2Z|A2Z Davao]] |4:3 [[240p]] [[LDTV]] |Lunes, Martes, Huwebes: 5 a.m. - 12:15 a.m. (the next day) Miyerkules, Biyernes: 5 a.m. - midnight (the next day) Sabado: 6 a.m. - 11:30 p.m. Linggo: 6 a.m. - 12:45 a.m. (kinabukasan) |''[[1seg]]'' |- |[[DXSQ-TV]] |'''38''' |'''617.143 MHz''' (Digos City) |'''38.01''' |[[Sagay Broadcasting Corporation]] | '''Kapampi TV''' | Kakampi TV | 4:3 [[480i]] [[SDTV]] |24 na oras | Pagsubok sa broadcast (500 watts) |- | rowspan="4" | [[DXNP-TV]] | rowspan="4" | '''45''' | rowspan="4" | '''659.143&nbsp;MHz''' |'''11.01''' | rowspan="4" | [[People's Television Network]] | '''PTV HD1''' | PTV Davao | rowspan="2" | 16:9 (sometimes 4:3 up-scaled) [[1080i]] [[High-definition television|HDTV]] | rowspan="4" | '''Lunes''': <br /> 5 n.u. - 1 n.u. <br /> '''Martes-Biyernes''': <br /> 6 n.u. - 1 n.u. <br /> '''unang Biyernes ng buwan''': <br /> 4 n.u. - 1 n.u. <br /> '''Sabado''': <br /> 6 n.u. - hatinggabi <br /> '''Linggo''': <br /> 7 n.u. - hatinggabi (kinabukasan) | rowspan="2" | ''Test broadcast'' |- |'''11.02''' | '''PTV HD2''' | PTV Manila Feed |- |'''11.03''' | '''PTV SD2''' | rowspan="2" {{n/a|Gray screen}} | ''Nakaitim na iskrin'' | Gray screen |- |'''11.04''' | '''PTV 1seg''' | 16:9 (sometimes 4:3 up-scaled) [[240p]] [[LDTV]] | [[1seg]] |} === Region XII (Soccsksargen) === ==== South Cotabato ==== {| class="wikitable sortable" |- !Callsign ! class="unsortable" |Tsanel sa [[Ultra high frequency|UHF]] ! class="unsortable" |[[Dalasan]] ! width="6%" | [[Virtual channel|LCN]] !Taga-ere (''broadcaster'') !Maiksing pangalang [[PSIP]] ! class="unsortable" |Programa ! class="unsortable" |Anyo ng larawan !Oras ng pag-ere !Karagdagan |- | rowspan="4" |DXER-TV | rowspan="4" |'''18''' | rowspan="4" |'''497.143 MHz''' (General Santos City and Soccsksargen) |'''5.01''' | rowspan="4" |[[TV5 Network|TV5 Network Inc.]] |'''TV5''' |[[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5 General Santos]] | rowspan="3" |16:9 480i SDTV | rowspan="2" |Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) | rowspan="3" |Komersyal na broadcast (10 kW) |- |'''5.02''' |'''OnePH''' |[[One PH]] |- |'''5.03''' |'''One Sports''' |[[TV5 Network|One Sports]] |6 a.m. - hatinggabi (kinabukasan) |- |'''5.04''' |'''One Seg S1''' |[[TV5 (himpilan ng telebisyon)|TV5 General Santos]] |16:9 [[240p]] [[LDTV]] |Lunes - Biyernes: 5:00 a.m. - 1:00 a.m. (kinabukasan) Sabado: 6:00 a.m. - 1:45 a.m. (kinabukasan) Linggo: 5:30 a.m. - 1:30 a.m. (kinabukasan) |[[1seg]] |- | rowspan="8" |DXBG-TV | rowspan="8" |'''34''' | rowspan="8" |'''593.143 MHz''' (General Santos City and Soccsksargen) |'''8.01''' | rowspan="8" |[[GMA Network|GMA Network Inc.]] |'''GMA''' |[[GMA Network|GMA General Santos]] | rowspan="7" |16:9 [[480i]] [[SDTV]] |Lunes-Biyernes: 5:30 a.m. - 12:35 a.m (kinabukasan)<br />Sabado: 5 a.m. -hatinggabi Linggo: <br />5:30 a.m. - 12:30 a.m (kinabukasan) | rowspan="7" |Komersyal na broadcast (10 kW) |- |'''8.02''' |'''GTV''' |[[GTV (himpilang pantelebisyon sa Pilipinas)|GTV]] | rowspan="1" |Lunes - Sabado: 5:30 a.m. - hatinggabi Linggo: 6:00 a.m. - hatinggabi |- |'''8.03''' |'''HEART OF ASIA''' |[[Heart of Asia (telebisyong tsanel)|Heart of Asia]] | rowspan="4" |6 a.m. - hatinggabi |- |'''8.06''' |'''HALLYPOP''' |[[Hallypop (Philippine TV channel)|Hallypop]] |- |'''8.07''' |'''I HEART MOVIES''' |[[I Heart Movies]] |- |'''8.08''' |'''PINOY HITS''' |[[GMA Network|Pinoy Hits]] |- |'''8.11''' !'''''(UNNAME)''''' !Black Screen !TBA |- |'''8.31''' |'''GMA 1Seg''' |[[GMA Network|GMA General Santos]] |4:3 [[240p]] [[LDTV]] |Lunes-Biyernes: 5:30 a.m. - 12:35 a.m (kinabukasan)<br />Sabado: 5 a.m. -hatinggabi Linggo: <br />5:30 a.m. - 12:30 a.m (kinabukasan) |''[[1seg]]'' |- | rowspan="2" |DXBC-TV | rowspan="2" |'''37''' | rowspan="2" |'''611.143 MHz''' (General Santos City) |'''37.01''' | rowspan="2" |[[Brigada Mass Media Corporation]] at [[Baycomms Broadcasting Corporation]] |'''Brigada News TV''' | rowspan="2" |Brigada TV | rowspan="2" |16:9 [[1080i]] [[High-definition na telebisyon|HDTV]] | rowspan="2" |4:30 a.m. - 10:00 p.m. |Pagsubok sa broadcast (500 watts) |- |'''37.31''' |'''Brigada News TV 1seg''' |''[[1seg]]'' |} === Region XIII (Caraga Region) === ==== Agusan del Norte ==== {| class="wikitable sortable" |- !Callsign ! class="unsortable" |Tsanel sa [[Ultra high frequency|UHF]] ! class="unsortable" |[[Dalasan]] ! width="6%" | [[Virtual channel|LCN]] !Taga-ere (''broadcaster'') !Maiksing pangalang [[PSIP]] ! class="unsortable" |Programa ! class="unsortable" |Anyo ng larawan !Oras ng pag-ere !Karagdagan |- | rowspan="8" | DXBM-TV | rowspan="8" | '''15''' | rowspan="8" | '''479.143 MHz''' (Butuan City and Caraga) |'''26.01''' | rowspan="8" | [[GMA Network|GMA Network Inc.]] | '''GMA''' |[[GMA Network|GMA Butuan City]] | rowspan="7" | 16:9 [[480i]] [[SDTV]] | Lunes-Biyernes: 5:30 a.m. - 12:35 a.m (kinabukasan)<br />Sabado: 5 a.m. -hatinggabi Linggo: <br />5:30 a.m. - 12:30 a.m (kinabukasan) | rowspan="7" | Komersyal na broadcast (10 kW) |- |'''26.02''' | '''GTV''' | [[GTV (himpilang pantelebisyon sa Pilipinas)|GTV]] | rowspan="1" |Lunes - Sabado: 5:30 a.m. - hatinggabi Linggo: 6:00 a.m. - hatinggabi |- |'''26.03''' | '''HEART OF ASIA''' |[[Heart of Asia (telebisyong tsanel)|Heart of Asia]] | rowspan="4" |6 a.m. - hatinggabi |- |'''26.06''' | '''HALLYPOP''' |[[Hallypop (Philippine TV channel)|Hallypop]] |- |'''26.07''' |'''I HEART MOVIES''' |[[I Heart Movies]] |- |'''26.08''' |'''PINOY HITS''' |[[GMA Network|Pinoy Hits]] |- |'''26.11''' !'''''(UNNAME)''''' !Black Screen !TBA |- |'''26.31''' |'''GMA 1Seg''' |[[GMA Network|GMA Butuan City]] |4:3 [[240p]] [[LDTV]] |Lunes-Biyernes: 5:30 a.m. - 12:35 a.m (kinabukasan)<br />Sabado: 5 a.m. -hatinggabi Linggo: <br />5:30 a.m. - 12:30 a.m (kinabukasan) |''[[1seg]]'' |} == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Dihital na telebisyon na mga himpilan sa Pilipinas}} [[Kategorya:Mga dihital na himpilang pantelebisyon sa Pilipinas| ]] [[Kategorya:Lists of television channels by country|Philippines]] [[Kategorya:Telebisyon sa Pilipinas]] [[Kategorya:Philippine television-related lists]] [[Kategorya:Mga talaan ng dihital na telebisyon|Pilipinas, Himpilan]] 3897pivouatri7anq13ehkuwkrax0v6 0 301938 2221255 2221024 2026-08-21T17:45:30Z ListeriaBot 79921 Wikidata list updated [V2] 2221255 wikitext text/x-wiki Ang sumusunod ay talaan ng mga [[comune]] ng Lalawigan ng [[Lalawigan ng Ancona|Ancona]], [[Marche]], sa [[Italya]]. {{Wikidata list|sparql= SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q747074 . ?item wdt:P131 wd:Q16114 . } |columns=P635:ISTAT,label/it:Comune,P2046:Lawak,P1082:Populasyon |section= |min_section= |sort=P635 |links=text |thumb= |autolist= |references=all |summary=itemnumber }} {| class='wikitable sortable' ! ISTAT ! Comune ! Lawak ! Populasyon |- | 042001 | Agugliano | 21.89 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4799<ref name="ref_204c1ab4d1a0f46b14b968d13f576127fa86a9e41d1d0ba263037aad950e7ebb">http://demo.istat.it/pop2018/index3.html</ref> |- | 042002 | Ancona | 124.84 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 98356<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042003 | Arcevia | 128.33 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4231<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042004 | Barbara | 11.04 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1271<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042005 | Belvedere Ostrense | 29.45 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2093<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042006 | Camerano | 20 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 7084<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042007 | Camerata Picena | 11.89 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2486<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042008 | Castelbellino | 6.05 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4919<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042010 | Castelfidardo | 33.39 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 18419<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042011 | Castelleone di Suasa | 15.92 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1542<ref name="ref_bec4adcf2cd30585ec09316adfc23e7d8417379dd3598c38143d1f74b8522776">https://demo.istat.it/app/?i=POS&l=it</ref> |- | 042012 | Castelplanio | 15.32 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3531<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042013 | Cerreto d'Esi | 16.91 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3374<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042014 | Chiaravalle | 17.6 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 14289<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042015 | Corinaldo | 49.28 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4767<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042016 | Cupramontana | 27.4 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4364<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042017 | Fabriano | 272.08 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 28918<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042018 | Falconara Marittima | 25.82 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 25530<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042019 | Filottrano | 71.2 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 8917<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042020 | Genga | 73.16 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1682<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042021 | Jesi | 108.9 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 39137<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042022 | Loreto | 17.9 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 12899<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042023 | Maiolati Spontini | 21.49 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 5986<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042024 | Mergo | 7.28 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 996<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042025 | Monsano | 14.66 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3289<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042026 | Montecarotto | 24.39 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1836<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042027 | Montemarciano | 22.31 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 9762<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042029 | Monte Roberto | 13.51 kilometro kuwadrado<br/>13.57 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3027<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042030 | Monte San Vito | 21.81 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 6704<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042031 | Morro d'Alba | 19.46 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1798<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042032 | Numana | 10.94 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3741<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042033 | Offagna | 10.63 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2047<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042034 | Osimo | 106.74 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 34687<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042035 | Ostra | 47.25 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 6282<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042036 | Ostra Vetere | 30.02 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3110<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042037 | Poggio San Marcello | 13.36 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 672<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042038 | Polverigi | 24.98 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4582<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042040 | Rosora | 9.41 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1818<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042041 | San Marcello | 25.78 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 1996<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042042 | San Paolo di Jesi | 10.11 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 894<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042043 | Santa Maria Nuova | 18.29 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3942<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042044 | Sassoferrato | 137.23 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 6841<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042045 | Senigallia | 117.77 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 43863<ref name="ref_aa8afab87dbbab39c6dd94127b193dec575be4ca25f33708513d65a8dc0489b5">https://demo.istat.it/app/?i=P02&l=it</ref> |- | 042046 | Serra de' Conti | 24.54 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 3559<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042047 | Serra San Quirico | 49.33 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2540<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042048 | Sirolo | 16.68 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 4097<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042049 | Staffolo | 27.5 kilometro kuwadrado<ref name="ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5">https://www.istat.it/it/archivio/156224</ref> | 2087<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |- | 042050 | Trecastelli | 38.66 kilometro kuwadrado | 7500<ref name="ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427">https://demo.istat.it/?l=it</ref> |} ---- &sum; 47 items. {{Wikidata list end}} == Sanggunian == {{reflist}} [[Kategorya:Mga lalawigan ng Italya|Ancona]] noa9clp92jo4jdpep38k0y1xlo3ruqr 0 305171 2221350 2220676 2026-08-22T11:29:44Z ~2026-45739-13 165588 /* 7. Bagyong Emong (07W) */ 2221350 wikitext text/x-wiki {{Infobox tropical cyclone season | Basin = WPac | Year = 2021 | First storm formed = 19 Enero 2021 – Auring (Dujuan) | Last storm dissipated = 22 Disyembre 2021 – Odette (Rai) | Track = 2021 Pacific typhoon season summary.png | Strongest storm name = [[Super Bagyong Bising|Bising (''Surigae'')]] | Strongest storm pressure = 895 | Strongest storm winds = 120 | Average wind speed = | Total depressions = 41 | Total storms = 22 | Total hurricanes = 9 | Total intense = 5 (hindi opisyal) | Fatalities = 554 | Damages = 16.49 | Damagespost = PHP523.7 milyon | five seasons = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2019|2019]], [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2020|2020]], '''2021''', [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2022|2022]], ''[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2023|2023]]'' <!-- TANGGALIN KAPAG MAY ARTIKULO NA. |Atlantic season=2021 Atlantic hurricane season |East Pacific season=2021 Pacific hurricane season |North Indian season=2021 North Indian Ocean cyclone season -->}} Ang '''panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2021''' ay ang panahon ng bagyo na taunang nagaganap sa hilagang-kanlurang bahagi ng [[Karagatang Pasipiko]]. Bagamat taunan, nagiging aktibo ito pagsapit ng buwan ng Mayo. Limitado ang artikulong ito sa Karagatang Pasipikong nasa hilaga ng [[ekwador]] sa pagitan ng 100° silangan at ika-180 meridyan. Sa loob ng bahaging ito ng Pasipiko, may dalawang pangunahing ahensiyang nagpapangalan sa mga bagyo na nagiging dahilan para magkaroon ng dalawang pangalan ang iisang bagyo. Papangalanan ng [[Japan Meteorological Agency|Ahensiyang Pampanahon ng Hapon]] (''Japan Meteorological Agency'', JMA) ang isang sama ng panahon kung ito ay may 10-minutong napapanatiling bilis ng hangin na hindi bababa sa 65 kilometro kada oras (40 milya kada oras) saanman sa nasasakupang lugar, samantalang pinapangalanan naman ng [[Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko, at Astronomiko]] (PAGASA) ang mga dumadaan na bagyo o nagiging depresyong tropikal (''tropical depression'') sa loob ng kanilang lugar ng responsibilidad sa pagitan ng 135° sa silangan hanggang 115° sa silangan at sa pagitan ng 5° hilaga hanggang 25° hilaga kahit na wala pang binibigay na pangalan ang JMA. Ang mga minamanmanan na depresyon ng Joint Typhoon Warning Center (JTWC) ng [[Estados Unidos]] ay binibigyan ng isang numero at hulaping "W." ==Pagtataya== {| class="wikitable" !Mga petsa ng pagtataya !Ahensiya !Sakop !Sistema ! colspan="2" |{{Abbr|Sang.|sanggunian}} |- | rowspan="2" |27 Disyembre 2020 | rowspan="2" |PAGASA |Enero-Marso |0-3 bagyo | colspan="2" |<ref name="PAG 1">{{cite report|title=131st Climate Forum Climate Outlook January–June 2021|type=Pagtataya sa Klima|url=http://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/climps/climateforum/climateoutlook.pdf|publisher=Philippine Atmospheric Geophysical and Astronomical Services Administration|date=27 Disyembre 2020|access-date=22 Enero 2021|trans-title=Ika-131 Porum sa Klima Pagtataya sa Klima Enero-Hunyo 2021|language=en|archive-date=16 Hulyo 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716173609/https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/climps/climateforum/climateoutlook.pdf|url-status=dead}}</ref> |- |Abril-Hunyo |1-4 na bagyo | colspan="2" |<ref name="PAG 1" /> |- ! Panahon ng 2021!! Ahensiya !! Bagyo !! Mahinang bagyo !! Matinding bagyo !!{{Abbr|Sang.|sanggunian}} |- |- |'''Aktwal na aktibidad''' |JMA |2 |0 |0 | |- |'''Aktwal na aktibidad''' |JTWC |1 |1 |0 | |- |'''Aktwal na aktibidad''' |PAGASA |1 |1 |0 | |- |} Taon-taon naglalabas ang iba't ibang mga ahensiyang pampanahon ng maraming bansa ng kani-kanilang mga pagtataya patungkol sa kung ilan ang mabubuong bagyo sa isang panahon, o di kaya'y ilang bagyo ang makakaapekto sa isang partikular na bansa o rehiyon. Kasama sa mga ahensiyang ito ay ang Konsorsyo sa Peligro ng Bagyo (''Tropical Storm Risk Consortium'') ng University College London, ang [[PAGASA]] ng Pilipinas, at ang Kawanihang Sentral ng Panahon ng [[Taiwan]]. Unang naglabas ang PAGASA ng kanilang pagtataya noong 27 Disyembre 2020 sa kanilang buwanang pagtataya sa klima ng panahon para sa unang kalahati ng 2021. Sa ulat na ito, tinatayang nasa 0-3 bagyo ang mabubuo o papasok sa [[Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas]] sa pagitan ng mga buwan ng Enero hanggang Marso, habang 1-4 na bagyo naman ang inaasahang papasok o mabubuo sa pagitan ng Abril hanggang Hunyo. Dagdag pa nila, maaaring magpatuloy pa rin ang kasalukuyang La Niña hanggang sa pagtatapos ng unang kaapat ng 2021.<ref name="PAG 1" /> ==Buod== {{Refimprove|date= December 2021}} <!--{{center|<timeline> ImageSize = width:1030 height:280 PlotArea = top:10 bottom:80 right:20 left:20 Legend = columns:2 left:30 top:58 columnwidth:270 AlignBars = early DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:01/01/2021 till:01/06/2021 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMinor = grid:black unit:month increment:1 start:01/01/2021 Colors = id:canvas value:gray(0.88) id:GP value:red id:TD value:rgb(0.38,0.73,1) legend:Depresyon_=_≤62_km/h_(≤39_mph) id:TS value:rgb(0,0.98,0.96) legend:Bagyo_=_63-88_km/h_(39-54_mph) id:ST value:rgb(0.80,1,1) legend:Malubhang_bagyo_=_89-117_km/h_(55-73_mph) id:TY value:rgb(0.99,0.69,0.6) legend:Matinding_bagyo_=_≥118_km/h_(≥74_mph) Backgroundcolors = canvas:canvas BarData = barset:Hurricane bar:month PlotData = barset:Hurricane width:10 align:left fontsize:S shift:(4,-4) anchor:till from:16/02/2021 till:22/02/2021 color:TS text:"[[Bagyong Auring (2021)|Auring]]" from:12/04/2021 till:31/12/2021 color:STY text: "Bising" bar:Month width:5 align:center fontsize:S shift:(0,-20) anchor:middle color:canvas from:01/01/2021 till:01/02/2021 text:Enero from:01/02/2021 till:01/03/2021 text:Pebrero from:01/03/2021 till:01/04/2021 text:Marso from:01/04/2021 till:01/05/2021 text:Abril from:01/06/2021 till:01/07/2021 text:Mayo from:01/07/2021 till:01/08/2021 text:Hunyo from:01/08/2021 till:01/09/2021 text:Hulyo from:01/09/2021 till:01/10/2021 text:Agosto from:01/10/2021 till:01/11/2021 text:Sityembre from:01/11/2021 till:01/12/2021 text:Oktubre from:01/12/2021 till:01/13/2021 text:Nobyembre from:01/13/2021 till:01/14/2021 text:Disyembre </timeline>}}-->{{small|'''Paalala:''' Ginagamit sa ''timeline'' na ito ang mga pangalang binigay ng PAGASA, kung saan makikita sa loob ng mga panaklong ang pangalang internasyonal nito. Para naman sa mga bagyong may isang pangalan lamang, ginagamit ang pangalan ng PAGASA kung may binigay ito, kundi gagamitin ang pangalang internasyonal nito, una JMA bago ang JTWC.}} Tahimik ang buwan ng Enero sa pangkalahatan. Nagkaroon lamang ng isang mahinang depresyon na tumama sa Pilipinas na gumawa ng maliit na pinsala. Gayunpaman, pagsapit ng Pebrero, nabuo ang unang bagyong napangalanan sa panahong ito, si [[Bagyong Auring (2021)|Bagyong Auring]] (''Dujuan''). Mahina lamang ito, ngunit nagdulot ito ng mga pagbaha sa rehiyon ng Caraga at Davao, gayundin sa maraming lugar sa Kabisayaan noong ika-22&nbsp;ng Pebrero. Nalusaw din si Auring nung ding araw na iyon. ==Mga sistema== ===Nasa loob ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas=== ====1. Bagyong Auring (''Dujuan'')==== {{See|Bagyong Auring (2021)}}{{Infobox hurricane | Name = Bagyong Auring {{small|(''Dujuan'')}} | Basin = WPac | image = Dujuan 2021-02-19 0435Z.jpg | track = Dujuan 2021 track.png | formed = Pebrero 16 | Dissipated = Pebrero 22 | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 45 | gusts = 60 | Pressure = 996 | Fatalities = 1 | Damages = ''di-alam'' | Areas = [[Pilipinas]], [[Palau]] }}Noong 8:00 n.g. ng ika-16&nbsp;ng Pebrero, iniulat ng JMA na may nabuong isang depresyon.<ref>{{Cite web|url=https://tgftp.nws.noaa.gov/data/raw/ww/wwjp25.rjtd..txt|title=WWJP25 RJTD 161200|website=Japan Meteorological Agency|date=16 Pebrero 2021|access-date=18 Pebrero 2021}}</ref> Kalaunan, naglabas ng Babala sa Pamumuo ng Bagyo ang JTWC.<ref>{{Cite web|url=https://www.metoc.navy.mil/jtwc/products/wp9121web.txt|title=Tropical Cyclone Formation Alert (Invest 91W)|website=Joint Typhoon Warning Center|date=16 Pebrero 2021|access-date=18 Pebrero 2021|archive-url=https://archive.today/20210216212851/https://www.metoc.navy.mil/jtwc/products/wp9121web.txt|archive-date=2021-02-16|trans-title=Babala sa Pamumuo ng Bagyo (Invest 91W)|language=en|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20210216212851/https://www.metoc.navy.mil/jtwc/products/wp9121web.txt |date=16 Pebrero 2021 }}</ref> Bago magpalit ng araw, idineklara na itong depresyon ng PAGASA, at nagsimulang magbigay ng mga babala para sa depresyon.<ref>{{Cite PAGASA|date=16 Pebrero 2021|type=tca|no=1|category=TD|url=http://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/tamss/weather/tca/TCA%231.pdf|archive-url=https://archive.org/download/pagasa-21-TC01/PAGASA_21-TC01_Auring_TCA%2301.pdf|access-date=18 Pebrero 2021}}</ref> Noong 8:00 n.u. kinabukasan, pumasok sa [[Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas]] ang sistema; dahil rito, pinangalanan ito ng PAGASA bilang si "Auring," ang unang bagyong pumasok sa Pilipinas sa taong 2021.<ref>{{Cite PAGASA|date=17 Pebrero 2021|name=Auring|type=swb|no=1|category=TD|url=https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/tamss/weather/bulletin_auring.pdf|archive-url=https://archive.org/download/pagasa-21-TC01/PAGASA_21-TC01_Auring_SWB%2301.pdf|access-date=18 Pebrero 2021}}</ref> Hapon ng araw na iyon, itinaas ng JTWC ang antas nito bilang isang depresyon, at binigay ang pangalang ''01W''.<ref>{{Cite JTWC|date=2021-02-17|type=warn|category=TD|designation=01W|no=1|name=One|url=https://www.metoc.navy.mil/jtwc/products/wp0121web.txt|archive-url=https://wiki.chlod.net/jtwc/text/2021-02-17-0810-wp0121web.txt}}</ref> Noong ika-18&nbsp;ng Pebrero, parehong itinaas ng JTWC at ng PAGASA ang antas nito bilang isang ganap na bagyo.<ref>{{Cite JTWC|date=2020-02-18|type=warn|category=TS|designation=01W|no=4|name=One|url=https://www.metoc.navy.mil/jtwc/products/wp0121web.txt|archive-url=https://wiki.chlod.net/jtwc/text/2021-02-18-0200-wp0121web.txt}}</ref><ref name=":0">{{Cite PAGASA|date=2021-02-18|name=Auring|type=swb|no=3|category=TS|url=https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/tamss/weather/bulletin_auring.pdf|archive-url=https://archive.org/download/pagasa-21-TC01/PAGASA_21-TC01_Auring_SWB%2303.pdf}}</ref> Agad ding itinaas ng JMA ang antas nito bilang isang ganap na bagyo, at pinangalanang ''Dujuan''.<ref>{{Cite web|date=18 Pebrero 2021|title=Tropical Cyclone Information|url=https://www.jma.go.jp/en/typh/2101.html|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20210218070221/https://www.jma.go.jp/en/typh/2101.html|archive-date=2021-02-18|access-date=19 Pebrero 2021|website=[[Japan Meteorological Agency]]|language=en|trans-title=Impormasyon sa Bagyo}}</ref> Itinaas pa nang husto ng PAGASA ang antas nito bilang isang malubhang bagyo noong 19 Pebrero 2021;<ref>{{Cite PAGASA|date=19 Pebrero 2021|name=Auring|intl_name=Dujuan|type=swb|no=6|category=STS|url=https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/tamss/weather/bulletin/SWB%236_auring.pdf|archive-url=https://archive.org/download/pagasa-21-TC01/PAGASA_21-TC01_Auring_SWB%2306.pdf|access-date=19 Pebrero 2021}}</ref> gayunpaman, ibinaba agad ito sa dati nitong antas makalipas lamang ng anim na oras.<ref>{{Cite PAGASA|date=2021-02-19|name=Auring|intl_name=Dujuan|type=swb|no=6|category=STS|url=https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/tamss/weather/bulletin/SWB%236_auring.pdf|archive-url=https://archive.org/download/pagasa-21-TC01/PAGASA_21-TC01_Auring_SWB%2306.pdf}}</ref><ref>{{Cite PAGASA|date=2021-02-19|name=Auring|intl_name=Dujuan|type=swb|no=7|category=TS|url=https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/tamss/weather/bulletin_auring.pdf|archive-url=https://archive.org/download/pagasa-21-TC01/PAGASA_21-TC01_Auring_SWB%2307.pdf}}</ref> Dahil sa di-paborableng lugar, lalo pa itong humina, kaya naman ibinaba ng JMA ang antas nito sa pagiging isang depresyon na lang.<ref>{{Cite JTWC|date=2021-02-20|type=prog|category=TD|designation=01W|no=13|name=Dujuan|url=https://www.metoc.navy.mil/jtwc/products/wp0121prog.txt|archive-url=https://wiki.chlod.net/jtwc/prog/2021-02-20-0910-wp0121prog.txt}}</ref> Kinabukasan, bahagyang lumakas si Auring dahil sa pagpaborable ng mga kondisyon. Dahil rito, muling itinaas ng JTWC ang antas nito bilang isang ganap na bagyo.<ref>{{Cite JTWC|date=2021-02-21|type=prog|category=TS|designation=01W|no=17|name=Dujuan|url=https://www.metoc.navy.mil/jtwc/products/wp0121prog.txt|archive-url=https://wiki.chlod.net/jtwc/prog/2021-02-21-0830-wp0121prog.txt}}</ref> Gayunpaman, bago tumama sa kalupaan si Auring, humina ito, na nagbigay-daan sa mga ahensiya na ibaba muli ito sa pagiging depresyon.<ref name=":02">{{Cite web|date=2021-02-22|title=Tropical Cyclone Information|url=https://www.jma.go.jp/en/typh/2101.html|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20210222005526/https://www.jma.go.jp/en/typh/2101.html|archive-date=2021-02-22|access-date=2021-02-22|website=[[Japan Meteorological Agency]]}}</ref><ref>{{Cite JTWC|date=2021-02-22|type=prog|category=TD|designation=01W|no=19|name=Dujuan|url=https://www.metoc.navy.mil/jtwc/products/wp0121prog.txt|archive-url=https://wiki.chlod.net/jtwc/prog/2021-02-21-2140-wp0121prog.txt}}</ref><ref>{{Cite PAGASA|date=2021-02-21|name=Auring|intl_name=Dujuan|type=swb|no=19|category=TD|url=https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/tamss/weather/bulletin/SWB%2319_auring.pdf|archive-url=https://archive.org/download/pagasa-21-TC01/PAGASA_21-TC01_Auring_SWB%2319.pdf}}</ref> Tumama sa isla ng Batag sa bayan ng [[Laoang]], [[Hilagang Samar]] ang mata ng bagyo noong 9:00&nbsp;ng umaga noong ika-22&nbsp;ng Pebrero.<ref>{{Cite PAGASA|date=2021-02-21|name=Auring|intl_name=Dujuan|type=swb|no=23|category=TD|url=https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/tamss/weather/bulletin/SWB%2323_auring.pdf|archive-url=https://archive.org/download/pagasa-21-TC01/PAGASA_21-TC01_Auring_SWB%2323.pdf}}</ref> Bago ito dumaan sa [[Rapu-Rapu|kapuluan ng Rapu-Rapu]] sa [[Albay]], ibinaba pa nang husto ng PAGASA ang antas nito bilang isang ''low-pressure area'' na lamang.<ref>{{Cite PAGASA|date=2021-02-22|name=Auring|intl_name=Dujuan|type=swb|no=24|category=LPA|url=https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/tamss/weather/bulletin/SWB%2324%28Final%29_auring.pdf|archive-url=https://archive.org/download/pagasa-21-TC01/PAGASA_21-TC01_Auring_SWB%2324-FINAL.pdf}}</ref> Nalusaw ito nung ding araw na iyon.<ref>{{Cite web|date=23 Pebrero 2021|title=Weather Maps|url=https://www.jma.go.jp/en/g3/|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20210223022606/https://www.jma.go.jp/en/g3/|archive-date=2021-02-23|access-date=24 Pebrero 2021|website=[[Japan Meteorological Agency]]|trans-title=Mapa ng Panahon|language=en}}</ref> Bilang paghahanda sa bagyo, itinaas ng [[PAGASA]] ang Babala sa Bagyo Blg. 1 sa ilang lugar sa silangang bahagi ng [[Mindanao]] noong ika-19&nbsp;ng Pebrero.<ref name=":83">{{Cite PAGASA|date=19 Pebrero 2021|name=Auring|intl_name=Dujuan|type=swb|no=5|category=TS|url=https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/tamss/weather/bulletin/SWB%235_auring.pdf|archive-url=https://archive.org/download/pagasa-21-TC01/PAGASA_21-TC01_Auring_SWB%2305.pdf}}</ref><ref>{{Cite web|title=Storm Signal No. 1 up in four Mindanao areas as Auring remains stationary over Philippine Sea|url=https://cnnphilippines.com/news/2021/2/19/tropical-storm-auring-weather-updates.html|access-date=19 Pebrero 2021|website=CNN Philippines|language=en|trans-title=Babala sa Bagyo Blg. 1, nakataas sa apat na lugar sa Mindanao habang nananatili si Auring sa kanyang posisyon sa Dagat Pilipinas|archive-date=18 Pebrero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210218215452/https://cnnphilippines.com/news/2021/2/19/tropical-storm-auring-weather-updates.html|url-status=dead}}</ref> Lumawak pa ang mga babala kalaunan, at nasama rin ang ilang bahagi ng [[Kabisayaan]].<ref name=":73">{{Cite PAGASA|date=19 Pebrero 2021|name=Auring|intl_name=Dujuan|type=swb|no=7|category=TS|url=https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/tamss/weather/bulletin/SWB%237_auring.pdf|archive-url=https://archive.org/download/pagasa-21-TC01/PAGASA_21-TC01_Auring_SWB%2307.pdf|access-date=24 Pebrero 2021}}</ref> Samantala, nang lumakas panandalian noong ika-21&nbsp;ng Pebrero si Auring, itinaas ang Babala sa Bagyo Blg. 2.<ref>{{Cite PAGASA|date=21 Pebrero 2021|name=Auring|intl_name=Dujuan|type=swb|no=18|category=TS|url=https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/tamss/weather/bulletin/SWB%2318_auring.pdf|archive-url=https://archive.org/download/pagasa-21-TC01/PAGASA_21-TC01_Auring_SWB%2318.pdf|access-date=24 Pebrero 2021}}</ref> Ibinaba rin ito ilang oras pagkatapos, nang humina si Auring.<ref>{{Cite PAGASA|date=21 Pebrero 2021|name=Auring|intl_name=Dujuan|type=swb|no=19|category=TS|url=https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/tamss/weather/bulletin/SWB%2319_auring.pdf|archive-url=https://archive.org/download/pagasa-21-TC01/PAGASA_21-TC01_Auring_SWB%2319.pdf|access-date=24 Pebrero 2021}}</ref> Sinuspinde naman ang pasok sa mga paaralan at opisina ng gobyerno sa [[Romblon]], lungsod ng [[Tacloban]], at [[Negros Oriental]], gayundin sa ilang bahagi ng [[Cebu]], [[Leyte]], [[Davao de Oro]], at [[Surigao del Sur]].<ref name="DujuanNDRRMC-43">{{Cite web|date=2021-02-22|title=Sitrep No. 04 re Preparedness Measures and Effects of Severe Tropical Storm "AURING"|url=https://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/4144/SitRep_No_04_TC_AURING_2021_Update.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210223011006/https://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/4144/SitRep_No_04_TC_AURING_2021_Update.pdf|archive-date=2021-02-23|access-date=2021-02-23|website=[[NDRRMC]]|language=en|trans-title=Sitrep Blg. 04 re Paghahanda at Epekto ng Bagyong "AURING"}}</ref> Bagamat mahina, nagdulot ang bagyo ng pagbaha sa Kabisayaan at Mindanao, lalo na sa lungsod ng [[Tandag]], [[Surigao del Sur]]. Ayon sa [[NDRRMC]], di bababa sa 121,000 katao ang naapektuhan ng bagyo. Maraming lipad ng eroplano at biyahe ng barko ang nakansela dahil sa sama ng panahon.<ref name="DujuanNDRRMC-4">{{Cite web|date=2021-02-22|title=Sitrep No. 04 re Preparedness Measures and Effects of Severe Tropical Storm "AURING"|url=https://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/4144/SitRep_No_04_TC_AURING_2021_Update.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210223011006/https://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/4144/SitRep_No_04_TC_AURING_2021_Update.pdf|archive-date=2021-02-23|access-date=2021-02-23|website=[[NDRRMC]]|language=en|trans-title=Sitrep Blg. 04 re Paghahanda at Epekto ng Bagyong "AURING"}}</ref><ref name="DujuanNDRRMC-5">{{Cite web|date=22 Pebrero 2021|title=Sitrep No. 05 re Preparedness Measures and Effects of Severe Tropical Storm "AURING"|url=https://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/4144/SitRep_No_5_TC_Auring_2021_Update.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210223144851/https://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/4144/SitRep_No_5_TC_Auring_2021_Update.pdf|archive-date=23 Pebrero 2021|access-date=24 Pebrero 2021|website=[[NDRRMC]]|trans-title=Sitrep Blg. 05 re Paghahanda at Epekto ng Bagyong "AURING"|language=en}}</ref> Isa ang naiulat na namatay, habang dalawa naman ang nawawala.<ref name="DujuanDeaths">{{Cite web|title=Auring leaves 1 dead, 2 missing in Caraga|url=https://www.cnnphilippines.com/regional/2021/2/23/Auring-dead-missing-NDRRMC.html|access-date=24 Pebrero 2021|website=CNN Philippines|language=en|trans-title=Nag-iwan ng 1 patay, 2 nawawala sa Caraga si Auring|archive-date=23 Pebrero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210223035929/https://cnnphilippines.com/regional/2021/2/23/Auring-dead-missing-NDRRMC.html|url-status=dead}}</ref> {{clear}} ==== 2. Super Bagyong Bising (''Surigae'') ==== {{See|Super Bagyong Bising}}{{Infobox hurricane | name = Super Bagyong Bising {{small|(''Surigae'')}} | Basin = WPac | Formed = Abril 12 | Dissipated = Abril 24 | image = Surigae 2021-04-17 1655Z.jpg | track = Surigae 2021 track.png | 10-min winds = 120 | 1-min winds = 165 | Pressure = 895 | affected = [[Mikronesya (bansa)|Mikronesya]], [[Palau]] }} Noong ika-12&nbsp;ng Abril, naging isang depresyon ang ''low-pressure area'' na unang nabuo malapit sa timog ng "Woleai", [[Mikronesya (bansa)|Mikronesya]].<ref>{{cite web|title=WWJP27 RJTD 120000|url=https://tgftp.nws.noaa.gov/data/raw/ww/wwjp27.rjtd..txt|publisher=Japan Meteorological Agency|access-date=15 Abril 2021|archive-url=https://archive.today/20210412084158/https://www.wis-jma.go.jp/d/o/RJTD/Alphanumeric/Warning/Warnings_and_weather_summary/20210412/000000/A_WWJP27RJTD120000_C_RJTD_20210412023019_62.txt|archive-date=2021-04-12|date=12 Abril 2021|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=WWJP27 RJTD 120600|url=https://tgftp.nws.noaa.gov/data/raw/ww/wwjp27.rjtd..txt|publisher=Japan Meteorological Agency|access-date=15 Abril 2021|archive-url=https://archive.today/20210412084148/https://tgftp.nws.noaa.gov/data/raw/ww/wwjp27.rjtd..txt|archive-date=2021-04-12|date=12 Abril 2021|url-status=live}}</ref> Ilang oras pagkatapos, naglabas ng mga babala ang JTWC at ang PAGASA.<ref>{{Cite JTWC|date=12 Abril 2021|type=tcfa|designation=94W|url=https://www.metoc.navy.mil/jtwc/products/wp9421web.txt|archive-url=https://wiki.chlod.net/jtwc/text/2021-04-12-1240-abpwweb.txt}}</ref><ref>{{Cite PAGASA|date=13 Abril 2021|type=tca|category=TD|access-date=15 Abril 2021|url=https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/tamss/weather/tca/TCA%231.pdf|archive-url=https://archive.today/20210413094617/https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/tamss/weather/tca/TCA%25231.pdf|archive-date=13 Abril 2021}}</ref> Kinabukasan, pinangalanang itong ''02W'' ng JTWC.<ref>{{Cite JTWC|date=13 Abril 2021|type=warn|category=TD|designation=02W|no=1|name=Two|url=https://www.metoc.navy.mil/jtwc/products/wp0221web.txt|archive-url=https://wiki.chlod.net/jtwc/text/2021-04-13-1350-wp0221web.txt}}</ref> Itinaas naman ng JMA ang antas nito bilang isang ganap na bagyo at pinangalanang ''Surigae'' bandang 2:00 n.u. ng ika-14&nbsp;ng Abril.<ref>{{Cite web|date=13 Abril 2021|title=Tropical Cyclone Information|url=https://www.data.jma.go.jp/multi/cyclone/cyclone_detail.html?id=60&lang=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210605071835/https://www.data.jma.go.jp/multi/cyclone/cyclone_detail.html?id=60&lang=en|archive-date=2021-06-05|access-date=13 Abril 2021|website=[[Japan Meteorological Agency]]|language=en|trans-title=Impormasyon sa Bagyo}}</ref> Pagsapit ng 8:00&nbsp;ng umaga, itinaas pa ito ng JMA bilang isang malubhang bagyo.<ref>{{Cite web|date=15 Abril 2021|title=Tropical Cyclone Information|url=https://www.data.jma.go.jp/multi/cyclone/cyclone_detail.html?id=60&lang=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210605071835/https://www.data.jma.go.jp/multi/cyclone/cyclone_detail.html?id=60&lang=en|archive-date=5 Hunyo 2021|access-date=15 Abril 2021|website=data.jma.go.jp|language=en|trans-title=Impormasyon sa Bagyo}}</ref> Nung ding araw na iyon, itinaas ng JTWC ang antas ng bagyo bilang isang matinding bagyo, ang kauna-unahan sa taon. Matapos itong mabigyan ng pangalan, naglabas na ng mga babala at abiso ang mga otoridad sa isla ng "Yap" sa Mikronesya, gayundin din sa mga estado ng [[Koror]] at "Kayangel" sa [[Palau]].<ref>{{Cite web|date=14 Abril 2021|title=Tropical Storm Surigae (02W) Special Advisory Number 2A|url=https://forecast.weather.gov/product.php?site=GUM&issuedby=PQ1&product=TCP&format=CI&version=18&glossary=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414233347/https://forecast.weather.gov/product.php?site=GUM&issuedby=PQ1&product=TCP&format=CI&version=1&glossary=0|archive-date=14 Abril 2021|website=|publisher=Weather Forecast Office for Tiyan, Guam|language=en|trans-title=Bagyong Surigae (02W) Espesyal na Abiso Bilang 2A}}</ref> Kalaunan, naglabas na rin ng mga babala at abiso sa bagyo sa [[karang]] ng "Ngulu" sa Mikronesya.<ref>{{Cite web|date=14 Abril 2021|title=Tropical Storm Surigae (02W) Special Advisory Number 6|url=https://forecast.weather.gov/product.php?site=GUM&issuedby=PQ1&product=TCP&format=CI&version=1&glossary=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414231829/https://forecast.weather.gov/product.php?site=GUM&issuedby=PQ1&product=TCP&format=CI&version=18&glossary=0|archive-date=2021-04-14|website=|publisher=Weather Forecast Office for Tiyan, Guam|language=en|trans-title=Bagyong Surigae (02W) Espesyal na Abiso Bilang 6|access-date=2021-04-15}}</ref> Aabot sa 30 kilometro kada oras ang bilis ng hangin na naitala sa Yap sa araw ding iyon habang dumadaan ang bagyo mula timog-kanluran.<ref>{{Cite news|last=Cappucci|first=Matthew|title=Tropical Storm Surigae to intensify into powerful Pacific typhoon, brush past Philippines|language=en-US|work=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/weather/2021/04/14/typhoon-philippines-pacific-surigae/|access-date=15 Abril 2021|trans-title=Lalakas bilang isang napakalakas na bagyo sa Pasipiko si Bagyong Surigae, dadaplisan ang Pilipinas}}</ref> {{clear}} ====3. Bagyong Crising (''03W'')==== {{See|Bagyong Crising (2021)}} {{Infobox hurricane | name = Bagyong Crising |Basin=WPac |Formed=May 12 |Dissipated=Mayo 14 |image=03W 2021-05-13 0517Z.jpg |Track=Crising 2021 track.png |10-min winds=30 |1-min winds=35 |Pressure=1004 }} Noong Mayo 11 ang JTWC ay namataang isang namumuong sama ng panahon ito ay may layong 184 milya at 341 kilometro sa kanluran ng [[Palau]], Ang Low Pressure na ito ay namuo sa loob ng 1 araw, Mayo 12, isang araw makalipas ay naging isang ganap na bagyo (Tropikal bagyo) na pinangalanan ng [[Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko, at Astronomiko]] (PAGASA) na "Crising" ang ikatlong bagyo na pumasok sa [[Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas]] (PAR), Tinatahak ni bagyong Crising sa kategoryang Tropikal bagyo ang direksyon "kanluran-hilagang kanluran", tinumbok nito ang mga lalawigang nasa silanganin ng [[Mindanao]] ang rehiyon ng [[Caraga]] at [[Rehiyon ng Davao]], itinaas ang antas sa mga lalawigan mula #2 at #1. {{clear}} ====4. Bagyong Dante (''Choi-wan'')==== {{Infobox hurricane | name = Bagyong Dante {{small|(''Choi-wan'')}} | Basin = WPac | Formed = Mayo 29 | Dissipated = Hunyo 5 | image = Choi-wan 2021-06-01 0510Z.jpg | Track = Choi-wan 2021 track.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 45 | Pressure = 998 }} Isang Low Pressure Area (LPA), ang namataan ng JMA; ang isang sirkulasyon na namataan sa bahagi ng Ngerulmud sa isla ng [[Palau]] na nasa [[Karagatang Pasipiko]], ito ay nasa layong 1,615 silangan ng [[Mindanao]] ito ay kumikilos sa direksyon: kanluran-hilagang kanluran at patuloy na tinatahak ang direksyong [[Pilipinas]] sa ika-unang linggo ng Hunyo. Ito ay papangalanang #DantePH ng [[PAGASA]] ang ika unang bagyo sa buwan ng Hunyo at ang ika apat na bagyo sa taong 2021 sa Pilipinas. Hunyo 1 nang ito ay nag-landfall sa [[Sulat, Silangang Samar]], tumawid sa [[Dagat Sibuyan]] at [[Masbate]] sa [[Cataingan]] at sa kanluran bayan ng [[Balud, Masbate]], nanatiling naka antas sa Signal #2. ang mga lalawigan ng [[Masbate]], [[Marinduque]] at [[Romblon]] habang tatawirin ang mga lalawigan sa [[Calabarzon]] hanggang maka-labas sa landmass ng [[Luzon]]. Hunyo 1&nbsp;ng gabi nang muling nag-landfall ang bagyo sa [[Romblon, Romblon]] at alas dos ng hapon Hunyo 2 sa [[Pola, Oriental Mindoro]] at maging ang lalawigan ng [[Batangas]] sa [[Tingloy]] at [[Calatagan]], Hunyo 3 nang ito'y nasa bahagi na ng [[Bagac, Bataan]] at [[Mariveles, Bataan]] habang tinatahak ang direksyong hilaga-hilagang kanluran pa tungong [[Rehiyon ng Ilokos]]. Noong Hunyo 4 si Dante ay namataan sa bahagi ng [[Dagat Luzon]] sa [[Rehiyon ng Ilokos]] tinatahak nito ang direksyong hilagang silangan na inaasahang papasok muli sa [[Philippine Area of Responsibility]] ng [[Pilipinas]] tatawirin nito ang baybayin ng [[Taiwan]] ang ang mga natitirang bahaging isla sa [[Ryukyu]] sa [[Hapon]]. Nagdulot si ''Dante'' ng mabibigat na ulan sa [[Mindanao]] maging sila ilang lalawigan sa [[Kabisayaan]] dahil sa mga through nito, 8 rito ang namatay, 2 ang sugatan at 15 ang mga nawawala, Hunyo 4 mahigit 55,226 ang mga residente na naapektuhan at 16,680 ang mga inilikas sa loob ng evacuation centers mahigit ₱68.3 milyon (US$1.43 milyon) ang napinsala ni "Dante", Mahigit ₱14.6 milyon (US$306,000) ang agrikultura ang nasira ₱53.7 milyon (US$1.12 milyon), Noong Hunyo 1 ay sinuspinde ang klase sa ilang lalawigan ng [[Davao de Oro]], [[Silangang Samar]], [[Leyte]], at [[Surigao del Sur]]. {{clear}} ====Depresyon (''91W'')==== {{Infobox hurricane |name = 91W |Basin=WPac |Formed=May 30 |Dissipated=Hunyo 3 |image= |Track=JMA TD 07 2021 track.png |10-min winds=30 |1-min winds= |Pressure=1006 }} Noong Mayo 29 ang JTWC sa TCFA ang isang namumuong sama ng panahon ay nasa layong 622 na milya at (1,152&nbsp;km; 716&nbsp;mi) sa timog silangan ng [[Guam]] malapit sa isla ng Nomoi, Ang sistema ay namuo ay nakakaranas ng mainit na temperatura sa mababang bertikal nito, Mayo 30 ang JMA ay idineklara na ang sirkulasyon isa ng ganap na Tropikal Depresyon kapag ito'y pumasok sa PAR at papangalanan ng PAGASA bilang #EmongPH. Ang ikalawang bagyo na papasok sa Pilipinas sa buwan ng Hunyo at ang ika-limang bagyong papasok sa Pilipinas sa taong 2021. {{clear}} ====7. Bagyong Emong (''07W'')==== {{Infobox hurricane |name = Bagyong Emong |Basin=WPac |Formed=Hulyo 3 |Dissipated=Hulyo 6 |image=07W 2021-07-05 0225Z.jpg |Track=Emong 2021 track.png |10-min winds=30 |1-min winds=30 |Pressure=1004 }} Noong Hulyo 2 ayon sa JTWC mayroong isang sama ng panahon sa hilagang kanluran ng [[Guam]], ay kumikilos sa direksyong Hilagang kanluran, tatahakin nito ang direksyong [[Taiwan]]-[[Tsina]] sa mga susunod na araw. Ang antisipasyong sistema, ay nakataas sa Signal#1 sa [[Lambak ng Cagayan]] sa [[Batanes]] at ilang isla sa lalawigan ng [[Cagayan]]. Sa Pilipinas habang tropikal depresyon si Emong ay nakaantas ang Public Storm Warning Signal #1 sa lalawigan ng [[Batanes]] at hilagang bahagi ng [[Cagayan]], Noong Hulyo 4 at tinatahak ang direksyong hilagang kanluran sa [[Kaohsiung]], [[Taiwan]] hanggang [[Fuzhou]] sa [[Tsina]] sa kategoryang tropikal depresyon. {{clear}} ====8. Depresyon (''08W'') ==== {{Infobox hurricane |name=08W |Basin=WPac |Formed=Hulyo 5 |Dissipated=Hulyo 8 |Image= |Track=JMA TD 12 2021 track.png |10-min winds=30 |1-min winds=25 |Pressure=1000 }} Hulyo 4&nbsp;ng mataan ng JTWC ang isang disturbasyon o sama ng panahon sa lokasyon 95 milya sa [[Maynila]]. {{clear}} ====9. Bagyong Fabian (''In-fa'')==== {{See|Bagyong Fabian (2021)}} {{Infobox hurricane |name=Bagyong Fabian {{small|(''In-fa'')}} |Basin=WPac |Formed=Hulyo 16 |Dissipated=Hulyo 31 |image=In-fa 2021-07-21 0445Z.jpg |track=In-fa 2021 track.png |10-min winds=80 |1-min winds=95 |Pressure=950 }} Noong Hulyo 14 ang JTWC ay naka monitor sa isang namuong Low Pressure Area sa kanluran hilagang-kanluran ng [[Guam]] ay nakita sa lokasyong pi naboran sa mainit na temperatura, ang sistema ay nadebelop sa katamtamang wind shear, Hulyo 16 ang [[PAGASA]] ay sinabi na nag upgrade ang isang low pressure at naging isang ganap na tropikal depresyon na pumasok sa [[Philippine Area of Responsibility]] at ipinangalang ''Fabian'' ang ika anim na bagyong pumasok sa border ng [[Pilipinas]]. {{clear}} ====13. Bagyong Huaning (''Lupit'')==== {{See|Bagyong Huaning (2021)}} {{Infobox hurricane | name = Bagyong Huaning {{small|(''Lupit'')}} | Basin = WPac | Formed = Agosto 2 | Dissipated = Agosto 9 | image = Lupit 2021-08-08 0205Z.jpg | track = Lupit 2021 track.png | 10-min winds = 500 | 1-min winds = 1055 | Pressure = 992 }} Agosto 4 ay nabuo ang isang sirkulasyon sa bahagi ng [[Macau]]-[[Hainan]] sa Tsina ay naging ganap na Tropikal Depresyon, ang bagyong Lupit ay siyang nag papalakas ng hanging [[Habagat]] sa bahagi ng Indo-Tsina peninsula sa direksyong timog kanluran, pinangalan ng JTWC sa labas ng Pilipinas na "''Lupit''". Agosto ng pumasok sa [[Philippine Area of Responsibility|PAR]] ang bagyong "Lupit" at pinangalan bilang ''Huaning'' ; Kasaysayan Ang bagyo ay kumikilos sa direksyong hilagang silangan si ''Lupit'' ay tumawid malapit sa bahagi ng [[Guangzhou]]-[[Hong Kong]] at daraan sa lungsod ng [[Fuzhou]]. {{clear}} ====14. Bagyong Gorio (''Mirinae'')==== {{See|Bagyong Gorio (2021)}} {{Infobox hurricane | name = Bagyong Gorio {{small|(''Mirinae'')}} | Basin = WPac | Formed = Agosto 3 | Dissipated = Agosto 10 | image = Mirinae 2021-08-08 0345Z.jpg | track = Mirinae 2021 track.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 45 | Pressure = 990 }} Agosto 4 isang sama ng panahon ang namuo sa silangang bahagi ng [[Taipei]] sa [[Taiwan]], Ito ay namataan sa layong (172&nbsp;km; 107&nbsp;mi) south-southeast ng Kadena Air Base, Okinawa, Japan, kumikilos ang bagyo sa direksyong hilagang silangan, patungong [[Tokyo]] ng mabagal na paggalaw. {{clear}} ====16. Bagyong Isang (''Omais'')==== {{Infobox hurricane |name=Bagyong Isang {{small|(''Omais'')}} |Basin=WPac |Formed=Agosto 10 |Dissipated=Agosto 24 |image=Omais 2021-08-22 0220Z.jpg |track=Omais 2021 track.png |10-min winds=50 |1-min winds=50 |Pressure=994 }} Noong Agosto 6 ang Central Pacific Hurricane Center (CPHC) mayroong isang disturbasyon ang namataan sa posisyong milyang 1,000 (1,160) kilometro mula sa timog kanluran ng [[Honolulu]], [[Hawaii]] apat na araw sa pag kaka low pressure area ay tumawid sa [[International Date Line]] mula sa [[Kanlurang Emisperyo]], Agosto 13&nbsp;ng bahagyang lumakas pa bilang Tropikal Depresyon ang Low Pressure Area. Agosto 18&nbsp;ng nagbago ang forecast ng bagyong Isang (Omais), na papuntang [[Taiwan]] ay kumurbang liko patungong [[Timog Korea]] border [[Japan]] sa direksyong hilaga-hilagang silangan. ; Kasaysayan Kung sakaling pumasok sa [[Philippine Area of Responsibility]] (PAR) ay tatawagin ng [[PAGASA]] ang bagyo bilang #IsangPH, ay tinatahak ang direksyong hilagang kanluran sa bilis na 14 kn (26&nbsp;km/h; 16&nbsp;mph). {{clear}} ====17. Bagyong Jolina (''Conson'')==== {{See|Bagyong Jolina (2021)}} {{Infobox hurricane | name = Bagyong Jolina {{small|(''Conson'')}} | Basin = WPac | Formed = Setyembre 5 | Dissipated = Setyembre 13 | image = Conson 2021-09-06 0406Z.jpg | track = Conson 2021 track.png | 10-min winds = 55 | 1-min winds = 65 | Pressure = 985 }} Setyembre 3 ay isang sama ng panahon, Low Pressure Area (LPA) ang namataan sa labas ng [[Pilipinas]] sa layong 453 nmi (839&nbsp;km; 521&nbsp;mi) silangan, timog-silangan ng [[Maynila]], Setyembre 6&nbsp;ng ito'y maging isang ganap na bagyo na pinangalanan ng "[[PAGASA]]" bilang (Jolina) ay unang nakita sa silangang bahagi ng [[Dinagat Islands]] sa [[Mindanao]] at timog-silangan ng [[Timog Leyte]]. Kumikilos ang bagyong Jolina sa direksyong hilaga, hilagang kanluran ay tinatantyang tumbokin ang rehiyon'g [[Lambak ng Cagayan]] sa mga susunod na unang linggo ng Setyembre 2021.<ref>https://news.abs-cbn.com/news/09/06/21/storm-signal-no1-raised-due-to-tropical-depression-jolina</ref><ref>{{Cite web |url=https://cnnphilippines.com/news/2021/9/6/Tropical-Depression-Jolina.html |title=Archive copy |access-date=2021-09-06 |archive-date=2021-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906034232/https://cnnphilippines.com/news/2021/9/6/Tropical-Depression-Jolina.html |url-status=dead }}</ref> {{clear}} ====18. Bagyong Kiko (''Chanthu'')==== {{See|Bagyong Kiko (2021)}} {{Infobox hurricane |name=Bagyong Kiko {{small|(''Chanthu'')}} |Basin=WPac |Formed=5 Setyembre 2021 |Dissipated=20 Setyembre 2021 |image=Chanthu 2021-09-10 0530Z.png |track=Chanthu 2021 track.png |10-min winds=756 |1-min winds=155 |Pressure=905 }} Ika-Setyembre 5 ay unang nakita ang isang sama ng panahon sa layo na 1,708&nbsp;km sa [[Dagat Pilipinas]] bilang Low Pressure Area o (LPA) ay kumikilos sa bilis na 100kph at tinatahak ang direksyon kanluran-hilagang kanluran, patungo'ng [[Taiwan]] at [[Timog Korea]]. Ang bagyong "Kiko" ay nalusaw sa bahaging parte ng bansang [[Japan]]. Ang super bagyong ''Chanthu'' o "Kiko" ay bahagyang dumaplis sa bahaging rehiyon 2&nbsp;ng [[Lambak ng Cagayan]] ay taglay ang lakas ng hangin na aabot sa 215&nbsp;km/h (130&nbsp;mph) at 285&nbsp;km/h (180&nbsp;mph) sa Kategoryang 5, Itaanas ang signal no. sa ilang lalawigan sa [[Tsina]] sa [[Fujian]] at [[Zhenjiang]]. {{clear}} ====21. Bagyong Lannie (''Lionrock'')==== {{See|Bagyong Lannie (2021)}} {{Infobox hurricane |name=Bagyong Lannie {{small|(''Lionrock'')}} |Basin=WPac |Formed=Oktubre 3 |Dissipated=Oktubre 12 |image=Lionrock 2021-10-09 0535Z.jpg |track=Lionrock 2021 track.png |10-min winds=35 |1-min winds=40 |Pressure=992 }} Oktubre 2 ay isang sama ng panahon ang namataan ng [[PAGASA]] sa bahagi ng rehiyong [[Caraga]] at [[Silangang Kabisayaan]] at pinangalang bagyong ''Lannie'' habang tumatawid sa [[Kabisayaan]] ay naging isang ganap na tropikal depresyon bagyo sa [[Negros Occidental]], papunta sa hilagang bahagi ng [[Palawan]], palabas ng bansa. Higit siyam na beses nag-landfall ang bagyong ''Lannie'', mula sa hilagang [[Mindanao]], [[Kabisayaan]] at sa Palawan, habang tatawirin ang [[Kanlurang Dagat Pilipinas]] (West Philippine Sea), sa direksyon kanluran papuntang bansang [[Vietnam]]. Oktubre 7 nang tutumbukin ng bagyong ''Lannie'' ang bayan ng [[Haikou]], [[Hainan]] sa [[Tsina]] matapos tawirin ang [[Kanlurang Dagat Pilipinas]] at nagbabadyang daanan ang Hà Tĩnh Province sa [[Vietnam]]. {{clear}} ====21. Bagyong Maring (''Kompasu'') ==== {{Infobox hurricane |name=Bagyong Maring {{small|(''Kompasu'')}} |Basin=WPac |Formed=Oktubre 7 |Dissipated=Oktubre 15 |image=Kompasu 2021-10-12 0525Z.jpg |track=Kompasu 2021 track.png |10-min winds=55 |1-min winds=55 |Pressure=975 }} Noong Oktubre 6 ang JTWC ay nagtala bilang ang isang Low Pressure Area (LPA) ay namataan sa lugar at nakita sa parte ng hilaga ng ''Palau'' ay naging isang ganap na "Tropikal Depresyon" na papangalan ng [[PAGASA]] bilang "Maring" kapag ito'y pumasok sa [[Philippine Area of Responsibility]] (PAR). Ang bagyo ay nakapaloob sa ITCZ o Intertropical Convergence Zone. At binigyan ito ng pangalang internasyonal bilang "Kompasu", Ang pangalawang bagyo sa buwan ng Oktubre at ika 21 na bagyo sa [[Pilipinas]] taong 2021. kumikilos ang bagyong ''Maring'' (Kompasu) sa bilis na maximum at mayroong taglay ng hangin ng 35 knots (65&nbsp;km/h; 40&nbsp;mph) at may bugso ng 50 knots (95&nbsp;km/h; 60&nbsp;mph) at mayroong presyon ng 998 hPa (29.47 inHg). Oktubre 11, ng mag-landfall ang bagyo sa [[Aparri, Cagayan]] habang susunod na tatawirin ang mga isla ng ''Babuyan'' sa [[Batanes]], ito ay may layong 254 nmi (470&nbsp;km; 292&nbsp;mi) hilaga ng ([[Maynila]]) na may lakas ng hangin na aabot sa 55 knots (100&nbsp;km/h; 65&nbsp;mph) at may bugso na 80 knots (150&nbsp;km/h; 90&nbsp;mph), 1 minutong hangin 55 knots (100&nbsp;km/h; 65&nbsp;mph). Ang galaw ng bagyo ay direksyong pa kanluran.<ref>http://bagong.pagasa.dost.gov.ph/tropical-cyclone-bulletin-iframe Tropical Cyclone Bulletin on Tropical Depression "Maring"</ref> {{clear}} ====23. Bagyong Nando ==== {{See also|Bagyong Nando (2021)}} {{Infobox hurricane |name=Bagyong Nando |Basin=WPac |Formed=Oktubre 7 |Dissipated=Oktubre 8 |image=Nando 2021-10-09 0350Z.jpg |track=Nando 2021 track.png |10-min winds= |1-min winds=30 |Pressure=1002 }} Ang mga Bagyong ''Maring'' at ''Nando'' ay nagsanib mula sa dalawa at naging isa na sanhi ng kondisyong "Fujiwara effect", Namuo ang bagyong "Nando", Oktubre 7 sa bahagi ng Saipan, [[Guam]] sa [[Karagatang Pasipiko]]. Oktubre 8&nbsp;ng muling sumanib ang tropikal depresyon ''Nando'' sa bagyong ''Maring'' "Kompasu" ang dominanteng bagyo na dumaan sa [[Hilagang Luzon|Extreme Northern Luzon]] na kasalukuyang tinatawid ang [[Luzon Strait]] at nag babadyang tamaan ang lalawigan ng [[Hainan]] sa [[Tsina]]. Ang pangatlong bagyo sa buwan ng Oktubre at ika 21 na dalawang bagyo na bagyo sa [[Pilipinas]] taong 2021. {{clear}} ====27. Super Bagyong Odette (Rai)==== {{See|Super Bagyong Odette}} {{Infobox hurricane | name = Super Bagyong Odette (Rai) | Basin = WPac | Formed = Disyembre 12 | Dissipated = DIsyembre 22 | image = Rai 2021-12-16 0159Z.jpg | track = Rai 2021 track.png | 10-min winds = 140 | 1-min winds = 200 | Pressure = 915 }} Ika Disyembre 10 isang Low Pressure Area (LPA) ang namataan sa malayong bahaging direksyon ng [[Mindanao]] na may tiyansang dumaan sa mga rehiyon ng [[Caraga]], [[Silangang Kabisayaan]] sa susunod ng ikalawang linggo ng Disyembre, ayon sa ilang ahensya ng weather forecast na ito ay may tiyansang lumakas at maging isang ganap na typhoon category, At sakaling pumasok sa [[Philippine Area of Responsibility]] (PAR) ng [[PAGASA]] ito ay bibigyang pangalan na #OdettePH ang ika 15 na bagyong pumasok sa Pilipinas sa buwan ng Disyembre.At noong 7pm ng gabi December 14 2021 tuluyan na ngang pumasok ng Philippine area of responsibility ang Bagyong Rai at binigyan ito ng PAGASA ng lokal na pangalan Odette at 5am December 15,2021 nagtaas ang PAGASA ng warning Signal no. 1 ilang bahagi ng Bansa. ; Kasaysayan Disyembre 15 isa ng Tropical Storm Odette ang sama ng panahon na binabantayan na may milyang layong 67 (754&nbsp;km; 468&nbsp;mi) timog kanluran ng Davao del Norne na may lakas ng hangin, 70 knots (10 minuto) at may bugso na 45 knots (110&nbsp;km/h; 65&nbsp;mph), ang sistema ay gumagalaw ng mabagal sa direksyon pa-kanluran. At ang bagyo ay inaasahang mahulog sa lupa o mag-landfall sa loob ng 36 oras bukas December 16 2021. Disyembre 16 araw (day) na manalasa ang bagyo ay buong [[Kabisayaan]] ang nadaanan hanggang sa [[Palawan]] sa [[Luzon]] ay lubhang apektado ng typhoon Odette (Rai), Disyembre 17 nang isailalim ang iilang lalawigan sa Kabisayaan maging sa [[Caraga]] kung saan dumaan ang sentro ng bagyo. ==PAGASA== ===Pagretiro=== Ayon sa PAGASA, ika Pebrero 2022 ang mga pangalan ng bagyo sa taon 2021 ay tatlong pangalan ang inalis ng PAGASA ito mga pangalang: ''[[Bagyong Jolina (2021)|Jolina]]'', ''Maring'', at ''[[Super Bagyong Odette|Odette]]'' na pinalitan ng mga sumusunod: ''Jacinto'', ''Mirasol'' at ''Opong'' na ginamit sa taon'g. 2025. ==Mga bagyo sa bawat buwan 2021== {| class="wikitable sortable" |- | '''[[Buwan]]''' | '''[[Bagyo sa Pilipinas|Bagyo]]''' |- | Enero || --- |- | Pebrero || Auring |- | Marso || --- |- | Abril || Bising |- | Mayo || Crising |- | Hunyo || Dante |- | Hulyo || Emong, Fabian |- | Agosto || Gorio, Huaning, Isang |- | Setyembre || Jolina, Kiko |- | Oktubre || Lannie, Maring, Nando |- | Nobyembre || --- |- | Disyembre || Odette, {{tcname unused|Paolo}} |} {{clear}} ==== Iba pang sistema ==== Noong ika-19&nbsp;ng Enero, iniulat ng JMA na may namataan silang depresyon sa silangan ng [[Luzon]].<ref>{{cite web|title=WWJP27 RJTD 191800|url=https://tgftp.nws.noaa.gov/data/raw/ww/wwjp27.rjtd..txt|publisher=Japan Meteorological Agency|access-date=22 Enero 2021|archive-url=https://archive.today/20210120022636/https://tgftp.nws.noaa.gov/data/raw/ww/wwjp27.rjtd..txt|archive-date=2021-01-20|date=19 Enero 2021|language=en|url-status=live}}</ref> Bago ito, nagpaulan ang kaulapan nito sa [[Mindanao]], [[Palawan]], at sa [[Kabisayaan]] noong ika-18&nbsp;ng Enero.<ref>{{Cite web|url=https://www.pna.gov.ph/articles/1127664|title=LPA, ITCZ to bring scattered rains Monday|publisher=Philippine News Agency|website=pna.gov.ph|date=18 Enero 2021|access-date=22 Enero 2021|first=Cristina|last=Arayata|trans-title=LPA, ITCZ, maghahatid ng panaka-nakang ulan [sa] Lunes|language=en}}</ref> Gayunpaman, agad ding itinigil ng JMA ang pagbabala sa depresyon.<ref>{{Cite web|url=https://www.wis-jma.go.jp/d/o/RJTD/Alphanumeric/Warning/Warnings_and_weather_summary/20210120/120000/A_WWJP25RJTD201200_C_RJTD_20210120141618_69.txt|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120152229/https://www.wis-jma.go.jp/d/o/RJTD/Alphanumeric/Warning/Warnings_and_weather_summary/20210120/120000/A_WWJP25RJTD201200_C_RJTD_20210120141618_69.txt|archive-date=20 Enero 2021|title=Warning and Summary 201200|publisher=Japan Meteorological Agency|date=20 Enero 2021|access-date=22 Enero 2021|language=en|trans-title=Babala at Buod 201200}}</ref> Dahil sa depresyon, inulan ang Luzon noong ika-20&nbsp;ng Enero. Nagbigay naman ng abiso ang PAGASA patungkol sa mga pagbaha at pagragasa ng putik dahil sa matinding pag-ulan.<ref>{{Cite web|url=https://www.rappler.com/nation/weather/lpa-tail-end-frontal-system-pagasa-forecast-january-20-2021-4pm|title=Parts of Luzon rainy due to LPA off Aurora, tail-end of frontal system|publisher=Rappler|website=rappler.com|date=20 Enero 2021|access-date=22 Enero 2021|first=Acor|last=Arceo|trans-title=Ilang bahagi ng Luzon, maulan dahil sa LPA malapit sa Aurora, buntot ng isang sistema ng front|language=en}}</ref> Ang kaulapan nito bago naging depresyon ito ay bahagi ng isang sistema ng ''front'', na nagdala ng matitinding pag-ulan sa Kabisayaan, [[Bicol]], at sa [[Hilagang Mindanao]]. Isa ang napaulat na namatay at aabot sa PhP642.5 milyon ang kabuuang pinsala sa agrikultura ng sistema.<ref name="TD1">{{cite web|title=SitRep No. 12 re Preparedness Measures and Effects for TEFS, LPAs, and ITCZ|url=https://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/4142/Sitrep_No_12_TEFS_LPA_ITCZ_Update.pdf|agency=NDRRMC|date=January 29, 2021}}</ref> Noong ika-9&nbsp;ng Marso, meron LPA na pumasok sa PAR. sa Maro 14, naging depresyon at ngayon ay malapit sa Puerto Princesa. Wala pang namatay o pinsala. pero pinansin ng JMA yun depresyon, at nasubaybayanito. == Nasa labas ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas == ====5. Bagyong Koguma==== {{Infobox hurricane |name=Bagyong Koguma |Basin=WPac |Formed=Hunyo 11 |Dissipated=Hunyo 13 |image=Koguma 2021-06-12 0605Z.jpg |track=Koguma 2021 track.png |10-min winds=35 |1-min winds=35 |Pressure=996 }} {{clear}} ====6. Bagyong Champi==== {{Infobox hurricane |name=Bagyong Champi |Basin=WPac |Formed=Hunyo 21 |Dissipated=Hunyo 27 |image=Champi 2021-06-26 0400Z.jpg |track=Champi 2021 track.png |10-min winds=65 |1-min winds=65 |Pressure=980 }} {{Empty section|date=Agosto 2021}} {{clear}} ====10. Bagyong Cempaka==== {{See|Bagyong Cempaka (2021)}} {{Infobox hurricane |name=Bagyong Cempaka |Basin=WPac |Formed=Hulyo 17 |Dissipated=Hulyo 26 |image=Cempaka 2021-07-20 0555Z.jpg |track=Cempaka 2021 track.png |10-min winds=70 |1-min winds=80 |Pressure=980 }} Ang '''Severe Tropical Storm Cempaka''' o '''Bagyong Cempaka (2021)''' na nasa labas ng [[Philippine Area of Responsibility]] ay unang nakita noong Hulyo 17 sa bahagi ng isla sa Paracel sa [[Timog Dagat Tsina]] ay nag babadyang tumama sa [[Hong Kong]] at [[Macau]] kasama ang [[Hanoi]] sa [[Vietnam]]. {{clear}} ====11. Bagyong Nepartak==== {{Infobox hurricane | name = Bagyong Nepartak | Basin = WPac | Formed = Hulyo 22 | Dissipated = Hulyo 28 | image = Nepartak 2021-07-27 0350Z.jpg | track = Nepartak 2021 track.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 45 | Pressure = 990 }} Hulyo 22 mayroong sama ng panahon ang namataan ng JTWC katuwang ang JMA ito ay namatyagan sa kalawakang [[Karagatang Pasipiko]] sa bahagi ng [[Dagat Pilipinas]], Pinangalanan ang bagyong "''Nepartak''", ito ay kumikilos sa direksyong hilagang kanluran at tumawid sa lungsod ng [[Sendai]] at rehiyon ng [[Miyagi Prefecture]], Ang ''Bagyong Nepartak'' ay walang epekto sa bansang [[Pilipinas]], subalit pinapalakas nito ang hanging [[Habagat]] sa pag-hatak nito. {{clear}} ====12. Tropikal Depresyon 12W ==== {{Infobox hurricane |Basin=WPac |Formed=Agosto 2 |Dissipated=Agosto 6 |image=12W 2021-08-02 0235Z.jpg |track=12W 2021 track.png |10-min winds=30 |1-min winds=30 |Pressure=1000 }} {{Empty section|date=Agosto 2021}} {{clear}} ====15. Bagyong Nida ==== {{Infobox hurricane | name = Bagyong Nida | Basin = WPac | Formed = Agosto 3 | Dissipated = Agosto 8 | image = Nida 2021-08-06 0040Z.jpg | track = Nida 2021 track.png | 10-min winds = 50 | 1-min winds = 55 | Pressure = 992 }} {{Empty section|date=Agosto 2021}} {{clear}} ====19. Bagyong Mindulle ==== {{See|Bagyong Mindulle (2021)}} {{Infobox hurricane |name=Bagyong Mindulle |Basin=WPac |Formed=Setyembre 24 |Dissipated=Oktubre 2 |image=Mindulle 2021-09-26 0426Z.jpg |track=Mindulle 2021 track.png |10-min winds=105 |1-min winds=145 |Pressure=920 }} Setyembre 21 isang sama ng panahon ang namataan sa layong 703 nmi (1,302&nbsp;km; 809&nbsp;mi) mula sa [[Guam]] ang sistema ay nabuo habang tinatahak ang direksyong hilagang kanluran at bahagyang lumakas, Setyembre 22, Ang JTWC ay naglaan ng kowd sa bagyo bilang ''20W'', Setyembre 23&nbsp;ng bigyan ito ng pangalan bilang ''Mindulle''. ; Kasaysayan Setyembre 24 ang Bagyong Mindulle ay lumakas bilang Tropical bagyo, ngunit walang direktang tatamaan ang [[Pilipinas]] sa mga susunod na oras mula sa (443&nbsp;km; 275&nbsp;mi) west-northwest of Andersen Air Force Base, Guam. Kung pumasok ang Bagyong Mindulle sa [[Philippine Area of Responsibility]] ito ay bibigyang pangalan ng [[PAGASA]] bilang ''Lannie''. Ang ika 20 bagyo sa Pilipinas ang ikatlong bagyo sa buwan ng Setyembre 2021, Ngunit bahagyang nagbago ang direksyon ng bagyo pa hilaga patungong [[Japan]]. At humapyaw sa boundary OAR ng [[Pilipinas]]. {{clear}} ====20. Bagyong Dianmu==== {{Infobox hurricane | name = Bagyong Dianmu | Basin = WPac | Formed = Setyembre 22 | Dissipated = Setyembre 25 | image = Dianmu 2021-09-23 0620Z.jpg | track = Dianmu 2021 track.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 35 | Pressure = 1000 }} Isang Low Pressure Area (LPA) ang namuo sa Pilipinas, Setyembre 19, habang tinatawid ang [[Timog Katagalugan]], Setyembre 24&nbsp;ng maging isang ganap na bagyo ang ''Tropical Storm Dianmu'' sa [[Kanlurang Dagat Pilipinas]] at tinatawid ang [[Timog Dagat Tsina]] papuntang [[Vietnam]] Para sa opisyal na impormasyon: * JMA's [https://www.data.jma.go.jp/multi/cyclone/cyclone_detail.html?id=60&lang=en Tropical Cyclone Information for Tropical Storm 2115 (Dianmu)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605071835/https://www.data.jma.go.jp/multi/cyclone/cyclone_detail.html?id=60&lang=en |date=2021-06-05 }} {{clear}} ====22. Bagyong Namtheun ==== {{See|Bagyong Namtheun (2021)}} {{Infobox hurricane | name = Bagyong Namtheun | Basin = WPac | Formed = Oktubre 8 | Dissipated = Oktubre 16 | image = Namtheun 2021-10-16 0225Z.jpg | track = Namtheun 2021 track.png | 10-min winds = 50 | 1-min winds = 65 | Pressure = 996 }} Ika Oktubre 10, ng maging isang ganap na bagyo ang Namtheun na kasalukuyang umiikot sa [[Karagatang Pasipiko]] sa may layong 337 nmi (624&nbsp;km; 388&nbsp;mi) sa direksyong Enewetak Atoll. na may lakas na hangin 35 knots (65&nbsp;km/h; 40&nbsp;mph), with gusts up to 50 knots (95&nbsp;km/h; 60&nbsp;mph), At 1 minuto na 30 knots (55&nbsp;km/h; 35&nbsp;mph) at presyon 1000 hPa (29.53 inHg). {{clear}} ====24. Bagyong 26W ==== {{Infobox hurricane | name = Bagyong 26W | Basin = WPac | Formed = Oktubre 24 | Dissipated = Oktubre 27 | image = 26W 2021-10-26 0600Z.jpg | track = 26W 2021 track.png | 10-min winds = 30 | 1-min winds = 30 | Pressure = 1006 }} Oktubre 22 isang ganap na Low Pressure Area (LPA) ang binabantayan na tumawid sa kalawakan ng [[Mindanao]], Ay patuloy na kumikilos sa direksyong kanluran sa [[Palawan]] at daraan sa [[Kanlurang Dagat Pilipinas]]. ; Kasaysayan As of 15:00 UTC Oktubre 26, Ang Tropikal Depresyon 26W ay malapit mula sa 220 nmi (410&nbsp;km; 250&nbsp;mi), silangang, hilagang-silangan ng [[Ho Chi Minh City]], [[Biyetnam]], na may lakas ng hangin na 30 knots (55&nbsp;km/h; 35&nbsp;mph) at may bugso na 40 knots (75&nbsp;km/h; 45&nbsp;mph), ang sistema ng bagyo ay kumikilos ng mabagal pa kanluran. {{clear}} ====25. Bagyong Malou==== ''Main Article: [[Typhoon Malou (2021)]]''{{Infobox hurricane | name = Bagyong Malou | Basin = WPac | Formed = Oktubre 23 | Dissipated = Oktubre 29 | image = Malou 2021-10-28 0345Z.jpg | track = Malou 2021 track.png | 10-min winds = 80 | 1-min winds = 95 | Pressure = 950 }} Isang Low Pressure Area (LPA) ang namataan sa timog kanluran ng [[Guam]] ang nabuo bilang tropikal depresyon ika Oktubre 23. ; Kasaysayan As of 12:00 UTC Oktubre 24, Ang Tropikal Depresyon 25W ay natagpuan malapit sa 210 nmi (390&nbsp;km; 240&nbsp;mi) sa hilaga ng Ulithi. nawat minuto na may lakas na hangin 30 knots (55&nbsp;km/h; 35&nbsp;mph), na may bugsong aabot sa 45 knots (85&nbsp;km/h; 50&nbsp;mph). {{clear}} ====26. Bagyong Nyatoh ==== {{See also|Bagyong Nyatoh (2021)}} {{Infobox hurricane | name = Bagyong Nyatoh | Basin = WPac | Formed = Nobyembre 29 | Dissipated = Disyembre 4 | image = Nyatoh 2021-12-03 0400Z.jpg | track = Nyatoh 2021 track.png | 10-min winds = 80 | 1-min winds = 115 | Pressure = 955 }} Kalaunan, Nobyembre 26 isang sama ng panahon ang nakita sa labas ng [[Philippine Area of Responsibility]] sa layong 752 nmi (1,393&nbsp;km; 865&nbsp;mi), silangan, timog-silangan ng [[Guam]], Sumunod na araw isa ng ganap na Low Pressure Area (LPA), Nobyembre 28 ito ay may posibleng mabuo bilang bagyo, Makalipas ang anim-oras ito ay ipinangalan sa internasyonal na Nyatoh. ; Kasaysayang bagyong impormasyon Ito ay hindi na inasahang pumasok pa sa [[Philippine Area of Responsibility|PAR]] ng Pilipinas, ng Disyembre 2 at tuluyang tinatahak ang direksyong hilaga sa bilis na 100kph sa kalagitnaang [[Karagatang Pasipiko]] (Pacific Ocean). {{clear}} ==Pagpangalan== May dalawang ahensiya ang nagpapangalan sa mga bagyo na nabubuo sa bahaging ito ng Pasipiko. Pinapangalanan ng Pangasiwaang Pampanahon ng Hapón (''Japan Meteorological Agency'', JMA) ang kahit anong mga bagyong nabubuo na may lakas ng hangin na di bababa sa 63 kilometro kada oras (39 na milya kada oras) sa loob ng 10 minuto. Ang mga pangalang ginagamit ng JMA ay ang mga pangalang sama-samang ibinigay ng bawat kasaping bansa sa rehiyon. Tuloy-tuloy ang paggamit sa mga pangalang ito; hindi ito taunan. Halimbawa, unang ginamit ang pangalang "''[[Bagyong Auring (2021)|Dujuan]]''" (Tsina) para sa unang bagyo ng taon. Samantala, pinapangalanan naman ng [[Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko, at Astronomiko]] (PAGASA) ang mga bagyong may kaparehong lakas ng hangin na pumapasok o nabubuo sa Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas (PAR). Nauulit ang mga pangalan tuwing apat na taon. Kapag naubusan ng pangalan, gagamitin ang karagdagang pangalan hanggang sa dumating ang bagong taon. Inaasahang gagamitin sa unang pagkakataon ang mga pangalang "Uwan" at "Verbena" matapos nitong palitan ang mga pangalang "[[Bagyong Urduja|Urduja]]" at "[[Bagyong Vinta|Vinta]]" na huling ginamit ng PAGASA noong [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2017|2017]]. === Pilipinas === Gagamitin ng PAGASA ang mga pangalang huling ginamit noong [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2017|panahon ng 2017]], kung saan 20 ang pumasok sa [[Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas|Sakop na Responsibilidad]] nito. Ang mga pangalang "Uwan" at "Verbena" ay inaasahang gagamitin sa kauna-unahang pagkakataon matapos nitong palitan ang mga [[Bagyong Urduja]] at [[Bagyong Vinta|Vinta]], na nakapagtala ng malaking pinsala at pagkawala ng buhay sa [[Kabisayaan|Visayas]] at [[Mindanao]]. '''Nakadiin''' ang mga sistemang kasalukuyang nasa rehiyon. '''{{Color box|lightyellow|border=darkgray}}''' '''Mga bagong ipinangalan''' {| class="wikitable" style="float:right;" |- | [[Bagyong Auring (2021)|Auring]] || [[Super Bagyong Bising|Bising]] || [[Bagyong Crising (2021)|Crising]] || Dante || Emong |- | [[Bagyong Fabian (2021)|Fabian]] || [[Bagyong Gorio (2021)|Gorio]] || [[Bagyong Huaning (2021)|Huaning]] || Isang || ''[[Bagyong Jolina (2021)|Jolina]]'' |- | [[Bagyong Kiko (2021)|Kiko]] || [[Bagyong Lannie (2021)|Lannie]] || ''Maring'' || [[Bagyong Nando (2021)|Nando]] || ''[[Bagyong Odette|Odette]]'' |- | {{tcname unused|Paolo}} || {{tcname unused|Quedan}} || {{tcname unused|Ramil}} || {{tcname unused|Salome}} || {{tcname unused|Tino}} |- | style="background-color:lightyellow;"|{{tcname unused|Uwan}} || style="background-color:lightyellow;"|{{tcname unused|Verbena}} || {{tcname unused|Wilma}} || style="background-color:lightyellow;"|{{tcname unused|Yasmin}} || {{tcname unused|Zoraida}} |- ! colspan=5|Auxiliary list |- | {{tcname unused|Alamid}} || {{tcname unused|Bruno}} || {{tcname unused|Conching}} || {{tcname unused|Dolor}} || {{tcname unused|Ernie}} |- | {{tcname unused|Florante}} || {{tcname unused|Gerardo}} || {{tcname unused|Hernan}} || {{tcname unused|Isko}} || {{tcname unused|Jerome}} |- |} === Pagreretiro === === Internasyonal === {{Cleanup|reasons=Pagsasaayos ng alignments|date=Hunyo 2022}} '''Nakadiin''' ang mga sistemang kasalukuyang nasa rehiyon. {| class="wikitable" |- | [[Bagyong Auring (2021)|Dujuan]] || [[Super Bagyong Bising|Surigae]] || Choi-wan || Koguma || Champi || [[Bagyong Fabian (2021)|In-fa]] || [[Bagyong Cempaka (2021)|Cempaka]] || Nepartak || [[Bagyong Huaning (2021)|Lupit]] || Mirinae || Nida |- | Omais || [[Bagyong Jolina (2021)|Conson]] || [[Bagyong Kiko (2021)|Chanthu]] || Dianmu || [[Bagyong Mindulle (2021)|Mindulle]] || [[Bagyong Lannie (2021)|Lionrock]] || [[Bagyong Nando (2021)|Kompasu]] || [[Bagyong Namtheun (2021)|Namtheun]] || Malou || [[Bagyong Nyatoh (2021)|Nyatoh]]||[[Bagyong Odette|Rai]] |- |} ==Epekto sa panahon== <center> {{Pacific areas affected (Top)|year=2021}} |- | TD || {{Sort|210119|January 19&nbsp;– 20}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|045|Not specified}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|1008|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}}|| [[Philippines]] || {{ntsp|13200000||$}} || {{nts|3}} || <ref name="TD1"/> |- | Auring (''Dujuan'') || {{Sort|210216|February 16&nbsp;– 23}} || bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{Sort|1|Tropical storm}} || bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{convert|40|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{convert|996|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Palau]], [[Philippines]] || {{ntsp|3290000||$}} || {{nts|1}} || <ref name="NDRRMCAuring"/> |- | TD || {{Sort|210314|March 14}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|045|Not specified}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|1006|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Philippines]] || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | Bising (''Surigae'') || {{Sort|210412|April 12&nbsp;– 24}} || bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{Sort|3|Typhoon}} || bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{convert|120|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{convert|895|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Caroline Islands]], [[Palau]], [[Sulawesi]], [[Philippines]] || {{ntsp|10470000||$}} || {{nts|10}} ||<ref name="BisingNDRRMC"/><ref name="four crew" /><ref name="SurigaePalau"/> |- | Crising (''03W'') || {{Sort|210512|May 12&nbsp;– 14}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|30|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|1004|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Philippines]] || {{ntsp|486000||$}}|| {{ntsh|0}}None || <ref name="CrisingNDRRMC"/> |- | Dante (''Choi-wan'') || {{Sort|210529|May 29&nbsp;– June 5}} || bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{Sort|1|Tropical storm}} || bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{convert|40|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{convert|998|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Palau]], [[Philippines]], [[Taiwan]], [[Japan]]|| {{ntsp|6390000||$}} || {{ntsh|11}}11 ||<ref name=drep6/><ref name="DanteNDRRMC"/> |- | TD || {{Sort|210529|May 30&nbsp;– June 1}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|045|Not specified}}|| bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|1006|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || None || {{ntsh|0||$}}None|| {{ntsh|0}}None || |- | Koguma || {{Sort|210611|June 11&nbsp;– 13}} || bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{Sort|1|Tropical storm}} || bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{convert|35|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{convert|996|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[South China]], [[Vietnam]], [[Laos]] || {{ntsp|9874000||$}}|| {{ntsh|1}}1 ||<ref>{{cite news|website=Vietnamnet|url=https://vietnamnet.vn/vn/thoi-su/bao-so-2-luot-qua-gay-thiet-hai-tai-thai-binh-hai-phong-745418.html|title=Bão số 2 lướt qua gây thiệt hại tại Thái Bình, Hải Phòng|date=June 13, 2021|access-date=June 13, 2021|language=vi}}</ref><ref>{{cite web|url=http://phongchongthientai.mard.gov.vn/Pages/thiet-hai-do-thien-tai-tu-dau-nam-2021-tinh-den-07h00-ngay-17-6-2021-.aspx|title=Thiệt hại do thiên tai từ đầu năm 2021 (tính đến 07h00 ngày 17/6/2021)|language=vi|access-date=June 17, 2021|date=June 17, 2021|work=Vietnam Disaster Management Authority|archive-url=https://archive.today/20210617055003/http://phongchongthientai.mard.gov.vn/Pages/thiet-hai-do-thien-tai-tu-dau-nam-2021-tinh-den-07h00-ngay-17-6-2021-.aspx|archive-date=June 17, 2021}}</ref> |- | Champi || {{Sort|210620|June 20&nbsp;– 27}} || bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{Sort|3|Typhoon}} || bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{convert|65|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{convert|980|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mariana Islands]] || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | TD || {{Sort|210630|June 30}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|045|Not specified}}|| bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|1010|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || None || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | Emong (''07W'') || {{Sort|210703|July 3&nbsp;– 6}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|30|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|1004|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Philippines]], [[Taiwan]] || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | 08W || {{Sort|210705|July 5&nbsp;– 8}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|30|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|1000|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Philippines]], [[South China]], [[Vietnam]] || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | Fabian (''In-fa'') || {{Sort|210715|July 15&nbsp;– 29}} || bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{Sort|3|Typhoon}} || bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{convert|85|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{convert|950|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Philippines]], [[Ryukyu Islands]], [[Taiwan]], [[China]] || {{ntsp|1000000000||$}} || {{nts|6}} || |- | Cempaka || {{Sort|210717|July 17&nbsp;– 25}} || bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{Sort|3|Typhoon}} || bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{convert|70|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{convert|980|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[South China]], [[Vietnam]] || {{ntsp|4250000||$}} || {{nts|3}} ||<ref>{{Cite web|last=<!--Not stated-->|date=23 July 2021|title=众志成城抹灾痕！阳西县把台风造成损失降至最低|trans-title=Committed to wipe out the scars of disaster! Yangxi County minimizes the damage caused by the typhoon|url=http://www.yangxi.gov.cn/xw/yxxw/content/post_548504.html|website=阳西县人民政府网站 [Yangxi County People's Government]|language=zh}}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|last1=Lo|first1=Clifford|last2=Leung|first2=Christy|date=20 July 2021|title=Hong Kong hiker swept away by stream amid No 3 typhoon warning found dead after hours-long search by rescuers, divers|url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/law-and-crime/article/3141781/hong-kong-rescuers-divers-search-hiker-swept-away|website=[[South China Morning Post]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=<!--Not stated-->|date=24 July 2021|title=Mường Lát (Thanh Hóa): Hơn 300 hộ dân sơ tán vì mưa lũ|trans-title=Muong Lat (Thanh Hoa): More than 300 households evacuated because of floods|url=http://phongchongthientai.mard.gov.vn/Pages/muong-lat-thanh-hoa--hon-300-ho-dan-so-tan-vi-mua-lu.aspx|website=Tổng cục Phòng chống thiên tai [General Department of Disaster Prevention]|language=vi|access-date=1 Nobiyembre 2021|archive-date=1 Nobiyembre 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211101083355/http://phongchongthientai.mard.gov.vn/Pages/muong-lat-thanh-hoa--hon-300-ho-dan-so-tan-vi-mua-lu.aspx|url-status=dead}}</ref> |- | TD || {{Sort|210719|July 19&nbsp;– 20}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|045|Not specified}}|| bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|1012|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || None || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | Nepartak || {{Sort|210723|July 23&nbsp;– 28}} || bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{Sort|1|Tropical storm}} || bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{convert|40|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{convert|990|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Japan]] || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | TD || {{Sort|210728|July 28&nbsp;– 29}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|045|Not specified}}|| bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|1004|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || None || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | TD || {{Sort|210730|July 30&nbsp;– August 1}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|045|Not specified}}|| bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|998|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Japan]] || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | TD || {{Sort|210731|July 31&nbsp;– August 3}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|30|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|998|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || None || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | TD || {{Sort|210801|August 1&nbsp;– 3}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|045|Not specified}}|| bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|996|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Ryukyu Islands]], [[Taiwan]] || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | 12W || {{Sort|210802|August 2&nbsp;– 6}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|30|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|1000|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Japan]] || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | [[Tropical Storm Lupit (2021)|Lupit (Huaning)]] || {{Sort|210802|August 2&nbsp;– 9}} || bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{Sort|1|Tropical storm}} || bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{convert|45|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{convert|985|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Vietnam]], [[South China]], [[Taiwan]], [[Ryukyu Islands]], [[Japan]] || {{ntsp|226800000||$}} || {{nts|7}} || <ref>{{cite news|website=The Liberty Times|url=https://news.ltn.com.tw/news/life/breakingnews/3633460|title=豪雨致災農損破4.2億 嘉義縣受損最重|trans-title=Heavy rains cause damage to farmers in 420 million disasters, and Chiayi County suffers the most|language=zh|date=August 10, 2021|access-date=August 11, 2021}}</ref><ref>{{Cite news|date=2021-08-07|title=颱風盧碧登陸福建多地水災撤離逾8萬人 村官防汛因公殉職|language=Chinese|work=Central News Agency|url=https://www.cna.com.tw/news/acn/202108070082.aspx|access-date=2021-08-13|archive-date=2021-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210807054326/https://www.cna.com.tw/news/acn/202108070082.aspx|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=2021-08-06|title=夫妻到仁愛鄉德魯灣橋下捕魚 失足落水雙亡|language=Chinese|work=Central News Agency|url=https://www.cna.com.tw/news/asoc/202108060335.aspx|access-date=2021-08-12|archive-date=2021-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210806145655/https://www.cna.com.tw/news/asoc/202108060335.aspx|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=2021-08-12|title=男研究生掉落曾文水庫 警消搜救尚無所獲|language=Chinese|work=Central News Agency|url=https://www.cna.com.tw/news/firstnews/202108120096.aspx|access-date=2021-08-13|archive-date=2021-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812054743/https://www.cna.com.tw/news/firstnews/202108120096.aspx|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Charlier|first=Philip|date=2021-08-12|title=Body of graduate student found in flooded pavilion at scenic reservoir|work=Taiwan English News|url=https://taiwanenglishnews.com/body-of-graduate-student-found-in-flooded-pavilion-at-scenic-reservoir/|access-date=2021-08-13|archive-date=2021-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812114555/https://taiwanenglishnews.com/body-of-graduate-student-found-in-flooded-pavilion-at-scenic-reservoir/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Charlier|first=Philip|date=2021-08-07|title=Big wave hits joggers on Tainan City coast leaving one dead, one injured|work=Taiwan English News|url=https://taiwanenglishnews.com/big-wave-hits-joggers-on-tainan-city-coast-leaving-one-dead-one-injured/|access-date=2021-08-13|archive-date=2021-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210807071006/https://taiwanenglishnews.com/big-wave-hits-joggers-on-tainan-city-coast-leaving-one-dead-one-injured/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=2021-08-09|title=台風9号　岡山で1人死亡、島根では1人行方不明　けが人相次ぐ|language=Japanese|work=Mainichi Shimbun|url=https://mainichi.jp/articles/20210809/k00/00m/040/211000c|access-date=2021-08-24|archive-date=2021-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812145242/https://mainichi.jp/articles/20210809/k00/00m/040/211000c|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=2021-08-20|title=大雨被害5億8千万円／青森県内　19日時点|language=Japanese|work=Tō-Ō Nippō|publisher=Yahoo News Japan|url=https://news.yahoo.co.jp/articles/3311ee821286706e019eb30e9df705da278e3989|access-date=2021-08-23|archive-date=2021-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210824054512/https://news.yahoo.co.jp/articles/3311ee821286706e019eb30e9df705da278e3989|url-status=live}}</ref> |- | Nida || {{Sort|210803|August 3&nbsp;– 8}} || bgcolor=#{{storm color|STS}}|{{Sort|2|Severe tropical storm}} || bgcolor=#{{storm color|STS}}|{{convert|50|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|STS}}|{{convert|992|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Alaska]] || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | Mirinae (Gorio) || {{Sort|210803|August 3&nbsp;– 10}} || bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{Sort|1|Tropical storm}} || bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{convert|45|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{convert|980|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Ryukyu Islands]], [[Japan]], [[Western Canada]] || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | Omais (Isang) || {{Sort|210810|August 10&nbsp;– 24}} || bgcolor=#{{storm color|STS}}|{{Sort|2|Severe tropical storm}} || bgcolor=#{{storm color|STS}}|{{convert|50|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|STS}}|{{convert|994|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Marshall Islands]], [[Micronesia]], [[Mariana Islands]], [[Ryukyu Islands]], [[South Korea]] || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | 17W || {{Sort|210901|September 1&nbsp;– 4}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|30|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|1008|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || None || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | [[Tropical Storm Conson (2021)|Conson (Jolina)]] || {{Sort|210905|September 5&nbsp;– 13}} || bgcolor=#{{storm color|STS}}|{{Sort|2|Severe tropical storm}} || bgcolor=#{{storm color|STS}}|{{convert|55|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|STS}}|{{convert|985|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Philippines]], [[Hainan]], [[Vietnam]] || {{ntsp|36100000||$}} || {{nts|22}} || <ref name="JolinaNDRRMC"/><ref name="ConsonVN1"/><ref name="ConsonVN2"/> |- | [[Typhoon Chanthu (2021)|Chanthu (Kiko)]] || {{Sort|210905|September 5&nbsp;– 18}} || bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{Sort|3|Typhoon}} || bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{convert|115|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{convert|905|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Philippines]], [[Taiwan]], [[Ryukyu Islands]], [[East China]], [[South Korea]], [[Japan]] || {{ntsp|748000||$}} || {{ntsh|0}}None || <ref name="KikoNDRRMC"/> |- | TD || {{Sort|210907|September 7&nbsp;– 8}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|045|Not specified}}|| bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|1004|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Vietnam]] || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | Mindulle || {{Sort|210922|September 22&nbsp;– October 2}} || bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{Sort|3|Typhoon}} || bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{convert|105|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{convert|920|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mariana Islands]], [[Japan]], [[Russian Far East]] || {{ntsh|0||$}}Minimal || {{ntsh|0}}None || |- | [[Tropical Storm Dianmu (2021)|Dianmu]] || {{Sort|210922|September 22&nbsp;– 24}} || bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{Sort|1|Tropical storm}} || bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{convert|35|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{convert|1000|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Vietnam]], [[Laos]], [[Cambodia]] || {{ntsh|0||$}}Unknown || {{nts|9}} || <ref>{{Cite web|date=2021-09-23|title=Vớt ve chai trên hồ thủy lợi, 2 anh em bị đuối nước|url=https://www.sggp.org.vn/content/NjEwOTAx.html|access-date=2021-09-24|website=Báo Sài Gòn Giải Phóng|language=Vietnamese}}</ref> |- | TD || {{Sort|210927|September 27&nbsp;– October 2}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|045|Not specified}}|| bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|1004|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || None || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | [[Tropical Storm Lionrock (2021)|Lionrock (Lannie)]] || {{Sort|211005|October 5&nbsp;– 10}} || bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{Sort|1|Tropical storm}} || bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{convert|35|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{convert|992|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Philippines]], [[South China]], [[Hong Kong]], [[Vietnam]]|| {{ntsp|241000||$}}|| {{nts|3}}|| <ref name="LannieNDRRMC"/> |- | [[Tropical Storm Kompasu (2021)|Kompasu (Maring)]] || {{Sort|211007|October 7&nbsp;– 14}} || bgcolor=#{{storm color|STS}}|{{Sort|2|Severe tropical storm}} || bgcolor=#{{storm color|STS}}|{{convert|55|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|STS}}|{{convert|975|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Philippines]], [[Taiwan]], [[South China]], [[Vietnam]] || {{ntsp|101700000||$}}|| {{nts|44}} || <ref name="MaringNDRRMC"/><ref name="KompasuHK"/> |- | Nando || {{Sort|211007|October 7&nbsp;– 8}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|045|Not specified}}|| bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|1002|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || None || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | Namtheun || {{Sort|211009|October 9&nbsp;– 17}} || bgcolor=#{{storm color|STS}}|{{Sort|2|Severe tropical storm}} || bgcolor=#{{storm color|STS}}|{{convert|50|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|STS}}|{{convert|996|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pacific Northwest]], Alaska || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | Malou || {{Sort|211023|October 23&nbsp;– 29}} || bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{Sort|3|Typhoon}} || bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{convert|75|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{convert|965|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Bonin Islands]] || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | 26W || {{Sort|211024|October 24&nbsp;– 27}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|045|Not specified}}|| bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|1006|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Philippines]], [[Vietnam]] || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- {{TC Areas affected (Bottom)|TC's=38&nbsp;systems|dates=January&nbsp;19 – Season ongoing|winds={{convert|120|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|pres={{convert|895|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}}|damage={{ntsp|1404375000||$}}|deaths={{nts|118}}|Refs=}} </center> ==Mga sanggunian== {{Commons category-inline|2021 Pacific typhoon season}} {{reflist}} [[Kategorya:Bagyo sa Pasipiko]] qthoved20km07mybds9pundl6t27a7g 2221351 2221350 2026-08-22T11:31:52Z ~2026-45739-13 165588 /* 13. Bagyong Huaning (Lupit) */ 2221351 wikitext text/x-wiki {{Infobox tropical cyclone season | Basin = WPac | Year = 2021 | First storm formed = 19 Enero 2021 – Auring (Dujuan) | Last storm dissipated = 22 Disyembre 2021 – Odette (Rai) | Track = 2021 Pacific typhoon season summary.png | Strongest storm name = [[Super Bagyong Bising|Bising (''Surigae'')]] | Strongest storm pressure = 895 | Strongest storm winds = 120 | Average wind speed = | Total depressions = 41 | Total storms = 22 | Total hurricanes = 9 | Total intense = 5 (hindi opisyal) | Fatalities = 554 | Damages = 16.49 | Damagespost = PHP523.7 milyon | five seasons = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2019|2019]], [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2020|2020]], '''2021''', [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2022|2022]], ''[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2023|2023]]'' <!-- TANGGALIN KAPAG MAY ARTIKULO NA. |Atlantic season=2021 Atlantic hurricane season |East Pacific season=2021 Pacific hurricane season |North Indian season=2021 North Indian Ocean cyclone season -->}} Ang '''panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2021''' ay ang panahon ng bagyo na taunang nagaganap sa hilagang-kanlurang bahagi ng [[Karagatang Pasipiko]]. Bagamat taunan, nagiging aktibo ito pagsapit ng buwan ng Mayo. Limitado ang artikulong ito sa Karagatang Pasipikong nasa hilaga ng [[ekwador]] sa pagitan ng 100° silangan at ika-180 meridyan. Sa loob ng bahaging ito ng Pasipiko, may dalawang pangunahing ahensiyang nagpapangalan sa mga bagyo na nagiging dahilan para magkaroon ng dalawang pangalan ang iisang bagyo. Papangalanan ng [[Japan Meteorological Agency|Ahensiyang Pampanahon ng Hapon]] (''Japan Meteorological Agency'', JMA) ang isang sama ng panahon kung ito ay may 10-minutong napapanatiling bilis ng hangin na hindi bababa sa 65 kilometro kada oras (40 milya kada oras) saanman sa nasasakupang lugar, samantalang pinapangalanan naman ng [[Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko, at Astronomiko]] (PAGASA) ang mga dumadaan na bagyo o nagiging depresyong tropikal (''tropical depression'') sa loob ng kanilang lugar ng responsibilidad sa pagitan ng 135° sa silangan hanggang 115° sa silangan at sa pagitan ng 5° hilaga hanggang 25° hilaga kahit na wala pang binibigay na pangalan ang JMA. Ang mga minamanmanan na depresyon ng Joint Typhoon Warning Center (JTWC) ng [[Estados Unidos]] ay binibigyan ng isang numero at hulaping "W." ==Pagtataya== {| class="wikitable" !Mga petsa ng pagtataya !Ahensiya !Sakop !Sistema ! colspan="2" |{{Abbr|Sang.|sanggunian}} |- | rowspan="2" |27 Disyembre 2020 | rowspan="2" |PAGASA |Enero-Marso |0-3 bagyo | colspan="2" |<ref name="PAG 1">{{cite report|title=131st Climate Forum Climate Outlook January–June 2021|type=Pagtataya sa Klima|url=http://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/climps/climateforum/climateoutlook.pdf|publisher=Philippine Atmospheric Geophysical and Astronomical Services Administration|date=27 Disyembre 2020|access-date=22 Enero 2021|trans-title=Ika-131 Porum sa Klima Pagtataya sa Klima Enero-Hunyo 2021|language=en|archive-date=16 Hulyo 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716173609/https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/climps/climateforum/climateoutlook.pdf|url-status=dead}}</ref> |- |Abril-Hunyo |1-4 na bagyo | colspan="2" |<ref name="PAG 1" /> |- ! Panahon ng 2021!! Ahensiya !! Bagyo !! Mahinang bagyo !! Matinding bagyo !!{{Abbr|Sang.|sanggunian}} |- |- |'''Aktwal na aktibidad''' |JMA |2 |0 |0 | |- |'''Aktwal na aktibidad''' |JTWC |1 |1 |0 | |- |'''Aktwal na aktibidad''' |PAGASA |1 |1 |0 | |- |} Taon-taon naglalabas ang iba't ibang mga ahensiyang pampanahon ng maraming bansa ng kani-kanilang mga pagtataya patungkol sa kung ilan ang mabubuong bagyo sa isang panahon, o di kaya'y ilang bagyo ang makakaapekto sa isang partikular na bansa o rehiyon. Kasama sa mga ahensiyang ito ay ang Konsorsyo sa Peligro ng Bagyo (''Tropical Storm Risk Consortium'') ng University College London, ang [[PAGASA]] ng Pilipinas, at ang Kawanihang Sentral ng Panahon ng [[Taiwan]]. Unang naglabas ang PAGASA ng kanilang pagtataya noong 27 Disyembre 2020 sa kanilang buwanang pagtataya sa klima ng panahon para sa unang kalahati ng 2021. Sa ulat na ito, tinatayang nasa 0-3 bagyo ang mabubuo o papasok sa [[Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas]] sa pagitan ng mga buwan ng Enero hanggang Marso, habang 1-4 na bagyo naman ang inaasahang papasok o mabubuo sa pagitan ng Abril hanggang Hunyo. Dagdag pa nila, maaaring magpatuloy pa rin ang kasalukuyang La Niña hanggang sa pagtatapos ng unang kaapat ng 2021.<ref name="PAG 1" /> ==Buod== {{Refimprove|date= December 2021}} <!--{{center|<timeline> ImageSize = width:1030 height:280 PlotArea = top:10 bottom:80 right:20 left:20 Legend = columns:2 left:30 top:58 columnwidth:270 AlignBars = early DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:01/01/2021 till:01/06/2021 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMinor = grid:black unit:month increment:1 start:01/01/2021 Colors = id:canvas value:gray(0.88) id:GP value:red id:TD value:rgb(0.38,0.73,1) legend:Depresyon_=_≤62_km/h_(≤39_mph) id:TS value:rgb(0,0.98,0.96) legend:Bagyo_=_63-88_km/h_(39-54_mph) id:ST value:rgb(0.80,1,1) legend:Malubhang_bagyo_=_89-117_km/h_(55-73_mph) id:TY value:rgb(0.99,0.69,0.6) legend:Matinding_bagyo_=_≥118_km/h_(≥74_mph) Backgroundcolors = canvas:canvas BarData = barset:Hurricane bar:month PlotData = barset:Hurricane width:10 align:left fontsize:S shift:(4,-4) anchor:till from:16/02/2021 till:22/02/2021 color:TS text:"[[Bagyong Auring (2021)|Auring]]" from:12/04/2021 till:31/12/2021 color:STY text: "Bising" bar:Month width:5 align:center fontsize:S shift:(0,-20) anchor:middle color:canvas from:01/01/2021 till:01/02/2021 text:Enero from:01/02/2021 till:01/03/2021 text:Pebrero from:01/03/2021 till:01/04/2021 text:Marso from:01/04/2021 till:01/05/2021 text:Abril from:01/06/2021 till:01/07/2021 text:Mayo from:01/07/2021 till:01/08/2021 text:Hunyo from:01/08/2021 till:01/09/2021 text:Hulyo from:01/09/2021 till:01/10/2021 text:Agosto from:01/10/2021 till:01/11/2021 text:Sityembre from:01/11/2021 till:01/12/2021 text:Oktubre from:01/12/2021 till:01/13/2021 text:Nobyembre from:01/13/2021 till:01/14/2021 text:Disyembre </timeline>}}-->{{small|'''Paalala:''' Ginagamit sa ''timeline'' na ito ang mga pangalang binigay ng PAGASA, kung saan makikita sa loob ng mga panaklong ang pangalang internasyonal nito. Para naman sa mga bagyong may isang pangalan lamang, ginagamit ang pangalan ng PAGASA kung may binigay ito, kundi gagamitin ang pangalang internasyonal nito, una JMA bago ang JTWC.}} Tahimik ang buwan ng Enero sa pangkalahatan. Nagkaroon lamang ng isang mahinang depresyon na tumama sa Pilipinas na gumawa ng maliit na pinsala. Gayunpaman, pagsapit ng Pebrero, nabuo ang unang bagyong napangalanan sa panahong ito, si [[Bagyong Auring (2021)|Bagyong Auring]] (''Dujuan''). Mahina lamang ito, ngunit nagdulot ito ng mga pagbaha sa rehiyon ng Caraga at Davao, gayundin sa maraming lugar sa Kabisayaan noong ika-22&nbsp;ng Pebrero. Nalusaw din si Auring nung ding araw na iyon. ==Mga sistema== ===Nasa loob ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas=== ====1. Bagyong Auring (''Dujuan'')==== {{See|Bagyong Auring (2021)}}{{Infobox hurricane | Name = Bagyong Auring {{small|(''Dujuan'')}} | Basin = WPac | image = Dujuan 2021-02-19 0435Z.jpg | track = Dujuan 2021 track.png | formed = Pebrero 16 | Dissipated = Pebrero 22 | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 45 | gusts = 60 | Pressure = 996 | Fatalities = 1 | Damages = ''di-alam'' | Areas = [[Pilipinas]], [[Palau]] }}Noong 8:00 n.g. ng ika-16&nbsp;ng Pebrero, iniulat ng JMA na may nabuong isang depresyon.<ref>{{Cite web|url=https://tgftp.nws.noaa.gov/data/raw/ww/wwjp25.rjtd..txt|title=WWJP25 RJTD 161200|website=Japan Meteorological Agency|date=16 Pebrero 2021|access-date=18 Pebrero 2021}}</ref> Kalaunan, naglabas ng Babala sa Pamumuo ng Bagyo ang JTWC.<ref>{{Cite web|url=https://www.metoc.navy.mil/jtwc/products/wp9121web.txt|title=Tropical Cyclone Formation Alert (Invest 91W)|website=Joint Typhoon Warning Center|date=16 Pebrero 2021|access-date=18 Pebrero 2021|archive-url=https://archive.today/20210216212851/https://www.metoc.navy.mil/jtwc/products/wp9121web.txt|archive-date=2021-02-16|trans-title=Babala sa Pamumuo ng Bagyo (Invest 91W)|language=en|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20210216212851/https://www.metoc.navy.mil/jtwc/products/wp9121web.txt |date=16 Pebrero 2021 }}</ref> Bago magpalit ng araw, idineklara na itong depresyon ng PAGASA, at nagsimulang magbigay ng mga babala para sa depresyon.<ref>{{Cite PAGASA|date=16 Pebrero 2021|type=tca|no=1|category=TD|url=http://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/tamss/weather/tca/TCA%231.pdf|archive-url=https://archive.org/download/pagasa-21-TC01/PAGASA_21-TC01_Auring_TCA%2301.pdf|access-date=18 Pebrero 2021}}</ref> Noong 8:00 n.u. kinabukasan, pumasok sa [[Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas]] ang sistema; dahil rito, pinangalanan ito ng PAGASA bilang si "Auring," ang unang bagyong pumasok sa Pilipinas sa taong 2021.<ref>{{Cite PAGASA|date=17 Pebrero 2021|name=Auring|type=swb|no=1|category=TD|url=https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/tamss/weather/bulletin_auring.pdf|archive-url=https://archive.org/download/pagasa-21-TC01/PAGASA_21-TC01_Auring_SWB%2301.pdf|access-date=18 Pebrero 2021}}</ref> Hapon ng araw na iyon, itinaas ng JTWC ang antas nito bilang isang depresyon, at binigay ang pangalang ''01W''.<ref>{{Cite JTWC|date=2021-02-17|type=warn|category=TD|designation=01W|no=1|name=One|url=https://www.metoc.navy.mil/jtwc/products/wp0121web.txt|archive-url=https://wiki.chlod.net/jtwc/text/2021-02-17-0810-wp0121web.txt}}</ref> Noong ika-18&nbsp;ng Pebrero, parehong itinaas ng JTWC at ng PAGASA ang antas nito bilang isang ganap na bagyo.<ref>{{Cite JTWC|date=2020-02-18|type=warn|category=TS|designation=01W|no=4|name=One|url=https://www.metoc.navy.mil/jtwc/products/wp0121web.txt|archive-url=https://wiki.chlod.net/jtwc/text/2021-02-18-0200-wp0121web.txt}}</ref><ref name=":0">{{Cite PAGASA|date=2021-02-18|name=Auring|type=swb|no=3|category=TS|url=https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/tamss/weather/bulletin_auring.pdf|archive-url=https://archive.org/download/pagasa-21-TC01/PAGASA_21-TC01_Auring_SWB%2303.pdf}}</ref> Agad ding itinaas ng JMA ang antas nito bilang isang ganap na bagyo, at pinangalanang ''Dujuan''.<ref>{{Cite web|date=18 Pebrero 2021|title=Tropical Cyclone Information|url=https://www.jma.go.jp/en/typh/2101.html|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20210218070221/https://www.jma.go.jp/en/typh/2101.html|archive-date=2021-02-18|access-date=19 Pebrero 2021|website=[[Japan Meteorological Agency]]|language=en|trans-title=Impormasyon sa Bagyo}}</ref> Itinaas pa nang husto ng PAGASA ang antas nito bilang isang malubhang bagyo noong 19 Pebrero 2021;<ref>{{Cite PAGASA|date=19 Pebrero 2021|name=Auring|intl_name=Dujuan|type=swb|no=6|category=STS|url=https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/tamss/weather/bulletin/SWB%236_auring.pdf|archive-url=https://archive.org/download/pagasa-21-TC01/PAGASA_21-TC01_Auring_SWB%2306.pdf|access-date=19 Pebrero 2021}}</ref> gayunpaman, ibinaba agad ito sa dati nitong antas makalipas lamang ng anim na oras.<ref>{{Cite PAGASA|date=2021-02-19|name=Auring|intl_name=Dujuan|type=swb|no=6|category=STS|url=https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/tamss/weather/bulletin/SWB%236_auring.pdf|archive-url=https://archive.org/download/pagasa-21-TC01/PAGASA_21-TC01_Auring_SWB%2306.pdf}}</ref><ref>{{Cite PAGASA|date=2021-02-19|name=Auring|intl_name=Dujuan|type=swb|no=7|category=TS|url=https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/tamss/weather/bulletin_auring.pdf|archive-url=https://archive.org/download/pagasa-21-TC01/PAGASA_21-TC01_Auring_SWB%2307.pdf}}</ref> Dahil sa di-paborableng lugar, lalo pa itong humina, kaya naman ibinaba ng JMA ang antas nito sa pagiging isang depresyon na lang.<ref>{{Cite JTWC|date=2021-02-20|type=prog|category=TD|designation=01W|no=13|name=Dujuan|url=https://www.metoc.navy.mil/jtwc/products/wp0121prog.txt|archive-url=https://wiki.chlod.net/jtwc/prog/2021-02-20-0910-wp0121prog.txt}}</ref> Kinabukasan, bahagyang lumakas si Auring dahil sa pagpaborable ng mga kondisyon. Dahil rito, muling itinaas ng JTWC ang antas nito bilang isang ganap na bagyo.<ref>{{Cite JTWC|date=2021-02-21|type=prog|category=TS|designation=01W|no=17|name=Dujuan|url=https://www.metoc.navy.mil/jtwc/products/wp0121prog.txt|archive-url=https://wiki.chlod.net/jtwc/prog/2021-02-21-0830-wp0121prog.txt}}</ref> Gayunpaman, bago tumama sa kalupaan si Auring, humina ito, na nagbigay-daan sa mga ahensiya na ibaba muli ito sa pagiging depresyon.<ref name=":02">{{Cite web|date=2021-02-22|title=Tropical Cyclone Information|url=https://www.jma.go.jp/en/typh/2101.html|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20210222005526/https://www.jma.go.jp/en/typh/2101.html|archive-date=2021-02-22|access-date=2021-02-22|website=[[Japan Meteorological Agency]]}}</ref><ref>{{Cite JTWC|date=2021-02-22|type=prog|category=TD|designation=01W|no=19|name=Dujuan|url=https://www.metoc.navy.mil/jtwc/products/wp0121prog.txt|archive-url=https://wiki.chlod.net/jtwc/prog/2021-02-21-2140-wp0121prog.txt}}</ref><ref>{{Cite PAGASA|date=2021-02-21|name=Auring|intl_name=Dujuan|type=swb|no=19|category=TD|url=https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/tamss/weather/bulletin/SWB%2319_auring.pdf|archive-url=https://archive.org/download/pagasa-21-TC01/PAGASA_21-TC01_Auring_SWB%2319.pdf}}</ref> Tumama sa isla ng Batag sa bayan ng [[Laoang]], [[Hilagang Samar]] ang mata ng bagyo noong 9:00&nbsp;ng umaga noong ika-22&nbsp;ng Pebrero.<ref>{{Cite PAGASA|date=2021-02-21|name=Auring|intl_name=Dujuan|type=swb|no=23|category=TD|url=https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/tamss/weather/bulletin/SWB%2323_auring.pdf|archive-url=https://archive.org/download/pagasa-21-TC01/PAGASA_21-TC01_Auring_SWB%2323.pdf}}</ref> Bago ito dumaan sa [[Rapu-Rapu|kapuluan ng Rapu-Rapu]] sa [[Albay]], ibinaba pa nang husto ng PAGASA ang antas nito bilang isang ''low-pressure area'' na lamang.<ref>{{Cite PAGASA|date=2021-02-22|name=Auring|intl_name=Dujuan|type=swb|no=24|category=LPA|url=https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/tamss/weather/bulletin/SWB%2324%28Final%29_auring.pdf|archive-url=https://archive.org/download/pagasa-21-TC01/PAGASA_21-TC01_Auring_SWB%2324-FINAL.pdf}}</ref> Nalusaw ito nung ding araw na iyon.<ref>{{Cite web|date=23 Pebrero 2021|title=Weather Maps|url=https://www.jma.go.jp/en/g3/|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20210223022606/https://www.jma.go.jp/en/g3/|archive-date=2021-02-23|access-date=24 Pebrero 2021|website=[[Japan Meteorological Agency]]|trans-title=Mapa ng Panahon|language=en}}</ref> Bilang paghahanda sa bagyo, itinaas ng [[PAGASA]] ang Babala sa Bagyo Blg. 1 sa ilang lugar sa silangang bahagi ng [[Mindanao]] noong ika-19&nbsp;ng Pebrero.<ref name=":83">{{Cite PAGASA|date=19 Pebrero 2021|name=Auring|intl_name=Dujuan|type=swb|no=5|category=TS|url=https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/tamss/weather/bulletin/SWB%235_auring.pdf|archive-url=https://archive.org/download/pagasa-21-TC01/PAGASA_21-TC01_Auring_SWB%2305.pdf}}</ref><ref>{{Cite web|title=Storm Signal No. 1 up in four Mindanao areas as Auring remains stationary over Philippine Sea|url=https://cnnphilippines.com/news/2021/2/19/tropical-storm-auring-weather-updates.html|access-date=19 Pebrero 2021|website=CNN Philippines|language=en|trans-title=Babala sa Bagyo Blg. 1, nakataas sa apat na lugar sa Mindanao habang nananatili si Auring sa kanyang posisyon sa Dagat Pilipinas|archive-date=18 Pebrero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210218215452/https://cnnphilippines.com/news/2021/2/19/tropical-storm-auring-weather-updates.html|url-status=dead}}</ref> Lumawak pa ang mga babala kalaunan, at nasama rin ang ilang bahagi ng [[Kabisayaan]].<ref name=":73">{{Cite PAGASA|date=19 Pebrero 2021|name=Auring|intl_name=Dujuan|type=swb|no=7|category=TS|url=https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/tamss/weather/bulletin/SWB%237_auring.pdf|archive-url=https://archive.org/download/pagasa-21-TC01/PAGASA_21-TC01_Auring_SWB%2307.pdf|access-date=24 Pebrero 2021}}</ref> Samantala, nang lumakas panandalian noong ika-21&nbsp;ng Pebrero si Auring, itinaas ang Babala sa Bagyo Blg. 2.<ref>{{Cite PAGASA|date=21 Pebrero 2021|name=Auring|intl_name=Dujuan|type=swb|no=18|category=TS|url=https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/tamss/weather/bulletin/SWB%2318_auring.pdf|archive-url=https://archive.org/download/pagasa-21-TC01/PAGASA_21-TC01_Auring_SWB%2318.pdf|access-date=24 Pebrero 2021}}</ref> Ibinaba rin ito ilang oras pagkatapos, nang humina si Auring.<ref>{{Cite PAGASA|date=21 Pebrero 2021|name=Auring|intl_name=Dujuan|type=swb|no=19|category=TS|url=https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/tamss/weather/bulletin/SWB%2319_auring.pdf|archive-url=https://archive.org/download/pagasa-21-TC01/PAGASA_21-TC01_Auring_SWB%2319.pdf|access-date=24 Pebrero 2021}}</ref> Sinuspinde naman ang pasok sa mga paaralan at opisina ng gobyerno sa [[Romblon]], lungsod ng [[Tacloban]], at [[Negros Oriental]], gayundin sa ilang bahagi ng [[Cebu]], [[Leyte]], [[Davao de Oro]], at [[Surigao del Sur]].<ref name="DujuanNDRRMC-43">{{Cite web|date=2021-02-22|title=Sitrep No. 04 re Preparedness Measures and Effects of Severe Tropical Storm "AURING"|url=https://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/4144/SitRep_No_04_TC_AURING_2021_Update.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210223011006/https://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/4144/SitRep_No_04_TC_AURING_2021_Update.pdf|archive-date=2021-02-23|access-date=2021-02-23|website=[[NDRRMC]]|language=en|trans-title=Sitrep Blg. 04 re Paghahanda at Epekto ng Bagyong "AURING"}}</ref> Bagamat mahina, nagdulot ang bagyo ng pagbaha sa Kabisayaan at Mindanao, lalo na sa lungsod ng [[Tandag]], [[Surigao del Sur]]. Ayon sa [[NDRRMC]], di bababa sa 121,000 katao ang naapektuhan ng bagyo. Maraming lipad ng eroplano at biyahe ng barko ang nakansela dahil sa sama ng panahon.<ref name="DujuanNDRRMC-4">{{Cite web|date=2021-02-22|title=Sitrep No. 04 re Preparedness Measures and Effects of Severe Tropical Storm "AURING"|url=https://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/4144/SitRep_No_04_TC_AURING_2021_Update.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210223011006/https://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/4144/SitRep_No_04_TC_AURING_2021_Update.pdf|archive-date=2021-02-23|access-date=2021-02-23|website=[[NDRRMC]]|language=en|trans-title=Sitrep Blg. 04 re Paghahanda at Epekto ng Bagyong "AURING"}}</ref><ref name="DujuanNDRRMC-5">{{Cite web|date=22 Pebrero 2021|title=Sitrep No. 05 re Preparedness Measures and Effects of Severe Tropical Storm "AURING"|url=https://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/4144/SitRep_No_5_TC_Auring_2021_Update.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210223144851/https://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/4144/SitRep_No_5_TC_Auring_2021_Update.pdf|archive-date=23 Pebrero 2021|access-date=24 Pebrero 2021|website=[[NDRRMC]]|trans-title=Sitrep Blg. 05 re Paghahanda at Epekto ng Bagyong "AURING"|language=en}}</ref> Isa ang naiulat na namatay, habang dalawa naman ang nawawala.<ref name="DujuanDeaths">{{Cite web|title=Auring leaves 1 dead, 2 missing in Caraga|url=https://www.cnnphilippines.com/regional/2021/2/23/Auring-dead-missing-NDRRMC.html|access-date=24 Pebrero 2021|website=CNN Philippines|language=en|trans-title=Nag-iwan ng 1 patay, 2 nawawala sa Caraga si Auring|archive-date=23 Pebrero 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210223035929/https://cnnphilippines.com/regional/2021/2/23/Auring-dead-missing-NDRRMC.html|url-status=dead}}</ref> {{clear}} ==== 2. Super Bagyong Bising (''Surigae'') ==== {{See|Super Bagyong Bising}}{{Infobox hurricane | name = Super Bagyong Bising {{small|(''Surigae'')}} | Basin = WPac | Formed = Abril 12 | Dissipated = Abril 24 | image = Surigae 2021-04-17 1655Z.jpg | track = Surigae 2021 track.png | 10-min winds = 120 | 1-min winds = 165 | Pressure = 895 | affected = [[Mikronesya (bansa)|Mikronesya]], [[Palau]] }} Noong ika-12&nbsp;ng Abril, naging isang depresyon ang ''low-pressure area'' na unang nabuo malapit sa timog ng "Woleai", [[Mikronesya (bansa)|Mikronesya]].<ref>{{cite web|title=WWJP27 RJTD 120000|url=https://tgftp.nws.noaa.gov/data/raw/ww/wwjp27.rjtd..txt|publisher=Japan Meteorological Agency|access-date=15 Abril 2021|archive-url=https://archive.today/20210412084158/https://www.wis-jma.go.jp/d/o/RJTD/Alphanumeric/Warning/Warnings_and_weather_summary/20210412/000000/A_WWJP27RJTD120000_C_RJTD_20210412023019_62.txt|archive-date=2021-04-12|date=12 Abril 2021|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=WWJP27 RJTD 120600|url=https://tgftp.nws.noaa.gov/data/raw/ww/wwjp27.rjtd..txt|publisher=Japan Meteorological Agency|access-date=15 Abril 2021|archive-url=https://archive.today/20210412084148/https://tgftp.nws.noaa.gov/data/raw/ww/wwjp27.rjtd..txt|archive-date=2021-04-12|date=12 Abril 2021|url-status=live}}</ref> Ilang oras pagkatapos, naglabas ng mga babala ang JTWC at ang PAGASA.<ref>{{Cite JTWC|date=12 Abril 2021|type=tcfa|designation=94W|url=https://www.metoc.navy.mil/jtwc/products/wp9421web.txt|archive-url=https://wiki.chlod.net/jtwc/text/2021-04-12-1240-abpwweb.txt}}</ref><ref>{{Cite PAGASA|date=13 Abril 2021|type=tca|category=TD|access-date=15 Abril 2021|url=https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/tamss/weather/tca/TCA%231.pdf|archive-url=https://archive.today/20210413094617/https://pubfiles.pagasa.dost.gov.ph/tamss/weather/tca/TCA%25231.pdf|archive-date=13 Abril 2021}}</ref> Kinabukasan, pinangalanang itong ''02W'' ng JTWC.<ref>{{Cite JTWC|date=13 Abril 2021|type=warn|category=TD|designation=02W|no=1|name=Two|url=https://www.metoc.navy.mil/jtwc/products/wp0221web.txt|archive-url=https://wiki.chlod.net/jtwc/text/2021-04-13-1350-wp0221web.txt}}</ref> Itinaas naman ng JMA ang antas nito bilang isang ganap na bagyo at pinangalanang ''Surigae'' bandang 2:00 n.u. ng ika-14&nbsp;ng Abril.<ref>{{Cite web|date=13 Abril 2021|title=Tropical Cyclone Information|url=https://www.data.jma.go.jp/multi/cyclone/cyclone_detail.html?id=60&lang=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210605071835/https://www.data.jma.go.jp/multi/cyclone/cyclone_detail.html?id=60&lang=en|archive-date=2021-06-05|access-date=13 Abril 2021|website=[[Japan Meteorological Agency]]|language=en|trans-title=Impormasyon sa Bagyo}}</ref> Pagsapit ng 8:00&nbsp;ng umaga, itinaas pa ito ng JMA bilang isang malubhang bagyo.<ref>{{Cite web|date=15 Abril 2021|title=Tropical Cyclone Information|url=https://www.data.jma.go.jp/multi/cyclone/cyclone_detail.html?id=60&lang=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210605071835/https://www.data.jma.go.jp/multi/cyclone/cyclone_detail.html?id=60&lang=en|archive-date=5 Hunyo 2021|access-date=15 Abril 2021|website=data.jma.go.jp|language=en|trans-title=Impormasyon sa Bagyo}}</ref> Nung ding araw na iyon, itinaas ng JTWC ang antas ng bagyo bilang isang matinding bagyo, ang kauna-unahan sa taon. Matapos itong mabigyan ng pangalan, naglabas na ng mga babala at abiso ang mga otoridad sa isla ng "Yap" sa Mikronesya, gayundin din sa mga estado ng [[Koror]] at "Kayangel" sa [[Palau]].<ref>{{Cite web|date=14 Abril 2021|title=Tropical Storm Surigae (02W) Special Advisory Number 2A|url=https://forecast.weather.gov/product.php?site=GUM&issuedby=PQ1&product=TCP&format=CI&version=18&glossary=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414233347/https://forecast.weather.gov/product.php?site=GUM&issuedby=PQ1&product=TCP&format=CI&version=1&glossary=0|archive-date=14 Abril 2021|website=|publisher=Weather Forecast Office for Tiyan, Guam|language=en|trans-title=Bagyong Surigae (02W) Espesyal na Abiso Bilang 2A}}</ref> Kalaunan, naglabas na rin ng mga babala at abiso sa bagyo sa [[karang]] ng "Ngulu" sa Mikronesya.<ref>{{Cite web|date=14 Abril 2021|title=Tropical Storm Surigae (02W) Special Advisory Number 6|url=https://forecast.weather.gov/product.php?site=GUM&issuedby=PQ1&product=TCP&format=CI&version=1&glossary=0|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414231829/https://forecast.weather.gov/product.php?site=GUM&issuedby=PQ1&product=TCP&format=CI&version=18&glossary=0|archive-date=2021-04-14|website=|publisher=Weather Forecast Office for Tiyan, Guam|language=en|trans-title=Bagyong Surigae (02W) Espesyal na Abiso Bilang 6|access-date=2021-04-15}}</ref> Aabot sa 30 kilometro kada oras ang bilis ng hangin na naitala sa Yap sa araw ding iyon habang dumadaan ang bagyo mula timog-kanluran.<ref>{{Cite news|last=Cappucci|first=Matthew|title=Tropical Storm Surigae to intensify into powerful Pacific typhoon, brush past Philippines|language=en-US|work=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/weather/2021/04/14/typhoon-philippines-pacific-surigae/|access-date=15 Abril 2021|trans-title=Lalakas bilang isang napakalakas na bagyo sa Pasipiko si Bagyong Surigae, dadaplisan ang Pilipinas}}</ref> {{clear}} ====3. Bagyong Crising (''03W'')==== {{See|Bagyong Crising (2021)}} {{Infobox hurricane | name = Bagyong Crising |Basin=WPac |Formed=May 12 |Dissipated=Mayo 14 |image=03W 2021-05-13 0517Z.jpg |Track=Crising 2021 track.png |10-min winds=30 |1-min winds=35 |Pressure=1004 }} Noong Mayo 11 ang JTWC ay namataang isang namumuong sama ng panahon ito ay may layong 184 milya at 341 kilometro sa kanluran ng [[Palau]], Ang Low Pressure na ito ay namuo sa loob ng 1 araw, Mayo 12, isang araw makalipas ay naging isang ganap na bagyo (Tropikal bagyo) na pinangalanan ng [[Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko, at Astronomiko]] (PAGASA) na "Crising" ang ikatlong bagyo na pumasok sa [[Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas]] (PAR), Tinatahak ni bagyong Crising sa kategoryang Tropikal bagyo ang direksyon "kanluran-hilagang kanluran", tinumbok nito ang mga lalawigang nasa silanganin ng [[Mindanao]] ang rehiyon ng [[Caraga]] at [[Rehiyon ng Davao]], itinaas ang antas sa mga lalawigan mula #2 at #1. {{clear}} ====4. Bagyong Dante (''Choi-wan'')==== {{Infobox hurricane | name = Bagyong Dante {{small|(''Choi-wan'')}} | Basin = WPac | Formed = Mayo 29 | Dissipated = Hunyo 5 | image = Choi-wan 2021-06-01 0510Z.jpg | Track = Choi-wan 2021 track.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 45 | Pressure = 998 }} Isang Low Pressure Area (LPA), ang namataan ng JMA; ang isang sirkulasyon na namataan sa bahagi ng Ngerulmud sa isla ng [[Palau]] na nasa [[Karagatang Pasipiko]], ito ay nasa layong 1,615 silangan ng [[Mindanao]] ito ay kumikilos sa direksyon: kanluran-hilagang kanluran at patuloy na tinatahak ang direksyong [[Pilipinas]] sa ika-unang linggo ng Hunyo. Ito ay papangalanang #DantePH ng [[PAGASA]] ang ika unang bagyo sa buwan ng Hunyo at ang ika apat na bagyo sa taong 2021 sa Pilipinas. Hunyo 1 nang ito ay nag-landfall sa [[Sulat, Silangang Samar]], tumawid sa [[Dagat Sibuyan]] at [[Masbate]] sa [[Cataingan]] at sa kanluran bayan ng [[Balud, Masbate]], nanatiling naka antas sa Signal #2. ang mga lalawigan ng [[Masbate]], [[Marinduque]] at [[Romblon]] habang tatawirin ang mga lalawigan sa [[Calabarzon]] hanggang maka-labas sa landmass ng [[Luzon]]. Hunyo 1&nbsp;ng gabi nang muling nag-landfall ang bagyo sa [[Romblon, Romblon]] at alas dos ng hapon Hunyo 2 sa [[Pola, Oriental Mindoro]] at maging ang lalawigan ng [[Batangas]] sa [[Tingloy]] at [[Calatagan]], Hunyo 3 nang ito'y nasa bahagi na ng [[Bagac, Bataan]] at [[Mariveles, Bataan]] habang tinatahak ang direksyong hilaga-hilagang kanluran pa tungong [[Rehiyon ng Ilokos]]. Noong Hunyo 4 si Dante ay namataan sa bahagi ng [[Dagat Luzon]] sa [[Rehiyon ng Ilokos]] tinatahak nito ang direksyong hilagang silangan na inaasahang papasok muli sa [[Philippine Area of Responsibility]] ng [[Pilipinas]] tatawirin nito ang baybayin ng [[Taiwan]] ang ang mga natitirang bahaging isla sa [[Ryukyu]] sa [[Hapon]]. Nagdulot si ''Dante'' ng mabibigat na ulan sa [[Mindanao]] maging sila ilang lalawigan sa [[Kabisayaan]] dahil sa mga through nito, 8 rito ang namatay, 2 ang sugatan at 15 ang mga nawawala, Hunyo 4 mahigit 55,226 ang mga residente na naapektuhan at 16,680 ang mga inilikas sa loob ng evacuation centers mahigit ₱68.3 milyon (US$1.43 milyon) ang napinsala ni "Dante", Mahigit ₱14.6 milyon (US$306,000) ang agrikultura ang nasira ₱53.7 milyon (US$1.12 milyon), Noong Hunyo 1 ay sinuspinde ang klase sa ilang lalawigan ng [[Davao de Oro]], [[Silangang Samar]], [[Leyte]], at [[Surigao del Sur]]. {{clear}} ====Depresyon (''91W'')==== {{Infobox hurricane |name = 91W |Basin=WPac |Formed=May 30 |Dissipated=Hunyo 3 |image= |Track=JMA TD 07 2021 track.png |10-min winds=30 |1-min winds= |Pressure=1006 }} Noong Mayo 29 ang JTWC sa TCFA ang isang namumuong sama ng panahon ay nasa layong 622 na milya at (1,152&nbsp;km; 716&nbsp;mi) sa timog silangan ng [[Guam]] malapit sa isla ng Nomoi, Ang sistema ay namuo ay nakakaranas ng mainit na temperatura sa mababang bertikal nito, Mayo 30 ang JMA ay idineklara na ang sirkulasyon isa ng ganap na Tropikal Depresyon kapag ito'y pumasok sa PAR at papangalanan ng PAGASA bilang #EmongPH. Ang ikalawang bagyo na papasok sa Pilipinas sa buwan ng Hunyo at ang ika-limang bagyong papasok sa Pilipinas sa taong 2021. {{clear}} ====7. Bagyong Emong (''07W'')==== {{Infobox hurricane |name = Bagyong Emong |Basin=WPac |Formed=Hulyo 3 |Dissipated=Hulyo 6 |image=07W 2021-07-05 0225Z.jpg |Track=Emong 2021 track.png |10-min winds=30 |1-min winds=30 |Pressure=1004 }} Noong Hulyo 2 ayon sa JTWC mayroong isang sama ng panahon sa hilagang kanluran ng [[Guam]], ay kumikilos sa direksyong Hilagang kanluran, tatahakin nito ang direksyong [[Taiwan]]-[[Tsina]] sa mga susunod na araw. Ang antisipasyong sistema, ay nakataas sa Signal#1 sa [[Lambak ng Cagayan]] sa [[Batanes]] at ilang isla sa lalawigan ng [[Cagayan]]. Sa Pilipinas habang tropikal depresyon si Emong ay nakaantas ang Public Storm Warning Signal #1 sa lalawigan ng [[Batanes]] at hilagang bahagi ng [[Cagayan]], Noong Hulyo 4 at tinatahak ang direksyong hilagang kanluran sa [[Kaohsiung]], [[Taiwan]] hanggang [[Fuzhou]] sa [[Tsina]] sa kategoryang tropikal depresyon. {{clear}} ====8. Depresyon (''08W'') ==== {{Infobox hurricane |name=08W |Basin=WPac |Formed=Hulyo 5 |Dissipated=Hulyo 8 |Image= |Track=JMA TD 12 2021 track.png |10-min winds=30 |1-min winds=25 |Pressure=1000 }} Hulyo 4&nbsp;ng mataan ng JTWC ang isang disturbasyon o sama ng panahon sa lokasyon 95 milya sa [[Maynila]]. {{clear}} ====9. Bagyong Fabian (''In-fa'')==== {{See|Bagyong Fabian (2021)}} {{Infobox hurricane |name=Bagyong Fabian {{small|(''In-fa'')}} |Basin=WPac |Formed=Hulyo 16 |Dissipated=Hulyo 31 |image=In-fa 2021-07-21 0445Z.jpg |track=In-fa 2021 track.png |10-min winds=80 |1-min winds=95 |Pressure=950 }} Noong Hulyo 14 ang JTWC ay naka monitor sa isang namuong Low Pressure Area sa kanluran hilagang-kanluran ng [[Guam]] ay nakita sa lokasyong pi naboran sa mainit na temperatura, ang sistema ay nadebelop sa katamtamang wind shear, Hulyo 16 ang [[PAGASA]] ay sinabi na nag upgrade ang isang low pressure at naging isang ganap na tropikal depresyon na pumasok sa [[Philippine Area of Responsibility]] at ipinangalang ''Fabian'' ang ika anim na bagyong pumasok sa border ng [[Pilipinas]]. {{clear}} ====13. Bagyong Huaning (''Lupit'')==== {{See|Bagyong Huaning (2021)}} {{Infobox hurricane | name = Bagyong Huaning {{small|(''Lupit'')}} | Basin = WPac | Formed = Agosto 2 | Dissipated = Agosto 9 | image = Lupit 2021-08-08 0205Z.jpg | track = Lupit 2021 track.png | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 45 | Pressure = 992 }} Agosto 4 ay nabuo ang isang sirkulasyon sa bahagi ng [[Macau]]-[[Hainan]] sa Tsina ay naging ganap na Tropikal Depresyon, ang bagyong Lupit ay siyang nag papalakas ng hanging [[Habagat]] sa bahagi ng Indo-Tsina peninsula sa direksyong timog kanluran, pinangalan ng JTWC sa labas ng Pilipinas na "''Lupit''". Agosto ng pumasok sa [[Philippine Area of Responsibility|PAR]] ang bagyong "Lupit" at pinangalan bilang ''Huaning'' ; Kasaysayan Ang bagyo ay kumikilos sa direksyong hilagang silangan si ''Lupit'' ay tumawid malapit sa bahagi ng [[Guangzhou]]-[[Hong Kong]] at daraan sa lungsod ng [[Fuzhou]]. {{clear}} ====14. Bagyong Gorio (''Mirinae'')==== {{See|Bagyong Gorio (2021)}} {{Infobox hurricane | name = Bagyong Gorio {{small|(''Mirinae'')}} | Basin = WPac | Formed = Agosto 3 | Dissipated = Agosto 10 | image = Mirinae 2021-08-08 0345Z.jpg | track = Mirinae 2021 track.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 45 | Pressure = 990 }} Agosto 4 isang sama ng panahon ang namuo sa silangang bahagi ng [[Taipei]] sa [[Taiwan]], Ito ay namataan sa layong (172&nbsp;km; 107&nbsp;mi) south-southeast ng Kadena Air Base, Okinawa, Japan, kumikilos ang bagyo sa direksyong hilagang silangan, patungong [[Tokyo]] ng mabagal na paggalaw. {{clear}} ====16. Bagyong Isang (''Omais'')==== {{Infobox hurricane |name=Bagyong Isang {{small|(''Omais'')}} |Basin=WPac |Formed=Agosto 10 |Dissipated=Agosto 24 |image=Omais 2021-08-22 0220Z.jpg |track=Omais 2021 track.png |10-min winds=50 |1-min winds=50 |Pressure=994 }} Noong Agosto 6 ang Central Pacific Hurricane Center (CPHC) mayroong isang disturbasyon ang namataan sa posisyong milyang 1,000 (1,160) kilometro mula sa timog kanluran ng [[Honolulu]], [[Hawaii]] apat na araw sa pag kaka low pressure area ay tumawid sa [[International Date Line]] mula sa [[Kanlurang Emisperyo]], Agosto 13&nbsp;ng bahagyang lumakas pa bilang Tropikal Depresyon ang Low Pressure Area. Agosto 18&nbsp;ng nagbago ang forecast ng bagyong Isang (Omais), na papuntang [[Taiwan]] ay kumurbang liko patungong [[Timog Korea]] border [[Japan]] sa direksyong hilaga-hilagang silangan. ; Kasaysayan Kung sakaling pumasok sa [[Philippine Area of Responsibility]] (PAR) ay tatawagin ng [[PAGASA]] ang bagyo bilang #IsangPH, ay tinatahak ang direksyong hilagang kanluran sa bilis na 14 kn (26&nbsp;km/h; 16&nbsp;mph). {{clear}} ====17. Bagyong Jolina (''Conson'')==== {{See|Bagyong Jolina (2021)}} {{Infobox hurricane | name = Bagyong Jolina {{small|(''Conson'')}} | Basin = WPac | Formed = Setyembre 5 | Dissipated = Setyembre 13 | image = Conson 2021-09-06 0406Z.jpg | track = Conson 2021 track.png | 10-min winds = 55 | 1-min winds = 65 | Pressure = 985 }} Setyembre 3 ay isang sama ng panahon, Low Pressure Area (LPA) ang namataan sa labas ng [[Pilipinas]] sa layong 453 nmi (839&nbsp;km; 521&nbsp;mi) silangan, timog-silangan ng [[Maynila]], Setyembre 6&nbsp;ng ito'y maging isang ganap na bagyo na pinangalanan ng "[[PAGASA]]" bilang (Jolina) ay unang nakita sa silangang bahagi ng [[Dinagat Islands]] sa [[Mindanao]] at timog-silangan ng [[Timog Leyte]]. Kumikilos ang bagyong Jolina sa direksyong hilaga, hilagang kanluran ay tinatantyang tumbokin ang rehiyon'g [[Lambak ng Cagayan]] sa mga susunod na unang linggo ng Setyembre 2021.<ref>https://news.abs-cbn.com/news/09/06/21/storm-signal-no1-raised-due-to-tropical-depression-jolina</ref><ref>{{Cite web |url=https://cnnphilippines.com/news/2021/9/6/Tropical-Depression-Jolina.html |title=Archive copy |access-date=2021-09-06 |archive-date=2021-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906034232/https://cnnphilippines.com/news/2021/9/6/Tropical-Depression-Jolina.html |url-status=dead }}</ref> {{clear}} ====18. Bagyong Kiko (''Chanthu'')==== {{See|Bagyong Kiko (2021)}} {{Infobox hurricane |name=Bagyong Kiko {{small|(''Chanthu'')}} |Basin=WPac |Formed=5 Setyembre 2021 |Dissipated=20 Setyembre 2021 |image=Chanthu 2021-09-10 0530Z.png |track=Chanthu 2021 track.png |10-min winds=756 |1-min winds=155 |Pressure=905 }} Ika-Setyembre 5 ay unang nakita ang isang sama ng panahon sa layo na 1,708&nbsp;km sa [[Dagat Pilipinas]] bilang Low Pressure Area o (LPA) ay kumikilos sa bilis na 100kph at tinatahak ang direksyon kanluran-hilagang kanluran, patungo'ng [[Taiwan]] at [[Timog Korea]]. Ang bagyong "Kiko" ay nalusaw sa bahaging parte ng bansang [[Japan]]. Ang super bagyong ''Chanthu'' o "Kiko" ay bahagyang dumaplis sa bahaging rehiyon 2&nbsp;ng [[Lambak ng Cagayan]] ay taglay ang lakas ng hangin na aabot sa 215&nbsp;km/h (130&nbsp;mph) at 285&nbsp;km/h (180&nbsp;mph) sa Kategoryang 5, Itaanas ang signal no. sa ilang lalawigan sa [[Tsina]] sa [[Fujian]] at [[Zhenjiang]]. {{clear}} ====21. Bagyong Lannie (''Lionrock'')==== {{See|Bagyong Lannie (2021)}} {{Infobox hurricane |name=Bagyong Lannie {{small|(''Lionrock'')}} |Basin=WPac |Formed=Oktubre 3 |Dissipated=Oktubre 12 |image=Lionrock 2021-10-09 0535Z.jpg |track=Lionrock 2021 track.png |10-min winds=35 |1-min winds=40 |Pressure=992 }} Oktubre 2 ay isang sama ng panahon ang namataan ng [[PAGASA]] sa bahagi ng rehiyong [[Caraga]] at [[Silangang Kabisayaan]] at pinangalang bagyong ''Lannie'' habang tumatawid sa [[Kabisayaan]] ay naging isang ganap na tropikal depresyon bagyo sa [[Negros Occidental]], papunta sa hilagang bahagi ng [[Palawan]], palabas ng bansa. Higit siyam na beses nag-landfall ang bagyong ''Lannie'', mula sa hilagang [[Mindanao]], [[Kabisayaan]] at sa Palawan, habang tatawirin ang [[Kanlurang Dagat Pilipinas]] (West Philippine Sea), sa direksyon kanluran papuntang bansang [[Vietnam]]. Oktubre 7 nang tutumbukin ng bagyong ''Lannie'' ang bayan ng [[Haikou]], [[Hainan]] sa [[Tsina]] matapos tawirin ang [[Kanlurang Dagat Pilipinas]] at nagbabadyang daanan ang Hà Tĩnh Province sa [[Vietnam]]. {{clear}} ====21. Bagyong Maring (''Kompasu'') ==== {{Infobox hurricane |name=Bagyong Maring {{small|(''Kompasu'')}} |Basin=WPac |Formed=Oktubre 7 |Dissipated=Oktubre 15 |image=Kompasu 2021-10-12 0525Z.jpg |track=Kompasu 2021 track.png |10-min winds=55 |1-min winds=55 |Pressure=975 }} Noong Oktubre 6 ang JTWC ay nagtala bilang ang isang Low Pressure Area (LPA) ay namataan sa lugar at nakita sa parte ng hilaga ng ''Palau'' ay naging isang ganap na "Tropikal Depresyon" na papangalan ng [[PAGASA]] bilang "Maring" kapag ito'y pumasok sa [[Philippine Area of Responsibility]] (PAR). Ang bagyo ay nakapaloob sa ITCZ o Intertropical Convergence Zone. At binigyan ito ng pangalang internasyonal bilang "Kompasu", Ang pangalawang bagyo sa buwan ng Oktubre at ika 21 na bagyo sa [[Pilipinas]] taong 2021. kumikilos ang bagyong ''Maring'' (Kompasu) sa bilis na maximum at mayroong taglay ng hangin ng 35 knots (65&nbsp;km/h; 40&nbsp;mph) at may bugso ng 50 knots (95&nbsp;km/h; 60&nbsp;mph) at mayroong presyon ng 998 hPa (29.47 inHg). Oktubre 11, ng mag-landfall ang bagyo sa [[Aparri, Cagayan]] habang susunod na tatawirin ang mga isla ng ''Babuyan'' sa [[Batanes]], ito ay may layong 254 nmi (470&nbsp;km; 292&nbsp;mi) hilaga ng ([[Maynila]]) na may lakas ng hangin na aabot sa 55 knots (100&nbsp;km/h; 65&nbsp;mph) at may bugso na 80 knots (150&nbsp;km/h; 90&nbsp;mph), 1 minutong hangin 55 knots (100&nbsp;km/h; 65&nbsp;mph). Ang galaw ng bagyo ay direksyong pa kanluran.<ref>http://bagong.pagasa.dost.gov.ph/tropical-cyclone-bulletin-iframe Tropical Cyclone Bulletin on Tropical Depression "Maring"</ref> {{clear}} ====23. Bagyong Nando ==== {{See also|Bagyong Nando (2021)}} {{Infobox hurricane |name=Bagyong Nando |Basin=WPac |Formed=Oktubre 7 |Dissipated=Oktubre 8 |image=Nando 2021-10-09 0350Z.jpg |track=Nando 2021 track.png |10-min winds= |1-min winds=30 |Pressure=1002 }} Ang mga Bagyong ''Maring'' at ''Nando'' ay nagsanib mula sa dalawa at naging isa na sanhi ng kondisyong "Fujiwara effect", Namuo ang bagyong "Nando", Oktubre 7 sa bahagi ng Saipan, [[Guam]] sa [[Karagatang Pasipiko]]. Oktubre 8&nbsp;ng muling sumanib ang tropikal depresyon ''Nando'' sa bagyong ''Maring'' "Kompasu" ang dominanteng bagyo na dumaan sa [[Hilagang Luzon|Extreme Northern Luzon]] na kasalukuyang tinatawid ang [[Luzon Strait]] at nag babadyang tamaan ang lalawigan ng [[Hainan]] sa [[Tsina]]. Ang pangatlong bagyo sa buwan ng Oktubre at ika 21 na dalawang bagyo na bagyo sa [[Pilipinas]] taong 2021. {{clear}} ====27. Super Bagyong Odette (Rai)==== {{See|Super Bagyong Odette}} {{Infobox hurricane | name = Super Bagyong Odette (Rai) | Basin = WPac | Formed = Disyembre 12 | Dissipated = DIsyembre 22 | image = Rai 2021-12-16 0159Z.jpg | track = Rai 2021 track.png | 10-min winds = 140 | 1-min winds = 200 | Pressure = 915 }} Ika Disyembre 10 isang Low Pressure Area (LPA) ang namataan sa malayong bahaging direksyon ng [[Mindanao]] na may tiyansang dumaan sa mga rehiyon ng [[Caraga]], [[Silangang Kabisayaan]] sa susunod ng ikalawang linggo ng Disyembre, ayon sa ilang ahensya ng weather forecast na ito ay may tiyansang lumakas at maging isang ganap na typhoon category, At sakaling pumasok sa [[Philippine Area of Responsibility]] (PAR) ng [[PAGASA]] ito ay bibigyang pangalan na #OdettePH ang ika 15 na bagyong pumasok sa Pilipinas sa buwan ng Disyembre.At noong 7pm ng gabi December 14 2021 tuluyan na ngang pumasok ng Philippine area of responsibility ang Bagyong Rai at binigyan ito ng PAGASA ng lokal na pangalan Odette at 5am December 15,2021 nagtaas ang PAGASA ng warning Signal no. 1 ilang bahagi ng Bansa. ; Kasaysayan Disyembre 15 isa ng Tropical Storm Odette ang sama ng panahon na binabantayan na may milyang layong 67 (754&nbsp;km; 468&nbsp;mi) timog kanluran ng Davao del Norne na may lakas ng hangin, 70 knots (10 minuto) at may bugso na 45 knots (110&nbsp;km/h; 65&nbsp;mph), ang sistema ay gumagalaw ng mabagal sa direksyon pa-kanluran. At ang bagyo ay inaasahang mahulog sa lupa o mag-landfall sa loob ng 36 oras bukas December 16 2021. Disyembre 16 araw (day) na manalasa ang bagyo ay buong [[Kabisayaan]] ang nadaanan hanggang sa [[Palawan]] sa [[Luzon]] ay lubhang apektado ng typhoon Odette (Rai), Disyembre 17 nang isailalim ang iilang lalawigan sa Kabisayaan maging sa [[Caraga]] kung saan dumaan ang sentro ng bagyo. ==PAGASA== ===Pagretiro=== Ayon sa PAGASA, ika Pebrero 2022 ang mga pangalan ng bagyo sa taon 2021 ay tatlong pangalan ang inalis ng PAGASA ito mga pangalang: ''[[Bagyong Jolina (2021)|Jolina]]'', ''Maring'', at ''[[Super Bagyong Odette|Odette]]'' na pinalitan ng mga sumusunod: ''Jacinto'', ''Mirasol'' at ''Opong'' na ginamit sa taon'g. 2025. ==Mga bagyo sa bawat buwan 2021== {| class="wikitable sortable" |- | '''[[Buwan]]''' | '''[[Bagyo sa Pilipinas|Bagyo]]''' |- | Enero || --- |- | Pebrero || Auring |- | Marso || --- |- | Abril || Bising |- | Mayo || Crising |- | Hunyo || Dante |- | Hulyo || Emong, Fabian |- | Agosto || Gorio, Huaning, Isang |- | Setyembre || Jolina, Kiko |- | Oktubre || Lannie, Maring, Nando |- | Nobyembre || --- |- | Disyembre || Odette, {{tcname unused|Paolo}} |} {{clear}} ==== Iba pang sistema ==== Noong ika-19&nbsp;ng Enero, iniulat ng JMA na may namataan silang depresyon sa silangan ng [[Luzon]].<ref>{{cite web|title=WWJP27 RJTD 191800|url=https://tgftp.nws.noaa.gov/data/raw/ww/wwjp27.rjtd..txt|publisher=Japan Meteorological Agency|access-date=22 Enero 2021|archive-url=https://archive.today/20210120022636/https://tgftp.nws.noaa.gov/data/raw/ww/wwjp27.rjtd..txt|archive-date=2021-01-20|date=19 Enero 2021|language=en|url-status=live}}</ref> Bago ito, nagpaulan ang kaulapan nito sa [[Mindanao]], [[Palawan]], at sa [[Kabisayaan]] noong ika-18&nbsp;ng Enero.<ref>{{Cite web|url=https://www.pna.gov.ph/articles/1127664|title=LPA, ITCZ to bring scattered rains Monday|publisher=Philippine News Agency|website=pna.gov.ph|date=18 Enero 2021|access-date=22 Enero 2021|first=Cristina|last=Arayata|trans-title=LPA, ITCZ, maghahatid ng panaka-nakang ulan [sa] Lunes|language=en}}</ref> Gayunpaman, agad ding itinigil ng JMA ang pagbabala sa depresyon.<ref>{{Cite web|url=https://www.wis-jma.go.jp/d/o/RJTD/Alphanumeric/Warning/Warnings_and_weather_summary/20210120/120000/A_WWJP25RJTD201200_C_RJTD_20210120141618_69.txt|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120152229/https://www.wis-jma.go.jp/d/o/RJTD/Alphanumeric/Warning/Warnings_and_weather_summary/20210120/120000/A_WWJP25RJTD201200_C_RJTD_20210120141618_69.txt|archive-date=20 Enero 2021|title=Warning and Summary 201200|publisher=Japan Meteorological Agency|date=20 Enero 2021|access-date=22 Enero 2021|language=en|trans-title=Babala at Buod 201200}}</ref> Dahil sa depresyon, inulan ang Luzon noong ika-20&nbsp;ng Enero. Nagbigay naman ng abiso ang PAGASA patungkol sa mga pagbaha at pagragasa ng putik dahil sa matinding pag-ulan.<ref>{{Cite web|url=https://www.rappler.com/nation/weather/lpa-tail-end-frontal-system-pagasa-forecast-january-20-2021-4pm|title=Parts of Luzon rainy due to LPA off Aurora, tail-end of frontal system|publisher=Rappler|website=rappler.com|date=20 Enero 2021|access-date=22 Enero 2021|first=Acor|last=Arceo|trans-title=Ilang bahagi ng Luzon, maulan dahil sa LPA malapit sa Aurora, buntot ng isang sistema ng front|language=en}}</ref> Ang kaulapan nito bago naging depresyon ito ay bahagi ng isang sistema ng ''front'', na nagdala ng matitinding pag-ulan sa Kabisayaan, [[Bicol]], at sa [[Hilagang Mindanao]]. Isa ang napaulat na namatay at aabot sa PhP642.5 milyon ang kabuuang pinsala sa agrikultura ng sistema.<ref name="TD1">{{cite web|title=SitRep No. 12 re Preparedness Measures and Effects for TEFS, LPAs, and ITCZ|url=https://ndrrmc.gov.ph/attachments/article/4142/Sitrep_No_12_TEFS_LPA_ITCZ_Update.pdf|agency=NDRRMC|date=January 29, 2021}}</ref> Noong ika-9&nbsp;ng Marso, meron LPA na pumasok sa PAR. sa Maro 14, naging depresyon at ngayon ay malapit sa Puerto Princesa. Wala pang namatay o pinsala. pero pinansin ng JMA yun depresyon, at nasubaybayanito. == Nasa labas ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas == ====5. Bagyong Koguma==== {{Infobox hurricane |name=Bagyong Koguma |Basin=WPac |Formed=Hunyo 11 |Dissipated=Hunyo 13 |image=Koguma 2021-06-12 0605Z.jpg |track=Koguma 2021 track.png |10-min winds=35 |1-min winds=35 |Pressure=996 }} {{clear}} ====6. Bagyong Champi==== {{Infobox hurricane |name=Bagyong Champi |Basin=WPac |Formed=Hunyo 21 |Dissipated=Hunyo 27 |image=Champi 2021-06-26 0400Z.jpg |track=Champi 2021 track.png |10-min winds=65 |1-min winds=65 |Pressure=980 }} {{Empty section|date=Agosto 2021}} {{clear}} ====10. Bagyong Cempaka==== {{See|Bagyong Cempaka (2021)}} {{Infobox hurricane |name=Bagyong Cempaka |Basin=WPac |Formed=Hulyo 17 |Dissipated=Hulyo 26 |image=Cempaka 2021-07-20 0555Z.jpg |track=Cempaka 2021 track.png |10-min winds=70 |1-min winds=80 |Pressure=980 }} Ang '''Severe Tropical Storm Cempaka''' o '''Bagyong Cempaka (2021)''' na nasa labas ng [[Philippine Area of Responsibility]] ay unang nakita noong Hulyo 17 sa bahagi ng isla sa Paracel sa [[Timog Dagat Tsina]] ay nag babadyang tumama sa [[Hong Kong]] at [[Macau]] kasama ang [[Hanoi]] sa [[Vietnam]]. {{clear}} ====11. Bagyong Nepartak==== {{Infobox hurricane | name = Bagyong Nepartak | Basin = WPac | Formed = Hulyo 22 | Dissipated = Hulyo 28 | image = Nepartak 2021-07-27 0350Z.jpg | track = Nepartak 2021 track.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 45 | Pressure = 990 }} Hulyo 22 mayroong sama ng panahon ang namataan ng JTWC katuwang ang JMA ito ay namatyagan sa kalawakang [[Karagatang Pasipiko]] sa bahagi ng [[Dagat Pilipinas]], Pinangalanan ang bagyong "''Nepartak''", ito ay kumikilos sa direksyong hilagang kanluran at tumawid sa lungsod ng [[Sendai]] at rehiyon ng [[Miyagi Prefecture]], Ang ''Bagyong Nepartak'' ay walang epekto sa bansang [[Pilipinas]], subalit pinapalakas nito ang hanging [[Habagat]] sa pag-hatak nito. {{clear}} ====12. Tropikal Depresyon 12W ==== {{Infobox hurricane |Basin=WPac |Formed=Agosto 2 |Dissipated=Agosto 6 |image=12W 2021-08-02 0235Z.jpg |track=12W 2021 track.png |10-min winds=30 |1-min winds=30 |Pressure=1000 }} {{Empty section|date=Agosto 2021}} {{clear}} ====15. Bagyong Nida ==== {{Infobox hurricane | name = Bagyong Nida | Basin = WPac | Formed = Agosto 3 | Dissipated = Agosto 8 | image = Nida 2021-08-06 0040Z.jpg | track = Nida 2021 track.png | 10-min winds = 50 | 1-min winds = 55 | Pressure = 992 }} {{Empty section|date=Agosto 2021}} {{clear}} ====19. Bagyong Mindulle ==== {{See|Bagyong Mindulle (2021)}} {{Infobox hurricane |name=Bagyong Mindulle |Basin=WPac |Formed=Setyembre 24 |Dissipated=Oktubre 2 |image=Mindulle 2021-09-26 0426Z.jpg |track=Mindulle 2021 track.png |10-min winds=105 |1-min winds=145 |Pressure=920 }} Setyembre 21 isang sama ng panahon ang namataan sa layong 703 nmi (1,302&nbsp;km; 809&nbsp;mi) mula sa [[Guam]] ang sistema ay nabuo habang tinatahak ang direksyong hilagang kanluran at bahagyang lumakas, Setyembre 22, Ang JTWC ay naglaan ng kowd sa bagyo bilang ''20W'', Setyembre 23&nbsp;ng bigyan ito ng pangalan bilang ''Mindulle''. ; Kasaysayan Setyembre 24 ang Bagyong Mindulle ay lumakas bilang Tropical bagyo, ngunit walang direktang tatamaan ang [[Pilipinas]] sa mga susunod na oras mula sa (443&nbsp;km; 275&nbsp;mi) west-northwest of Andersen Air Force Base, Guam. Kung pumasok ang Bagyong Mindulle sa [[Philippine Area of Responsibility]] ito ay bibigyang pangalan ng [[PAGASA]] bilang ''Lannie''. Ang ika 20 bagyo sa Pilipinas ang ikatlong bagyo sa buwan ng Setyembre 2021, Ngunit bahagyang nagbago ang direksyon ng bagyo pa hilaga patungong [[Japan]]. At humapyaw sa boundary OAR ng [[Pilipinas]]. {{clear}} ====20. Bagyong Dianmu==== {{Infobox hurricane | name = Bagyong Dianmu | Basin = WPac | Formed = Setyembre 22 | Dissipated = Setyembre 25 | image = Dianmu 2021-09-23 0620Z.jpg | track = Dianmu 2021 track.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 35 | Pressure = 1000 }} Isang Low Pressure Area (LPA) ang namuo sa Pilipinas, Setyembre 19, habang tinatawid ang [[Timog Katagalugan]], Setyembre 24&nbsp;ng maging isang ganap na bagyo ang ''Tropical Storm Dianmu'' sa [[Kanlurang Dagat Pilipinas]] at tinatawid ang [[Timog Dagat Tsina]] papuntang [[Vietnam]] Para sa opisyal na impormasyon: * JMA's [https://www.data.jma.go.jp/multi/cyclone/cyclone_detail.html?id=60&lang=en Tropical Cyclone Information for Tropical Storm 2115 (Dianmu)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605071835/https://www.data.jma.go.jp/multi/cyclone/cyclone_detail.html?id=60&lang=en |date=2021-06-05 }} {{clear}} ====22. Bagyong Namtheun ==== {{See|Bagyong Namtheun (2021)}} {{Infobox hurricane | name = Bagyong Namtheun | Basin = WPac | Formed = Oktubre 8 | Dissipated = Oktubre 16 | image = Namtheun 2021-10-16 0225Z.jpg | track = Namtheun 2021 track.png | 10-min winds = 50 | 1-min winds = 65 | Pressure = 996 }} Ika Oktubre 10, ng maging isang ganap na bagyo ang Namtheun na kasalukuyang umiikot sa [[Karagatang Pasipiko]] sa may layong 337 nmi (624&nbsp;km; 388&nbsp;mi) sa direksyong Enewetak Atoll. na may lakas na hangin 35 knots (65&nbsp;km/h; 40&nbsp;mph), with gusts up to 50 knots (95&nbsp;km/h; 60&nbsp;mph), At 1 minuto na 30 knots (55&nbsp;km/h; 35&nbsp;mph) at presyon 1000 hPa (29.53 inHg). {{clear}} ====24. Bagyong 26W ==== {{Infobox hurricane | name = Bagyong 26W | Basin = WPac | Formed = Oktubre 24 | Dissipated = Oktubre 27 | image = 26W 2021-10-26 0600Z.jpg | track = 26W 2021 track.png | 10-min winds = 30 | 1-min winds = 30 | Pressure = 1006 }} Oktubre 22 isang ganap na Low Pressure Area (LPA) ang binabantayan na tumawid sa kalawakan ng [[Mindanao]], Ay patuloy na kumikilos sa direksyong kanluran sa [[Palawan]] at daraan sa [[Kanlurang Dagat Pilipinas]]. ; Kasaysayan As of 15:00 UTC Oktubre 26, Ang Tropikal Depresyon 26W ay malapit mula sa 220 nmi (410&nbsp;km; 250&nbsp;mi), silangang, hilagang-silangan ng [[Ho Chi Minh City]], [[Biyetnam]], na may lakas ng hangin na 30 knots (55&nbsp;km/h; 35&nbsp;mph) at may bugso na 40 knots (75&nbsp;km/h; 45&nbsp;mph), ang sistema ng bagyo ay kumikilos ng mabagal pa kanluran. {{clear}} ====25. Bagyong Malou==== ''Main Article: [[Typhoon Malou (2021)]]''{{Infobox hurricane | name = Bagyong Malou | Basin = WPac | Formed = Oktubre 23 | Dissipated = Oktubre 29 | image = Malou 2021-10-28 0345Z.jpg | track = Malou 2021 track.png | 10-min winds = 80 | 1-min winds = 95 | Pressure = 950 }} Isang Low Pressure Area (LPA) ang namataan sa timog kanluran ng [[Guam]] ang nabuo bilang tropikal depresyon ika Oktubre 23. ; Kasaysayan As of 12:00 UTC Oktubre 24, Ang Tropikal Depresyon 25W ay natagpuan malapit sa 210 nmi (390&nbsp;km; 240&nbsp;mi) sa hilaga ng Ulithi. nawat minuto na may lakas na hangin 30 knots (55&nbsp;km/h; 35&nbsp;mph), na may bugsong aabot sa 45 knots (85&nbsp;km/h; 50&nbsp;mph). {{clear}} ====26. Bagyong Nyatoh ==== {{See also|Bagyong Nyatoh (2021)}} {{Infobox hurricane | name = Bagyong Nyatoh | Basin = WPac | Formed = Nobyembre 29 | Dissipated = Disyembre 4 | image = Nyatoh 2021-12-03 0400Z.jpg | track = Nyatoh 2021 track.png | 10-min winds = 80 | 1-min winds = 115 | Pressure = 955 }} Kalaunan, Nobyembre 26 isang sama ng panahon ang nakita sa labas ng [[Philippine Area of Responsibility]] sa layong 752 nmi (1,393&nbsp;km; 865&nbsp;mi), silangan, timog-silangan ng [[Guam]], Sumunod na araw isa ng ganap na Low Pressure Area (LPA), Nobyembre 28 ito ay may posibleng mabuo bilang bagyo, Makalipas ang anim-oras ito ay ipinangalan sa internasyonal na Nyatoh. ; Kasaysayang bagyong impormasyon Ito ay hindi na inasahang pumasok pa sa [[Philippine Area of Responsibility|PAR]] ng Pilipinas, ng Disyembre 2 at tuluyang tinatahak ang direksyong hilaga sa bilis na 100kph sa kalagitnaang [[Karagatang Pasipiko]] (Pacific Ocean). {{clear}} ==Pagpangalan== May dalawang ahensiya ang nagpapangalan sa mga bagyo na nabubuo sa bahaging ito ng Pasipiko. Pinapangalanan ng Pangasiwaang Pampanahon ng Hapón (''Japan Meteorological Agency'', JMA) ang kahit anong mga bagyong nabubuo na may lakas ng hangin na di bababa sa 63 kilometro kada oras (39 na milya kada oras) sa loob ng 10 minuto. Ang mga pangalang ginagamit ng JMA ay ang mga pangalang sama-samang ibinigay ng bawat kasaping bansa sa rehiyon. Tuloy-tuloy ang paggamit sa mga pangalang ito; hindi ito taunan. Halimbawa, unang ginamit ang pangalang "''[[Bagyong Auring (2021)|Dujuan]]''" (Tsina) para sa unang bagyo ng taon. Samantala, pinapangalanan naman ng [[Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko, at Astronomiko]] (PAGASA) ang mga bagyong may kaparehong lakas ng hangin na pumapasok o nabubuo sa Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas (PAR). Nauulit ang mga pangalan tuwing apat na taon. Kapag naubusan ng pangalan, gagamitin ang karagdagang pangalan hanggang sa dumating ang bagong taon. Inaasahang gagamitin sa unang pagkakataon ang mga pangalang "Uwan" at "Verbena" matapos nitong palitan ang mga pangalang "[[Bagyong Urduja|Urduja]]" at "[[Bagyong Vinta|Vinta]]" na huling ginamit ng PAGASA noong [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2017|2017]]. === Pilipinas === Gagamitin ng PAGASA ang mga pangalang huling ginamit noong [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2017|panahon ng 2017]], kung saan 20 ang pumasok sa [[Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas|Sakop na Responsibilidad]] nito. Ang mga pangalang "Uwan" at "Verbena" ay inaasahang gagamitin sa kauna-unahang pagkakataon matapos nitong palitan ang mga [[Bagyong Urduja]] at [[Bagyong Vinta|Vinta]], na nakapagtala ng malaking pinsala at pagkawala ng buhay sa [[Kabisayaan|Visayas]] at [[Mindanao]]. '''Nakadiin''' ang mga sistemang kasalukuyang nasa rehiyon. '''{{Color box|lightyellow|border=darkgray}}''' '''Mga bagong ipinangalan''' {| class="wikitable" style="float:right;" |- | [[Bagyong Auring (2021)|Auring]] || [[Super Bagyong Bising|Bising]] || [[Bagyong Crising (2021)|Crising]] || Dante || Emong |- | [[Bagyong Fabian (2021)|Fabian]] || [[Bagyong Gorio (2021)|Gorio]] || [[Bagyong Huaning (2021)|Huaning]] || Isang || ''[[Bagyong Jolina (2021)|Jolina]]'' |- | [[Bagyong Kiko (2021)|Kiko]] || [[Bagyong Lannie (2021)|Lannie]] || ''Maring'' || [[Bagyong Nando (2021)|Nando]] || ''[[Bagyong Odette|Odette]]'' |- | {{tcname unused|Paolo}} || {{tcname unused|Quedan}} || {{tcname unused|Ramil}} || {{tcname unused|Salome}} || {{tcname unused|Tino}} |- | style="background-color:lightyellow;"|{{tcname unused|Uwan}} || style="background-color:lightyellow;"|{{tcname unused|Verbena}} || {{tcname unused|Wilma}} || style="background-color:lightyellow;"|{{tcname unused|Yasmin}} || {{tcname unused|Zoraida}} |- ! colspan=5|Auxiliary list |- | {{tcname unused|Alamid}} || {{tcname unused|Bruno}} || {{tcname unused|Conching}} || {{tcname unused|Dolor}} || {{tcname unused|Ernie}} |- | {{tcname unused|Florante}} || {{tcname unused|Gerardo}} || {{tcname unused|Hernan}} || {{tcname unused|Isko}} || {{tcname unused|Jerome}} |- |} === Pagreretiro === === Internasyonal === {{Cleanup|reasons=Pagsasaayos ng alignments|date=Hunyo 2022}} '''Nakadiin''' ang mga sistemang kasalukuyang nasa rehiyon. {| class="wikitable" |- | [[Bagyong Auring (2021)|Dujuan]] || [[Super Bagyong Bising|Surigae]] || Choi-wan || Koguma || Champi || [[Bagyong Fabian (2021)|In-fa]] || [[Bagyong Cempaka (2021)|Cempaka]] || Nepartak || [[Bagyong Huaning (2021)|Lupit]] || Mirinae || Nida |- | Omais || [[Bagyong Jolina (2021)|Conson]] || [[Bagyong Kiko (2021)|Chanthu]] || Dianmu || [[Bagyong Mindulle (2021)|Mindulle]] || [[Bagyong Lannie (2021)|Lionrock]] || [[Bagyong Nando (2021)|Kompasu]] || [[Bagyong Namtheun (2021)|Namtheun]] || Malou || [[Bagyong Nyatoh (2021)|Nyatoh]]||[[Bagyong Odette|Rai]] |- |} ==Epekto sa panahon== <center> {{Pacific areas affected (Top)|year=2021}} |- | TD || {{Sort|210119|January 19&nbsp;– 20}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|045|Not specified}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|1008|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}}|| [[Philippines]] || {{ntsp|13200000||$}} || {{nts|3}} || <ref name="TD1"/> |- | Auring (''Dujuan'') || {{Sort|210216|February 16&nbsp;– 23}} || bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{Sort|1|Tropical storm}} || bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{convert|40|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{convert|996|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Palau]], [[Philippines]] || {{ntsp|3290000||$}} || {{nts|1}} || <ref name="NDRRMCAuring"/> |- | TD || {{Sort|210314|March 14}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|045|Not specified}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|1006|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Philippines]] || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | Bising (''Surigae'') || {{Sort|210412|April 12&nbsp;– 24}} || bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{Sort|3|Typhoon}} || bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{convert|120|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{convert|895|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Caroline Islands]], [[Palau]], [[Sulawesi]], [[Philippines]] || {{ntsp|10470000||$}} || {{nts|10}} ||<ref name="BisingNDRRMC"/><ref name="four crew" /><ref name="SurigaePalau"/> |- | Crising (''03W'') || {{Sort|210512|May 12&nbsp;– 14}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|30|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|1004|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Philippines]] || {{ntsp|486000||$}}|| {{ntsh|0}}None || <ref name="CrisingNDRRMC"/> |- | Dante (''Choi-wan'') || {{Sort|210529|May 29&nbsp;– June 5}} || bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{Sort|1|Tropical storm}} || bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{convert|40|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{convert|998|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Palau]], [[Philippines]], [[Taiwan]], [[Japan]]|| {{ntsp|6390000||$}} || {{ntsh|11}}11 ||<ref name=drep6/><ref name="DanteNDRRMC"/> |- | TD || {{Sort|210529|May 30&nbsp;– June 1}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|045|Not specified}}|| bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|1006|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || None || {{ntsh|0||$}}None|| {{ntsh|0}}None || |- | Koguma || {{Sort|210611|June 11&nbsp;– 13}} || bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{Sort|1|Tropical storm}} || bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{convert|35|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{convert|996|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[South China]], [[Vietnam]], [[Laos]] || {{ntsp|9874000||$}}|| {{ntsh|1}}1 ||<ref>{{cite news|website=Vietnamnet|url=https://vietnamnet.vn/vn/thoi-su/bao-so-2-luot-qua-gay-thiet-hai-tai-thai-binh-hai-phong-745418.html|title=Bão số 2 lướt qua gây thiệt hại tại Thái Bình, Hải Phòng|date=June 13, 2021|access-date=June 13, 2021|language=vi}}</ref><ref>{{cite web|url=http://phongchongthientai.mard.gov.vn/Pages/thiet-hai-do-thien-tai-tu-dau-nam-2021-tinh-den-07h00-ngay-17-6-2021-.aspx|title=Thiệt hại do thiên tai từ đầu năm 2021 (tính đến 07h00 ngày 17/6/2021)|language=vi|access-date=June 17, 2021|date=June 17, 2021|work=Vietnam Disaster Management Authority|archive-url=https://archive.today/20210617055003/http://phongchongthientai.mard.gov.vn/Pages/thiet-hai-do-thien-tai-tu-dau-nam-2021-tinh-den-07h00-ngay-17-6-2021-.aspx|archive-date=June 17, 2021}}</ref> |- | Champi || {{Sort|210620|June 20&nbsp;– 27}} || bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{Sort|3|Typhoon}} || bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{convert|65|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{convert|980|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mariana Islands]] || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | TD || {{Sort|210630|June 30}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|045|Not specified}}|| bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|1010|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || None || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | Emong (''07W'') || {{Sort|210703|July 3&nbsp;– 6}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|30|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|1004|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Philippines]], [[Taiwan]] || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | 08W || {{Sort|210705|July 5&nbsp;– 8}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|30|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|1000|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Philippines]], [[South China]], [[Vietnam]] || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | Fabian (''In-fa'') || {{Sort|210715|July 15&nbsp;– 29}} || bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{Sort|3|Typhoon}} || bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{convert|85|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{convert|950|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Philippines]], [[Ryukyu Islands]], [[Taiwan]], [[China]] || {{ntsp|1000000000||$}} || {{nts|6}} || |- | Cempaka || {{Sort|210717|July 17&nbsp;– 25}} || bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{Sort|3|Typhoon}} || bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{convert|70|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{convert|980|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[South China]], [[Vietnam]] || {{ntsp|4250000||$}} || {{nts|3}} ||<ref>{{Cite web|last=<!--Not stated-->|date=23 July 2021|title=众志成城抹灾痕！阳西县把台风造成损失降至最低|trans-title=Committed to wipe out the scars of disaster! Yangxi County minimizes the damage caused by the typhoon|url=http://www.yangxi.gov.cn/xw/yxxw/content/post_548504.html|website=阳西县人民政府网站 [Yangxi County People's Government]|language=zh}}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|last1=Lo|first1=Clifford|last2=Leung|first2=Christy|date=20 July 2021|title=Hong Kong hiker swept away by stream amid No 3 typhoon warning found dead after hours-long search by rescuers, divers|url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/law-and-crime/article/3141781/hong-kong-rescuers-divers-search-hiker-swept-away|website=[[South China Morning Post]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=<!--Not stated-->|date=24 July 2021|title=Mường Lát (Thanh Hóa): Hơn 300 hộ dân sơ tán vì mưa lũ|trans-title=Muong Lat (Thanh Hoa): More than 300 households evacuated because of floods|url=http://phongchongthientai.mard.gov.vn/Pages/muong-lat-thanh-hoa--hon-300-ho-dan-so-tan-vi-mua-lu.aspx|website=Tổng cục Phòng chống thiên tai [General Department of Disaster Prevention]|language=vi|access-date=1 Nobiyembre 2021|archive-date=1 Nobiyembre 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211101083355/http://phongchongthientai.mard.gov.vn/Pages/muong-lat-thanh-hoa--hon-300-ho-dan-so-tan-vi-mua-lu.aspx|url-status=dead}}</ref> |- | TD || {{Sort|210719|July 19&nbsp;– 20}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|045|Not specified}}|| bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|1012|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || None || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | Nepartak || {{Sort|210723|July 23&nbsp;– 28}} || bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{Sort|1|Tropical storm}} || bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{convert|40|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{convert|990|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Japan]] || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | TD || {{Sort|210728|July 28&nbsp;– 29}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|045|Not specified}}|| bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|1004|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || None || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | TD || {{Sort|210730|July 30&nbsp;– August 1}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|045|Not specified}}|| bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|998|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Japan]] || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | TD || {{Sort|210731|July 31&nbsp;– August 3}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|30|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|998|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || None || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | TD || {{Sort|210801|August 1&nbsp;– 3}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|045|Not specified}}|| bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|996|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Ryukyu Islands]], [[Taiwan]] || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | 12W || {{Sort|210802|August 2&nbsp;– 6}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|30|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|1000|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Japan]] || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | [[Tropical Storm Lupit (2021)|Lupit (Huaning)]] || {{Sort|210802|August 2&nbsp;– 9}} || bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{Sort|1|Tropical storm}} || bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{convert|45|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{convert|985|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Vietnam]], [[South China]], [[Taiwan]], [[Ryukyu Islands]], [[Japan]] || {{ntsp|226800000||$}} || {{nts|7}} || <ref>{{cite news|website=The Liberty Times|url=https://news.ltn.com.tw/news/life/breakingnews/3633460|title=豪雨致災農損破4.2億 嘉義縣受損最重|trans-title=Heavy rains cause damage to farmers in 420 million disasters, and Chiayi County suffers the most|language=zh|date=August 10, 2021|access-date=August 11, 2021}}</ref><ref>{{Cite news|date=2021-08-07|title=颱風盧碧登陸福建多地水災撤離逾8萬人 村官防汛因公殉職|language=Chinese|work=Central News Agency|url=https://www.cna.com.tw/news/acn/202108070082.aspx|access-date=2021-08-13|archive-date=2021-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210807054326/https://www.cna.com.tw/news/acn/202108070082.aspx|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=2021-08-06|title=夫妻到仁愛鄉德魯灣橋下捕魚 失足落水雙亡|language=Chinese|work=Central News Agency|url=https://www.cna.com.tw/news/asoc/202108060335.aspx|access-date=2021-08-12|archive-date=2021-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210806145655/https://www.cna.com.tw/news/asoc/202108060335.aspx|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=2021-08-12|title=男研究生掉落曾文水庫 警消搜救尚無所獲|language=Chinese|work=Central News Agency|url=https://www.cna.com.tw/news/firstnews/202108120096.aspx|access-date=2021-08-13|archive-date=2021-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812054743/https://www.cna.com.tw/news/firstnews/202108120096.aspx|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Charlier|first=Philip|date=2021-08-12|title=Body of graduate student found in flooded pavilion at scenic reservoir|work=Taiwan English News|url=https://taiwanenglishnews.com/body-of-graduate-student-found-in-flooded-pavilion-at-scenic-reservoir/|access-date=2021-08-13|archive-date=2021-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812114555/https://taiwanenglishnews.com/body-of-graduate-student-found-in-flooded-pavilion-at-scenic-reservoir/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Charlier|first=Philip|date=2021-08-07|title=Big wave hits joggers on Tainan City coast leaving one dead, one injured|work=Taiwan English News|url=https://taiwanenglishnews.com/big-wave-hits-joggers-on-tainan-city-coast-leaving-one-dead-one-injured/|access-date=2021-08-13|archive-date=2021-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210807071006/https://taiwanenglishnews.com/big-wave-hits-joggers-on-tainan-city-coast-leaving-one-dead-one-injured/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=2021-08-09|title=台風9号　岡山で1人死亡、島根では1人行方不明　けが人相次ぐ|language=Japanese|work=Mainichi Shimbun|url=https://mainichi.jp/articles/20210809/k00/00m/040/211000c|access-date=2021-08-24|archive-date=2021-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812145242/https://mainichi.jp/articles/20210809/k00/00m/040/211000c|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=2021-08-20|title=大雨被害5億8千万円／青森県内　19日時点|language=Japanese|work=Tō-Ō Nippō|publisher=Yahoo News Japan|url=https://news.yahoo.co.jp/articles/3311ee821286706e019eb30e9df705da278e3989|access-date=2021-08-23|archive-date=2021-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210824054512/https://news.yahoo.co.jp/articles/3311ee821286706e019eb30e9df705da278e3989|url-status=live}}</ref> |- | Nida || {{Sort|210803|August 3&nbsp;– 8}} || bgcolor=#{{storm color|STS}}|{{Sort|2|Severe tropical storm}} || bgcolor=#{{storm color|STS}}|{{convert|50|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|STS}}|{{convert|992|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Alaska]] || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | Mirinae (Gorio) || {{Sort|210803|August 3&nbsp;– 10}} || bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{Sort|1|Tropical storm}} || bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{convert|45|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{convert|980|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Ryukyu Islands]], [[Japan]], [[Western Canada]] || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | Omais (Isang) || {{Sort|210810|August 10&nbsp;– 24}} || bgcolor=#{{storm color|STS}}|{{Sort|2|Severe tropical storm}} || bgcolor=#{{storm color|STS}}|{{convert|50|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|STS}}|{{convert|994|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Marshall Islands]], [[Micronesia]], [[Mariana Islands]], [[Ryukyu Islands]], [[South Korea]] || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | 17W || {{Sort|210901|September 1&nbsp;– 4}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|30|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|1008|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || None || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | [[Tropical Storm Conson (2021)|Conson (Jolina)]] || {{Sort|210905|September 5&nbsp;– 13}} || bgcolor=#{{storm color|STS}}|{{Sort|2|Severe tropical storm}} || bgcolor=#{{storm color|STS}}|{{convert|55|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|STS}}|{{convert|985|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Philippines]], [[Hainan]], [[Vietnam]] || {{ntsp|36100000||$}} || {{nts|22}} || <ref name="JolinaNDRRMC"/><ref name="ConsonVN1"/><ref name="ConsonVN2"/> |- | [[Typhoon Chanthu (2021)|Chanthu (Kiko)]] || {{Sort|210905|September 5&nbsp;– 18}} || bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{Sort|3|Typhoon}} || bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{convert|115|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{convert|905|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Philippines]], [[Taiwan]], [[Ryukyu Islands]], [[East China]], [[South Korea]], [[Japan]] || {{ntsp|748000||$}} || {{ntsh|0}}None || <ref name="KikoNDRRMC"/> |- | TD || {{Sort|210907|September 7&nbsp;– 8}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|045|Not specified}}|| bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|1004|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Vietnam]] || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | Mindulle || {{Sort|210922|September 22&nbsp;– October 2}} || bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{Sort|3|Typhoon}} || bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{convert|105|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{convert|920|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Mariana Islands]], [[Japan]], [[Russian Far East]] || {{ntsh|0||$}}Minimal || {{ntsh|0}}None || |- | [[Tropical Storm Dianmu (2021)|Dianmu]] || {{Sort|210922|September 22&nbsp;– 24}} || bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{Sort|1|Tropical storm}} || bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{convert|35|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{convert|1000|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Vietnam]], [[Laos]], [[Cambodia]] || {{ntsh|0||$}}Unknown || {{nts|9}} || <ref>{{Cite web|date=2021-09-23|title=Vớt ve chai trên hồ thủy lợi, 2 anh em bị đuối nước|url=https://www.sggp.org.vn/content/NjEwOTAx.html|access-date=2021-09-24|website=Báo Sài Gòn Giải Phóng|language=Vietnamese}}</ref> |- | TD || {{Sort|210927|September 27&nbsp;– October 2}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|045|Not specified}}|| bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|1004|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || None || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | [[Tropical Storm Lionrock (2021)|Lionrock (Lannie)]] || {{Sort|211005|October 5&nbsp;– 10}} || bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{Sort|1|Tropical storm}} || bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{convert|35|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TS}}|{{convert|992|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Philippines]], [[South China]], [[Hong Kong]], [[Vietnam]]|| {{ntsp|241000||$}}|| {{nts|3}}|| <ref name="LannieNDRRMC"/> |- | [[Tropical Storm Kompasu (2021)|Kompasu (Maring)]] || {{Sort|211007|October 7&nbsp;– 14}} || bgcolor=#{{storm color|STS}}|{{Sort|2|Severe tropical storm}} || bgcolor=#{{storm color|STS}}|{{convert|55|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|STS}}|{{convert|975|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Philippines]], [[Taiwan]], [[South China]], [[Vietnam]] || {{ntsp|101700000||$}}|| {{nts|44}} || <ref name="MaringNDRRMC"/><ref name="KompasuHK"/> |- | Nando || {{Sort|211007|October 7&nbsp;– 8}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|045|Not specified}}|| bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|1002|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || None || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | Namtheun || {{Sort|211009|October 9&nbsp;– 17}} || bgcolor=#{{storm color|STS}}|{{Sort|2|Severe tropical storm}} || bgcolor=#{{storm color|STS}}|{{convert|50|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|STS}}|{{convert|996|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Pacific Northwest]], Alaska || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | Malou || {{Sort|211023|October 23&nbsp;– 29}} || bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{Sort|3|Typhoon}} || bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{convert|75|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|| bgcolor=#{{storm color|TY}}|{{convert|965|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Bonin Islands]] || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- | 26W || {{Sort|211024|October 24&nbsp;– 27}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|0|Tropical depression}} || bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{Sort|045|Not specified}}|| bgcolor=#{{storm color|TD}}|{{convert|1006|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}} || [[Philippines]], [[Vietnam]] || {{ntsh|0||$}}None || {{ntsh|0}}None || |- {{TC Areas affected (Bottom)|TC's=38&nbsp;systems|dates=January&nbsp;19 – Season ongoing|winds={{convert|120|kn|km/h mph|round=5|order=out|abbr=on|sortable=on}}|pres={{convert|895|hPa|inHg|abbr=on|sigfig=4|comma=off}}|damage={{ntsp|1404375000||$}}|deaths={{nts|118}}|Refs=}} </center> ==Mga sanggunian== {{Commons category-inline|2021 Pacific typhoon season}} {{reflist}} [[Kategorya:Bagyo sa Pasipiko]] sjwodiosh2kuhys1maese8gd6loqxtr 0 309179 2221304 2196862 2026-08-22T02:24:32Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221304 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = Gabi Hegerl | honorific_suffix = {{post-nominals |country = GBR |FRS|FRSE|size=100% }} | birth_name = Gabriele Clarissa Hegerl | native_name_lang = | image = Gabriele Hegerl Royal Society.jpg | image_size = | image_upright = | alt = | caption = Si Gabriele Hegerl sa araw ng pagtanggap sa[[Royal Society]] sa London, Hulyo 2018 | birth_date = {{birth year and age |1962}} | birth_place = | other_names = | residence = | citizenship = | nationality = | fields = [[Climatology|Climate science]]<ref name=googlescholar/> | workplaces = [[University of Edinburgh]]<br/>[[Duke University]]<br/>[[Texas A&M University]] | patrons = | education = | alma_mater = [[Ludwig Maximilian University of Munich]] (PhD)<ref name=phd/> | thesis_title = Numerische Lösung der kompressiblen zweidimensionalen Navier-Stokes-Gleichungen in einem zeitabhängigen Gebiet mit Hilfe energievermindernder Randbedingungen | thesis_url = http://www.worldcat.org/oclc/636829273 | thesis_year = 1991 | doctoral_advisor = <!--(or | doctoral_advisors = )--> | academic_advisors = | doctoral_students = | notable_students = | known_for = | influences = | influenced = | awards = | author_abbrev_bot = | author_abbrev_zoo = | spouse = <!--(or | spouses = )--> | partner = <!--(or | partners = )--> | children = | signature = <!--(filename only)--> | signature_alt = | website = {{URL|www.geos.ed.ac.uk/homes/ghegerl}} }} Si '''Gabriele Clarissa Hegerl''' {{post-nominals |country = GBR |FRS|FRSE }}<ref name=frs/> (ipinanganak noong Enero 9, 1962<ref>{{Cite web |url=https://www.geos.ed.ac.uk/homes/ghegerl/Vita_web2015b.pdf |title=Archived copy |access-date=12 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160824100306/http://www.geos.ed.ac.uk/homes/ghegerl/Vita_web2015b.pdf |archive-date=24 August 2016 |url-status=dead }}</ref>) ay isang propesor ng Climate System Science sa University of Edinburgh School of GeoSciences.<ref>[https://web.archive.org/web/20120626164103/http://www.ed.ac.uk/schools-departments/geosciences/people?indv=1613&cw_xml=person.html People | School of GeoSciences] archived 28 June 2012</ref> Bago ang 2007 siya ay may hawak na mga posisyon sa pagsasaliksik sa Texas A&M University at sa Duke University ng Nicholas School of the Environment, sa panahong ito ay siya ay isang co-ordinating lead author para sa Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) Pang-apat at PAnglimang Ulat ng Pagsusuri.<ref>{{cite web|url=http://www.climatechange2013.org/images/report/WG1AR5_Chapter10_FINAL.pdf|title=Climate change report|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221070212/http://www.climatechange2013.org/images/report/WG1AR5_Chapter10_FINAL.pdf|archive-date=21 February 2014|df=dmy-all}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20070501031449/http://ipcc-wg1.ucar.edu/wg1/wg1-report.html IPCC AR4]</ref><ref>{{cite web|url=http://coast.gkss.de/staff/storch/Media/interviews/AS/hegerl.1102.pdf|title=Interview of Hegerl]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110814054746/http://coast.gkss.de/staff/storch/Media/interviews/AS/hegerl.1102.pdf|archive-date=14 August 2011|df=dmy-all}} by [[Hans von Storch]], March 2011</ref> ==Edukasyon== Si Hegerl ay nag-aral sa Ludwig Maximilian University ng Munich kung saan iginawad sa kanya ang PhD noong 1991<ref name=phd>{{cite thesis|degree=PhD|publisher=University of Munich|year=1991|first=Gabriele Clarissa |last=Hegerl|title=Numerische Lösung der kompressiblen zweidimensionalen Navier-Stokes-Gleichungen in einem zeitabhängigen Gebiet mit Hilfe energievermindernder Randbedingungen|oclc=636829273|url=https://www.tib.eu/en/search/id/TIBKAT%3A027484750/Numerische-L%C3%B6sung-der-kompressiblen-zweidimensionalen/|website=tib.eu}}</ref>kung saan ginamit ang kanyang thesis bilang isang numerikal na solusyon ng mga equation ng Navier – Stokes gamit ang mga kundisyon ng hangganan.<ref name=phd/> ==Pananaliksik at karera== Ang pagsasaliksik ni Hegerl<ref>{{Citation | last1 = Hegerl | first1 = G. | title = The past as guide to the future | journal = Nature | volume = 392 | issue = 6678 | pages = 758–759 | doi = 10.1038/33799 | year = 1998 | url = http://www.meteo.psu.edu/holocene/public_html/shared/research/old/hegerl98-nature.pdf |bibcode = 1998Natur.392..758H }}</ref> <ref name=sense>{{Citation |last1= Hegerl |first1= Gabriele C. |last2= Crowley |first2= Thomas J. |last3= Hyde |first3= William T. |last4= Frame |first4= David J. |year= 2006 |title= Climate sensitivity constrained by temperature reconstructions over the past seven centuries |journal= Nature |volume= 440 |issue= 7087 |pages= 1029–1032 |doi= 10.1038/nature04679 |pmid= 16625192 |bibcode = 2006Natur.440.1029H }}</ref><ref name=juckes>{{Citation |last1= Juckes |first1= M. N. |last2= Allen |first2= M. R. |last3= Briffa |first3= K. R. |last4= Esper |first4= J. |last5= Hegerl |first5= G. C. |last6= Moberg |first6= Anders |last7= Osborn |first7= T. J. |last8= Weber |first8= S. L. |year= 2007 |title= Millennial temperature reconstruction intercomparison and evaluation |journal= Climate of the Past |volume= 3 |issue= 4 |pages= 591 |doi= 10.5194/cp-3-591-2007 |bibcode= 2007CliPa...3..591J |url= http://www.clim-past.net/3/591/2007/cp-3-591-2007.pdf }}</ref> sa likas na pagkakaiba-iba ng klima at mga pagbabago sa klima dahil sa natural at antropogeniko na pagbabago sa radiative forcing (tulad ng pag-init ng greenhouse, epekto sa klima ng pagsabog ng bulkan at mga pagbabago sa solar radiation). Pinangunahan din ni Hegerl ang kilalang pagsasaliksik sa pagpapatungkol ng modernong [[pagbabago ng klima]] sa paglabas ng anthropogenic greenhouse gas. Pinangunahan niya ang isang pag-aaral noong 2006 na sinusuri ang pagiging sensitibo ng klima, pagkatapos ay karaniwang tinanggap bilang 1.5-4.5K bilang tugon sa pagdoble ng atmospheric {{co2}}, upang suriin ang mga pag-aaral na may pagmamasid na nagmumungkahi na ang pagiging sensitibo sa klima ay maaaring maging 7.7K o kahit na lumagpas sa 9K. Sa pamamagitan ng paggamit ng malakihan na pagmo-modelo ng balanse ng enerhiya upang gayahin ang mga tugon sa temperatura sa makasaysayang mga pagbabago sa nagliliit na sapilitang epekto ng mga pagbabago sa solar, pagsabog ng bulkan at mga greenhouse gas, at ihinahambing ito sa mga muling pagtataguyod ng klima, gumawa sila ng isang independiyenteng pagtantiya na ang pagiging sensitibo sa klima ay marahil nasa saklaw. ng 1.5-6.6K.<ref name=sense/> Sa isang pakikipanayam sa The Washington Times, sinabi ni Hegerl na "Ang aming muling pagtatayo ay sumusuporta sa maraming pagkakaiba-iba sa nakaraan".<ref>[http://www.washtimes.com/national/20060420-115953-7360r.htm Scientists cool outlook on global warming], The Washington Times – 21 April 2006 </ref> Siya ay isang co-ordinating na nangungunang may-akda sa IPCC Fourth Assessment Report for Working Group I sa kabanata tungkol sa "Pag-unawa at Pag-uugnay sa Pagbabago ng Klima".<ref>[http://ipcc-wg1.ucar.edu/wg1/wg1-report.html Intergovernmental Panel on Climate Change Working Group I: The Physical Science Basis of Climate Change] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070501031449/http://ipcc-wg1.ucar.edu/wg1/wg1-report.html |date=1 May 2007 }}</ref> Ang kanyang muling pagtatayo noong 2006 ay binanggit sa kabanata ng "Paleoclimate" bilang suporta sa konklusyon na ang ika-20 siglo ay malamang na naging pinakamainit sa Hilagang Hemisperyo nang hindi bababa sa 1,300 taon.<ref>IPCC AR4 {{cite web |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch6s6-6.html |title=Section 6.6: The Last 2,000 Years |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150328093747/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch6s6-6.html |archive-date=28 March 2015 |df=dmy-all }}</ref> Siya ay isang miyembro ng isang koponan na sinuri ang mga kamakailang reconstruction ng record ng temperatura ng nakaraang 1000 taon, at noong 2007 ay nai-publish ang kanilang sariling pagtatayo mula sa mga proxy, na natagpuan na ang maximum na pre-industrial temperatura sa loob ng 1,000 taon ay makabuluhang lumampas sa kamakailang temperatura ng nakatulong.<ref name=juckes/> ==Mga publikasyon== Ang mga sumusunod na publikasyon ay ang mga nailathala ni Hegerl<ref name=googlescholar>{{Google scholar id}}</ref><ref name=scopus>{{Scopus id }}</ref>: *"Annular Modes in the Extratropical Circulation. Part II: Trends",<ref name="ThompsonWallace2000">{{cite journal|last1=Thompson|first1=David W. J.|last2=Wallace|first2=John M.|last3=Hegerl|first3=Gabriele C.|title=Annular Modes in the Extratropical Circulation. Part II: Trends|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-climate_2000-03-01_13_5/page/1018|journal=Journal of Climate|volume=13|issue=5|year=2000|pages=1018–1036|issn=0894-8755|doi=10.1175/1520-0442(2000)013<1018:AMITEC>2.0.CO;2|bibcode=2000JCli...13.1018T|doi-access=free}}</ref> *"Simulation of the influence of solar radiation variations on the global climate with an ocean-atmosphere general circulation", by U Cubasch, R Voss, GC Hegerl, J Waszkewitz, T. J. Crowley – Climate Dynamics, 1997 *"Multi-fingerprint detection and attribution analysis of greenhouse gas, greenhouse gas-plus-aerosol and solar forced climate change", by G. C. Hegerl, K. Hasselmann, U. Cubasch, J. F. B. Mitchell, E. Roeckner, R. Voss and J. Waszkewitz *"Detecting Greenhouse-Gas-Induced Climate Change with an Optimal Fingerprint Method",<ref name="Hegerlvon Storch1996">{{cite journal|last1=Hegerl|first1=Gabriele C.|last2=von Storch|first2=Hans|last3=Hasselmann|first3=Klaus|last4=Santer|first4=Benjamin D.|last5=Cubasch|first5=Ulrich|last6=Jones|first6=Philip D.|title=Detecting Greenhouse-Gas-Induced Climate Change with an Optimal Fingerprint Method|journal=Journal of Climate|volume=9|issue=10|year=1996|pages=2281–2306|issn=0894-8755|doi=10.1175/1520-0442(1996)009<2281:DGGICC>2.0.CO;2|bibcode=1996JCli....9.2281H|doi-access=free}}</ref> *"Detection of climate change and attribution of causes", by JFB Mitchell, DJ Karoly, GC Hegerl, FW Zwiers, MR … – Climate Change 2001: The Scientific Basis, 2001 *"The Effect of Local Sea Surface Temperatures on Atmospheric Circulation over the Tropical Atlantic"<ref name="ChangSaravanan2000">{{cite journal|last1=Chang|first1=Ping|last2=Saravanan|first2=R.|last3=Ji|first3=Link|last4=Hegerl|first4=G. C.|title=The Effect of Local Sea Surface Temperatures on Atmospheric Circulation over the Tropical Atlantic Sector|journal=Journal of Climate|volume=13|issue=13|year=2000|pages=2195–2216|issn=0894-8755|doi=10.1175/1520-0442(2000)013<2195:TEOLSS>2.0.CO;2|bibcode=2000JCli...13.2195C|doi-access=free}}</ref> *"On multi-fingerprint detection and attribution of greenhouse gas- and aerosol forced climate change"<ref name=fingerprint>{{cite journal|last1=Hegerl|first1=G. C.|last2=Hasselmann|first2=K.|last3=Cubasch|first3=U.|last4=Mitchell|first4=J. F. B.|last5=Roeckner|first5=E.|last6=Voss|first6=R.|last7=Waszkewitz|first7=J.|title=Multi-fingerprint detection and attribution analysis of greenhouse gas, greenhouse gas-plus-aerosol and solar forced climate change|url=https://archive.org/details/climate-dynamics_1997-09_13_9/page/613|journal=Climate Dynamics|volume=13|issue=9|year=1997|pages=613–634|issn=0930-7575|doi=10.1007/s003820050186|bibcode=1997ClDy...13..613H|hdl=21.11116/0000-0003-2DE4-A|hdl-access=free}} {{closed access}}</ref> ==Mga parangal at pagkilala== Noong 2013, siya ay napili bilang isang Fellow ng Royal Society of Edinburgh (FRSE)<ref>{{Cite news|url=https://www.rse.org.uk/fellow/gabriele-hegerl/|title=Professor Gabriele Clarissa Hegerl FRSE, FRS - The Royal Society of Edinburgh|work=The Royal Society of Edinburgh|access-date=2018-02-01|language=en-GB}}</ref> at noong 2017 siya ay napili bilang isang Fellow ng Royal Society (FRS).<ref name=frs>{{cite web|url= https://royalsociety.org/people/gabriele-hegerl-13394/|title= Professor Gabriele Hegerl FRS|publisher= [[Royal Society]]|location=London|author=Anon|year=2017|url-status= dead|archive-url= https://web.archive.org/web/20170523130214/https://royalsociety.org/people/gabriele-hegerl-13394/|archive-date= 23 May 2017|df= dmy-all|website=royalsociety.org}} One or more of the preceding sentences incorporates text from the royalsociety.org website where: {{quote|“All text published under the heading 'Biography' on Fellow profile pages is available under [[Creative Commons license|Creative Commons Attribution 4.0 International License]].” --{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111170346/https://royalsociety.org/about-us/terms-conditions-policies/|title=Royal Society Terms, conditions and policies|date=2016-11-11}}}}</ref> Noong 2018, siya ay ginawang isang honorary Doctor of Science ng Leeds University.<ref>{{cite web |url=https://www.leeds.ac.uk/info/130509/honorary_graduates/644/gabriele_hegerl |title=Gabriele Hegerl |publisher=University of Leeds |date=July 2018 |access-date=10 July 2018 |archive-date=21 Hulyo 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190721095502/https://www.leeds.ac.uk/info/130509/honorary_graduates/644/gabriele_hegerl |url-status=dead }}</ref> Noong 2016, tumanggap si Propesor Hegerl ng Hans Sigrist Prize "para sa kanyang groundbreaking na gawaing pang-agham sa larangan ng gantimpala ngayong taon, 'The Human Fingerprint on the Earth System'.<ref>{{Cite web|date=2017-06-06|title=Prof. Dr. Gabriele Hegerl, University of Edinburgh|url=https://www.sigrist.unibe.ch/news/interviews_with_hans_sigrist_prize_winners/2016_prof_dr_gabriele_hegerl/index_eng.html|access-date=2020-09-02|website=The Hans Sigrist Foundation}}</ref> ==Mga Sanggunian== {{Reflist|35em}} 8763cf8uhe8pwwhj153uo467uba6s9k 0 309494 2221248 1956860 2026-08-21T13:54:38Z Lolbet101 163542 Isapanahon ito. (Update this.) 2221248 wikitext text/x-wiki {{update|date=Agosto 2026}} Ito ay isang '''talaan ng mga pinakatanyag na mga [[websayt]]''' sa buong daigdig. Kabilang dito ang unang 50 na mga websayt na nakalista sa pandaigdigang "''Top Sites''" na isang listahang inilathala ng [[Alexa Internet]], hanggang {{Magmula noong|2020|11|18|df=us|lc=y}}, kabilang ang mga pagbabago nito sa ranggo sa paglipas ng panahon. == Talaan == Ang mga pagbabago sa antas ay mula pa noong Enero 9, 2021. {| class="wikitable sortable mw-datatable" style="font-size:96%;" width="100%" !Websayt !Dominyo ! data-sort-type="number" | Unang 50 na mga sityong pandaigdig ng Alexa<br /><br /><small>({{Magmula noong|2021|02|08|df=us}})</small> !Uri !Pangunahing bansa/teritoryo |- |[[Google Search]] |google.com |1 ({{steady}}) |Mga serbisyo at produktong pang-Internet |{{Flagcountry|United States}} |- |[[YouTube]] |youtube.com |2 ({{steady}}) |Pagbabahagi ng mga bidyo |{{Flagcountry|United States}} |- |Tmall |tmall.com |3 ({{steady}}) |Mga serbisyong may kaugnayan sa Internet |{{Flagcountry|China}} |- |Baidu |baidu.com |4 ({{steady}}) |Mga serbisyo at produktong may kaugnayan sa Internet |{{Flagcountry|China}} |- |Tencent QQ |qq.com |5 ({{steady}}) |Portal |{{Flagcountry|China}} |- |Sohu |sohu.com |6 ({{steady}}) |Portal |{{Flagcountry|China}} |- |[[Facebook]] |facebook.com |7 ({{steady}}) |[[Social networking service|Social networking]] |{{Flagcountry|United States}} |- |Taobao |taobao.com |8 ({{steady}}) |Pamimili online |{{Flagcountry|China}} |- |Haosou |360.cn |9 ({{increase}}1) |Seguridad sa Internet at web search engine |{{Flagcountry|China}} |- |Amazon |amazon.com |10 ({{decrease}}1) |Pamimili online at cloud computing |{{Flagcountry|United States}} |- |[[Yahoo!]] |yahoo.com |11 ({{steady}}) |Portal at Media |{{Flagcountry|United States}} |- |Jingdong Mall |jd.com |12 ({{steady}}) |Portal at media |{{Flagcountry|China}} |- |[[Wikipedia]] |wikipedia.org |13 ({{steady}}) |[[Ensiklopedya|Ensiklopediya]] |{{Flagcountry|United States}} |- |Zoom Video Communications |zoom.us |14 ({{increase}}2) |Komunikasyon |{{Flagcountry|United States}} |- |Sina Weibo |weibo.com |15 ({{decrease}}1) |Social networking |{{Flagcountry|China}} |- |Sina Corp |sina.com.cn |16 ({{decrease}}1) |Portal at madaliang pagmemensahe |{{Flagcountry|China}} |- |Xinhua News Agency |xinhuanet.com |17 ({{increase}}3) |Mga balita |{{Flagcountry|China}} |- |Windows Live |live.com |18 ({{decrease}}1) |Software plus services |{{Flagcountry|United States}} |- |Reddit |reddit.com |19 ({{decrease}}1) |Mga balitang panlipunan at libangan |{{Flagcountry|United States}} |- |[[Netflix]] |netflix.com |20 ({{decrease}}1) |Streaming TV and movies |{{Flagcountry|United States}} |- |[[Microsoft]] |microsoft.com |21 ({{steady}}) |Software and technology |{{Flagcountry|United States}} |- |Panda TV |panda.tv |22 ({{increase}}7) |Livestreaming (kadalasan mga [[Video games|video game]]) |{{Flagcountry|China}} |- |Zhanqi TV |zhanqi.tv |23 ({{increase}}8) |Livestreaming (kadalasan mga video game) |{{Flagcountry|China}} |- |Okezone |okezone.com |24 ({{steady}}) |Portal |{{Flagcountry|Indonesia}} |- |Alipay |alipay.com |25 ({{increase}}1) |Sistema ng bayarin |{{Flagcountry|China}} |- |[[Microsoft Office]] |office.com |26 ({{increase}}2) |Online office suite |{{Flagcountry|United States}} |- |[[Instagram]] |instagram.com |27 ({{decrease}}5) |Pagbabahagi ng mga litrato at social media |{{Flagcountry|United States}} |- |VK |vk.com |28 ({{decrease}}5) |Social networking |{{Flagcountry|Russia}} |- |CSDN |csdn.net |29 ({{decrease}}4) |Balitang panteknolohiya at pagtitipon sa Internet |{{Flagcountry|China}} |- |Shopify |myshopify.com |30 ({{decrease}}3) |Pamimili online |{{Flagcountry|Canada}} |- |Yahoo! Japan |yahoo.co.jp |31 ({{decrease}}1) |Portal |{{Flagcountry|Japan}} |- |Google Hong Kong |google.com.hk |32 ({{steady}}) |Mga serbisyo at produktong pang-Internet |{{Flagcountry|Hong Kong}} |- |[[Microsoft Network|Microsoft Online]] |microsoftonline.com |33 ({{increase}}4) |Software |{{Flagcountry|United States}} |- |Bing |bing.com |34 ({{steady}}) |Web search engine |{{Flagcountry|United States}} |- |BongaCams |bongacams.com |35 ({{steady}}) |Pornograpiya |{{Flagcountry|Netherlands}} |- |Twitch |twitch.tv |36 ({{decrease}}3) |Livestreaming (kadalasan mga video game) |{{Flagcountry|United States}} |- |Naver |naver.com |37 ({{increase}}2) |Portal |{{Flagcountry|South Korea}} |- |AliExpress |aliexpress.com |38 ({{steady}}) |Pamimili online |{{Flagcountry|China}} |- |Adobe |adobe.com |39 ({{increase}}1) |Media software |{{Flagcountry|United States}} |- |[[eBay]] |ebay.com |40 ({{decrease}}4) |Online auction & shopping |{{Flagcountry|United States}} |- |Amazon India |amazon.in |41 ({{increase}}2) |Pamimili online |{{Flagcountry|India}} |- |[[Twitter]] |twitter.com |42 ({{increase}}3) |Social networking |{{Flagcountry|United States}} |- |Global Times |huanqiu.com |43 ({{increase}}7) |Balita |{{Flagcountry|China}} |- |Amazon Japan |amazon.co.jp |44 ({{steady}}) |Pamimili online |{{Flagcountry|Japan}} |- |Tianya Club |tianya.cn |45 ({{decrease}}4) |Pagtitipon sa Internet |{{Flagcountry|China}} |- |YY.com |yy.com |46 (N/A) |Social networking |{{Flagcountry|China}} |- |[[Apple Inc.|Apple Inc]] |apple.com |47 ({{decrease}}5) |Tagagawa ng selpon at kagamitan |{{Flagcountry|United States}} |- |Chaturbate |chaturbate.com |48 ({{steady}}) |Pornograpiya |{{Flagcountry|United States}} |- |Aparat |aparat.com |49 ({{decrease}}3) |Pagbabahagi ng mga bidyo |{{Flagcountry|Iran}} |- |Yandex Search |yandex.ru |50 ({{decrease}}1) |Web search engine |{{Flagcountry|Russia}} |- |} == Mga Sanggunian ==   == Mga kawingang panlabas == * [https://www.alexa.com/ Alexa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090302215553/https://www.alexa.com/ |date=2009-03-02 }} 12cp21wphy9pf3uhf4j9erpl6dr2n2y 2221249 2221248 2026-08-21T13:56:26Z Lolbet101 163542 Nasaan ang mga sanggunian? (Where are the references?) 2221249 wikitext text/x-wiki {{update|date=Agosto 2026}} {{unreferenced section|date=Agosto 2026}} Ito ay isang '''talaan ng mga pinakatanyag na mga [[websayt]]''' sa buong daigdig. Kabilang dito ang unang 50 na mga websayt na nakalista sa pandaigdigang "''Top Sites''" na isang listahang inilathala ng [[Alexa Internet]], hanggang {{Magmula noong|2020|11|18|df=us|lc=y}}, kabilang ang mga pagbabago nito sa ranggo sa paglipas ng panahon. == Talaan == Ang mga pagbabago sa antas ay mula pa noong Enero 9, 2021. {| class="wikitable sortable mw-datatable" style="font-size:96%;" width="100%" !Websayt !Dominyo ! data-sort-type="number" | Unang 50 na mga sityong pandaigdig ng Alexa<br /><br /><small>({{Magmula noong|2021|02|08|df=us}})</small> !Uri !Pangunahing bansa/teritoryo |- |[[Google Search]] |google.com |1 ({{steady}}) |Mga serbisyo at produktong pang-Internet |{{Flagcountry|United States}} |- |[[YouTube]] |youtube.com |2 ({{steady}}) |Pagbabahagi ng mga bidyo |{{Flagcountry|United States}} |- |Tmall |tmall.com |3 ({{steady}}) |Mga serbisyong may kaugnayan sa Internet |{{Flagcountry|China}} |- |Baidu |baidu.com |4 ({{steady}}) |Mga serbisyo at produktong may kaugnayan sa Internet |{{Flagcountry|China}} |- |Tencent QQ |qq.com |5 ({{steady}}) |Portal |{{Flagcountry|China}} |- |Sohu |sohu.com |6 ({{steady}}) |Portal |{{Flagcountry|China}} |- |[[Facebook]] |facebook.com |7 ({{steady}}) |[[Social networking service|Social networking]] |{{Flagcountry|United States}} |- |Taobao |taobao.com |8 ({{steady}}) |Pamimili online |{{Flagcountry|China}} |- |Haosou |360.cn |9 ({{increase}}1) |Seguridad sa Internet at web search engine |{{Flagcountry|China}} |- |Amazon |amazon.com |10 ({{decrease}}1) |Pamimili online at cloud computing |{{Flagcountry|United States}} |- |[[Yahoo!]] |yahoo.com |11 ({{steady}}) |Portal at Media |{{Flagcountry|United States}} |- |Jingdong Mall |jd.com |12 ({{steady}}) |Portal at media |{{Flagcountry|China}} |- |[[Wikipedia]] |wikipedia.org |13 ({{steady}}) |[[Ensiklopedya|Ensiklopediya]] |{{Flagcountry|United States}} |- |Zoom Video Communications |zoom.us |14 ({{increase}}2) |Komunikasyon |{{Flagcountry|United States}} |- |Sina Weibo |weibo.com |15 ({{decrease}}1) |Social networking |{{Flagcountry|China}} |- |Sina Corp |sina.com.cn |16 ({{decrease}}1) |Portal at madaliang pagmemensahe |{{Flagcountry|China}} |- |Xinhua News Agency |xinhuanet.com |17 ({{increase}}3) |Mga balita |{{Flagcountry|China}} |- |Windows Live |live.com |18 ({{decrease}}1) |Software plus services |{{Flagcountry|United States}} |- |Reddit |reddit.com |19 ({{decrease}}1) |Mga balitang panlipunan at libangan |{{Flagcountry|United States}} |- |[[Netflix]] |netflix.com |20 ({{decrease}}1) |Streaming TV and movies |{{Flagcountry|United States}} |- |[[Microsoft]] |microsoft.com |21 ({{steady}}) |Software and technology |{{Flagcountry|United States}} |- |Panda TV |panda.tv |22 ({{increase}}7) |Livestreaming (kadalasan mga [[Video games|video game]]) |{{Flagcountry|China}} |- |Zhanqi TV |zhanqi.tv |23 ({{increase}}8) |Livestreaming (kadalasan mga video game) |{{Flagcountry|China}} |- |Okezone |okezone.com |24 ({{steady}}) |Portal |{{Flagcountry|Indonesia}} |- |Alipay |alipay.com |25 ({{increase}}1) |Sistema ng bayarin |{{Flagcountry|China}} |- |[[Microsoft Office]] |office.com |26 ({{increase}}2) |Online office suite |{{Flagcountry|United States}} |- |[[Instagram]] |instagram.com |27 ({{decrease}}5) |Pagbabahagi ng mga litrato at social media |{{Flagcountry|United States}} |- |VK |vk.com |28 ({{decrease}}5) |Social networking |{{Flagcountry|Russia}} |- |CSDN |csdn.net |29 ({{decrease}}4) |Balitang panteknolohiya at pagtitipon sa Internet |{{Flagcountry|China}} |- |Shopify |myshopify.com |30 ({{decrease}}3) |Pamimili online |{{Flagcountry|Canada}} |- |Yahoo! Japan |yahoo.co.jp |31 ({{decrease}}1) |Portal |{{Flagcountry|Japan}} |- |Google Hong Kong |google.com.hk |32 ({{steady}}) |Mga serbisyo at produktong pang-Internet |{{Flagcountry|Hong Kong}} |- |[[Microsoft Network|Microsoft Online]] |microsoftonline.com |33 ({{increase}}4) |Software |{{Flagcountry|United States}} |- |Bing |bing.com |34 ({{steady}}) |Web search engine |{{Flagcountry|United States}} |- |BongaCams |bongacams.com |35 ({{steady}}) |Pornograpiya |{{Flagcountry|Netherlands}} |- |Twitch |twitch.tv |36 ({{decrease}}3) |Livestreaming (kadalasan mga video game) |{{Flagcountry|United States}} |- |Naver |naver.com |37 ({{increase}}2) |Portal |{{Flagcountry|South Korea}} |- |AliExpress |aliexpress.com |38 ({{steady}}) |Pamimili online |{{Flagcountry|China}} |- |Adobe |adobe.com |39 ({{increase}}1) |Media software |{{Flagcountry|United States}} |- |[[eBay]] |ebay.com |40 ({{decrease}}4) |Online auction & shopping |{{Flagcountry|United States}} |- |Amazon India |amazon.in |41 ({{increase}}2) |Pamimili online |{{Flagcountry|India}} |- |[[Twitter]] |twitter.com |42 ({{increase}}3) |Social networking |{{Flagcountry|United States}} |- |Global Times |huanqiu.com |43 ({{increase}}7) |Balita |{{Flagcountry|China}} |- |Amazon Japan |amazon.co.jp |44 ({{steady}}) |Pamimili online |{{Flagcountry|Japan}} |- |Tianya Club |tianya.cn |45 ({{decrease}}4) |Pagtitipon sa Internet |{{Flagcountry|China}} |- |YY.com |yy.com |46 (N/A) |Social networking |{{Flagcountry|China}} |- |[[Apple Inc.|Apple Inc]] |apple.com |47 ({{decrease}}5) |Tagagawa ng selpon at kagamitan |{{Flagcountry|United States}} |- |Chaturbate |chaturbate.com |48 ({{steady}}) |Pornograpiya |{{Flagcountry|United States}} |- |Aparat |aparat.com |49 ({{decrease}}3) |Pagbabahagi ng mga bidyo |{{Flagcountry|Iran}} |- |Yandex Search |yandex.ru |50 ({{decrease}}1) |Web search engine |{{Flagcountry|Russia}} |- |} == Mga Sanggunian ==   == Mga kawingang panlabas == * [https://www.alexa.com/ Alexa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090302215553/https://www.alexa.com/ |date=2009-03-02 }} l7gv1oh65lpwkfw0pyyue7ragxacqya 0 317528 2221310 2212801 2026-08-22T02:42:58Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221310 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = Dyslexia, disleksiya | synonyms = Diperensiya o kahirapan sa pagbasa, alexia | image =Dyslexia_handwriting_Greek.jpg | image_size = 150px | caption = Isang pagsulat ng taong may dyslexia sa Griyego | types = [[Surface dyslexia]] | field = [[Neurolohiya]], [[pediatrika]] | symptoms = Kahirapan sa pagbasa [reading (process)|reading]]<ref name="ninds1"/> | complications = | onset = Edad sa pagsisimula sa eskwela<ref name=Lancet2012/> | duration = | causes = [[Henetika]] at pagkapaligiran<ref name=Lancet2012 /> | risks = Nasa lahi, [[attention deficit hyperactivity disorder]]<ref name=NIH2014Def/> | diagnosis = Pagsubok ng memorya, pagbabaybay, paningin at pagsubok sa pagbasa<ref name=NIH2015Diag/> | differential = Pandinig, problema sa paningin at hindi sapat na pagtuturo | prevention = | treatment = Inaankop na mga paraan ng pagtuturo<ref name=ninds1/> | medication = | prognosis = | frequency = 3–7%<ref name=Lancet2012/> | deaths = }} <!-- Definition and symptoms --> Ang '''Dyslexia''', '''disleksiya''' o '''diperensiya sa pagbasa''' ay isang diperensiya o sakit na inilalarawan dahil sa kahirapan sa pagbasa ng isang bata o tao sa inaasahang antas ng pagbasa sa kanilang edad.<ref name=ninds1>{{cite web |url=https://www.ninds.nih.gov/Disorders/All-Disorders/Dyslexia-Information-Page |title=Dyslexia Information Page |date=2 November 2018 |publisher=[[National Institute of Neurological Disorders and Stroke]] }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Siegel LS | title = Perspectives on dyslexia | journal = Paediatrics & Child Health | volume = 11 | issue = 9 | pages = 581–7 | date = November 2006 | pmid = 19030329 | pmc = 2528651 | doi = 10.1093/pch/11.9.581 }}</ref> Ang mga problema ay kinabibilangan ng kahirapan sa pagbabaybay ng mga salita, mabilis na pagbasa, pagsulat ng mga salita, subboklasisasyon, pagbibigkas ng mga salita kapag malakas na nagbabasa.<ref name=NIH2014Def/><ref>{{cite web |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/reading/conditioninfo/symptoms |title=What are the symptoms of reading disorders? |publisher=National Institutes of Health |date=1 December 2016 }}</ref> Often these difficulties are first noticed at school.<ref name=Lancet2012>{{cite journal|last1=Peterson|first1=Robin L.|last2=Pennington|first2=Bruce F.|title=Developmental dyslexia|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_may-26-june-1-2012_379_9830/page/1997|journal=Lancet|volume=379|issue=9830|pages=1997–2007|date=May 2012|pmid=22513218|pmc=3465717 |doi=10.1016/S0140-6736(12)60198-6}}</ref> Kapag nawalan ang [[tao]] ang kakayahan na makabasa, ito ay isang '''alexia'''.<ref name=NIH2014Def/> The difficulties are involuntary and people with this disorder have a normal desire to [[learn]].<ref name=NIH2014Def>{{cite web |url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/reading/conditioninfo/disorders |title=What are reading disorders? |publisher=National Institutes of Health |date=1 December 2016 }}</ref> Ang mga taong may dyslexia ay mas mataas na antas [[attention deficit hyperactivity disorder]] (ADHD), [[mga diperensiya sa pag-unlad na pangwika]], at [[dyscalculia|kahirapan sa mga bilang]].<ref name=Lancet2012/><ref>{{Cite journal|last1=Sexton|first1=Chris C.|last2=Gelhorn|first2=Heather L.|last3=Bell|first3=Jill A.|last4=Classi|first4=Peter M.|date=November 2012|title=The Co-occurrence of Reading Disorder and ADHD: Epidemiology, Treatment, Psychosocial Impact, and Economic Burden|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-learning-disabilities_november-december-2012_45_6/page/538|journal=Journal of Learning Disabilities|volume=45|issue=6|pages=538–564|doi=10.1177/0022219411407772|pmid=21757683|s2cid=385238}}</ref> <!-- Cause, mechanism, and diagnosis --> Ang dyslexia ay pinaniniwalaang sanhi ng interaksiyong [[henetiko]] at pagkapaligiran.Ang ilang kaso ay nasa lahi.<ref name="NIH2014Def" /><!-- quote = Dyslexia can be inherited in some families --> Ang Dyslexia ay umuunlad dahil sa [[pinsala sa utak]], [[stroke]], o [[dementia]] is na tinatawag na "nakuhang dyslexia".<ref name="ninds1" /> Ang sanhing mekanismo nito ay resulta ng mga pagkakaiba sa loob ng pagpoproseso ng wika sa [[utak]].<ref name="NIH2014Def" />.<ref name="NIH2015Diag">{{cite web|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/reading/conditioninfo/pages/diagnosed.aspx|title=How are reading disorders diagnosed?|publisher=National Institutes of Health|access-date=15 March 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402093505/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/reading/conditioninfo/pages/diagnosed.aspx|archive-date=2 April 2015}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga diperensiya ng pag-unlad]] [[Kategorya:Mga diperensiyang henetiko]] 1w7fis9antoehmbbfzly5hfto651122 0 318303 2221279 2182076 2026-08-22T00:50:08Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221279 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox | name = Ruminante | fossil_range = {{Geological range|Eocene|Recent|[[Early Eocene]] - [[Holocene|present]]}} | image = Ruminantia.jpg | image_caption = | parent_authority = Spaulding et al., 2009 | display_parents = 2 | taxon = Ruminantia | authority = [[Giovanni Antonio Scopoli|Scopoli]], 1777 | subdivision_ranks = Infraorders | subdivision = * [[Tragulina]] (paraphyletic) * [[Pecora]] }} Ang mga '''Ruminante''' ([[suborden]] '''Ruminantia''') ay may mga [[unggulado]]ng [[mamalya]] na nakakukha ng sustansiya sa mga halaman sa pammaagitan ng permentasyon na espesyalisado sa kanilang mga tiyan bago ang [[dihestiyon]] sa pamamagitan ng mga aksiyon ng [[bakterya]]. Ang prosesong ito ay tinatawag na [[permentasyong foregut]] na nangangailangan ng permentadong ingesta ([[cud]] na bahaging na-dihesta) na muling ibinabalik sa bibig mula sa tiyan o [[rehurhistasyon]] at muling nginunguya. Ang proseso ng muling pagnguya ng cud ay karagdagang tumutunaw sa halaman at nagdudulot ng dihestiyon na tinatawag na ruminasyon.<ref>{{cite web|title=Rumination: The process of foregut fermentation|url=http://www.ultimateungulate.com/cetartiodactyla/Rumination.html}}</ref><ref>{{cite web|title=Ruminant Digestive System|url=http://faculty.fortlewis.edu/LASHELL_B/Nutr2-Rumdigestion.pdf}}</ref> May mga 200 espesye ng mga ruminante na kinabibilangan ng mga ligaw at domestikadong espesye.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Fernández|first1=Manuel Hernández|last2=Vrba|first2=Elisabeth S.|date=2005-05-01|title=A complete estimate of the phylogenetic relationships in Ruminantia: a dated species-level supertree of the extant ruminants|url=https://archive.org/details/sim_biological-reviews_2005-05_80_2/page/269|journal=Biological Reviews|language=en|volume=80|issue=2|pages=269–302|doi=10.1017/s1464793104006670|issn=1469-185X|pmid=15921052|s2cid=29939520}}</ref> Kabilang dito ang mga [[baka]] at mga ligaw na [[bovine]], mga [[kambing]], [[giraffe]], [[usa]], [[gazelle]] at [[antelope]].<ref name="Fowler, M.E. 2010">Fowler, M.E. (2010). "[https://books.google.com/books?id=Z2XBSPBZU3EC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Medicine and Surgery of Camelids]", Ames, Iowa: Wiley-Blackwell. Chapter 1 General Biology and Evolution addresses the fact that camelids (including camels and llamas) are not ruminants, pseudo-ruminants, or modified ruminants.</ref> Sa [[taksonomiya]], ang suborden na [[Ruminantia]] ay angkan ng mga [[herbiboro]] na kasapi ng [[artiodactyla]] na kinabibilangan ng pinakamaunlad at malawakang mga [[unggulado]].<ref>{{cite web|title=Suborder Ruminatia, the Ultimate Ungulate|url=http://www.ultimateungulate.com/cetartiodactyla/Ruminantia.html}}</ref> Ang suborden na Ruminantia ay kinabibilangan ng anim na pamilya:[[Tragulidae]], [[Giraffidae]], [[Antilocapridae]], [[Musk deer|Moschidae]], [[Deer|Cervidae]], at [[Bovidae]]. ==Piloheniya== Ang '''Ruminantia''' ay isang grupong korona ng mga ruminante sa loob ng orden na [[Artiodactyla]] na sa kladistika ayon kay Spaulding et al. as ay kinabibilangan ng''[[Bos taurus]]'' (baka) at ''[[Tragulus napu]]'' (dagang usa)". Ang '''Ruminantiamorpha''' ay isang mas mataas na lebel na [[klado]] ng mga artiodactyl na sa kladistika ayon kay Spaulding et al. ay mga Ruminantia kabilang ang ekstinkt na taxa na mas malapit sa umiiral na kasapi na Ruminantia kesa sa anumang nabubuhay na espesya.<ref name="Spaulding2009">{{cite journal|pmc=2740860 | pmid=19774069 | doi=10.1371/journal.pone.0007062 | volume=4 | issue=9 | title=Relationships of Cetacea (Artiodactyla) among mammals: increased taxon sampling alters interpretations of key fossils and character evolution | year=2009 | journal=PLOS ONE | pages=e7062 | last1 = Spaulding | first1 = M | last2 = O'Leary | first2 = MA | last3 = Gatesy | first3 = J| bibcode=2009PLoSO...4.7062S | doi-access=free }}</ref> Bilang grupong korona, ang mga ruminante ay kinabibilangan lamang ng [[huling karaniwang ninuno]] ng lahat ng nabubuhay na ruminante at mga inapo nito (buhay o ekstinkt na ) samantalang ang Ruminantiamorpha bilang grupong tangkay ay kinabibilangan rin ng [[basalyo]]ng mga ekstint na nabubuhay na taxa (neontolohiya) na mas malapit na nauugnay sa mga nabubuhay na ruminante sa halip na sa ibang mga kasapi ng pangkat ng Artiodactyla. Ang mga kasapi ng Ruminantia ay makikita sa [[kladograma]] na :<ref>{{cite journal|year=2006|title=A higher-level MRP supertree of placental mammals|journal=BMC Evol Biol|volume=6|doi=10.1186/1471-2148-6-93|pmc=1654192|pmid=17101039|last= Beck|first= N.R.|pages=93}}</ref><ref name="O'Leary2013">{{cite journal|last1= O'Leary|first1= M.A.|last2= Bloch|first2= J.I.|last3= Flynn|first3= J.J.|last4= Gaudin|first4= T.J.|last5= Giallombardo|first5= A.|last6= Giannini|first6= N.P.|last7= Goldberg|first7= S.L.|last8= Kraatz|first8= B.P.|last9= Luo|first9= Z.-X.|last10= Meng|first10= J.|last11= Ni|first11= X.|last12= Novacek|first12= M.J.|last13= Perini|first13= F.A.|last14= Randall|first14= Z.S.|last15= Rougier|first15= G.W.|last16= Sargis|first16= E.J.|last17= Silcox|first17= M.T.|last18= Simmons|first18= N.B.|last19= Spaulding|first19= M.|last20= Velazco|first20= P.M.|last21= Weksler|first21= M.|last22= Wible|first22= J.R.|last23= Cirranello|first23= A.L.|title= The Placental Mammal Ancestor and the Post-K-Pg Radiation of Placentals|url= https://archive.org/details/sim_science_2013-02-08_339_6120/page/662|journal= Science|volume= 339|issue= 6120|year= 2013|pages= 662–667|doi= 10.1126/science.1229237|pmid= 23393258|bibcode= 2013Sci...339..662O|s2cid= 206544776|hdl= 11336/7302|hdl-access= free}}</ref><ref name="Song2012">{{cite journal|last1= Song|first1= S.|last2= Liu|first2= L.|last3= Edwards|first3= S.V.|last4= Wu|first4= S.|title= Resolving conflict in eutherian mammal phylogeny using phylogenomics and the multispecies coalescent model|url= https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2012-09-11_109_37/page/14942|journal= Proceedings of the National Academy of Sciences|volume= 109|issue= 37|year= 2012|pages= 14942–14947|doi= 10.1073/pnas.1211733109|pmid= 22930817|pmc= 3443116|bibcode= 2012PNAS..10914942S|doi-access= free}}</ref><ref name="dos Reis2012">{{cite journal|last1=dos Reis|first1= M.|last2= Inoue|first2= J.|last3= Hasegawa|first3= M.|last4= Asher|first4= R.J.|last5= Donoghue|first5= P.C.J.|last6= Yang|first6= Z.|title= Phylogenomic datasets provide both precision and accuracy in estimating the timescale of placental mammal phylogeny|journal= Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume= 279|issue= 1742|year= 2012|pages= 3491–3500|doi= 10.1098/rspb.2012.0683|pmid= 22628470|pmc= 3396900|doi-access= free}}</ref><ref name="Upham2019">{{cite journal|last1= Upham|first1= N.S.|last2= Esselstyn|first2= J.A.|last3= Jetz|first3= W.|title= Inferring the mammal tree: Species-level sets of phylogenies for questions in ecology, evolution, and conservation|journal= PLOS Biology|volume= 17|issue= 12|year= 2019|pages= e3000494|doi= 10.1371/journal.pbio.3000494|pmid= 31800571|pmc= 6892540|doi-access= free}}(see e.g. Fig S10)</ref> {{Clade|style=font-size:100%;line-height:100% |label1=[[Artiodactyla]]&nbsp; |1={{Clade |1=[[Tylopoda]] (camels)[[File:Cladogram of Cetacea within Artiodactyla (Camelus bactrianus).png|50 px]] |label2=&nbsp;[[Artiofabula]]&nbsp; |2={{Clade |1=&nbsp; [[Suina]] (pigs)[[File:Recherches pour servir à l'histoire naturelle des mammifères (Pl. 80) (white background).jpg|50 px]] |label2=&nbsp;[[Cetruminantia]]&nbsp; |2={{Clade |label1=&nbsp;'''Ruminantia''' (ruminants)&nbsp; |1={{Clade |1=&nbsp;[[Chevrotain|Tragulidae]] (mouse deer)[[File:Tragulus napu - 1818-1842 - Print - Iconographia Zoologica - Special Collections University of Amsterdam - (white background).jpg|50 px]] |2=&nbsp;[[Pecora]] (horn bearers)[[File:Walia ibex illustration white background.png|50 px]] }} |label2=&nbsp;[[Cetancodonta]]/[[Whippomorpha]]&nbsp; |2={{Clade |1=&nbsp;[[Hippopotamidae]] (hippopotamuses)[[File:Voyage en Abyssinie Plate 2 (white background).jpg|50 px]] |2=&nbsp;[[Cetacea]] (whales)[[File:Bowhead-Whale1 (16273933365).jpg|50 px]] }} }} }} }} }} Sa loob ng Ruminantia, ang [[Tragulidae]] (dagang usa) ay itinuturing na pinakabasalyong pamilya,<ref name="Kulemzina2011">{{cite journal|last1=Kulemzina|first1=Anastasia I.|last2=Yang|first2=Fengtang|last3=Trifonov|first3=Vladimir A.|last4=Ryder|first4=Oliver A.|last5=Ferguson-Smith|first5=Malcolm A.|last6=Graphodatsky|first6=Alexander S.|title=Chromosome painting in Tragulidae facilitates the reconstruction of Ruminantia ancestral karyotype|journal=Chromosome Research|volume=19|issue=4|year=2011|pages=531–539|issn=0967-3849|doi=10.1007/s10577-011-9201-z|pmid=21445689|s2cid=8456507}}</ref> at ang mga natitirang ruminante ay kabilang sa impraorden na with [[Pecora]]. Sa isang pag-aaral noong 2003 sa pilohenetika nina Alexandre Hassanin (ng[[National Museum of Natural History (France)|National Museum of Natural History, France]]) at mga kasama niya, batay sa [[mitochondria]]l at mga pag-aanlisang [[nucleus (biology)|nuclear]], nahayag na ang [[Moschidae]] at [[Bovidae]] ay bumubuo ng kapatid na klado ng [[Cervidae]]. Ayon sa pag-aaral na ito, ang Cervidae ay humiwalay sa kladong Bovidae-Moschidae noong 27 hanggang 28 milyong taon ang nakakalipas.<ref name="Hassanin2003">{{cite journal | last1=Hassanin | first1=A. | last2=Douzery | first2=E. J. P. | title=Molecular and morphological phylogenies of Ruminantia and the alternative position of the Moschidae | journal=Systematic Biology | date=2003 | volume=52 | issue=2 | pages=206–28 | doi=10.1080/10635150390192726 | url=https://www.researchgate.net/publication/10760976 | pmid=12746147| doi-access=free }}</ref> The following [[cladogram]] is based on a large-scale genome ruminant genome sequence study from 2019:<ref name=RumiantPhylo2020>{{Cite journal | last1 = Chen | first1 = L. | last2 = Qiu | first2 = Q. | last3 = Jiang | first3 = Y. | last4 = Wang | first4 = K. | title = Large-scale ruminant genome sequencing provides insights into their evolution and distinct traits | doi = 10.1126/science.aav6202 | journal = Science | volume = 364 | issue = 6446 | pages = eaav6202| year = 2019 | pmid = 31221828| bibcode = 2019Sci...364.6202C| doi-access = free }}</ref> {{Clade | style=font-size: 100%; line-height:100% |label1='''Ruminantia''' |1={{clade |label1=[[Tragulina]] |1=[[Tragulidae]] [[File:Tragulus napu - 1818-1842 - Print - Iconographia Zoologica - Special Collections University of Amsterdam - (white background).jpg|50 px]] |label2=[[Pecora]] |2={{clade |1={{clade |1=[[Antilocapridae]] [[File:Antilocapra white background.jpg|50 px]] |2=[[Giraffidae]] [[File:Giraffa camelopardalis Brockhaus white background.jpg|50 px]] }} |2={{clade |1=[[Cervidae]] [[File:The deer of all lands (1898) Hangul white background.png|50 px]] |2={{clade |1=[[Bovidae]] [[File:Birds and nature (1901) (14562088237) white background.jpg |50px]] |2=[[Moschidae]] [[File:Moschus chrysogaster white background.jpg|50 px]] }} }} }} }} }} ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Ruminantia]] g0l2gwo2eruzsmdmknrw5wqfce6tzrq 0 319960 2221290 2212811 2026-08-22T01:35:21Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221290 wikitext text/x-wiki {{infobox drug | verifiedrevid = | drug_name = | image = Caffeine structure.svg | alt = 2D structure of caffeine | image2 = Caffeine molecule ball from xtal (1).png | alt2 = 3D structure of caffeine <!--Clinical data--> |pronounce = | tradename = | Drugs.com ={{Drugs.com|monograph|caffeine-caffeine-and-sodium-benzoate-injection-caffeine-citrate}} | MedlinePlus = | pregnancy_AU = A | legal_AU = Unscheduled | legal_CA = Unscheduled | legal_DE = Unscheduled | legal_NZ = Unscheduled | legal_UK = GSL | legal_US = Unscheduled | legal_status = In general: Legal for [[recreational drug use|recreational use]] in most countries | dependency_liability = [[Physical dependence|Physical]]: low–moderate<ref name="Nestler caffeine dependence-addiction">{{cite book |vauthors=Malenka RC, Nestler EJ, Hyman SE |veditors=Sydor A, Brown RY | title = Molecular Neuropharmacology: A Foundation for Clinical Neuroscience | year = 2009 | publisher = McGraw-Hill Medical | location = New York | isbn = 978-0-07-148127-4 | pages = 375 | edition = 2nd | chapter = Chapter 15: Reinforcement and Addictive Disorders | quote= Long-term caffeine use can lead to mild physical dependence. A withdrawal syndrome characterized by drowsiness, irritability, and headache typically lasts no longer than a day. True compulsive use of caffeine has not been documented.}}</ref><ref name="DSM-5 definitions + addiction-dependence distinction + Caffeine use disorder">{{cite web|author=American Psychiatric Association |title=Substance-Related and Addictive Disorders |url=http://www.dsm5.org/documents/substance%20use%20disorder%20fact%20sheet.pdf |publisher=American Psychiatric Publishing |access-date=10 July 2015 |pages=1–2 |date=2013 |quote=Substance use disorder in DSM-5 combines the DSM-IV categories of substance abuse and substance dependence into a single disorder measured on a continuum from mild to severe.&nbsp;... Additionally, the diagnosis of dependence caused much confusion. Most people link dependence with "addiction" when in fact dependence can be a normal body response to a substance.&nbsp;... DSM-5 will not include caffeine use disorder, although research shows that as little as two to three cups of coffee can trigger a withdrawal effect marked by tiredness or sleepiness. There is sufficient evidence to support this as a condition, however it is not yet clear to what extent it is a clinically significant disorder. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150815050402/http://www.dsm5.org/Documents/Substance%20Use%20Disorder%20Fact%20Sheet.pdf |archive-date=15 August 2015 }}</ref><ref name="CRC Press">{{cite book | title = Introduction to Pharmacology | edition = third | date = 2007 | publisher = CRC Press | location = Abingdon | isbn = 978-1-4200-4742-4 | pages = 222–223 | url = https://books.google.com/books?id=qfrLBQAAQBAJ&pg=PA222 | access-date = 25 August 2017 | archive-date = 14 January 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230114181610/https://books.google.com/books?id=qfrLBQAAQBAJ&pg=PA222 | url-status = live }}</ref><br /> [[Psychological dependence|Psychological]]: low<ref name="pmid15448977" /> | addiction_liability = None<ref name="Nestler caffeine dependence-addiction" /><ref name="DSM-5 definitions + addiction-dependence distinction + Caffeine use disorder" />–low<ref name="CRC Press"/> | routes_of_administration = [[Oral route|By mouth]], [[Insufflation (medicine)|insufflation]], [[coffee enema|enema]], [[Suppository|rectal]], [[intravenous]] | class = [[Stimulant]]<br>[[Adenosinergic]]<br>[[Eugeroic]]<br>[[Parasympathomimetic]]<br>[[Cholinesterase inhibitor]]<br> [[Phosphodiesterase inhibitor]]<br>[[Diuretic]] | ATC_prefix = N06B | ATC_suffix = C01 | ATC_supplemental = {{ATC|D11|AX26}}, {{ATC|V04|CG30}} <!--Pharmacokinetic data--> | onset = 45 minutes–1 hour<ref name = "Poleszak 2015"/><ref>{{Cite book |last=Institute of Medicine (US) Committee on Military Nutrition Research |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK223808/ |title=Pharmacology of Caffeine |date=2001 |publisher=National Academies Press (US) |language=en |chapter=2, Pharmacology of Caffeine |access-date=15 December 2022 |archive-date=28 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928043240/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK223808/ |url-status=live }}</ref> | bioavailability = 99%<ref name = "Poleszak 2015"/> | protein_bound = 25–36%<ref name="Drugbank-Caffeine" /> | metabolism = Primary: [[CYP1A2]]<ref name="Drugbank-Caffeine" /><br />Minor: [[CYP2E1]],<ref name="Drugbank-Caffeine" /> [[CYP3A4]],<ref name="Drugbank-Caffeine" /><br />[[CYP2C8]],<ref name="Drugbank-Caffeine" /> [[CYP2C9]]<ref name="Drugbank-Caffeine" /> | elimination_half-life = Adults: 3–7&nbsp;hours<ref name="Drugbank-Caffeine">{{cite web | title=Caffeine | url=http://www.drugbank.ca/drugs/DB00201#pharmacology | website=DrugBank | publisher=University of Alberta | access-date=8 August 2014 | date=16 September 2013 | archive-date=4 May 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150504124733/http://www.drugbank.ca/drugs/DB00201#pharmacology | url-status=live }}</ref><br />Infants (full term): 8&nbsp;hours<ref name="Drugbank-Caffeine" /><br />Infants (premature): 100&nbsp;hours<ref name="Drugbank-Caffeine" /> | excretion = Urine (100%) | duration_of_action = 3–4 hours<ref name="Poleszak 2015">{{cite journal | vauthors = Poleszak E, Szopa A, Wyska E, Kukuła-Koch W, Serefko A, Wośko S, Bogatko K, Wróbel A, Wlaź P | title = Caffeine augments the antidepressant-like activity of mianserin and agomelatine in forced swim and tail suspension tests in mice | journal = Pharmacological Reports | volume = 68 | issue = 1 | pages = 56–61 | date = February 2016 | pmid = 26721352 | doi = 10.1016/j.pharep.2015.06.138 | s2cid = 19471083 }}</ref> | metabolites = [[Paraxanthine]] (84%)<br />[[Theobromine]] (12%)<br />[[Theophylline]] (4%) <!--Identifiers--> | CAS_number_Ref = {{cascite|correct|??}} | CAS_number = 58-08-2 | PubChem = 2519 | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = DB00201 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 2424 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = 3G6A5W338E | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = D00528 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 27732 | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 113 | PDB_ligand = CFF | IUPHAR_ligand = 407 | synonyms = Guaranine<!--Pubchem--><br />Methyltheobromine<!--Pubchem--><br />1,3,7-Trimethylxanthine<!--Pubchem--><br />7-methyltheophylline<ref>{{cite web |title=Caffeine |url=http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.2424.html |website=ChemSpider |access-date=16 November 2021 |archive-date=14 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190514141609/http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.2424.html |url-status=live }}</ref> Theine <!--Chemical data--> | IUPAC_name = 1,3,7-Trimethyl-3,7-dihydro-1''H''-purine-2,6-dione |C=8 |H=10 |N=4 |O=2 | smiles = CN1C=NC2=C1C(=O)N(C(=O)N2C)C | StdInChI_Ref = | StdInChI = 1S/C8H10N4O2/c1-10-4-9-6-5(10)7(13)12(3)8(14)11(6)2/h4H,1-3H3 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChIKey = RYYVLZVUVIJVGH-UHFFFAOYSA-N <!--Chemical data--> | density = 1.23<!--Reference: <ref>{{cite web|url=http://www.ilo.org/legacy/english/protection/safework/cis/products/icsc/dtasht/_icsc04/icsc0405.htm |title=Caffeine |publisher=International Occupational Safety and Health Information Centre (CIS)}}</ref>--> | solubility = <!--This field will append "&nbsp;mg/mL (20&nbsp;°C)" to the end of any value--> | melting_point = 235 | melting_high = 238 <!--Ref:Pubchem--> | melting_notes = (anhydrous)<ref name="Pubchem properties">{{cite web|title=Caffeine|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/summary/summary.cgi?q=all&cid=2519#x27|website=Pubchem Compound|publisher=NCBI|access-date=16 October 2014|quote=<br />'''Boiling Point'''<br />178&nbsp;°C (sublimes)<br />'''Melting Point'''<br />238 DEG C (ANHYD)}}</ref><ref name="ChemSpider">{{cite web|title=Caffeine|url=http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.2424.html|website=ChemSpider|publisher=Royal Society of Chemistry|access-date=16 October 2014|quote=Experimental Melting Point:<br />234–236 °C Alfa Aesar<br />237 °C Oxford University Chemical Safety Data<br />238 °C LKT Labs [C0221]<br />237&nbsp;°C Jean-Claude Bradley Open Melting Point Dataset 14937<br />238&nbsp;°C Jean-Claude Bradley Open Melting Point Dataset 17008, 17229, 22105, 27892, 27893, 27894, 27895<br />235.25&nbsp;°C Jean-Claude Bradley Open Melting Point Dataset 27892, 27893, 27894, 27895<br />236&nbsp;°C Jean-Claude Bradley Open Melting Point Dataset 27892, 27893, 27894, 27895<br />235&nbsp;°C Jean-Claude Bradley Open Melting Point Dataset 6603<br />234–236&nbsp;°C Alfa Aesar A10431, 39214<br />Experimental Boiling Point:<br />178 °C (Sublimes) Alfa Aesar<br />178 °C (Sublimes) Alfa Aesar 39214|archive-date=14 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514141609/http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.2424.html|url-status=live}}</ref> | boiling_point = <!--178 Ref:Pubchem--> | boiling_notes = <!--([[sublimation (chemistry)|sublimes]])--> }} Ang '''kapeyna''' ay isang [[Gitnang sistemang nerbyos]] (CNS) stimulant ng [[Xanthine|isang klase ng methylxanthine]].<ref name="pmid1356551">{{Cite journal |vauthors=Nehlig A, Daval JL, Debry G |year=1992 |title=Caffeine and the central nervous system: mechanisms of action, biochemical, metabolic and psychostimulant effects |url=https://archive.org/details/sim_brain-research-reviews_may-august-1992_17_2/page/139 |journal=Brain Research. Brain Research Reviews |volume=17 |issue=2 |pages=139–170 |doi=10.1016/0165-0173(92)90012-B |pmid=1356551}}</ref> Ito ay ginagamit bilang cognitive enhancer, pagpapataas ng positibo at tungkulin ng pagpasigla.<ref name="caffeine & theanine">{{Cite journal |vauthors=Camfield DA, Stough C, Farrimond J, Scholey AB |date=August 2014 |title=Acute effects of tea constituents L-theanine, caffeine, and epigallocatechin gallate on cognitive function and mood: a systematic review and meta-analysis |url=https://archive.org/details/sim_nutrition-reviews_2014-08_72_8/page/507 |journal=Nutrition Reviews |volume=72 |issue=8 |pages=507–522 |doi=10.1111/nure.12120 |pmid=24946991}}</ref><ref name="Continuum">{{Cite journal |vauthors=Wood S, Sage JR, Shuman T, Anagnostaras SG |date=January 2014 |title=Psychostimulants and cognition: a continuum of behavioral and cognitive activation |journal=Pharmacological Reviews |volume=66 |issue=1 |pages=193–221 |doi=10.1124/pr.112.007054 |pmc=3880463 |pmid=24344115}}</ref> Ang kapeyna ay kumikilos sa pamamagitan ng pagharang sa pagbubuklod ng [[adenosine]] sa adenosine A ₁ receptor, na naipapahusay sa pagpapalabas ng neurotransmitter na [[asetilkolina]] .<ref>{{Cite journal |vauthors=Carter AJ, O'Connor WT, Carter MJ, Ungerstedt U |date=May 1995 |title=Caffeine enhances acetylcholine release in the hippocampus in vivo by a selective interaction with adenosine A1 receptors |url=https://archive.org/details/journal-of-pharmacology-and-experimental-therapeutics_1995_273_1-2/page/637 |journal=The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics |volume=273 |issue=2 |pages=637–642 |pmid=7752065}}</ref> Pinapataas din ng kapeyna ang mga antas ng ''cyclic AMP'' sa pamamagitan ng ''nonselective inhibition'' ng phosphodiesterase.<ref>{{Cite journal |vauthors=Faudone G, Arifi S, Merk D |date=June 2021 |title=The Medicinal Chemistry of Caffeine |journal=Journal of Medicinal Chemistry |volume=64 |issue=11 |pages=7156–7178 |doi=10.1021/acs.jmedchem.1c00261 |pmid=34019396}}</ref> Ang kapeyna ay isang mapait, maputi mala-kristal na purine, isang methylxanthine [[alkaloid]], at may kemikal na kaugnayan sa [[adenine]] at [[guanine]] [[Nukleyobase|base]] ng [[DNA|deoxyribonucleic acid]] (DNA) at [[RNA|ribonucleic acid]] (RNA). Ito ay matatagpuan sa mga buto, prutas, mani, o dahon ng ilang halaman na katutubo sa Afrika, Silangang Asya at Timog Amerika, at tumutulong upang maprotektahan ang mga ito laban sa mga herbivore at mula sa kompetisyon sa pamamagitan ng pagpigil sa pagtubo ng mga kalapit na buto, pati na rin ang paghikayat sa pagkonsumo ng mga piling hayop tulad ng Pukyutan.<ref name="pmid23471406">{{Cite journal |vauthors=Wright GA, Baker DD, Palmer MJ, Stabler D, Mustard JA, Power EF, Borland AM, Stevenson PC |date=March 2013 |title=Caffeine in floral nectar enhances a pollinator's memory of reward |journal=Science |volume=339 |issue=6124 |pages=1202–4 |bibcode=2013Sci...339.1202W |doi=10.1126/science.1228806 |pmc=4521368 |pmid=23471406}}</ref> Ang mas popular na pinagmulan na panghinakas na sangkap ng kapeyna ay ang butil ng kape, ang buto ng halaman ng ''[[Coffea]]'' . Ang mga tao ay maaaring uminom ng mga [[inumin]]g naglalaman ng kapeyna upang mapawi o maiwasan ang pangaantok at upang mapabuti ang pagganap ng pag-iisip. Upang gawin ang mga inuming ito, ang kapeyna ay kinukuha sa pamamagitan ng pagtarik ng mga produkto ng halaman sa tubig, isang prosesong tinatawag na [[inpusyon]] . Ang mga inuming ma merong kapeyna, tulad ng [[kape]], [[tsaa]], at [[Kola|cola]], ay maraming konsyumo nito sa buong mundo at mataas ng - kailangang mg paggamit nito sa lipunan. Noong 2020, halos 10 milyong tonelada ng butilng kape ang nakonsumo sa buong mundo.<ref>{{Cite web |title=Global coffee consumption, 2020/21 |url=https://www.statista.com/statistics/292595/global-coffee-consumption/ |website=Statista}}</ref> Ang kapeyna ay ang pinakalawak na ginagamit na psychoactive na gamot sa mundo.<ref name="abc.net">{{Cite news |year=1997 |title=What's your poison: caffeine |publisher=Australian Broadcasting Corporation |url=http://www.abc.net.au/quantum/poison/caffeine/caffeine.htm |url-status=dead |access-date=15 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090726194701/http://www.abc.net.au/quantum/poison/caffeine/caffeine.htm |archive-date=26 Hulyo 2009}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Jamieson |first=Ross W. |date=2001 |title=The Essence of Commodification: Caffeine Dependencies in the Early Modern World |url=https://www.jstor.org/stable/3790189 |journal=Journal of Social History |volume=35 |issue=2 |pages=269–294 |issn=0022-4529}}</ref> Hindi tulad ng karamihan sa iba pang mga ''psychoactive substance'', ang kapeyna ay nananatiling hindi kinokontrol at legal sa halos lahat ng bahagi ng mundo. Ang kapeyna ay isa ring panlabas na linya dahil ang paggamit nito ay nakikita bilang katanggap-tanggap sa lipunan sa karamihan ng mga kultura at kahit na hinihikayat sa iba, lalo na sa [[Mundong Kanluranin|Kultura ng lipunang Kanluran]]. Ang kapeyna ay maaaring magkaroon ng parehong positibo at negatibong epekto sa kalusugan. Nagagamot at napipigilan nito ang napaaga na mga karamdaman sa paghinga ng sanggol na ''bronchopulmonary dysplasia'' ng pagbata at apnea ng prematurity. Ang kapeyna citrate ay nasa Listahan ng WHO Model List of Essential Medicines . Maaari itong magbigay ng katamtamang proteksiyon na epekto laban sa ilang sakit,<ref>{{Cite journal |vauthors=Cano-Marquina A, Tarín JJ, Cano A |date=May 2013 |title=The impact of coffee on health |journal=Maturitas |volume=75 |issue=1 |pages=7–21 |doi=10.1016/j.maturitas.2013.02.002 |pmid=23465359}}</ref> kabilang ang [[Karamdamang Parkinson]].<ref name="Qi 2014">{{Cite journal |vauthors=Qi H, Li S |date=April 2014 |title=Dose-response meta-analysis on coffee, tea and caffeine consumption with risk of Parkinson's disease |journal=Geriatrics & Gerontology International |volume=14 |issue=2 |pages=430–9 |doi=10.1111/ggi.12123 |pmid=23879665}}</ref> Ang ilang mga tao ay nakakaranas ng pagkagambala sa pagtulog o pagkabalisa kung kumakain sila ng kapeyna,<ref>{{Cite journal |vauthors=O'Callaghan F, Muurlink O, Reid N |date=7 December 2018 |title=Effects of caffeine on sleep quality and daytime functioning |journal=Risk Management and Healthcare Policy |volume=11 |pages=263–271 |doi=10.2147/RMHP.S156404 |pmc=6292246 |pmid=30573997}}</ref> ngunit ang iba ay nagpapakita ng kaunting simptomas. Ang katibayan nito ng isang panganib sa pagsasanggol ay hindi maliwanag; inirerekomenda rin ng ilang awtoridad na limitahan ng mga buntis na kababaihan ang kapeyna sa katumbas ng dalawang tasa ng kape bawat araw o mas kaunti.<ref name="Jah2015">{{Cite journal |vauthors=Jahanfar S, Jaafar SH |date=June 2015 |title=Effects of restricted caffeine intake by mother on fetal, neonatal and pregnancy outcomes |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |issue=6 |pages=CD006965 |doi=10.1002/14651858.CD006965.pub4 |pmid=26058966}}</ref><ref name="ACOG policy 462 caffeine">{{Cite journal |last=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=August 2010 |title=ACOG CommitteeOpinion No. 462: Moderate caffeine consumption during pregnancy |url=https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology_2010-08_116_2/page/467 |journal=Obstetrics and Gynecology |volume=116 |issue=2 Pt 1 |pages=467–8 |doi=10.1097/AOG.0b013e3181eeb2a1 |pmid=20664420}}</ref> Ang kapeyna ay maaaring makagawa ng banayad na anyo ng pag-asa sa droga&nbsp;– nauugnay sa mga sintomas ng paghulog tulad ng pagkaantok, sakit ng ulo, at pagkamayamutin&nbsp;– kapag ang isang indibidwal ay huminto sa paggamit ng kapeyna pagkatapos ng paulit-ulit na pang-araw-araw na paggamit.<ref name="pmid15448977">{{Cite journal |vauthors=Juliano LM, Griffiths RR |date=October 2004 |title=A critical review of caffeine withdrawal: empirical validation of symptoms and signs, incidence, severity, and associated features |url=https://archive.org/details/sim_psychopharmacology_2004-10_176_1/page/1 |journal=Psychopharmacology |volume=176 |issue=1 |pages=1–29 |doi=10.1007/s00213-004-2000-x |pmid=15448977 |quote=Results: Of 49 symptom categories identified, the following 10 fulfilled validity criteria: headache, fatigue, decreased energy/ activeness, decreased alertness, drowsiness, decreased contentedness, depressed mood, difficulty concentrating, irritability, and foggy/not clearheaded. In addition, flu-like symptoms, nausea/vomiting, and muscle pain/stiffness were judged likely to represent valid symptom categories. In experimental studies, the incidence of headache was 50% and the incidence of clinically significant distress or functional impairment was 13%. Typically, onset of symptoms occurred 12–24 h after abstinence, with peak intensity at 20–51 h, and for a duration of 2–9 days.}}</ref> Áng pagparaya sa mga awtonomic na epekto ng tumaas na presyon ng dugo at tibok ng puso, at pagtaas ng paglabas ng ihi, ay nabubuo sa talamak na paggamit (ibig sabihin, ang mga sintomas na ito ay hindi gaanong binibigkas o hindi nangyayari pagkatapos ng pare-parehong paggamit).<ref>{{Cite journal |vauthors=Robertson D, Wade D, Workman R, Woosley RL, Oates JA |date=April 1981 |title=Tolerance to the humoral and hemodynamic effects of caffeine in man |journal=The Journal of Clinical Investigation |volume=67 |issue=4 |pages=1111–7 |doi=10.1172/JCI110124 |pmc=370671 |pmid=7009653}}</ref> Ang kapeyna ay sinuri ng US Food and Drug Administration bilang pangkalahatang kinikilala bilang ligtas na gamitin na gamot. Iniulat ng European Food Safety Authority na hanggang 400&nbsp;mg ng kapeyna bawat araw (sa paligid ng 5.7&nbsp;mg/kg ng body mass bawat araw) ay hindi nagpapataas ng mga nagaalala para sakaligtasan at sa mga hindi buntis na nasa hustong gulang, habang umiinom ng hanggang 200&nbsp;Ang mg bawat araw para sa mga buntis at nagpapasusong kababaihan ay hindi naglalabas ng mga alalahanin sa kaligtasan para sa fetus o mga sanggol na pinapasuso.<ref>{{Cite journal |date=2015 |title=Scientific Opinion on the safety of caffeine |url=https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.2903/j.efsa.2015.4102 |url-status=dead |journal=EFSA Journal |language=en |volume=13 |issue=5 |pages=4102 |doi=10.2903/j.efsa.2015.4102 |issn=1831-4732 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210715130203/https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.2903/j.efsa.2015.4102 |archive-date=15 July 2021 |access-date=15 July 2021}}</ref> Ang isang tasa ng kape ay naglalaman ng 80–175&nbsp;mg ng kapeyna, depende sa kung anong "butil" (binhi) ang ginagamit, kung paano ito iniihaw (mas kaunting kapeyna ang mga ''dark roast''), at kung paano ito inihahanda (hal., ''drip'', ''percolation'', o [[espresso]] ). Kaya nangangailangan ito ng humigit-kumulang 50–100 ordinaryong tasa ng kape upang maabot ang nakakalason na dosis. Gayunpaman, ang purong powdered kapeyna, na available bilang dietary supplement, ay maaaring nakamamatay sa laki ng kutsara. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Kape]] [[Kategorya:Alkaloid]] 8ity6upz7r3p9jk2umhz0sunx8zzm2n 2 320221 2221243 2170607 2026-08-21T13:21:17Z AsianStuff03 125864 /* */ + userbox 2221243 wikitext text/x-wiki {{semi-retired|date=Hulyo 2025}} {{Userboxtop|AsianStuff03}} {{User contrib|5000}} {{User tl}} {{userbox|black|white|[[Image:Stainer.jpg|50px]]|Ang tagagamit na ito ay mahilig sa '''[[klasikal na musika]]'''.}} {{userbox|black|white|[[Image:Wang Wei.jpg]]|Ang tagagamit na ito ay malugod na nagbabasa ng mga tula ni '''[[Wang Wei]]'''}} {{userbox|blue|white|[[Image:Wikipedia-logo-v2.svg|40px]]|Ang tagagamit na ito ay '''[[Adiksiyon|adik na adik]]''' sa pag-eedit ng [[Wikipedia]].}} {{userbox|black|white|[[Image:Calculator.kodabar.jpg|40px]]|Ang tagagamit na ito ay nag-aaral ng '''[[accounting]]'''}} {{userboxbottom}} Ako ay interesado sa kultura ng aking bansa, most specifically sa musika. Nag-aayos din ako ng gramatika sa iba pang mga Wikipedia pages dito lalo na dun sa mga artikulong parang Ginoogle Translate lang. Bilang disclaimer, hindi ako gramatiko, gramatika , o guro kaya ''expect some errors'' sa aking mga edit. ==Mga ilan sa mga sinimulan kong artikulo == *[[Otto Heinrich Warburg]], medisina *[[Repleksyon (pisika)]], pisika *[[Kalkulador ni Pascal]], matematika *[[Smartphone]], elektronika *[[Glenn T. Seaborg]], kimika *[[Alhebrang Dirac]], pisika *[[Pisyong nukleyar]], pisika kedoznyij9qo3shyajnoyqbhp28wwcs 2221244 2221243 2026-08-21T13:25:57Z AsianStuff03 125864 /* */ 2221244 wikitext text/x-wiki {{semi-retired|date=Hulyo 2025}} {{Userboxtop|AsianStuff03}} {{User contrib|5000}} {{User tl}} {{userbox|black|white|[[Image:Stainer.jpg|50px]]|Ang tagagamit na ito ay mahilig sa '''[[klasikal na musika]]'''.}} {{userbox|black|white|[[Image:Ch'en Hung-shou 002.jpg]]|Ang tagagamit na ito ay malugod na nagbabasa ng mga tula ni '''[[Tao Yuanming]]'''}} {{userbox|blue|white|[[Image:Wikipedia-logo-v2.svg|40px]]|Ang tagagamit na ito ay '''[[Adiksiyon|adik na adik]]''' sa pag-eedit ng [[Wikipedia]].}} {{userbox|black|white|[[Image:Calculator.kodabar.jpg|40px]]|Ang tagagamit na ito ay nag-aaral ng '''[[accounting]]'''}} {{userboxbottom}} Ako ay interesado sa kultura ng aking bansa, most specifically sa musika. Nag-aayos din ako ng gramatika sa iba pang mga Wikipedia pages dito lalo na dun sa mga artikulong parang Ginoogle Translate lang. Bilang disclaimer, hindi ako gramatiko, gramatika , o guro kaya ''expect some errors'' sa aking mga edit. ==Mga ilan sa mga sinimulan kong artikulo == *[[Otto Heinrich Warburg]], medisina *[[Repleksyon (pisika)]], pisika *[[Kalkulador ni Pascal]], matematika *[[Smartphone]], elektronika *[[Glenn T. Seaborg]], kimika *[[Alhebrang Dirac]], pisika *[[Pisyong nukleyar]], pisika k3thv37llhkkei00htgma9xelj2nqaz 2221245 2221244 2026-08-21T13:44:55Z AsianStuff03 125864 /* */ 2221245 wikitext text/x-wiki {{semi-retired|date=Hulyo 2025}} {{Userboxtop|AsianStuff03}} {{User contrib|5000}} {{User tl}} {{userbox|black|white|[[Image:Stainer.jpg|50px]]|Ang tagagamit na ito ay mahilig sa '''[[klasikal na musika]]'''.}} {{userbox|black|white|[[Image:Ch'en Hung-shou 002.jpg|50px]]|Ang tagagamit na ito ay malugod na nagbabasa ng mga tula ni '''[[Tao Yuanming]]'''}} {{userbox|blue|white|[[Image:Wikipedia-logo-v2.svg|40px]]|Ang tagagamit na ito ay '''[[Adiksiyon|adik na adik]]''' sa pag-eedit ng [[Wikipedia]].}} {{userbox|black|white|[[Image:Calculator.kodabar.jpg|40px]]|Ang tagagamit na ito ay nag-aaral ng '''[[accounting]]'''}} {{userboxbottom}} Ako ay interesado sa kultura ng aking bansa, most specifically sa musika. Nag-aayos din ako ng gramatika sa iba pang mga Wikipedia pages dito lalo na dun sa mga artikulong parang Ginoogle Translate lang. Bilang disclaimer, hindi ako gramatiko, gramatika , o guro kaya ''expect some errors'' sa aking mga edit. ==Mga ilan sa mga sinimulan kong artikulo == *[[Otto Heinrich Warburg]], medisina *[[Repleksyon (pisika)]], pisika *[[Kalkulador ni Pascal]], matematika *[[Smartphone]], elektronika *[[Glenn T. Seaborg]], kimika *[[Alhebrang Dirac]], pisika *[[Pisyong nukleyar]], pisika n1q10zexd8evub88ejaorvcgjlvsxrh 2221247 2221245 2026-08-21T13:48:43Z AsianStuff03 125864 /* */ 2221247 wikitext text/x-wiki {{semi-retired|date=Hulyo 2025}} {{Userboxtop|AsianStuff03}} {{User contrib|5000}} {{User tl}} {{userbox|black|white|[[Image:Stainer.jpg|50px]]|Ang tagagamit na ito ay mahilig sa '''[[klasikal na musika]]'''.}} {{userbox|black|white|[[Image:Ch'en Hung-shou 002.jpg|50px]]|Ang tagagamit na ito ay malugod na nagbabasa ng mga tula ni '''[[Tao Yuanming]]'''}} {{userbox|blue|white|[[Image:Wikipedia-logo-v2.svg|40px]]|Ang tagagamit na ito ay '''[[Adiksiyon|adik na adik]]''' sa pag-eedit ng [[Wikipedia]].}} {{userbox|black|white|[[Image:Calculator.kodabar.jpg|40px]]|Ang tagagamit na ito ay nag-aaral ng '''[[accounting]]'''}} {{userboxbottom}} Ako ay interesado sa kultura ng aking bansa, most specifically sa musika. Nag-aayos din ako ng gramatika sa iba pang mga Wikipedia pages dito lalo na dun sa mga artikulong parang Ginoogle Translate lang. Bilang disclaimer, hindi ako gramatiko, gramatika , o guro kaya ''expect some errors'' sa aking mga edit. {{Blockquote|text=When I rise from sleep, I play with books and harp. The lettuce in the garden still grows moist: Of last year's grain there is always plenty left. Self-support should maintain strict limits: More than enough is not what I want. ... My little children are playing at my side, Learning to talk, they babble unformed sounds. These things have made me happy again And I forget my lost cap of office.|author=Tao Yuanming (isinalin sa wikang Ingles ni Arthur Waley, 1918)}} ==Mga ilan sa mga sinimulan kong artikulo == *[[Otto Heinrich Warburg]], medisina *[[Repleksyon (pisika)]], pisika *[[Kalkulador ni Pascal]], matematika *[[Smartphone]], elektronika *[[Glenn T. Seaborg]], kimika *[[Alhebrang Dirac]], pisika *[[Pisyong nukleyar]], pisika hofco29tu0a0wv3u1b1ds341ocv335i 0 323419 2221296 2210295 2026-08-22T01:59:13Z ~2026-45850-52 165576 /* Mga nagawa */ 2221296 wikitext text/x-wiki {{multiple issues| {{unsourced|date=Abril 2023}} {{copyedit|date=Abril 2023}} {{cleanup|reason=Kailangang isalin ang mga banyagang salita tulad ng eskwelahan|date=Abril 2023}} }} {{Infobox school | name = Angeles City Science High School | native_name = Mataas na Paaralang Pang-Agham ng Lungsod ng Angeles | seal_image = | image = | type = Specialized Public Science High School | address = Doña Aurora St., Brgy. Lourdes Sur East, | city = Angeles City | province = Pampanga | country = Philippines | coordinates = {{coord|15.145002|120.593077|type:edu|display=inline,title}} | principal = Marjorie Lacson | grades = 7 to 12 | established = 1993 as Angeles City National High School - Special Science Class, renamed in 2006 | nickname = Wizards, Greyhounds, Wolves | free_label = [[Department of Education (Philippines)|DepEd]] [https://ebeis.deped.gov.ph/beis/reports_info/masterlist School ID] | free_text = 307202 }} Ang '''Angeles City Science High School''' (Mataas na Paaralang Pang-Agham ng Lungsod ng Angeles) ay isang pangalawang pampublikong mataas na paaralang pang-agham. Ito ay matatagpuan sa Doña Aurora St. Lourdes Sur East, Angeles City, Philippines. Ito ay itinatag noong 2006, at kinikilala ng DepEd bilang mataas na paaralang pang-agham. Ito rin ay nakabase sa K-12 Curriculum na alinsunod sa DepEd order. == Kasaysayan == Dating kilala bilang Angeles City National High School - Special Science Class, ang paaralan na ito ay isa sa kabilang sa 110 ''Science and Technology High Schools in the Philippines.'' Sa kasalukuyan, ang paaralan na ito ay mayroong 16 na silid-aralan, laboratoryong pang-kompyuter, ''covered court'', laboratoryong pang-matematika, at silid-aklatan. Dahil sa panibagong K-12 Curriculum ng DepEd, ang paaralang ito ay nagsimulang mag-alok lamang ng Science, Technology, Engineering, and Mathematics (STEM) Strand noong 2016. Mula noong February, 2019, ang paaralang ito ay mayroong dalawang pinuno na na namumuno sa departamentong Junior High School at Senior High School. == Mga nagawa == Ang Special Science Class (SSC) ay isa sa mga paaralang nakatanggap ng UP-Pautakan Oblation Trophy pagkatapos manalo nang tatlong magkasunod na taon. Ang Kasamahang Akademiko (The Academic Team) ang nagwagi sa Philips Mind Challenge noong 2001 at sa Sharp Minds Challenge noong 2006. Ang paaralang ito ay naghuhubog ng mga mga mag-aaral na mag-wawagi sa mga kompetisyong sponsored ng DepEd tulad ng ''press conferences'', ''science and math festivals'', ang Metrobank MTAP Challenges, at iba pa. Ang klaseng ito ay namumukod-tangi sa mga paligsahang na-host ng mga iba't-ibang paaralan sa buong siyudad. Noong 2005, ang paaralang ito ay naging ika-7 sa mga 500 na paaralang kabilang sa Regional Schools Press Conference. Ito ay ikalawa sa isinagawang regional achievement test sa wikang Ingles sa Rehiyon III. Noong 2017 at 2018, ang paaralang ito ay nagsimulag makipagkumpitensya sa International Research Competitions na pinangunahan ni Mrs. Lolita Bautista. Ang paaralan ay nanalo ng halos 7 na parangal mula noong Hunyo 1, 2018. == Paglipat ng campus == Noong pinamahalaan ng DOST ang SSC noong 1998, ito ay naglaan ng bahagi ng lupa kung saan nakatayo ang Dr. Clemente N. Dayrit Sr. Elementary School. Sa ngayon, ang addres ng paaralan ay sa Doña Aurora St. Lourdes Sur, East, Angeles City. Ang campus nito ay may siyam na gusali at may covered court. [[Kategorya:Angeles]] [[Kategorya:Agham at teknolohiya sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga mataas na paaralan sa Pilipinas]] mw7ga72i4i331kac1h0cdj9qlzyndkm 0 324294 2221311 2093951 2026-08-22T02:44:10Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221311 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Common European adder | image = Benny Trapp Vipera berus.jpg | image_alt = | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="IUCN">{{cite iucn |author=Jelka Crnobrnja Isailovic |author2=Milan Vogrin |author3=Claudia Corti |author4=Paulo Sá-Sousa |author5=Marc Cheylan |author6=Juan M. Pleguezuelos |author7=Ljiljana Tomović |author8=Bogoljub Sterijovski |author9=Ulrich Joger |author10=A. Westerström |author11=Bartosz Borczyk |author12=Benedikt Schmidt |author13=Andreas Meyer |author14=Roberto Sindaco |author15=Dušan Jelić |year=2009 |title=''Vipera berus'' (Europe assessment) |volume=2009 |page=e.T157248A5059709 |doi= |access-date=25 April 2023}}</ref> | genus = Vipera | species = berus | authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]) | range_map = Vipera berus distribution.svg | synonyms = {{collapsible list| title=Species synonymy| * [''Coluber''] ''berus'' <small>[[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> * [''Coluber''] ''Chersea'' <small>[[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> * ''Coluber prester'' <small>Linnaeus, 1761</small> * ''Coluber vipera Anglorum'' <small>[[Josephus Nicolaus Laurenti|Laurenti]], 1768</small> * ''Coluber Melanis'' <small>[[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1771</small> * ''Coluber Scytha'' <small>Pallas, 1773</small> * ''C''[''oluber'']. ''Scytha'' <small>— [[Pierre Joseph Bonnaterre|Bonnaterre]], 1790</small> * ''Vipera melanis'' <small>— [[Charles-Nicolas-Sigisbert Sonnini de Manoncourt|Sonnini]] & [[Pierre André Latreille|Latreille]], 1801</small> * ''Vipera berus'' <small>— [[François Marie Daudin|Daudin]], 1803</small> * ''Vipera chersea'' <small>— Daudin, 1803</small> * ''Vipera prester'' <small>— Daudin, 1803</small> * [''Coluber''] ''Caeruleus'' <small>Sheppard, 1804</small> * ''Vipera communis'' <small>[[William Elford Leach|Leach]], 1817</small> * ''Coluber chersea'' var. ''marasso'' <small>[[species:Ciro Pollini|Pollini]], 1818</small> * [''Pelias''] ''berus'' <small>— [[Blasius Merrem|Merrem]], 1820</small> * [''Vipera''] ''marasso'' <small>— Sette, 1821</small> * ''Vipera limnaea'' <small>Bendiscioli, 1826</small> * ''Vipera trilamina'' <small>[[Pierre-Aimé Millet|Millet]], 1828</small> * [''Pelias''] ''Chersea'' <small>— [[Johann Georg Wagler|Wagler]], 1830</small> * ''Vipera torva'' <small>Lenz, 1832</small> * ''Pelias dorsalis'' <small>[[John Edward Gray|Gray]], 1842</small> * ''V''[''ipera'']. ''Prester'' var. ''gagatina'' <small>[[Christian Friedrich Freyer|Freyer]], 1842</small> * ''Echidnoides trilamina'' <small>— [[:fr:Pierre Jean Claude Mauduyt de La Varenne|Mauduyt]], 1844</small> * ''Vipera Pelias'' <small>Soubeiran, 1855</small> * ''Pelias berus'' var. ''Prester'' <small>— [[Albert Günther|Günther]], 1858</small> * ''Pelias berus'' var. ''Chersea'' <small>— Günther, 1858</small> * ''P''[''elias berus'']. Var. ''dorsalis'' <small>— [[Edward Drinker Cope|Cope]], 1860</small> * ''P''[''elias berus'']. Var. ''niger'' <small>Cope, 1860</small> * ''V''[''ipera'']. (''Pelias'') ''berus'' <small>— [[Giorgio Jan|Jan]], 1863</small> * ''V''[''ipera'']. (''Pelias'') ''berus'' var. ''prester'' <br /><small>— Jan, 1863</small> * ''V''[''ipera'']. (''Pelias'') ''berus'' var. ''lymnaea'' <br /><small>— Jan, 1863</small> * ''Pelias Chersea'' <small>— Erber, 1863</small> * ''Pelias berus'' <small>— Erber, 1863</small> * ''Vipera berus'' var. ''prester'' <br /><small>— Jan & [[:fr:Ferdinando Sordelli|Sordelli]], 1874</small> * ''Vipera berus'' [''berus''] <small>— [[Oskar Boettger|Boettger]], 1889</small> * [''Vipera berus''] var. ''montana'' <small>[[Lajos Méhelÿ|Méhelÿ]], 1893</small> * ''Vipera berus'' <small>— [[George Albert Boulenger|Boulenger]], 1896</small> * ''Pelias berus lugubris'' <small>Kashehenko, 1902</small> * ''Vipera berus pelias'' <small>— [[:fr:Paul Chabanaud|Chabanaud]], 1923</small> * [''Vipera'' (''Pelias'') ''berus''] forma ''brunneomarcata'' <small>[[:fr:Albert Franz Theodor Reuss|A.F. Reuss]], 1923</small> * [''Vipera'' (''Pelias'') ''berus''] forma ''luteoalba'' <small>A.F. Reuss, 1923</small> * [''Vipera'' (''Pelias'') ''berus''] forma ''ochracea asymmetrica'' <small>A.F. Reuss, 1923</small> * [''Vipera'' (''Pelias'') ''berus''] ''rudolphi-marchica'' <small>A.F. Reuss, 1924</small> * [''Vipera'' (''Pelias'') ''berus''] forma ''bilineata'' <small>A.F. Reuss, 1924</small> * ''Vipera'' (''Pelias'') ''berus'' forma <br />''chersea-splendens'' <small>A.F. Reuss, 1925</small> * ''Vipera'' (''Pelias'') ''berus'' forma <br />''ochracea-splendens'' <small>A.F. Reuss, 1925</small> * ''Vipera'' (''Pelias'') ''berus'' forma ''rutila'' <br /><small>A.F. Reuss, 1925</small> * ''Vipera'' (''Pelias'') ''berus'' forma ''punctata'' <br /><small>A.F. Reuss, 1925</small> * ''Coluber sachalinensis continentalis'' <small>[[Alexander Mikhailovich Nikolsky|Nikolski]], 1927</small> * ''P''[''elias'']. ''sudetica'' <small>A.F. Reuss, 1927</small><br />(''[[nomen nudum]]'') * ''V''[''ipera'']. ''berus marchici'' <small>A.F. Reuss, 1927</small> * ''Vipera berus rudolphi'' <small>A.F. Reuss, 1927</small><br />(''nomen nudum'') * ''Vipera berus berus'' <br /><small>— [[Robert Mertens|Mertens]] & [[Lorenz Müller|L. Müller]], 1928</small> * [''Pelias''] ''elberfeldi'' <small>A.F. Reuss, 1929</small> * ''Pelias rudolphi'' <small>— A.F. Reuss, 1930</small> * ''Pelias schöttleri'' <small>A.F. Reuss, 1930</small> * ''P''[''elias'']. ''tyrolensis'' <small>A.F. Reuss, 1930</small> * ''Pelias schreiberi'' <small>A.F. Reuss, 1930</small> * ''Pelias flavescens'' <small>A.F. Reuss, 1930</small><br />(''nomen nudum'') * ''Pelias subalpina'' <small>A.F. Reuss, 1930</small><br />(''nomen nudum'') * ''Pelias neglecta'' <small>A.F. Reuss, 1932</small> * ''Vipera berus sphagnosa'' <small>[[V.A. Krassawzef|Krassawzef]], 1932</small> * ''Pelias occidentalis'' <small>A.F. Reuss, 1933</small> * ''Pelias occidentalis oldesloensis'' <br /><small>A.F. Reuss, 1933</small> (''nomen nudum'') * ''Pelias occidentalis orbensis'' <br /><small>A.F. Reuss, 1933</small> (''nomen nudum'') * ''Pelias sudetica'' forma ''steinii'' <br /><small>A.F. Reuss, 1935</small> (''nomen nudum'') * ''Vipera marchici'' <small>— A.F. Reuss, 1935</small> * ''Pelias sudetica steinii'' forma ''emarcata'' <small>A.F. Reuss, 1937</small> (''[[nomen illegitimum]]'') * ''Vipera'' (''Vipera'') ''berus berus'' <small>— [[species:Fritz Jürgen Obst|Obst]], 1983</small> * ''Vipera berus'' forma ''brunneomarcata'' <br /><small>— [[species:Philippe Golay|Golay]] et al., 1993</small> * ''Vipera berus'' forma <br />''ochracea-asymmetrica'' <small>— Golay et al., 1993</small> * ''Vipera berus'' forma ''luteoalba'' <br /><small>— Golay et al., 1993</small> * ''Pelias schoettleri'' <small>— Golay et al., 1993</small> * ''Coluber coeruleus'' <small>— Golay et al., 1993</small> * ''Vipera berus'' <small>— Golay et al., 1993</small> }} | synonyms_ref = <ref name="McD99">[[species:Roy Wallace McDiarmid|McDiarmid RW]], [[Jonathan A. Campbell|Campbell JA]], [[species:T'Shaka A. Touré|Touré TA]] (1999). ''Snake Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference, Volume 1''. Washington, District of Columbia: Herpetologists' League. {{ISBN|1-893777-00-6}} (series). {{ISBN|1-893777-01-4}} (volume).</ref> }} Ang '''''Vipera berus''''', na kilala rin bilang '''karaniwang Europeong adder''' <ref name="Mal03">[[species:David Mallow|Mallow D]], [[species:David Ludwig|Ludwig D]], [[species:Göran Nilson|Nilson G]] (2003). </ref> at ang '''karaniwang Europeong bibora''', <ref name="Sti74">[[species:John Stidworthy|Stidworthy J]] (1974). </ref> ay isang [[Sarihay|uri]] ng makamandag na ahas sa [[Pamilya (biyolohiya)|pamilyang]] [[Ulupong (Viperidae)|Viperidae]]. Ang mga espesyeng ito ay lubos na laganap at maaaring matagpuan sa halos lahat ng [[Gitnang Europa]] at [[Silangang Europa]], at hanggang sa [[Silangang Asya]] . May tatlong kinikilalang [[subspecies]]. Kilala sa maraming karaniwang pangalan kabilang '''ang karaniwang adder''' at '''karaniwang bibora''', ang adder ay naging paksa ng maraming alamat sa Britanya at iba pang mga bansa sa Europa. <ref name="HCT">{{Cite web |title=Everyday Adders – the Adder in Folklore |url=http://www.crislis.co.uk/adder/folklore.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20091003133453/http://www.crislis.co.uk/adder/folklore.htm |archive-date=3 October 2009 |access-date=7 February 2010 |website=The Herpetological Conservation Trust}}</ref> Hindi ito itinuturing na partikular na mapanganib; <ref name="Mal03">[[species:David Mallow|Mallow D]], [[species:David Ludwig|Ludwig D]], [[species:Göran Nilson|Nilson G]] (2003). </ref> ang ahas ay hindi agresibo at kadalasang nangangagat lamang kapag talagang pinukaw, natapakan, o dinampot. Ang mga kagat ay maaaring maging napakasakit, ngunit bihira itong nakamamatay. <ref name="War05">{{Cite journal |last=Warrell, David A. |year=2005 |title=Treatment of bites by adders and exotic venomous snakes |url=https://archive.org/details/sim_british-medical-journal_2005-11-26_331_7527/page/1244 |journal=British Medical Journal |volume=331 |issue=7527 |pages=1244–1247 |doi=10.1136/bmj.331.7527.1244 |pmc=1289323 |pmid=16308385}}</ref> Ang espesipikong pangalan, ''berus'', ay Neo-Latin at minsan ay ginamit upang tumukoy sa isang ahas, posibleng ang damuhang ahas, ang ''Natrix natrix'' . <ref name="Got">Gotch, Arthur Frederick (1986). </ref> Ang karaniwang adder ay matatagpuan sa iba't ibang mga teranyo, ang pagiging kumplikado ng tirahan ay mahalaga para sa iba't ibang aspeto ng pag-uugali nito. Pinapakain nito ang maliliit na [[mamalya]], [[ibon]], [[Butiki (hayop)|butiki]], at [[Amphibia|ampibyo]], at sa ilang mga kaso sa [[Gagamba|mga gagamba]], [[Uod|bulate]], at [[Insekto|mga insekto]] . Ang karaniwang adder, tulad ng karamihan sa iba pang mga ulupong, ay [[ovoviviparous]]. Ang mga babae ay dumarami isang beses bawat dalawa o tatlong taon, na ang mga biik ay karaniwang ipinapanganak sa huling [[Tag-init|bahagi ng tag-init]] hanggang sa unang bahagi ng [[taglagas]] sa Northern Hemisphere. Ang mga biik ay may sukat mula tatlo hanggang 20 na may mga batang mananatili sa kanilang mga ina sa loob ng ilang araw. Ang mga nasa hustong gulang ay lumalaki sa kabuuang haba (kabilang ang buntot) na {{Convert|60|to|90|cm|in}} at isang masa na {{Convert|50|to|180|g|oz}}{{Citation needed span|text=|date=January 2020|reason=}} . Tatlong subspecies ang kinikilala, kabilang ang nominadong sub-espesye, ''Vipera berus berus'' na inilarawan dito. Ang ahas ay hindi itinuturing na nanganganib, bagaman ito ay protektado sa ilang mga bansa. ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Hayop]] [[Kategorya:Ahas]] ko18wfxmdckpnxzdwgj3zxgmlhywwnd 0 324323 2221328 2208539 2026-08-22T05:37:04Z Lolbet101 163542 Inalis ang mga hindi kaugnay na sanggunian. (Removed the unrelated references.) 2221328 wikitext text/x-wiki {{About|buwan ng Hupiter|kontinente|Europa}} {{Infobox planet | pangalan = Europa | iba pang pangalan = Jupiter {{rn|II}} | pronounced = {{IPAc-en|j|ʊ|ˈ|r|oʊ|p|ə}}<ref>{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Europa |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322182116/https://www.lexico.com/definition/europa |url-status=dead |archive-date=22 March 2020 |title=Europa |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}}<br>{{MW|Europa}}</ref> | adjectives = Europano {{IPAc-en|j|ʊ|ˈ|r|oʊ|p|ə|n}}<ref>G.G. Schaber (1982) "Geology of Europa", in David Morrison, ed., ''Satellites of Jupiter'', vol. 3, International Astronomical Union, p 556 ff.</ref><ref name="Greenberg 2005">Greenberg (2005) ''Europa: the ocean moon''</ref> | named_after = [[Europa (mythology)|Ευρώπη]] ''Eurōpē'' | image = Europa in natural color.png | image_size = 275 | caption = Larawan ng Europa na nagpapakita ng tunay na kulay nito na sa pangkalahatan ay puti. Nasipat noong 29 Setyembre 2022 ng sasakyang pangkalawakan na ''[[Juno (sasakyang pangkalawakan)|Juno]]''. | discoverer = [[Galileo Galilei]]<br />[[Simon Marius]] | discovered = 8 Enero 1610<ref name="IAUMoonDiscoveries"/> | orbit_ref = <ref name="horizons">{{cite web|url=http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi|title=JPL HORIZONS solar system data and ephemeris computation service|work=Solar System Dynamics|publisher=[[NASA]], Jet Propulsion Laboratory|access-date=10 August 2007|archive-date=7 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121007034731/http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi|url-status=live}}</ref> | epoch = 8 Enero 2004 | mean_orbit_radius = {{val|670900|u=km}}<ref name="factsheet">{{cite web|title=Overview of Europa Facts|work=NASA|url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Jup_Europa|access-date=27 December 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140326221921/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Jup_Europa|archive-date=26 March 2014 }}</ref> | eccentricity = 0.009<ref name="factsheet"/> | periapsis = {{val|664862|u=km}}<ref group=lower-alpha>Ang Periapsis ay hinalaw mula sa semimajor axis (''a'') at eccentricity (''e''): ''a''(1&nbsp;−&nbsp;''e'').</ref> | apoapsis = {{val|676938|u=km}}<ref group=lower-alpha>Ang Apoapsis ay hinalaw mula semimajor axis (''a'') and eccentricity (''e''): ''a''(1&nbsp;+&nbsp;''e'').</ref> | period = {{val|3.551181|u=d}}<ref name="factsheet"/> | avg_speed = {{val| 13743.36|u=m/s}}<ref>{{Cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/moons/jupiter-moons/europa/by-the-numbers|title=By the Numbers &#124; Europa|website=NASA Solar System Exploration|access-date=6 May 2021|archive-date=6 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506170939/https://solarsystem.nasa.gov/moons/jupiter-moons/europa/by-the-numbers/|url-status=live}}</ref> | inclination = 0.470° (relatibo sa ekwador ng Hupiter)<br />1.791° (relatibo sa patag ng ekliptik)<ref name="factsheet"/> | Buwan ng = [[Hupiter]] | pangkar = [[Galilean moon]] | mean_radius = {{val|1560.8|.5|u=km}} (0.245 na mga [[Daigdig]])<ref name="jplfact"/> | surface_area = {{val|3.09|e=7|u=km2}} (0.061 na mga Daigdig)<ref group=lower-alpha>Ang Surface area ay hinalaw mula sa radius (''r''): 4{{pi}}''r''².</ref> | volume = {{val|1.593|e=10|u=km3}} (0.015 na mga Daigdig)<ref group=lower-alpha>Ang volume ay hinalaw mula sa radius (''r''): ⁴/₃{{pi}}''r''³.</ref> | mass = {{val|4.799844|.000013|e=22|u=kg}} (0.008 na mga Daigdig)<ref name="jplfact"/> | density = {{val|3.013|.005|u=g/cm3}} (0.546 na mga Daigdig)<ref name="jplfact"/> | surface_grav = {{val|1.314|ul=m/s2}} (0.134 g)<ref group=lower-alpha>Ang Surface gravity ay hinalaw mula sa masa (''m''), ang [[gravitational constant]] (''G'') at radius (''r''): G''m''/''r''².</ref> | moment_of_inertia_factor = {{val|0.346|0.005}}<ref name="Showman1999">{{cite journal|last1= Showman|first1=A. P.|last2= Malhotra|first2= R.|s2cid=9492520|title=The Galilean Satellites|url= https://archive.org/details/sim_science_1999-10-01_286_5437/page/77|journal= Science|volume= 286|issue= 5437|date= 1 October 1999|pages =77–84|doi= 10.1126/science.286.5437.77|pmid=10506564}}</ref> (estimate) | escape_velocity = {{val|2.025|u=km/s}}<ref group=lower-alpha>Ang escape velocity ay hinalaw mula sa masa (''m''), [[gravitational constant]] (''G'') at radius (''r''): <math>\textstyle\sqrt{2Gm/r}</math>.</ref> | pag-inog = [[synchronous na pag-inog|Synchronous]] | axial_tilt = 0.1°<ref name="Bills2005">{{cite journal|last=Bills|first=Bruce G.|title=Free and forced obliquities of the Galilean satellites of Jupiter|date=2005|volume=175|issue=1|pages=233–247|doi=10.1016/j.icarus.2004.10.028|bibcode=2005Icar..175..233B|journal=Icarus|url=https://zenodo.org/record/1259023|access-date=29 June 2019|archive-date=27 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200727063125/https://zenodo.org/record/1259023|url-status=live}}</ref> | albedo = 0.67&nbsp;±&nbsp;0.03<ref name="jplfact">{{cite web|last=Yeomans|first=Donald K.|date=13 July 2006|title=Planetary Satellite Physical Parameters|publisher=JPL Solar System Dynamics|url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?sat_phys_par|access-date=5 November 2007|archive-date=14 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090814111752/http://ssd.jpl.nasa.gov/?sat_phys_par|url-status=live}}</ref> | magnitude = 5.29 ([[Oposisyon (astronomiya at astrolohiya)|oposisyon]])<ref name="jplfact"/> | temp_name1 = Ibabaw | min_temp_1 = ≈&thinsp;50 [[kelvin|K]] | mean_temp_1 = 102&nbsp;K (−171&nbsp;°C) | max_temp_1 = 125&nbsp;K | atmospera = oo | surface_pressure = 0.1 [[Pascal (unit)|µPa]] (10⁻¹² [[bar (unit)|bar]])<ref>{{cite book|last=McGrath|editor1=Pappalardo, Robert T.|editor2=McKinnon, William B.|editor3=Khurana, Krishan K.|title=Europa|url=https://archive.org/details/europa0000unse_y7v1|date=2009|publisher=University of Arizona Press|isbn=978-0-8165-2844-8|chapter=Atmosphere of Europa }}</ref> }} Ang '''Europa''' '''{{IPAc-en|j|ʊ|ˈ|r|oʊ|p|ə}}''', o '''Jupiter II''', ay ang pinakamaliit sa apat na buwang Galilean na umiinog sa planetang [[Hupiter (planeta)|Hupiter]]. Ito rin ang ikaanim sa pinakamalaking buwan sa [[Sistemang Solar]]. Magkahiwalay at independiyenteng natuklas ito nina Simon Marius at [[Galileo Galilei]]<ref name="IAUMoonDiscoveries">{{Cite web |last=Blue |first=Jennifer |date=9 November 2009 |title=Planet and Satellite Names and Discoverers |url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/append7.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090825153846/http://planetarynames.wr.usgs.gov/append7.html |archive-date=25 August 2009 |access-date=14 January 2010 |publisher=USGS}}</ref> at ipinangalan ni Marius kay Europa, isang tauhan mula sa mitong Griyego. Pangunahing binubuo ang Europa ng batong silica at [[yelo]]<ref name="NYT-20150315">{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |date=12 March 2015 |title=Suddenly, It Seems, Water Is Everywhere in Solar System |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2015/03/13/science/space/suddenly-it-seems-water-is-everywhere-in-solar-system.html |url-status=live |access-date=13 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509080640/https://www.nytimes.com/2015/03/13/science/space/suddenly-it-seems-water-is-everywhere-in-solar-system.html |archive-date=9 May 2020}}</ref> at maaaring yari sa [[bakal]] at [[nikel]] ang [[Kaibuturan ng isang planeta|kaibuturan]] nito. Mayroon lamang itong manipis na [[atmospera]] na pangunahing binubuo ng [[oksihino]]. Ang puti-mapusyaw na kayumangging kulay nito ay may mga gasgas, biyak, at serye ng malapulbos na mga linya subalit napakakaunti ng mga naiwang butas na ibinunga ng mga sumalpok na [[bulalakaw]]. Bukod pa sa mga obserbasyong sinasagawa ng mga teleskopyo sa daigdig, nasiyasat na ang Europa ng ilang mga sasakyang pangkalawakan mula pa noong dekada sitenta. Ang Europa ay ang may pinakamakinis na anyo sa anumang solidong selestyal na bagay sa sistemang solar. Ang makinis at batang kutis nito ay nagbibigay kredensiya sa [[ipotesis]] na maaaring may [[dagat]] na nakakubli sa ilalim ng buwang ito na maaaring maglaman ng [[extraterrestrial na buhay]]<ref name="Tritt2002">{{cite web |last=Tritt |first=Charles S. |date=2002 |title=Possibility of Life on Europa |url=http://people.msoe.edu/~tritt/sf/europa.life.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150109/http://people.msoe.edu/~tritt/sf/europa.life.html |archive-date=9 June 2007 |access-date=10 August 2007 |publisher=Milwaukee School of Engineering}}</ref>. Ang init na nagpapanatiling likido sa karagatang ito ay maaaring mula sa penomenong tidal flexing o dahan-dahang pagkakayupi ng buwan bunga ng mga pwersang [[balani]] na dinaranas nito mula sa hila ng Hupiter at kanugnog nitong mga buwan<ref name="geology" /><ref name="NASA-20140908" />. Tinutulak din ng naturang mga pwersa ang paggalaw ng biyak-biyak na niyebe sa ibabaw ng Europa katulad ng nangyayari sa penomenong [[tektonika ng plaka]] sa daigdig, kung kaya nagkakaroon ng paggalaw ng mga kimikal mula sa ibabaw nito patungo sa karagatan sa ilalim nito at vice versa.<ref name="geology">{{cite web |title=Tidal Heating |url=http://geology.asu.edu/~glg_intro/planetary/p8.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060329000051/http://geology.asu.edu/~glg_intro/planetary/p8.htm |archive-date=29 March 2006 |work=geology.asu.edu}}</ref><ref name="NASA-20140908">{{cite web |last1=Dyches |first1=Preston |last2=Brown |first2=Dwayne |last3=Buckley |first3=Michael |date=8 September 2014 |title=Scientists Find Evidence of 'Diving' Tectonic Plates on Europa |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-300 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404030841/https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-300 |archive-date=4 April 2019 |access-date=8 September 2014 |work=[[NASA]]}}</ref> == Pagkakatuklas at pagpapangalan == Nadiskubre ni Galileo Galilei ang Europa noong 8 Enero 1610, kasabay ng tatlong iba pang mga malalaking buwan ng Hupiter ([[Io (buwan)|Io]], [[Ganymede (buwan)|Ganymede]], at [[Callisto (buwan)|Callisto]])<ref>{{Cite journal |last=Reyes |first=Marvin |date=2018-09-30 |title=Konsepto ng Covering at Ilang mga Awitin noong 2008-2009 |url=http://dx.doi.org/10.57106/scientia.v7i2.95 |journal=Scientia - The International Journal on the Liberal Arts |volume=7 |issue=2 |doi=10.57106/scientia.v7i2.95 |issn=2546-194X}}</ref> bagaman maaaring hiwalay at independyente ring natuklasan ito ng astronomong si Simon Marius. Katukayo ng buwan si [[Europa (mitolohiya)|Europa]], ang anak ng hari ng Tiro sa mitolohiyang Griyego. Tulad ng iba pang mga buwang Galilean, ipinangalan ang buwan na ito sa mga naging kasiping ni [[Zeus]], ang pinunong diyos sa mitong Griyego. Ipinanukala ni Simon Marius ang naturang pangalan bagaman anya, si [[Johannes Kepler]] ang unang nagmungkahi nito.<ref>{{Cite web |last=Williams |first=Matthew |date=2015-09-29 |title=Jupiter's Moon Europa |url=https://www.universetoday.com/articles/jupiters-moon-europa |access-date=2026-08-22 |website=Universe Today |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=All About the Moon Europa – Everything Everywhere |url=https://everything-everywhere.com/all-about-the-moon-europa/ |access-date=2026-08-22 |language=en-US}}</ref> == Inog at pag-ikot == [[Talaksan:Galilean_moon_Laplace_resonance_animation_2.gif|right|thumb| Animasyon ng pag-inog ng Io, Europa at Ganymede na nagpapakita ng penomenong [[Laplace resonance]]]] Umiikot ang Europa sa Hupiter sa loob ng tatlo at kalahating araw sa layong 670,900 kilometro. Ang orbital eccentricity nito ay 0.009 lamang kung kaya ang hugis ng dinaraanang ikot nito ay halos pabilog, samantalang maliit lang ang anggulo ng orbital inclination ng patag na binubuo ng ikot nito kumpara sa patag-equatorial ng Hupiter na 0.470°.<ref name="datasheet">{{Cite web |title=Europa, a Continuing Story of Discovery |url=http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/europa/#overview |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/19970105180851/http://www.jpl.nasa.gov/galileo/europa/ |archive-date=5 January 1997 |access-date=9 August 2007 |website=Project Galileo |publisher=NASA, [[Jet Propulsion Laboratory]]}}</ref> Tulad ng mga kapwa nito buwang Galilean, ang isang bahagi ng Europa ay palaging nakaharap sa parehong lugar sa Hupiter kapag ito ay umiinog (ang penomenong ito ay tinatawag na [[tidal locking]]. == Mga katangiang pisikal == [[Talaksan:Europa,_Earth_&_Moon_size_comparison.jpg|thumb| Paghahambing ng laki ng Europa (''kaliwa sa ibaba'') kumpara sa Buwan (''kaliwa sa itaas'' ) at Daigdig (''kanan'')]] Ang Europa ay bahagyang mas maliit kaysa sa [[Buwan (astronomiya)|Buwan]]. Sa mahigit lang na 3,100 kilometrong [[Diyametro|diameter]], ito ang [[Talaan ng mga Buwan sa Sistemang Pang-araw|ikaanim na pinakamalaking buwan]] at [[Talaan ng mga bagay sa Sistemang Pang-araw batay sa laki|ikalabinlimang pinakamalaking bagay]] sa [[Sistemang Solar]]. Batay sa kabuuang densidad nito, maaaring binubuo ang buwan pangunahin ng silicate na mga [[Bato (heolohiya)|bato]]. <ref>{{Cite journal |last=Kargel |first=Jeffrey S. |last2=Kaye |first2=Jonathan Z. |last3=Head |first3=James W. |last4=Marion |first4=Giles M. |last5=Sassen |first5=Roger |last6=Crowley |first6=James K. |last7=Ballesteros |first7=Olga Prieto |last8=Grant |first8=Steven A. |last9=Hogenboom |first9=David L. |date=November 2000 |title=Europa's Crust and Ocean: Origin, Composition, and the Prospects for Life |url=https://zenodo.org/record/1229838 |url-status=live |journal=Icarus |volume=148 |issue=1 |pages=226–265 |bibcode=2000Icar..148..226K |doi=10.1006/icar.2000.6471 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731043909/https://zenodo.org/record/1229838 |archive-date=31 July 2020 |access-date=10 January 2020}}</ref> === Panloob na istraktura === [[Talaksan:Europa_USGS_map.jpg|thumb|443x443px| Mapa ng Europa na ginawa ng Heolohikal na Kilatisan ng Estados Unidos]] Tinataya na ang balat ng Europa ay binubuo ng 100 km na kapal na [[Yelo|yelong tubig]] na nakaibabaw sa salansan ng likidong karagatan. Batay sa datos ng [[Galileo (behikulong pangkalawakan)|''Galileo'']], may induced magnetic field ang buwan mula sa interaksyon nito sa magnetic field ng Hupiter na indirektang patunay ng presenya ng isang nakakubling karagatang nakapagdadala ng [[dagitab]]<ref name="Phillips 2014">{{Cite journal |last=Phillips |first=Cynthia B. |author-link=Cynthia B. Phillips |last2=Pappalardo |first2=Robert T. |date=20 May 2014 |title=Europa Clipper Mission Concept |journal=Eos, Transactions American Geophysical Union |volume=95 |issue=20 |pages=165–167 |bibcode=2014EOSTr..95..165P |doi=10.1002/2014EO200002}}</ref>, kung kaya maaari ring tubig-alat ang karagatang ito. Ang Europa ay malamang na naglalaman ng isang [[bakal]] na [[Kaibuturan ng isang planeta|kaibuturan]]. <ref name="Kivelson">{{Cite journal |last=Kivelson |first=Margaret G. |last2=Khurana, Krishan K. |last3=Russell, Christopher T. |last4=Volwerk, Martin |last5=Walker, Raymond J. |last6=Zimmer, Christophe |date=2000 |title=Galileo Magnetometer Measurements: A Stronger Case for a Subsurface Ocean at Europa |url=https://archive.org/details/sim_science_2000-08-25_289_5483/page/n97 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=289 |issue=5483 |pages=1340–1343 |bibcode=2000Sci...289.1340K |doi=10.1126/science.289.5483.1340 |pmid=10958778}}</ref> <ref name="Bhatia2017">{{Cite journal |last=Bhatia |first=G.K. |last2=Sahijpal |first2=S. |year=2017 |title=Thermal evolution of trans-Neptunian objects, icy satellites, and minor icy planets in the early solar system |journal=Meteoritics & Planetary Science |volume=52 |issue=12 |pages=2470–2490 |bibcode=2017M&PS...52.2470B |doi=10.1111/maps.12952}}</ref> == Paggalugad == Ang paggalugad sa Europa ay nagsimula nang dumaan sa Hupiter ang mga sasakyang pangkalawakan na [[Pioneer 10]] at [[Pioneer 11]] noong 1973 at 1974. Sa pagdaan ng [[Voyager 1]] at [[Voyager 2]] sa naturang planeta noong 1979, nakasipat ng mas detalyadong larawan ng buwang ito. Noon namang 1995 hanggang 2003, nadaanan ng sasakyang pangkalawakan na [[Galileo (sasakyang pangkalawakan)|Galileo]] ang buwan na ito sa panahong umikot ito sa planetang Hupiter; ang mga pinakamalinaw na larawan ng Europa sa petsa ng pagkakasulat ng artikulong ito ay mula sa naturang behikulo. Noon namang 2007, nasipatan ng [[New Horizons (sasakyang pangkalawakan)|New Horizons]] ang Europa nang dumaan ito sa Hupiter sa paglalakbay nito patungo sa [[Pluto]].<ref>{{Cite web |date=2 April 2007 |title=PIA09246: Europa |url=http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA09246 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306211111/http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA09246 |archive-date=6 March 2016 |access-date=9 March 2016 |website=NASA photojournal}}</ref> Noong 2022, linapitan ng sasakyang pangkalawakan na [[Juno (sasakyang pangkalawakan)|Juno]] ang buwang ito sa layong 352 km.<ref name="NYT-20220930">{{Cite news |last=Chang |first=Kenneth |date=30 September 2022 |title=New Europa Pictures Beamed Home by NASA's Juno Spacecraft - The space probe has been studying Jupiter since 2016 and just flew within about 200 miles of the surface of the ice-covered ocean moon. |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2022/09/30/science/europa-nasa-juno-photos.html |url-status=live |access-date=30 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220930091805/https://www.nytimes.com/2022/09/30/science/europa-nasa-juno-photos.html |archive-date=30 September 2022}}</ref> <ref name="nasa-20220929">{{Cite web |date=29 September 2022 |title=NASA's Juno Shares First Image From Flyby of Jupiter's Moon Europa |url=https://www.nasa.gov/feature/jpl/nasa-s-juno-shares-first-image-from-flyby-of-jupiter-s-moon-europa |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001003306/https://www.nasa.gov/feature/jpl/nasa-s-juno-shares-first-image-from-flyby-of-jupiter-s-moon-europa/ |archive-date=1 October 2022 |access-date=30 September 2022 |website=[[NASA]]}}</ref> === Mga misyong paggalugad sa hinaharap === Ang mga hinuha tungkol sa maaaring pag-iral ng extraterrestrial na buhay sa buwang ito ay nagtulak sa mga siyentista na isulong ang pagpondo ng misyong pupunta sa buwang ito nang masuri nang mas malapitan at matagalan.<ref name="Europabudget">{{Cite web |last=David |first=Leonard |date=7 February 2006 |title=Europa Mission: Lost In NASA Budget |url=http://www.space.com/news/060207_europa_budget.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224030016/http://www.space.com/news/060207_europa_budget.html |archive-date=24 December 2010 |access-date=25 February 2007 |publisher=Space.com}}</ref> <ref name="PlanetarySocEuropa">{{Cite web |last=Friedman |first=Louis |date=14 December 2005 |title=Projects: Europa Mission Campaign; Campaign Update: 2007 Budget Proposal |url=http://www.planetary.org/programs/projects/explore_europa/update_12142005.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811002508/http://www.planetary.org/programs/projects/explore_europa/update_12142005.html |archive-date=11 August 2011 |publisher=The Planetary Society}}</ref> Malaki ang hamong hinaharap ng anumang misyong pupunta sa Europa sapagkat mataas ang antas ng [[radiyasyon]] sa ibabaw ng buwang ito bunga ng pwesto nito malapit sa Hupiter.<ref name="PlanetarySocEuropa" /> Sa kasalukuyan, nakatakdang ipadala ang sasakyang pangkalawakan na [[Europa Clipper]] sa buwang ito sa taong 2024. == Kakayanan nitong maging kanlungan ng buhay == Sa ngayon, walang katibayan na may buhay sa Europa, ngunit mataas ang potensyal nito bilang tirahan. <ref name="ChemDisequilib">{{Cite journal |last=Hand, Kevin P. |last2=Carlson, Robert W. |last3=Chyba, Christopher F. |date=December 2007 |title=Energy, Chemical Disequilibrium, and Geological Constraints on Europa |journal=Astrobiology |volume=7 |issue=6 |pages=1006–1022 |bibcode=2007AsBio...7.1006H |citeseerx=10.1.1.606.9956 |doi=10.1089/ast.2007.0156 |pmid=18163875}}</ref> <ref name="Schulze-Makuch2001">{{Cite journal |last=Schulze‐Makuch |first=Dirk |last2=Irwin |first2=Louis N. |date=2001 |title=Alternative energy sources could support life on Europa |journal=Eos, Transactions American Geophysical Union |volume=82 |issue=13 |pages=150 |bibcode=2001EOSTr..82..150S |doi=10.1029/EO082i013p00150 |doi-access=free}}</ref> Ang buhay ay maaaring umiral sa ilalim ng yelong karagatan nito, marahil sa isang kapaligirang katulad sa mga hydrothermal vent sa ilalim ng karagatan sa daigdig.<ref name="EuropaLife">{{Cite web |last=Chandler |first=David L. |date=20 October 2002 |title=Thin ice opens lead for life on Europa |url=https://www.newscientist.com/article.ns?id=dn2929 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080514182430/http://www.newscientist.com/article.ns?id=dn2929 |archive-date=14 May 2008 |access-date=27 August 2017 |website=New Scientist}}</ref> <ref name="Jones2001">{{Cite web |last=Jones |first=Nicola |date=11 December 2001 |title=Bacterial explanation for Europa's rosy glow |url=https://www.newscientist.com/article/dn1647-bacterial-explanation-for-europas-rosy-glow/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150227111850/http://www.newscientist.com/article/dn1647 |archive-date=27 February 2015 |access-date=26 September 2016 |website=New Scientist}}</ref> Noong 2015, inanunsyo ng ilang siyentista na may asin sa ibabaw ng Europa na maaaring nanggaling sa nakakubling karagatan nito sa ilalim.<ref name="NASA-20150512">{{Cite web |last=Dyches |first=Preston |last2=Brown |first2=Dwayne |date=12 May 2015 |title=NASA Research Reveals Europa's Mystery Dark Material Could Be Sea Salt |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=4586 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150515013057/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=4586 |archive-date=15 May 2015 |access-date=12 May 2015 |website=[[NASA]]}}</ref> <ref>{{Cite news |last=Wall |first=Mike |date=9 June 2015 |title=NASA Aiming for Multiple Missions to Jupiter Moon Europa |work=Space.com |url=http://www.space.com/29604-nasa-jupiter-moon-europa-surface-mission.html |url-status=live |access-date=10 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611133540/http://www.space.com/29604-nasa-jupiter-moon-europa-surface-mission.html |archive-date=11 June 2015}}</ref> Maaaring indikasyon ito ng presensya ng likidong tubig na nakikipagreaksyon sa mabatong [[mantel]] ng Europa at pinapanukalang magpadala rin ng robot doon upang siyasatin ang karagatang ito. ==Mga tala== {{reflist|group=lower-alpha}} ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Astronomiya]] [[Kategorya:Hupiter (planeta)]] [[Kategorya:Likas na satelayt]] pg4fss98se1ycfqnzgn57e83wwsk1au 0 324369 2221265 2216927 2026-08-22T00:03:29Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221265 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Terrestial_Planets_internal_en.jpg|thumb|480px| Ang panloob na istruktra ng mga planetang panloob ng sistemang Solar.]] [[Talaksan:Gas_Giant_Interiors.jpg|thumb|480px| Ang panloob na istruktura ng mga planetang panlabas ng sistemang Solar.]] Ang '''kaibuturan ng isang planeta''' ay ang panloob na nilalaman ng isang [[planeta]].<ref name="sci.1112328">{{Cite journal |last=Solomon |first=S.C. |date=2007 |title=Hot News on Mercury's core |url=https://archive.org/details/sim_science_2007-05-04_316_5825/page/n57 |journal=Science |volume=316 |issue=5825 |pages=702–3 |doi=10.1126/science.1142328 |pmid=17478710}}</ref> Maaaring ganap na solido o likido o pinaghalong solido o likidong mga salansan ang kaibuturan, tulad ng sa Daigdig.<ref name="Williams and Nimmo 2004">{{Cite journal |last=Williams |first=Jean-Pierre |last2=Nimmo |first2=Francis |date=2004 |title=Thermal evolution of the Martian core: Implications for an early dynamo |url=https://archive.org/details/sim_geology_2004-02_32_2/page/n1 |journal=Geology |volume=32 |issue=2 |pages=97–100 |bibcode=2004Geo....32...97W |doi=10.1130/g19975.1}}</ref> [[Dambuhalang gas|Ang mga higanteng gas]] naman ay mayroon ding mga kaibuturan, bagama't ang komposisyon ng mga ito ay pinagtatalunan pa rin. Ilan sa mga hinuha ay mala-bato o bakal o di kaya yelo o likidong metal na [[idrohino]].<ref name="Pollack, et al. 1977">{{Cite journal |last=Pollack |first=James B. |last2=Grossman |first2=Allen S. |last3=Moore |first3=Ronald |last4=Graboske |first4=Harold C. Jr. |date=1977 |title=A Calculation of Saturn's Gravitational Contraction History |url=https://archive.org/details/icarus_1977-01_30_1/page/111 |journal=Icarus |publisher=Academic Press, Inc |volume=30 |issue=1 |pages=111–128 |bibcode=1977Icar...30..111P |doi=10.1016/0019-1035(77)90126-9}}</ref><ref name="Fortney and Hubbard 2003">{{Cite journal |last=Fortney |first=Jonathan J. |last2=Hubbard |first2=William B. |date=2003 |title=Phase separation in giant planets: inhomogeneous evolution of Saturn |journal=Icarus |volume=164 |issue=1 |pages=228–243 |arxiv=astro-ph/0305031 |bibcode=2003Icar..164..228F |doi=10.1016/s0019-1035(03)00130-1}}</ref><ref name="Stevenson 1982">{{Cite journal |last=Stevenson |first=D. J. |date=1982 |title=Formation of the Giant Planets |url=https://archive.org/details/sim_planetary-and-space-science_1982_30_8/page/755 |journal=Planet. Space Sci. |publisher=Pergamon Press Ltd. |volume=30 |issue=8 |pages=755–764 |bibcode=1982P&SS...30..755S |doi=10.1016/0032-0633(82)90108-8}}</ref> Hamon ang pag-aaral sa kaibuturan ng mga planeta dahil imposible silang puntahan sa pamamagitan ng pagbabarena at sa kasalukuyan ay walang mga direktang muwestra mula sa isang planeta na nakuha at naaral. Samakatuwid, naaaral ang kanilang indirektang katangian sa pamamagitan ng mag di-direktang kaparaanan tulad ng [[sismolohiya]] at [[heopisika]]. == Pagkakatuklas == === Kaibuturan ng daigdig === Noong 1797, kinakalkula ni [[Henry Cavendish]] na ang average na densidad ng mundo na 5.48 beses na mas mataas kumpara sa densidad ng tubig (na kalaunan ay pinino sa 5.53), na posible lamang mangyari kung may taglay ang Daigdig na bagay sa looban nito na lubhang mabigat kumpara sa mga ordinaryong bato nito sa ibabaw.<ref name="Cavendish 1798">{{Cite journal |last=Cavendish |first=H. |date=1798 |title=Experiments to determine the density of Earth |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |volume=88 |pages=469–479 |doi=10.1098/rstl.1798.0022 |doi-access=free}}</ref> Kasunod ng pagkakatuklas ng [[bulalakaw]] na bakal, iminungkahi noong 1898 na ang pangkalahatang komposisyon ng Daigdig (''bulk composition'') ay maaaring kapareho ng komposisyon ng mga naturang bulalakaw bagaman nakabaon sa loob ng planeta ang kalakhan ng mga bakal na ito na di karaniwang mahahanap sa ibabaw ng planeta.<ref name="Wiechert 1897">{{Cite journal |last=Wiechert |first=E. |date=1897 |title=Uber die Massenverteilung im Inneren der Erde |trans-title=About the mass distribution inside the Earth |url=https://www.digizeitschriften.de/dms/img/?PID=GDZPPN002497891 |journal=Nachrichten der Königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen, Mathematische-physikalische Klasse |language=de |volume=1897 |issue=3 |pages=221–243}}</ref> Kamakalawa, natuklasan ni Richard Dixon Oldham na may bahagi sa loob ng daigdig na hindi dinaraanan ng [[alon ng P]] (''P-waves''), isang uri ng [[alon ng lindol]] na nakararaan lamang sa mga solidong bagay, at dahil dito, natuklasan na may likidong bahagi pala ang loob ng mundo: ang [[panlabas na kaibuturan]] (''outer core'').<ref name="Oldham 1906">{{Cite journal |last=Oldham |first=R. D. |date=1 February 1906 |title=The Constitution of the Interior of the Earth, as Revealed by Earthquakes |url=https://zenodo.org/record/1513152 |journal=Quarterly Journal of the Geological Society |volume=62 |issue=1–4 |pages=456–475 |doi=10.1144/GSL.JGS.1906.062.01-04.21}}</ref> Noong dekada 1930 naman natuklasan ng sismologong si [[Inge Lehmann]] ang [[panloob na kaibuturan]] (''inner core''). Pagsapit ng 1936, natukoy na ang kapal at laki ng panlabas na kaibuturan at ang solidong panloob na kaibuturan.<ref name="Transdyne Corporation">{{Cite journal |last=Transdyne Corporation |date=2009 |title=Richard D. Oldham's Discovery of the Earth's Core |url=http://nuclearplanet.com/Earth%20Core%20Discovery.html |publisher=Transdyne Corporation}}</ref> === Kaibuturan ng buwan === Tulad ng sinagawa sa Daigdig, natukoy ang panloob na istruktura ng Buwan sa pamamagitan ng mga [[seismograpo]] na iniwan ng mga [[astronaut]] sa buwan bilang bahagi ng misyong Apollo ng Estados Unidos noong dekada 1970.<ref>{{Cite journal |last=Nakamura |first=Yosio |last2=Latham |first2=Gary |last3=Lammlein |first3=David |last4=Ewing |first4=Maurice |last5=Duennebier |first5=Frederick |last6=Dorman |first6=James |date=July 1974 |title=Deep lunar interior inferred from recent seismic data |url=https://archive.org/details/geophysical-research-letters_1974-07_1_3/page/137 |journal=Geophysical Research Letters |volume=1 |issue=3 |pages=137–140 |bibcode=1974GeoRL...1..137N |doi=10.1029/gl001i003p00137 |issn=0094-8276}}</ref> Ang kaibuturan ng Buwan ay may laking radius na 300&nbsp;km.<ref>{{Cite journal |last=Bussey |first=Ben |last2=Gillis |first2=Jeffrey J. |last3=Peterson |first3=Chris |last4=Hawke |first4=B. Ray |last5=Tompkins |first5=Stephanie |last6=McCallum |first6=I. Stewart |last7=Shearer |first7=Charles K. |last8=Neal |first8=Clive R. |last9=Righter |first9=Kevin |date=2006-01-01 |title=The Constitution and Structure of the Lunar Interior |journal=Reviews in Mineralogy and Geochemistry |volume=60 |issue=1 |pages=221–364 |bibcode=2006RvMG...60..221W |doi=10.2138/rmg.2006.60.3 |issn=1529-6466}}</ref> Mayroon din itong panlabas na tunaw na bahagi na bumubuo sa 60% ng volume ng kaibuturan nito at solidong panloob na bahagi.<ref>{{Cite journal |last=Weber |first=R. C. |last2=Lin |first2=P.-Y. |last3=Garnero |first3=E. J. |last4=Williams |first4=Q. |last5=Lognonne |first5=P. |date=2011-01-21 |title=Seismic Detection of the Lunar Core |url=https://zenodo.org/record/1230912 |journal=Science |volume=331 |issue=6015 |pages=309–312 |bibcode=2011Sci...331..309W |doi=10.1126/science.1199375 |issn=0036-8075 |pmid=21212323}}</ref> === Kaibuturan ng mga mabatong planeta === Ang mga kaibuturan ng mga [[Mga planetang terestrial|mabatong planeta]] ay unang naisalarawan sa pamamagitan ng pagsusuri ng mga datos mula sa mga sasakyang pangkalawakan, tulad ng Mariner 10&nbsp;ng NASA na lumipad sa [[Merkuryo (planeta)|Merkuryo]] at [[Venus|Benus]], na dumaan sa mga naturang planeta.<ref>{{Citation |title=Mariner 10 mission highlights : Venus mosaic P-14461 |date=1987 |publisher=National Aeronautics and Space Administration, Jet Propulsion Laboratory, California Institute of Technology |oclc=18035258}}</ref> Hindi tulad sa daigdig (at kamakailan, sa planetang [[Marte]]), wala pang nailalagay na mga sesismograpo sa ibabaw ng mga planetang ito na maaaring makasukat sa mga lindol ng alon na dumadaloy sa interyor ng mga ito, kung kaya't sa pamamagitan ng pagsuri iba pang uri ng datos maaaring mahinuha ang katangian ng kanilang interyor. Isa na rito ay ang pagsukat sa [[masa]] at laki ng planeta upang matantya ang bultong densidad nito tulad ng ginawa ni Cavendish. Dahil ang [[moment ng inertia]] ay limitado at direktang nakaugnay sa pangkalahatang densidad nito, ang pagsukat sa kantidad na ito ng mga sasakyang pangkalawakan ay makapagbibigay ng maaasahang tantya sa katangian at komposisyon ng planetang iniikutan nito.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Solomon |first=Sean C. |date=June 1979 |title=Formation, history and energetics of cores in the terrestrial planets |url=https://archive.org/details/physics-of-the-earth-and-planetary-interiors_1979-06_19_2/page/168 |journal=Physics of the Earth and Planetary Interiors |volume=19 |issue=2 |pages=168–182 |bibcode=1979PEPI...19..168S |doi=10.1016/0031-9201(79)90081-5 |issn=0031-9201}}</ref> Dagdag pa rito, ang pagsukat sa [[magnetikong batawan]] (''magnetic field'') ng mga planetang ito at mga kalkulasyon gamit ng [[batas ng konserbasyon ng enerhiya]] ay maaaring magbigay-linaw sa hangganan ng mga posibleng komposisyon at pagkakasalansan ng looban ng mga planetang ito mula nang sila ay mabuo.<ref>{{Cite journal |last=Solomon |first=Sean C. |date=August 1976 |title=Some aspects of core formation in Mercury |url=https://archive.org/details/icarus_1976-08_28_4/page/509 |journal=Icarus |volume=28 |issue=4 |pages=509–521 |bibcode=1976Icar...28..509S |doi=10.1016/0019-1035(76)90124-X |hdl-access=free}}</ref> == Pagkakabuo == === Pagtitipon-tipon (''accretion'') === Ang mga sistemang planetaryo ay nabubuo mula sa patag na dalipay ng alikabok at gaas na mabilis na nagtitipon-tipon bilang mga [[planetesimal]] na may lapad-diametrong 10&nbsp;km sa loob ng ilang libong taon.<ref name="Wood, Walter and Jonathan 2006">{{Cite journal |last=Wood |first=Bernard J. |last2=Walter |first2=Michael J. |last3=Jonathan |first3=Wade |date=June 2006 |title=Accretion of the Earth and segregation of its core |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-06-15_441_7095/page/824 |journal=Nature |volume=441 |issue=7095 |pages=825–833 |bibcode=2006Natur.441..825W |doi=10.1038/nature04763 |pmid=16778882}}</ref> === Pagkakasalansan ng interyor (''Differentiation'') === Matapos maipon bilang bilog na mga entidad, nagsisimulang maghiwa-hiwalay ang looban ng isang bagong-buong planeta ayon sa katangian ng mga materyales na bumubuo rito. Maraming mga salik na kumukontrol sa ganap na paghihiwalay ng isang bakal na kaibuturan mula sa iba pang mga sangkap na bumubuo sa interyor ng isang planeta, kasama na ang [[kristalisasyon]] ng [[mineral]] na perovskite. Sa yugtong binubuo pa ng karagatang [[magma]] ang bulto ng isang planeta, ang kristalisasyon na perovskite, na isang proseso ng [[oksihenasyon]], ay maaaring mag-udyok at magtulak sa proseso ng produksyon at paghihiwalay ng bakal mula sa orihinal na tunaw na silicate. === Pagpipisan ng mga kaibuturan === Ang kolisyon sa pagitan ng mga bagay na kasinlaki ng mga planeta sa maagang kasaysayan ng sistemang solar ay nagkaroon ng mahalagang epekto sa pagkakabuo at paglaki ng mga planeta at kanilang mga kaibuturan. ==== Sistema ng Daigdig at Buwan ==== Ayon sa [[ipotesis ng higanteng pag-uumpugan]] (''giant impact hypothesis''), nagkaroon ng kolisyon sa pagitan ng Daigdig at planetang [[Theia (planeta)|Theia]] sa maagang bahagi ng pagkakabuo nito.<ref name="Halliday and N. 2000">{{Cite journal |last=Halliday |last2=N. |first2=Alex |date=February 2000 |title=Terrestrial accretion rates and the origin of the Moon |url=https://archive.org/details/sim_earth-and-planetary-science-letters_2000-02-28_176_1/page/16 |journal=Earth and Planetary Science Letters |publisher=Science |volume=176 |issue=1 |pages=17–30 |bibcode=2000E&PSL.176...17H |doi=10.1016/s0012-821x(99)00317-9}}</ref> Noong nangyari ito, mayorya diumano ng bakal mula sa Theia ang nahalo at nasama sa kaibuturan ng mundo.<ref name="Seti Institute 2012">{{Cite journal |date=2012 |title=A new Model for the Origin of the Moon |url=http://www.seti.org/node/1458 |publisher=SETI Institute |access-date=2023-07-11 |archive-date=2012-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121121040559/http://www.seti.org/node/1458 |url-status=dead }}</ref> === Mga tendensya ng mga kaibuturan sa Sistemang Solar === ==== Mga panloob na mabatong planeta ==== Lahat ng mga mabatong planeta, maging ang Buwan, ay may kaibuturang pangunahing binubuo ng bakal, bagaman ang kaibuturan ng Benus at Daigdig ay binubuo ng pinaghalong bakal at nikel habang ang kaibuturan naman ng Marte ay binubuo ng pinaghalong bakal at [[asupre]].<ref name=":3">{{Cite journal |last=Stevenson |first=David J. |date=2001-07-12 |title=Mars' core and magnetism |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-07-12_412_6843/page/214 |journal=Nature |volume=412 |issue=6843 |pages=214–219 |bibcode=2001Natur.412..214S |doi=10.1038/35084155 |issn=1476-4687 |pmid=11449282}}</ref> Habang lumalayo ang isang planeta mula sa Araw, ang laki ng kaibuturan nito relatibo sa buong radius ng planeta nito ay bumababa.<ref name=":1"/> Ang dahilan ng tendensiyang ito'y maaaring bunga ng ugnayan ng inisyal na init ng isang planeta at bilis ng pagkakasalansan nito, na mas mabilis mangyari kapag mas maliit ang isang planeta, kung kaya ang kaibuturan ng Merkuryo ay relatibong malaki kumpara sa kaibuturan ng iba pang mga mabatong planeta.<ref name=":1" /> Ang Benus, Marte, at maging ang buwan, ay halos walang magnetikong batawan. Sa kaso ng Benus, maaaring dahil ito sa kawalan ng likidong salansan sa interyor nito na dapat sana'y nakikipag-interaksyon sa solidong kaibuturan nito. Bagama't may likido at solidong bahagi ang kaibuturan ng Marte, sa di pa tukoy na eksaktong dahilan ay maaaring hindi pareho ng sa Daigdig ang katangian ng interaksyon ng dalawang bahaging ito sa isa't isa.<ref name=":3" /> ==== Mga panlabas na higanteng gas at yelo ==== Ang pinakatinatanggap na paliwanag sa katangian ng kaibuturan ng mga panlabas na planeta ng sistemang solar ay binubuo ang mga ito ng maliliit na kaibuturang yari sa bato na pinalilibtan ng salansan ng yelo; sa kaso ng Hupiter at Saturno naman ay maaaring may nakapalibot pang malaking rehiyon ng likidong metalikong idriheno at [[elyo]]. Gayunman, napakahirap aralin at ilarawan ang katangian ng mga salansang ito dahil napakataas na presyon ng interyor ng mga planetang ito ang kinakailangang gayahin ng mga laboratoryo upang masukat nang direkta.<ref>{{Cite journal |last=Castelvecchi |first=Davide |date=2017-01-26 |title=Physicists doubt bold report of metallic hydrogen |journal=Nature |volume=542 |issue=7639 |pages=17 |bibcode=2017Natur.542...17C |doi=10.1038/nature.2017.21379 |issn=0028-0836 |pmid=28150796 |doi-access=free}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Estruktura ng Daigdig]] [[Kategorya:Mga planeta]] [[Kategorya:Astronomiya]] [[Kategorya:Pamplanetang heolohiya]] dn3dcmf3109k9nh2mzvff1wxz0xa4u4 0 324714 2221269 2182113 2026-08-22T00:27:26Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221269 wikitext text/x-wiki {{sky|04|28|17|+|15|45|40|151}} [[Talaksan:Hyades cluster.jpg|thumb|right|Larawan ng mga bituing bumubuo sa Basung]] [[Talaksan:Iadimap.png|thumb|right|Ang puwesto ng Basung (asul na pana) sa talampad ng Taurus. Pansinin ang mala-"V" na hugis]] Ang '''Basung''', na kilala rin sa tawag na ''Hyades'' sa wikang Ingles,<ref>{{Cite journal |title=BALATIK: Katutubong Bituin ng mga Pilipino {{!}} Philippine Social Sciences Review |url=https://journals.upd.edu.ph/index.php/pssr/article/view/1287 |language=en-US }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ay isang bukas na klaster ng mga bituin at isa sa mga pinakanaaral nang mga kumpol ng bituin na may layong 153 [[sinag-taon]] (o 47 parsec) mula sa sistemang solar.<ref name="Perryman2">{{cite journal |author=Perryman, M.A.C. |display-authors=etal |date=1998 |title=The Hyades: distance, structure, dynamics, and age |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=331 |pages=81–120 |arxiv=astro-ph/9707253 |bibcode=1998A&A...331...81P}}</ref><ref name="vanleeuwen092">van Leeuwen, F. [http://adsabs.harvard.edu/abs/2009A%26A...497..209V "Parallaxes and proper motions for 20 open clusters as based on the new Hipparcos catalogue"], ''A\&A'', 2009</ref><ref name="majaess112">Majaess, D.; Turner, D.; Lane, D.; Krajci, T. [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?arXiv:1102.1705 "Deep Infrared ZAMS Fits to Benchmark Open Clusters Hosting delta Scuti Stars"], ''Journal of the American Association of Variable Star Observers'', 2011</ref><ref name="mcarthur112">McArthur, Barbara E.; Benedict, G. Fritz; Harrison, Thomas E.; van Altena, William [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?arXiv:1103.2094 "Astrometry with the Hubble Space Telescope: Trigonometric Parallaxes of Selected Hyads"], ''AJ'', 2011</ref> Binubuo ito ng halos pabilog na pangkat ng daan-daang mga bituing may pare-parehong tanda, pinagmulan, kemikal na katangian, at pagkilos sa kalawakan.<ref name="Perryman">{{cite journal |author=Perryman, M.A.C. |display-authors=etal |date=1998 |title=The Hyades: distance, structure, dynamics, and age |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=331 |pages=81–120 |arxiv=astro-ph/9707253 |bibcode=1998A&A...331...81P}}</ref><ref name="Bouvier">Bouvier J, Kendall T, Meeus G, Testi L, Moraux E, Stauffer JR, James D, Cuillandre J-C, Irwin J, McCaughrean MJ, Baraffe I, Bertin E. (2008) Brown dwarfs and very low mass stars in the Hyades cluster: a dynamically evolved mass function. ''Astronomy & Astrophysics'', 481: 661-672. Abstract at http://adsabs.harvard.edu/abs/2008A%26A...481..661B.</ref> Sa perspektibo ng mga mga nagmamasid mula sa Daigdig, matatagpuan ang Basung sa talampad ng [[Taurus (talampad)|Taurus]], kung saan ang pinakamaliliwanag nitong mga bituin ay bumubuo ng hugis "V" kasama ang mas maliwanag pang bituin ng [[Aldebaran]]. Gayunman, bukod sa mahahanap sa parehong linya ng paningin mula sa Daigdig, walang direktang pisikal na kaugnayan ang Aldebaran sa mismong Basung. Naubos na ng lima sa pinakamaliwanag na mga bituing bumubuo sa Basung ang kanilang panggatong na [[Idroheno|idrohino]] sa kanilang kaibuturan at nasa proseso na ng pagiging [[higanteng bituin]].<ref name="Hyadum12">{{cite web |author=Jim Kaler |title=Hyadum I |url=http://stars.astro.illinois.edu/sow/hyadum1.html |access-date=29 October 2013 |website=Jim Kaler's Stars}}</ref> Ang isa sa limang ito, ang Epsilon Tauri o ''Ain'' ("mata ng toro" sa wikang Arabo), ay maaaring nagtataglay ng isang higanteng gaas na exoplanet,<ref name="Sato2">Sato B, Izumiura H, Toyota E, et al. (2007) A planetary companion to the Hyades giant Epsilon Tauri. ''Astrophysical Journal'', 661: 527-531. Abstract at http://adsabs.harvard.edu/abs/2007ApJ...661..527S.</ref> na kung makumpirma, ay isa sa pinakaunang mga planetang matatagpuan sa anumang bukas na klaster ng mga bituin. Tinatayang nasa 625 milyong taong gulang na ang edad ng Basung.<ref name="Perryman3">{{cite journal |author=Perryman, M.A.C. |display-authors=etal |date=1998 |title=The Hyades: distance, structure, dynamics, and age |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=331 |pages=81–120 |arxiv=astro-ph/9707253 |bibcode=1998A&A...331...81P}}</ref> Ang ubod ng klaster, kung saan pinakasiksik ang mga bituin, ay may radius na 8.8 sinag-taon (2.7 parsec) habang ang ''tidal radius'' naman o hangganan nito kung saan mas nagiging mapagpasya na ang [[grabidad]] ng pumapalibot na galaksiya ng [[Ariwanas]] ay umaabot sa 33 sinag-taon (10 parsec).<ref name="Perryman4">{{cite journal |author=Perryman, M.A.C. |display-authors=etal |date=1998 |title=The Hyades: distance, structure, dynamics, and age |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=331 |pages=81–120 |arxiv=astro-ph/9707253 |bibcode=1998A&A...331...81P}}</ref> Subalit, sangkatlo ng mga kumpirmadong kasapi ng klaster ay matatagpuan lampas ng layong ito, sa ekstensyon ng kapaligiran ng klaster, na maaaring nasa proseso pa lang ng paglisan mula sa batawang grabidad nito.<ref name="Perryman5">{{cite journal |author=Perryman, M.A.C. |display-authors=etal |date=1998 |title=The Hyades: distance, structure, dynamics, and age |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=331 |pages=81–120 |arxiv=astro-ph/9707253 |bibcode=1998A&A...331...81P}}</ref> == Layo, lokasyon, at pagkilos == [[Talaksan:Hyades_40°N.png|right|thumb| Tsart ng mga bituin ng Basung (o ''Hyades'')]] Batay sa pagsukat ng ''[[parallax]]'' at sa paghahambing ng kulay ng mga bituin ng kumpol na ito sa pamantayang modelo ng [[Dayagram nina Hertzsprung-Russell|Hertzsprung-Russell diagram]], natukoy na ang gitna ng Basung ay may layong 153 [[sinag-taon]] (47 parsec) mula sa sistemang solar.<ref name="Perryman6">{{cite journal |author=Perryman, M.A.C. |display-authors=etal |date=1998 |title=The Hyades: distance, structure, dynamics, and age |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=331 |pages=81–120 |arxiv=astro-ph/9707253 |bibcode=1998A&A...331...81P}}</ref><ref name="vanleeuwen093">van Leeuwen, F. [http://adsabs.harvard.edu/abs/2009A%26A...497..209V "Parallaxes and proper motions for 20 open clusters as based on the new Hipparcos catalogue"], ''A\&A'', 2009</ref><ref name="majaess113">Majaess, D.; Turner, D.; Lane, D.; Krajci, T. [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?arXiv:1102.1705 "Deep Infrared ZAMS Fits to Benchmark Open Clusters Hosting delta Scuti Stars"], ''Journal of the American Association of Variable Star Observers'', 2011</ref><ref name="mcarthur113">McArthur, Barbara E.; Benedict, G. Fritz; Harrison, Thomas E.; van Altena, William [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?arXiv:1103.2094 "Astrometry with the Hubble Space Telescope: Trigonometric Parallaxes of Selected Hyads"], ''AJ'', 2011</ref> Wala namang direktang pisikal na kinalaman ang Basung sa mga kanugnog na klaster nito na Moroporo at "sapa" ng Ursa Major, na maaari ring makita nang walang largabista o teleskopyo sa malinaw na madilim na kalangitan. Apat sa limang pinakamaliliwanag na bituin ng Basung (ang Gamma, Delta¹, Epsilon, at Theta Tauri) ay bumubuo sa [[Asterismo (astronomiya)|asterismong]] tinatawag na "ulo" ng talampad na toro na [[Taurus (talampad)|Taurus]].<ref name="Hyadum13">{{cite web |author=Jim Kaler |title=Hyadum I |url=http://stars.astro.illinois.edu/sow/hyadum1.html |access-date=29 October 2013 |website=Jim Kaler's Stars}}</ref> Ang Theta Tauri naman, ay sa katunayan, isang ''[[binary star system]]'', o binubuo ng dalawang halos magkalapit na bituin: ang Theta¹ Tauri at ang mas maliwanag na Theta² Tauri. Kapareho rin ng Basung ng tanda, antas ng bakal (metalisidad), at katangian ng pagkilos ang mas malayong [[kumpol ng Praesepe]], habang ang direksyon ng kanilang pagkakatilapon ay maaaring maibalik sa parehong puwesto sa kalawakan, patunay na mayroon silang parehong pinagmulan.<ref name="Dobbie2">{{cite journal |last1=Dobbie |first1=PD |last2=Napiwotzki |first2=R |last3=Burleigh |first3=MR |display-authors=etal |year=2006 |title=New Praesepe white dwarfs and the initial mass-final mass relation |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |volume=369 |issue=1 |pages=383–389 |arxiv=astro-ph/0603314 |bibcode=2006MNRAS.369..383D |doi=10.1111/j.1365-2966.2006.10311.x |s2cid=17914736}}</ref><ref>{{cite web |date=2007-08-25 |title=Messier Object 44 |url=http://messier.seds.org/m/m044.html |access-date=2012-12-24 |work=SEDS}}</ref> [[File:Hyades proper motion.svg|center|thumb|360px|Tsart na nagpapakita ng wastong pagkilos ng mga bituin ng Basung (''Hyades'') at ang pinagmulang puwesto ng mga bituin na ito. Ang x-axis ay ang [[Kanang asensiyon|tuwid na pagtaas]] o ''right ascension'' (RA), habang ang y-axis ay ang [[Deklinasyon|pagbaba]] o deklinasyon]] == Kasaysayan ng pagmamasid at kaugnay na mga mitolohiya == [[Talaksan:Himmelstafel.Tal-Qadi.Zuordnung.png|thumb|left|Ang Basung ("Hyaden") sa iskematikong dayagram ng Tal-Qadi Sky Tablet na binuo mga 6,500 taon na ang nakalilipas]] Kilala na ang Basung ng mga tao simula pa ng mga panahong [[Prehistorya|pre-historiko]].<ref name=":0">{{Cite web |title=The Hyades, Mel 25 |url=http://www.messier.seds.org/xtra/ngc/hyades.html |access-date=2023-08-15 |website=www.messier.seds.org}}</ref> Katuwang ang isa pang klaster, ang [[Moroporo]], binubuo ng Basung ang "gintuang tarangkahan ng ekliptik" na ginagamit ng mga sinaunang astronomo bilang pananda ng pagbabago ng panahon.<ref>{{Cite journal |last=Rappenglück |first=Michael A. |date=1999-01-01 |title=Palaeolithic Timekeepers Looking At The Golden Gate Of The Ecliptic; The Lunar Cycle And The Pleiades In The Cave Of La-TETe-Du-Lion (Ardéche, France) – 21,000 BP |url=https://doi.org/10.1023/A:1017069411495 |journal=Earth, Moon, and Planets |language=en |volume=85 |issue=0 |pages=391–404 |doi=10.1023/A:1017069411495 |issn=1573-0794}}</ref> Para sa mga sinaunang mamamayang [[Jama-Mapun]] ng [[Tawi-Tawi]], tinatawag nila itong "Basung"<ref>{{Cite journal |title=BALATIK: Katutubong Bituin ng mga Pilipino {{!}} Philippine Social Sciences Review |url=https://journals.upd.edu.ph/index.php/pssr/article/view/1287 |language=en-US }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> na isang basong ginagamit sa isang uri ng kanilang ritwal.<ref>https://www.researchgate.net/publication/317544004_Star_Catalogues_and_Star_Maps_in_the_Context_of_Philippine_Ethnoastronomy</ref> Para naman sa mitolohiya ng mga sinaunang Griyego, ang mga bituin na tinatawag nilang ''Hyades'' ay ang limang anak na babae ng titan na si [[Atlas]] at kalahating-kapatid ng mga ''Pleiades''.<ref>{{Cite web |title=HYADES - Star Nymphs of Greek Mythology |url=https://www.theoi.com/Nymphe/NymphaiHyades.html |access-date=2023-08-15 |website=www.theoi.com}}</ref> Makailang-ulit din itong nabanggit sa kanilang klasikal na panitikan, mula kay [[Homer]] hanggang kay [[Ovidio|Ovid]].<ref name=":0" /> Sa ika-18 aklat ng ''[[Iliada|Iliad]]'', ang mga bituin ng Hyades ay kabilang sa mga bituing inilagay ng diyos na si [[Hephaistos]] sa [[kalasag]] na binuo niya para kay [[Achilles]].<ref>Homer. ''The Iliad.'' Isinalin ni Richmond Lattimore. Palimbagan ng Unibersidad ng Chicago, 1951.</ref> Sa Inglatera naman, kilala ang klaster na ito bilang "mga tagapag-ulan ng Abril" dahil sa kaugnayan ng mga bituing ito sa pag-uulang nagaganap sa buwan na iyon.<ref>{{Citation |last=Rose |first=Herbert Jennings |title=Hyades, 'the Rainers' |date=2015-12-22 |url=https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-3179;jsessionid=1D597E99976782668944AB7D10779B13 |work=Oxford Research Encyclopedia of Classics |language=en |doi=10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-3179;jsessionid=1d597e99976782668944ab7d10779b13 |isbn=978-0-19-938113-5 |access-date=2023-08-15}}</ref> Sa modernong astronomiya, unang naitala ang Basung ng astronomong si Giovanni Battista Hodierna noong 1654 at kamakaila'y naisama na rin sa iba't ibang talaan o atlas ng mga bituin sa mga sumunod na dantaon. Gayunman, sa hindi matukoy na dahilan, hindi ito isinama ng astronomong si [[Charles Messier]] sa kanyang katalogo noong 1781.<ref name=":0" /> Noong 1869 naman, unang napansin ng astronomong si R.A. Proctor na pare-pareho ang direksyong ikinikilos ng mga bituin ng Basung sa kalawakan.<ref>{{Cite journal |last=Zuckerman |first=B. |last2=Song |first2=Inseok |date=2004-09-22 |title=Young Stars Near the Sun |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.astro.42.053102.134111 |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |language=en |volume=42 |issue=1 |pages=685–721 |doi=10.1146/annurev.astro.42.053102.134111 |issn=0066-4146}}</ref> Noong 1908 naman, naiguhit naman ng astronomong si Lewis Boss ang dinaanan ng pagkilos ng mga bituin ng Basong pabalik sa isang lokasyon ng kanilang pinagmulan.<ref>{{Cite web |title=Moving Cluster Method |url=https://pages.uoregon.edu/soper/Stars/movingcluster.html |access-date=2023-08-15 |website=pages.uoregon.edu}}</ref> Pagsapit ng 1920s, tanggap na ng mga astronomo na ang Basung at kumpol ng Praesepe ay may parehong pinagmulan.<ref>{{Cite journal |title=Adams et al., Praesepe Star Cluster |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/342016/fulltext/202095.text.html |doi=10.1086/342016/fulltext/202095.text.html}}</ref> == Istruktura at ebolusyon == Lahat ng mga bituin ay nabubuo sa mga kumpol bagaman karamihan sa mga klaster ay nagkakawatak-watak ng hindi hihigit sa 50 milyong taon matapos ang proseso ng pagkakabuo ng mga bituin, isang penomenong tinatawag na "pagsingaw."<ref name="LadaLada2">{{cite journal |last1=Lada |first1=CJ |last2=Lada |first2=EA |year=2003 |title=Embedded clusters in molecular clouds |journal=Annual Review of Astronomy & Astrophysics |volume=41 |pages=57–115 |arxiv=astro-ph/0301540 |bibcode=2003ARA&A..41...57L |doi=10.1146/annurev.astro.41.011802.094844 |s2cid=16752089}}</ref> Ang mga klaster na may napakataas na masa lamang, yaong mga umiinog malayo mula sa gitna ng isang galaksiya, ang maaaring hindi malusaw kahit sa paglipas ng mas mahahabang panahon.<ref name="PavaniBica 20072">{{cite journal |last1=Pavani |first1=DB |last2=Bica |first2=E |year=2007 |title=Characterization of open cluster remnants |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=468 |issue=1 |pages=139–150 |arxiv=0704.1159 |bibcode=2007A&A...468..139P |doi=10.1051/0004-6361:20066240 |s2cid=11609818}}</ref> Isa na rito ang Basung, na maaaring nagtaglay ng mas maraming bituin noong kabataan pa nito. Tinatayang ang orihinal na kabuuang masa ng Basung ay sumasaklaw sa mula 800 hanggang 1,600 beses na mas malaki kumpara sa masa ng araw.<ref name="Weidemann19922">Weideman V, Jordan S, Iben I, Casertano S. (1992) White dwarfs in the halo of the Hyades Cluster – The case of the missing white dwarfs. ''Astronomical Journal,'' 104: 1876-1891. 1992AJ....104.1876W.</ref><ref name="Kroupa2">{{cite journal |last1=Kroupa |first1=P |last2=Boily |first2=CM |year=2002 |title=On the mass function of star clusters |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=336 |issue=4 |pages=1188–1194 |arxiv=astro-ph/0207514 |bibcode=2002MNRAS.336.1188K |doi=10.1046/j.1365-8711.2002.05848.x |s2cid=15225436}}</ref> === Mga populasyon ng bituin === Sa isang kumpol ng mga bituin na may edad na 625 milyong taon, naglalaho ang mga ''main-sequence'' na bituin nito sa masang 2.3 beses na mas malaki sa masa ng Araw, kung kaya ang anumang mga mabibigat na bituin sa klaster ay malamang na naging sub-higante, higante, o [[White dwarf|puting unano]] (''white dwarf'') na, habang ang mga bituing may di kasing-bigat na masa ay tuloy-tuloy na gagatong ng [[idrohino]] at mananatiling nasa ''main-sequence''.<ref name="Weidemann19923">Weideman V, Jordan S, Iben I, Casertano S. (1992) White dwarfs in the halo of the Hyades Cluster – The case of the missing white dwarfs. ''Astronomical Journal,'' 104: 1876-1891. 1992AJ....104.1876W.</ref> Batay sa malawakang pagsisiyasat, may 8 puting unano sa kaibuturan ng kumpol,<ref name="Bohm-Vitense19952">Böhm-Vitense E. (1995) White dwarf companions to Hyades F stars. ''Astronomical Journal,'' 110: 228-231. Abstract at http://adsabs.harvard.edu/abs/1995AJ....110..228B.</ref> na indikasyon na nasa huling bahagi na ng kanilang buhay ang orihinal na populasyon ng mga bituin ng Basung na may uring "B" (na bawat isa ay may masang 3 beses na mas malaki sa Araw).<ref name="Weidemann19924">Weideman V, Jordan S, Iben I, Casertano S. (1992) White dwarfs in the halo of the Hyades Cluster – The case of the missing white dwarfs. ''Astronomical Journal,'' 104: 1876-1891. 1992AJ....104.1876W.</ref> Kinakatawan naman ng apat na [[Red giant|pulang higanteng bituin]] (''red giant'') ng klaster ang una sa huling yugto ng buhay ng isang bituin; ang [[Pag-uuring pambituin|uring spektral]] nila ay K0 III, bagaman lahat sila ay "retiradong bituing A" na may masang 2.5 beses na mas malaki sa Araw.<ref name="Sato3">Sato B, Izumiura H, Toyota E, et al. (2007) A planetary companion to the Hyades giant Epsilon Tauri. ''Astrophysical Journal'', 661: 527-531. Abstract at http://adsabs.harvard.edu/abs/2007ApJ...661..527S.</ref><ref name="Torres19972">{{cite journal |last1=Torres |first1=G |last2=Stefanik |first2=RP |last3=Latham |first3=DW |year=1997 |title=The Hyades binaries Theta1 Tauri and Theta2 Tauri: The distance to the cluster and the mass-luminosity relation |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1997-08-10_485_1/page/167 |journal=Astrophysical Journal |volume=485 |issue=1 |pages=167–181 |bibcode=1997ApJ...485..167T |doi=10.1086/304422 |doi-access=free}}</ref><ref name="Johnson2">Johnson JA, Fischer D, Marcy GW, Wright JT, Driscoll P, Butler RP, Hekker S, Reffert S, Vogt SS. (2007a) Retired A stars and their companions: Exoplanets orbiting three intermediate-mass subgiants. ''Astrophysical Journal,'' 665: 785-793. Abstract at http://adsabs.harvard.edu/abs/2007ApJ...665..785J.</ref> Ang primaryang bituin ng ''binary system'' ng Theta Tauri, ay isa namang "puting higanteng bituin" na may uring spektral na A7 III.<ref name="Torres19973">{{cite journal |last1=Torres |first1=G |last2=Stefanik |first2=RP |last3=Latham |first3=DW |year=1997 |title=The Hyades binaries Theta1 Tauri and Theta2 Tauri: The distance to the cluster and the mass-luminosity relation |journal=Astrophysical Journal |volume=485 |issue=1 |pages=167–181 |bibcode=1997ApJ...485..167T |doi=10.1086/304422 |doi-access=free}}</ref><ref name="Armstrong20062">{{cite journal |last1=Armstrong |first1=JT |last2=Mozurkewich |first2=D |last3=Hajian |first3=AR |display-authors=etal |year=2006 |title=The Hyades binary Theta2 Tauri: Confronting evolutionary models with optical interferometry |url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2006-05_131_5/page/2643 |journal=Astronomical Journal |volume=131 |issue=5 |pages=2643–2651 |bibcode=2006AJ....131.2643A |citeseerx=10.1.1.1000.4076 |doi=10.1086/501429 |s2cid=6268214}}</ref> Ang nalalabing populasyon naman ng kumpol ay kinabibilangan ng maraming maliwanag na bituing may uring spektral na "A" (di bababa sa 21 bituin); "F" (mga 60 bituin), at "G" (mga 50 bituin).<ref name="Perryman7">{{cite journal |author=Perryman, M.A.C. |display-authors=etal |date=1998 |title=The Hyades: distance, structure, dynamics, and age |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=331 |pages=81–120 |arxiv=astro-ph/9707253 |bibcode=1998A&A...331...81P}}</ref><ref name="Bohm-Vitense20072">{{cite journal |last1=Böhm-Vitense |first1=E |year=2007 |title=Hyades morphology and star formation |journal=Astronomical Journal |volume=133 |issue=5 |pages=1903–1910 |bibcode=2007AJ....133.1903B |doi=10.1086/512124 |doi-access=free}}</ref> Lahat ng mga uri ng bituing ito ay nakakonsentra sa loob ng ''tidal radius'' ng Basung.<ref name="RECONS">Research Consortium on Nearby Stars (RECONS). Ten-parsec census at http://joy.chara.gsu.edu/RECONS/census.posted.htm.</ref> Sa kabilang banda, ang populasyon naman ng mga bituin ng Basung na may mabababang masa at uring spektral na "K" at "M" ay hindi pa lubusang nauunawaan kahit na relatibong malapit lang ang mga ito sa sistemang solar at matagal nang minamanmanan. Hindi bababa sa 48 bituin ang kabilang sa uring "K" na kumpirmadong kasapi ng Basung habang may mga isang dosenang unanong bituin naman ang kabilang sa uring "M".<ref name="Perryman8">{{cite journal |author=Perryman, M.A.C. |display-authors=etal |date=1998 |title=The Hyades: distance, structure, dynamics, and age |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=331 |pages=81–120 |arxiv=astro-ph/9707253 |bibcode=1998A&A...331...81P}}</ref><ref name="Bohm-Vitense20073">{{cite journal |last1=Böhm-Vitense |first1=E |year=2007 |title=Hyades morphology and star formation |journal=Astronomical Journal |volume=133 |issue=5 |pages=1903–1910 |bibcode=2007AJ....133.1903B |doi=10.1086/512124 |doi-access=free}}</ref><ref name="Endl2">{{cite journal |last1=Endl |first1=M |last2=Cochran |first2=WD |last3=Kurster |first3=M |last4=Paulson |first4=DB |last5=Wittenmyer |first5=RA |last6=MacQueen |first6=PJ |last7=Tull |first7=RG |year=2006 |title=Exploring the frequency of close-in Jovian planets around M dwarfs |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2006-09-20_649_1/page/436 |journal=Astrophysical Journal |volume=649 |issue=1 |pages=436–443 |arxiv=astro-ph/0606121 |bibcode=2006ApJ...649..436E |doi=10.1086/506465 |s2cid=14461746}}</ref> May mga iminungkahing dagdag na unanong bituing "M" na maaaring kasapi ng klaster subalit mayroon lamang na 12 [[Brown dwarf|kayumangging unano]] (''brown dwarf'') an naiulat.<ref name="Bouvier2">Bouvier J, Kendall T, Meeus G, Testi L, Moraux E, Stauffer JR, James D, Cuillandre J-C, Irwin J, McCaughrean MJ, Baraffe I, Bertin E. (2008) Brown dwarfs and very low mass stars in the Hyades cluster: a dynamically evolved mass function. ''Astronomy & Astrophysics'', 481: 661-672. Abstract at http://adsabs.harvard.edu/abs/2008A%26A...481..661B.</ref><ref name="Stauffer2">{{cite journal |last1=Stauffer |first1=JR |last2=Balachandran |first2=SC |last3=Krishnamurthi |first3=A |last4=Pinsonneault |first4=M |last5=Terndrup |first5=DM |last6=Stern |first6=RA |year=1997 |title=Rotational velocities and chromospheric activity of M dwarfs in the Hyades |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1997-02-01_475_2/page/604 |journal=Astrophysical Journal |volume=475 |issue=2 |pages=604–622 |bibcode=1997ApJ...479..776S |doi=10.1086/303930 |doi-access=free}}</ref><ref name="Hogan2">Hogan E, Jameson R F, Casewell SL, Osbourne, SL, Hambly NC. (2008) L dwarfs in the Hyades. ''Monthly Notices of the Royal Astronomical Society,'' 388 (2) 495-499. Abstract at http://adsabs.harvard.edu/abs/2008MNRAS.388..495H.</ref> Ang mababang bilang na ito ng naturang uri ng bituin ay malayong napakakaunti kumpara sa 239 na kaparehong uri ng bituin na matatagpuan sa layong 10 parsec mula sa bisinidad ng sistemang solar at 76% ng mga kanugnog na bituin nito.<ref name="RECONS2">Research Consortium on Nearby Stars (RECONS). Ten-parsec census at http://joy.chara.gsu.edu/RECONS/census.posted.htm.</ref> Ang naobserbahang distribusyon ng mga uri ng bituin sa Basung ay nagpapakita na may kasaysayan ito ng paghihiwa-hiwalay ng mga bituin batay sa kani-kanyang [[masa]]. Maliban sa mga puting unano nito, ang mga bituing umiiral sa loob ng dalawang parsec mula sa gitna ng Basung ay yaong lang na mga may masang hindi bababa sa masa ng Araw.<ref name="Perryman9">{{cite journal |author=Perryman, M.A.C. |display-authors=etal |date=1998 |title=The Hyades: distance, structure, dynamics, and age |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=331 |pages=81–120 |arxiv=astro-ph/9707253 |bibcode=1998A&A...331...81P}}</ref> Ang makitid na konsentrasyon ng mabigat-bigat na mga bituing ito ang siyang nagbibigay sa pangkabuuang istruktura ng Basung: may kaibuturan ito ng maliwanag na mga bituin at isang bilugang sinag ng mas kalat na mga bituin. Ang radius ng kaibuturan nito ay 2.7 parsec (o 8.8 sinag-taon) habang ang ''tidal radius'' nito na 10 parsec (o ~33 sinag-taon) ang hangganan ng grabidad ng Basung kung saan mananatiling umiinog ang bituin nito sa palibot ng kaibuturan nito.<ref name="Perryman10">{{cite journal |author=Perryman, M.A.C. |display-authors=etal |date=1998 |title=The Hyades: distance, structure, dynamics, and age |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=331 |pages=81–120 |arxiv=astro-ph/9707253 |bibcode=1998A&A...331...81P}}</ref><ref name="Weidemann19925">Weideman V, Jordan S, Iben I, Casertano S. (1992) White dwarfs in the halo of the Hyades Cluster – The case of the missing white dwarfs. ''Astronomical Journal,'' 104: 1876-1891. 1992AJ....104.1876W.</ref> === Ebolusyon sa hinaharap === Ayon sa mga pagsusuri, 90% ng mga bukas na klaster ay nalulusaw sa loob ng 1 bilyong taon matapos nilang mabuo, habang may maliit lamang na bahagdan ang nagtatagal nang kasing-edad ng sistemang Solar (o 4.6 bilyong taon).<ref name="PavaniBica 20073">{{cite journal |last1=Pavani |first1=DB |last2=Bica |first2=E |year=2007 |title=Characterization of open cluster remnants |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=468 |issue=1 |pages=139–150 |arxiv=0704.1159 |bibcode=2007A&A...468..139P |doi=10.1051/0004-6361:20066240 |s2cid=11609818}}</ref> Sa susunod na ilang daang milyong taon, tuloy-tuloy na mababawasan ng masa at kasaping bituin ang Basung habang ang mga pinakamaliwanag nitong mga bituin ay magtatapos na sa pagiging ''main sequence'' at ang mga pinakamalimlim nitong mga bituin ay hindi na makaaambag pa sa liwanag ng kabuuang sinag nito. Sa huli, may matitirang labi na lang ito ng mga ila-ilang dosenang mga sistema ng mga bituin na karamiha'y ''binary'' o ''multiple star system'' na mananatiling bulnerable sa mga umiiral na pwersang nagdudulot sa paghihiwa-hiwalay ng mga bituin ng klaster sa isa't isa.<ref name="PavaniBica 20073" /> == Pinakamaliliwanag na mga bituin == [[Talaksan:HyadesStarMap.jpg|right|thumb|300x300px| Mapa ng mga pinakamaliliwanag na bituin sa kaibuturan ng Basung]] Narito sa ibaba ang talahanayan ng mga kasapi ng Basung na may [[Maliwanag na kalakhan|maliwanag na kalakhang]] may ikaapat na magnitud o mas maliwanag pa:<ref>{{Citation |last=Röser |first=S. |title=A deep all-sky census of the Hyades |date=July 2011 |work=Astronomy & Astrophysics |volume=531 |pages=15 |postscript=. In the Vizier catalogue, sort on Vmag using '<4.51'. See also the linked entries in the ''All-sky Compiled Catalogue of 2.5 million stars'' (Kharchenko+ 2009). |arxiv=1105.6093 |bibcode=2011A&A...531A..92R |doi=10.1051/0004-6361/201116948 |id=A92 |display-authors=1 |last2=Schilbach |first2=E. |last3=Piskunov |first3=A. E. |last4=Kharchenko |first4=N. V. |last5=Scholz |first5=R.-D.}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+'''Mga pinakamaliliwanag na bituin ng Basung''' !Pangalan (Designasyong Bayer) !Designasyong Henry Draper (HD) ![[Maliwanag na kalakhan|Liwanag na kalakhan]] ![[Pag-uuring pambituin|Uring stellar]] |- | style="text-align: left;" |Theta² Tauri |28319 |3.398 |A7III |- | style="text-align: left;" |Epsilon Tauri |28305 |3.529 |K0III |- | style="text-align: left;" |Gamma Tauri |27371 |3.642 |G8III |- | style="text-align: left;" |Delta¹ Tauri |27697 |3.753 |G8III |- | style="text-align: left;" |Theta¹ Tauri |28307 |3.836 |G7III |- | style="text-align: left;" |Kappa Tauri |27934 |4.201 |A7IV-V |- | style="text-align: left;" |90 Tauri |29388 |4.262 |A6V |- | style="text-align: left;" |Upsilon Tauri |28024 |4.282 |A8Vn |- | style="text-align: left;" |Delta² Tauri |27962 |4.298 |A2IV |- | style="text-align: left;" |71 Tauri |28052 |4.480 |F0V |} == Mga sanggunian == {{Reflist|30em}} [[Kategorya:Astronomiya]] 1x5zl6z89py7vlcwz6q26r5gagx7z8h 0 324810 2221285 2216931 2026-08-22T01:16:12Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221285 wikitext text/x-wiki {{About|isa sa mga salansan ng interyor ng Daigdig|konsepto ng mantel sa pamplanetang heolohiya|Mantel}} [[Talaksan:Slice earth.svg|thumb|350x350px|Iskematikong ilustrasyon ng panloob na istruktura ng Daigdig:{{Ordered list|[[balat na kontinental]]|[[balat pandagat]]|[[Itaas na mantel ng Daigdig|itaas na '''mantel''']]|[[Ibabang mantel ng Daigdig|ibabang '''mantel''']]|[[Panlabas na kaibuturan ng daigdig|Panlabas na kaibuturan]]|[[Panloob na kaibuturan ng daigdig|Panloob na kaibuturan]]}}{{olist|[[Discontinuity ni Mohorovicic]]|[[hangganan ng kaibuturan at mantel]]|[[hangganan ng panloob at panlabas na kaibuturan]]|list-style-type=upper-alpha}}]] '''Ang mantel ng Daigdig''' ay isang salansan ng batong [[silikeyt]] sa pagitan ng [[Balat ng Daigdig|balat ng daigdig]] at ng [[Panlabas na kaibuturan ng daigdig|panlabas na kaibuturan]] nito. Ito ay may masang {{Cvt|4.01e24|kg}}, na katumbas ng 67% ng masa ng buong Daigdig.<ref name=":023">{{Cite book|title=The planetary scientist's companion|url=https://archive.org/details/planetaryscienti0000lodd|last=Lodders|first=Katharina|author-link=Katharina Lodders|date=1998|publisher=Oxford University Press|others=Fegley, Bruce.|isbn=1-4237-5983-4|location=New York|oclc=65171709}}</ref> Ito ay may kapal na {{Convert|2900|km|mi}}, at bumubuo sa halos 84% ng bolyum ng planeta.<ref name=":022">{{Cite book|title=The planetary scientist's companion|url=https://archive.org/details/planetaryscienti0000lodd|last=Lodders|first=Katharina|author-link=Katharina Lodders|date=1998|publisher=Oxford University Press|others=Fegley, Bruce.|isbn=1-4237-5983-4|location=New York|oclc=65171709}}</ref> Bagaman ito ay solido, dahan-dahan itong dumadaloy sa iskala ng [[heolohikal na oras]], na tila isang napakalapot [[Pluwido|na likido]], na may pagkakawangis sa makapal na [[arnibal]].<ref>{{Cite web |title=PDS/PPI Home Page |url=https://pds-ppi.igpp.ucla.edu/search/target/?t=Earth&m=NEAR |access-date=2021-01-29 |website=pds-ppi.igpp.ucla.edu}}</ref><ref>{{Cite web |title=In Depth {{!}} Earth |url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/earth/in-depth |access-date=2021-01-29 |website=NASA Solar System Exploration |archive-date=2021-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210212232150/https://solarsystem.nasa.gov/planets/earth/in-depth/ |url-status=dead }}</ref> Ang bahagyang pagkakatunaw nito ang pinagmumulan ng [[balat pandagat]] at [[balat na kontinental]].<ref>{{Cite news |date=2016-03-26 |title=What is the Earth's Mantle Made Of? - Universe Today |language=en-US |work=Universe Today |url=https://www.universetoday.com/40229/what-is-the-earths-mantle-made-of/ |access-date=2018-11-24}}</ref> == Istruktura == === Reolohikal na istruktura === Pagdating sa katangian o kakayanan ng pagdaloy ([[reolohiya]]), mayroong dalawang bahagi ang mantel ng daigdig: ang makunat na [[litospera]] na binubuo ng [[Balat ng Daigdig|balat]] at ng pinakataas na bahagi ng mantel, at ang mas malambot na [[astenospera]], na dahan-dahang dumadaloy na parang luwad.<ref>{{Cite book|title=Earth: Portrait of a Planet|url=https://archive.org/details/earthportraitofp0000mars|last=Stephen|first=Marshak|publisher=W. W. Norton & Company|year=2015|isbn=9780393937503|edition=5th|location=New York|oclc=897946590}}</ref> Ang litospera ang bumubuo sa mga [[Tektonika ng plaka|plakang tektoniko]], na nakapatong naman sa astenosperang dahan-dahang kumikilos. Maaari ring hatiin ang mantel ng Daigdig sa tatlong suson batay sa kung paano nagbabago ang bilis ng [[alon ng lindol]] (o ''seismic waves'') na dumaraan dito:<ref>{{cite journal |last1=Helffrich |first1=George R. |last2=Wood |first2=Bernard J. |date=August 2001 |title=The Earth's mantle |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-08-02_412_6846/page/500 |journal=Nature |volume=412 |issue=6846 |pages=501–507 |doi=10.1038/35087500 |pmid=11484043 |s2cid=4304379}}</ref> * ang [[Itaas na mantel ng Daigdig|itaas na mantel]] (na nagsisimula sa [[Discontinuity ni Mohorovicic|Moho, o ilalim ng balat]] sa lalim na 7-35 km pababa hanggang 410 km)<ref>Ang lokasyon ng ilalim ng balat ay nag-iiba-iba mula 10 hanggang 70 km. Sa pangkalahatan, mas manipis ang balat pandagat, na wala pang 10 km ang karaniwang kapal. Ang balat na kontinental naman ay may karaniwang kapal na 35 km bagaman ang pinakamakapal na bahagi nito, tulad ng sa ilalim ng [[Tibet|talampas ng Tibet]] ay maaaring umabot ng 70 km ang lalim.</ref> * ang ''transition zone'' (sa pagitan ng 410-660 km pababa, kung saan matibay na umiiral ang mga mineral na wadsleyite at ringwoodite na pawang mga uri ng mineral na [[olibin]]) * ang [[Ibabang mantel ng Daigdig|ibabang mantel]] (mula 660-2,891 km pababa, kung saan umiiral ang mga mineral na [[bridgmanite]] at post-[[perovskite]]) Tinataglay naman ng ~200 km na bahagi ng ibabang mantel ang D" layer (binibigkas bilang "''D-double prime''"), isang rehiyon na may kakaibang katangiang seismiko.<ref>https://www.science.org/content/article/d-layer-demystified</ref> Laman din ng rehiyon na ito ang mga malalaking ''low-shear-velocity province'' (LSVP), na hinihinalang mga dating tektonika plaka na nalubog sa ilalim ng mantel ilang milyong taon na ang nakalilipas.<ref>{{Cite journal |last=Fan |first=An |last2=Sun |first2=Xinlei |last3=Zhang |first3=Zhou |last4=Zhang |first4=Peng |last5=Zong |first5=Jianye |date=2022-01 |title=From Subduction to LLSVP: The Core‐Mantle Boundary Heterogeneities Across North Atlantic |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2021GC009879 |journal=Geochemistry, Geophysics, Geosystems |language=en |volume=23 |issue=1 |doi=10.1029/2021GC009879 |issn=1525-2027}}</ref> === Mineralohikal na istruktura === [[Talaksan:Phase_transformations_in_the_transition_zone_2.0.svg|thumb| Dayagram na nagpapakita kung paano nagbabago ang mineral na olibin habang bumaba sa mantel]] Mayroong biglang pagbilis sa pagkilos ng alon ng lindol sa itaas na bahagi ng mantel na unang napansin ng siyentistang Kroatyano na si Andrija Mohorovicic noong 1909. Ang hangganan na ito ay ang siyang tinatawag sa kasalukuyan na [[Discontinuity ni Mohorovicic]] o ang "Moho".<ref name="moho2">{{Cite web |date=2007 |title=Istria on the Internet – Prominent Istrians – Andrija Mohorovicic |url=http://istrianet.org/istria/illustri/mohorovicic/ |access-date=2007-12-25}}</ref><ref>{{Cite web |title=Layers of the Earth—What is the Moho?- Incorporated Research Institutions for Seismology |url=https://www.iris.edu/hq/inclass/animation/layers_of_the_earthwhat_is_the_moho |access-date=2023-08-24 |website=www.iris.edu}}</ref> Ang pagbilis ng alon ng lindol sa itaas na mantel ay bunga ng komposisyon nito na [[peridotayt]], isang bato na pangunahing binubuo ng [[olibin]], [[klinopirokseno]], [[ortopirokseno]], at [[plagioklasa]], [[spinel]], at [[garnet]] na pawang mayayaman sa [[aluminyo]].<ref>{{cite journal |last1=McDonough |first1=William F. |last2=Rudnick |first2=Roberta L. |date=1998-12-31 |editor1-last=Hemley |editor1-first=Russell J |title=Chapter 4. Mineralogy and composition of the upper mantle |journal=Ultrahigh Pressure Mineralogy |pages=139–164 |doi=10.1515/9781501509179-006 |isbn=9781501509179}}</ref> Habang palalim nang palalim sa itaas na mantel, mas nagiging marupok ang mga [[pirokseno]] at nagiging isang uri ng garnet na ''majoritic garnet''.<ref>{{cite journal |last1=van Mierlo |first1=W. L. |last2=Langenhorst |first2=F. |last3=Frost |first3=D. J. |author3-link=Daniel Frost (earth scientist) |last4=Rubie |first4=D. C. |date=May 2013 |title=Stagnation of subducting slabs in the transition zone due to slow diffusion in majoritic garnet |journal=Nature Geoscience |volume=6 |issue=5 |pages=400–403 |bibcode=2013NatGe...6..400V |doi=10.1038/ngeo1772}}</ref> Sa itaas ng ''transition zone'', sumasailalim sa pagbabago ang olibin bilang mga mineral na wadsleyite at [[ringwoodite]]. Hindi tulad ng karaniwang uri ng olibin, ang mga ''polymorph'' o istruktural na kauri ng olibin na ito ay may kakayahang magtaglay ng tubig sa kanilang istrukturang kristal. Ito ang dahilan kung bakit may hinala na ang transition zone ay maaaring nagtataglay ng maraming tubig.<ref>{{Cite journal |last1=Bercovici |first1=David |last2=Karato |first2=Shun-ichiro |date=September 2003 |title=Whole-mantle convection and the transition-zone water filter |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-09-04_425_6953/page/n61 |journal=Nature |language=En |volume=425 |issue=6953 |pages=39–44 |bibcode=2003Natur.425...39B |doi=10.1038/nature01918 |issn=0028-0836 |pmid=12955133 |s2cid=4428456}}</ref> Sa ilalim ng ''transition zone'', nagiging mga mineral na [[bridgmanite]] at ferropericlase ang ringwoodite. Nagiging marupok din ang garnet sa ibaba ng ''transition zone''.<ref>{{cite journal |last1=Anderson |first1=Don L. |last2=Bass |first2=Jay D. |date=March 1986 |title=Transition region of the Earth's upper mantle |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1986-03-27_320_6060/page/320 |journal=Nature |volume=320 |issue=6060 |pages=321–328 |bibcode=1986Natur.320..321A |doi=10.1038/320321a0 |s2cid=4236570}}</ref> Ang ibabang mantel naman ay pangunahing binubio ng bridgmanite at ferropericlase at kaunting calcium [[perovskite]] at [[stishovite]]. Sa pinakailalim na ~200 km ng mantel, nagbabagong-anyo ang bridgmanite bilang post-perovskite.<ref>{{Cite journal |last=Tsuchiya |first=Taku |last2=Tsuchiya |first2=Jun |last3=Umemoto |first3=Koichiro |last4=Wentzcovitch |first4=Renata M. |date=August 2004 |title=Phase transition in MgSiO3 perovskite in the earth's lower mantle |url=https://archive.org/details/earth-and-planetary-science-letters_2004-08-15_224_3-4/page/241 |journal=Earth and Planetary Science Letters |volume=224 |issue=3–4 |pages=241–248 |bibcode=2004E&PSL.224..241T |doi=10.1016/j.epsl.2004.05.017}}</ref> == Komposisyon == [[Talaksan:Peridotite_mantle_xenoliths_in_phonotephrite_(Peridot_Mesa_Flow,_Middle_Pleistocene,_580_ka;_Peridot_Mesa,_San_Carlos_Volcanic_Field,_Arizona,_USA)_32.jpg|thumb| Isang bato mula Arizona na nagtataglay ng mga luntiang [[senolit]] (''xenolith'') ng [[peridotayt]] na pinalilibutan ng nanigas na itim na lava. Dinala ng magma paakyat mula sa mantel ang mga senolit na ito nang pumutok ang isang bulkan sa lugar.]] Ang kemikal na komposisyon ng mantel ay mahirap matukoy nang may katiyakan dahil sa hindi ito madaling puntahan. May mga bihirang piraso ng bato ng mantel sa mga [[Ophiolite|opyolita]] o ''ophiolite'' na mga tipak ng pandagat na litospera na pumatong sa kalupaan. May mga bato rin ng mantel na nakuha bilang mga [[senolit]] o ''xenolith'' sa mga piraso ng [[basalto]] o [[kimberlite]]. {| class="wikitable" |+Komposisyon ng itaas na mantel ng Daigdig (mula sa nasaid na [[Mid-oceanic ridge basalt|MORB]]) <ref>{{Cite journal |last=Workman |first=Rhea K. |last2=Hart |first2=Stanley R. |date=February 2005 |title=Major and trace element composition of the depleted MORB mantle (DMM) |url=https://archive.org/details/earth-and-planetary-science-letters_2005-02-28_231_1-2/page/53 |journal=Earth and Planetary Science Letters |volume=231 |issue=1–2 |pages=53–72 |bibcode=2005E&PSL.231...53W |doi=10.1016/j.epsl.2004.12.005 |issn=0012-821X}}</ref><ref name="Anderson20072">{{cite book|title=New Theory of the Earth|url=https://archive.org/details/newtheoryearth00ande|url-access=limited|publisher=Cambridge University Press|author=Anderson, D.L.|author-link=Don L. Anderson|year=2007|page=[https://archive.org/details/newtheoryearth00ande/page/n316 301]|isbn=9780521849593}}</ref> ! Kompuwesto ! Porsiyento ng masa |- | SiO₂ | 44.71 |- | MgO | 38.73 |- | FeO | 8.18 |- | Al₂O₃ | 3.98 |- | [[Calcium oxide|CaO]] | 3.17 |- | Cr₂O₃ | 0.57 |- | NiO | 0.24 |- | MnO | 0.13 |- | Na₂O | 0.13 |- | TiO₂ | 0.13 |- | P₂O₅ | 0.019 |- | K₂O | 0.006 |} Karamihan sa mga pagtatantya ng komposisyon ng mantle ay batay sa mga piraso ng batong nakuha mula sa pinakataas na bahagi ng mantel. May debate kung ang natitirang bahagi ng mantel, ang mga mas malalalim nitong bahagi, ay kapareho pa rin ng komposisyon nito.<ref>{{Cite journal |last=Murakami |first=Motohiko |last2=Ohishi |first2=Yasuo |last3=Hirao |first3=Naohisa |last4=Hirose |first4=Kei |date=May 2012 |title=A perovskitic lower mantle inferred from high-pressure, high-temperature sound velocity data |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-05-03_485_7396/page/90 |journal=Nature |language=En |volume=485 |issue=7396 |pages=90–94 |bibcode=2012Natur.485...90M |doi=10.1038/nature11004 |issn=0028-0836 |pmid=22552097}}</ref> Dagdag pa, ang komposisyon ng mantel ay nagbago sa paglipas ng heolohikal na kasaysayan ng daigdig bunga ng paglabas ng magma at pamumuo nito ng balat pandagat at balat na kontinental. == Temperatura at presyur == Ang temperatura sa loob ng mantel ay sumasaklaw mula {{convert|500|K}} sa hangganan nito sa balat hanggang sa {{convert|4200|K}} sa may hangganan nito sa panlabas na kaibuturan.<ref name=":032">{{Cite book|title=The planetary scientist's companion|last=Katharina.|first=Lodders|date=1998|publisher=Oxford University Press|others=Fegley, Bruce.|isbn=978-1423759836|location=New York|oclc=65171709}}</ref> Mabilis na tumataas ang temperatura ng mantel sa itaas at ibabang mga hangganan nito habang marahan namang tumataas sa loob mismo nito.<ref name="turcotte22">{{cite book|title=Geodynamics|url=https://archive.org/details/geodynamics00dltu|url-access=limited|last=Turcotte|first=DL|author2=Schubert, G|date=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-66624-4|edition=2nd|location=Cambridge, England, UK|pages=[https://archive.org/details/geodynamics00dltu/page/n150 136]–7|chapter=4}}</ref> Ang presyur naman sa mantel ay umaabot mula ilang daang megapascal sa rehiyon ng Moho hanggang 139 bilyong pascal sa hangganan nito sa panlabas na kaibuturan.<ref name=":033">{{Cite book|title=The planetary scientist's companion|last=Katharina.|first=Lodders|date=1998|publisher=Oxford University Press|others=Fegley, Bruce.|isbn=978-1423759836|location=New York|oclc=65171709}}</ref> Kahit na lampas sa [[punto ng pagkatunaw]] ng mga bato sa ibabaw ng lupa ang temperatura rito ({{convert|1500|K|disp=sqbr}}), solido pa rin ang kabuuang estado ng mantel<ref name="louie22">{{cite web |last=Louie |first=J. |date=1996 |title=Earth's Interior |url=http://crack.seismo.unr.edu/ftp/pub/louie/class/100/interior.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720095259/http://crack.seismo.unr.edu/ftp/pub/louie/class/100/interior.html |archive-date=2011-07-20 |access-date=2007-12-24 |publisher=University of Nevada, Reno}}</ref> dahil sa napakataas na presyur sa ilalim ng daigdig.<ref>{{Cite journal |last=Webb |first=Paul |title=3.2 Structure of Earth |url=https://rwu.pressbooks.pub/webboceanography/chapter/3-2-structure-of-earth/ |language=en}}</ref> Para matunaw ang anumang bagay, kailangan nito hindi lang ng mataas na temperatura kundi mababang presyur.<ref>{{Cite web |last=P.E |first=Charlie Young |date=2023-03-20 |title=How Does Pressure Affect Melting Point? |url=https://engineerexcel.com/how-does-pressure-affect-melting-point/ |access-date=2023-08-24 |website=EngineerExcel |language=en-US}}</ref> == Paggalaw == [[Talaksan:Convection-snapshot.png|right|thumb|220x220px| Larawan ng modelo ng [[Kombeksyon (paggapang ng init)|kombeksyong]] nagaganap sa mantel; ang mga pula ay mga relatibong maiinit na lugar habang ang mga bughaw ay relatibong malalamig na lugar. Matamos lumamig ang maiinit na pitak ng mantel (o ''mantle plume'') na umangat mula sa ibabang bahagi ng mantel, ito ay unti-unting lulubog muli at iinit sa ibabang bahagi ng mantel para sa isa na namang siklo ng kombeksyon.]] Dahil sa pagkakaiba ng temperatura sa ibabaw ng Daigdig at sa panlabas na kaibuturan at sa kakayahan ng mga batong kristal na dahan-dahang gumapang na parang malapot na likido sa loob ng milyun-milyong taon, may sirkulasyon ng kombeksyon ng materyales sa mantel.<ref>{{Citation |last=Schubert |first=Gerald |title=MANTLE CONVECTIONMantle convection |date=1997 |url=https://doi.org/10.1007/1-4020-4520-4_233 |work=Encyclopedia of Planetary Science |pages=416–421 |series=Encyclopedia of Earth Science |place=Dordrecht |publisher=Springer Netherlands |language=en |doi=10.1007/1-4020-4520-4_233 |isbn=978-1-4020-4520-2 |access-date=2023-08-24}}</ref> Ang mainit na pitak ay umaangat habang ang mas malamig (at mas mabigat) na materyal ay lumulubog. Ang pagbaba ng pitak ng mantel ay nangyayari sa isang uri ng ''[[convergent plate boundary]]'': ang mga [[sona ng paglubog]] (''subduction zone''), at ang kaakibat na bulkanismo rito. Gayunman ang bulkanismong dulot ng pag-angat ng pitak mula sa mantel ay maaari ring maipaliwanag ng pasibong pag-unat ng balat ng daigdig (''sa mga divergent plate boundary'') na nagpapahintulot sa magma na tumagas sa ibabaw.<ref name="Foulger2">{{cite book|title=Plates vs. Plumes: A Geological Controversy|author=Foulger, G.R.|author-link=Gillian Foulger|url=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-1405161485.html|date=2010|isbn=978-1-4051-6148-0|publisher=Wiley-Blackwell|access-date=2023-08-24|archive-date=2017-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20171125195240/http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-1405161485.html|url-status=dead}}</ref> Ang kombeksyon ng mantel ng daigdig ay isang masalimuot na proseso, sa konteksto ng [[Dinamika ng pluwido|dinamika ng mga pluwido]], at hinihinuhang susing bahagi ng paggalaw ng mga [[Tektonika ng plaka|tektonika plaka]]. Ang paggalaw ng [[litospera]] at nakapailalim ditong [[astenospera]] ay magkakawing dahil ang paglubog ng litospera ay mahalagang salik ng kumbeksyon ng mantel. Ang naaobserbahang tila paggalaw ng mga kontinente ay bunga ng kumplikadong ugnayan ng mga pwersang nagtutulak sa paglubog ng [[pandagat na litospera]] at ng mga paggalaw sa loob ng mantel ng Daigdig. Ang mga lindol sa mababaw na lalim ay bunga ng [[Biyak na gumagalaw (heolohiya)|paggalaw ng mga biyak]] (''faulting''), subalit, sa lalim na higit sa 50 km, ang mainit at mataas na presyur ay nakapahihinto ng anumang aktibidad na seismiko dahil ang mantel ay malapot at hindi kayang bumiyak. Gayunman, sa mga sona ng paglubog, may mga naitalang lindol na hanggang 670 km ang lalim. Ilan sa mga mekanismong iminungkahi upang ipaliwanag ang mga obserbasyong ito ay ang pagkawala ng tubig (ng lumulubog na tektonika plaka), tuluy-tuloy na pag-iinit, at pagbabago ng estado o anyo ng mga minerales sa ilalim. Maaari kasing bumaba ang ''geothermal gradient'' sa mga lugar kung saan lumulubog pailalim ang malamig na materyal, na siya namang nagpapatikas sa nakapalibot na mantel at maaaring maging dahilan ng pagkakaroon ng lindol sa gayong mga lalim.<ref>{{citation |last1=Stern |first1=Robert J. |title=Subduction zones |journal=Reviews of Geophysics |volume=40 |issue=4 |pages=1012 |year=2002 |bibcode=2002RvGeo..40.1012S |doi=10.1029/2001RG000108 |s2cid=15347100 |doi-access=free}}</ref> == Paggagalugad == Ang paggagalugad sa mantel ay karaniwang isinasagawa sa sahig ng dagat kaysa sa lupa dahil mas manipis ang balat pandagat kumpara sa balat na kontinental. Ang unang tangka upang galugarin ang mantel, ang '''Proyektong Mohole''' (bigkas: MO-howl), ay itinigil noong 1966 dahil sa mga sunud-sunod na kapalpakan at paglobo ng mga gastusin. Ang pinakamalalim na nabutas ng proyekto ay 180 m lamang. Mas matagumpay ang '''Proyektong Deep Sea Drilling (DSDP)''' na umiral mula 1968 hanggang 1983 at pinatakbo ng Surian ng Osyanograpiya ng Scripps sa [[Unibersidad ng California, San Diego]]. Sinundan ito ng Ocean Drilling Program (na kalauna'y naging ''[[Integrated Ocean Drilling Program|'''Integrated Ocean Drilling Program''']]'') noong 1985.<ref name="about">{{Cite web |title=About DSDP |url=http://www.deepseadrilling.org/about.htm |publisher=Deep Sea Drilling Project}}</ref> Noong ika-5 ng Marso, 2007, isang pangkat ng mga siyentistang nakasakay sa submarinong ''RRS James Cook'' ang naglakbay papunta sa sahig ng [[Karagatang Atlantiko]] kung saan may nakalantad na bahagi ng mantel na walang balat na nakapatong, sa pagitan ng [[Cabo Verde]] at [[Dagat Karibe]]. Nasa tatlong kilometro sa ilalim ng dagat ang naturang lugar at sumasakop ng ilang libong kilometro kwadrado.<ref>{{cite news |last=Than |first=Ker |date=2007-03-01 |title=Scientists to study gash on Atlantic seafloor |work=NBC News |url=http://www.nbcnews.com/id/17407745 |access-date=2008-03-16 |quote=A team of scientists will embark on a voyage next week to study an "open wound" on the Atlantic seafloor where the Earth's deep interior lies exposed without any crust covering.}}</ref><ref>{{cite news |date=2007-03-02 |title=Earth's Crust Missing In Mid-Atlantic |work=[[Science Daily]] |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2007/03/070301103112.htm |access-date=2008-03-16 |quote=Cardiff University scientists will shortly set sail (March 5) to investigate a startling discovery in the depths of the Atlantic.}}</ref> Tinangka ng Hapones na sasakyang pandagat na ''Chikyu'' na magbarena ng muwestra 7 km paibaba mula sa ibabaw ng sahig ng dagat, na halos tatlong beses na mas malalim kumpara sa mga nagdaang programa ng pagbabarena. == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Estruktura ng Daigdig]] [[Kategorya:Heolohiya]] ehu85n8lq05oou20z9kbq9uj01aalmi 0 326014 2221344 2220506 2026-08-22T08:49:15Z Da Boauss Ss 115902 2221344 wikitext text/x-wiki Ang '''koronasyong episkopal''' o '''koronasyong diyosesana''' ({{lang-en|episcopal coronation}}) ay isang pagkilala ng isang [[Obispo]] o [[Arsobispo]] ng lokal na [[Diyosesis]] (o Arsidiyosesis), na ipinahayag sa pamamagitan ng [[dekreto]] ng koronasyon na inilabas ng lokal na ''Diocesan Chancery'' kung saan kinikilala nito ang debosyon ng isang imahen ng [[Birheng Maria]] sa ilalim ng isang partikular na titulo na iginagalang sa isang partikular na lokalidad. Ang mga kinakailangan para sa isang imahen upang bigyan ng koronasyong episkopal ay halos katulad ng sa [[koronasyong kanonika]]. Ang imahe ay dapat na nakalagak sa isang [[kapilya]], [[parokya]], o dambana; ang pinagmulan ng imahe, ang debosyon sa paligid nito at ang mga himala na nararapat na naitala. Ang mga dokumentong naglalaman ng mga salaysay at dokumentasyon sa kultura ng imahe, kasama ang mga liham ng petisyon na nilagdaan ng mga kilalang tao sa simbahan at ng mga deboto ay isinusumite rin sa mga makabuluhang awtoridad ng simbahan para sa isang rekomendasyon, upang pag-aralan ang mga dokumento at ang pag-apruba ng kahilingan na hahantong sa pagpapalabas ng dekreto ng koronasyon sa imahen.<ref>{{Cite web|url=https://pintakasiph.wordpress.com/2021/01/01/virgen-coronada-diocesana-de-filipinas-the-episcopally-crowned-marian-images-in-the-philippines/|title=Virgenes Coronadas Diocesana de Filipinas - The Episcopally Crowned Marian images in the Philippines - Pintakasi}}</ref> __TOC__ {{clear}} <gallery widths="170" heights="200"> File:Episcopal Coronation of Our Lady of Guibang.jpg | Koronasyong episkopal ng Nuestra Señora de la Visitación ng Guibang noong 26 Mayo 1973. Pinangunahan ni Arsobispo Carmine Rocco ang rito ng pagkokorona. File:DSCN9876Episcopal coronation of La Purisima Concepción de Baliuag 39.jpg | Koronasyong episkopal ng La Purísima Concepción ng Baliwag, Bulacan noong 1 Pebrero 2021. File:24Episcopal Coronation Nuestra Señora del Santisimo Rosario de Hagonoy 14.jpg | Dekreto ng koronasyong episkopal ng Nuestra Señora del Santísimo Rosario ng Hagonoy Bulacan noong 7 Oktubre 2019, na ipinagkaloob noong 29 Hunyo 2019. </gallery> ==Mga Imaheng Kinoronahang Episkopal sa Pilipinas== ===Mga Imahen ng Birheng Maria na Kinoronahang Episkopal=== {| class="wikitable sortable" width="100%" |+ ! Opisyal na Titulo ng Imahen ! Petsa ng Koronasyon ! Lugar ng Pamimintuho ! Pinangunahan ni ! Imahen ng Birheng Maria ! Dambana |- |Nuestra Señora de la O |17 Disyembre 1949 |Parokya ng Nuestra Señora de la Natividad, [[Pangil, Laguna|Pangil]], [[Laguna]] |Obispo [[Alfredo Obviar]] |[[File:Pangil,LagunaChurchjf7598 02.JPG|200px]] |[[File:148Nuestra Señora de la Natividad Parish Church 32.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Katipanan |28 Hulyo 1963 |Parokya ng Banal na Krus, [[Nabua]], [[Camarines Sur]] |Arsobispo Pedro Paulo Santos ||[[File:Venerada Imagen de Nuestra Señora de Katipanan. Holy Cross Parish, Nabua, Camarines Sur. 2024.jpg|200px]] |[[File:Holy Cross Nabua Church.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario |11 Oktubre 1970 |Parokya ng San Jose de Placer, [[Lungsod ng Iloilo]] |Cardinal Julio Rosales | |[[File:San Jose Placer Church, Iloilo City, Aug 2024.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Caridad |1 Mayo 1971{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 6 Disyembre 2024.}} |Basilika Minor ng Nuestra Señora de Caridad, [[Agoo]], [[La Union]] |Arsobispo Carmine Rocco |[[File:FvfAgooBalica9285 19.JPG|200px]] |[[File:1547Agoo Basilica 2020 18.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Visitación |26 Mayo 1973 |Pambansang Dambana ng Nuestra Señora de la Visitación, Guibang, [[Gamu]], [[Isabela (lalawigan)|Isabela]] |Arsobispo Carmine Rocco |[[File:Our Lady of Guibang.jpg|200px]] | |- |[[Ina ng Kaligtasan|Nuestra Señora de Salvación]] |25 Agosto 1976 |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Kaligtasan, Joroan, [[Tiwi]], [[Albay]] |Cardinal [[Jaime L. Sin]] |[[Talaksan:Our Lady of Salvation of Joroan, Albay.jpg|200px]] | [[Talaksan:Joroan, Tiwi, Albay church - Flickr.jpg|frameless|center|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario<ref>https://www.facebook.com/photo/?fbid=6070132903011309&set=pcb.6070141229677143</ref> |13 Disyembre 1992 |Parokya ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, [[Lungsod ng Cebu]] |Cardinal Roger Michael Mahony | | |- |Nuestra Señora de la Asunción |14 Disyembre 1997 |Parokya ng Nuestra Señora de la Asunción, [[Maragondon]], [[Kabite|Cavite]] |Obispo Manuel Cruz Sobreviñas |[[File:Our Lady of the Assumption Parish Church, Magondon, Cavite 01.JPG|200px]] |[[File:Our Lady of the Assumption Parish Church, Magondon, Cavite 14.JPG|200px]] |- |Maria, Luklukan ng Karunungan |9 Pebrero 1999 |Kapilya ni Maria, Luklukan ng Karunungan, Naval Education & Training Command, [[San Antonio, Zambales|San Antonio]], [[Zambales]] |Obispo Deogracias Soriano Iñiguez Jr. | | |- |Nuestra Señora de los Desamparados<ref>{{Cite web|url= https://www.olamarikina.com.ph/the-Shrine|title=The Shrine}}</ref> |12 Mayo 2002{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 23 Oktubre 2005.}} |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Walang Mag-ampon, [[Lungsod Marikina]] |Obispo Crisostomo Yalung |[[File:OurLadyoftheAbandonedParishjf9919 12.JPG|200px]] |[[File:Our Lady of the Abandoned Church (V. Gomez, Marikina; 04-07-2023).jpg|200px]] |- |Inmaculada Concepción de Salambao<ref>{{Cite web|url=https://dioceseofmalolos.ph/2023/07/07/sandigang-kasaysayan-260th-anniversary-of-the-discovery-of-the-image-of-our-lady-of-salambao/|title=Sandigang Kasaysayan: 260TH ANNIVERSARY OF THE DISCOVERY OF THE IMAGE OF OUR LADY OF SALAMBAO|date=7 Hulyo 2023}}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |12 Disyembre 2004 |Pambansang Dambana ng Mahal na Ina ng Salambao, [[Obando, Bulacan|Obando]], [[Bulacan]] |Obispo Jose Francisco Oliveros |[[Talaksan:Nuestra Señora de la Immaculada Concepción de Salambáo 24.jpg|200px]] |[[Talaksan:San Pascual Baylon Church, Obando, Bulacan.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario |2 Mayo 2009 |Parokya ni San Miguel Arkanghel, [[Bacoor]], [[Kabite|Cavite]] |Cardinal [[Luis Antonio Tagle]] |[[File:4296Bacoor West City Cavite Landmarks Roads 02.jpg|200px]] |[[File:Saint Michael the Archangel Parish Church (Evangelista, Bacoor, Cavite; 09-19-2021).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Rosario de Fatima |13 Mayo 2009{{Efn|Ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong ika-1 ng Mayo 2025}} |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Fatima, Binakayan, [[Kawit]], [[Kabite|Cavite]] |Cardinal [[Luis Antonio Tagle]] |[[File:3919Kawit Cavite Church Roads Barangays Landmarks 05.jpg|200px]] |[[File:Our Lady of Fatima Church, Binakayan.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de Lourdes |14 Agosto 2010{{efn|Ang imaheng nasa altar ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 22 Agosto 2020.}} |Pambansang Dambana ng Mahal na Birhen ng Lourdes, [[Lungsod Quezon]] |Obispo [[Honesto Ongtioco]] |[[Talaksan:Venerada Y Coronada de Nuestra Señora de Lourdes de Manila high altar image.jpg|200px]] |[[File:National Shrine of Our Lady of Lourdes 01.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Fatima<ref>{{Cite web|url= https://cbcpnews.net/cbcpnews/diocese-grants-episcopal-coronation-decree-for-marikinas-our-lady-of-fatima/|title=Diocese grants episcopal coronation decree for Marikina’s Our Lady of Fatima|date=20 Agosto 2019}}</ref> |17 Oktubre 2010{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 12 Mayo 2024.}} |Basilika at Pandiyosesanong Dambana ni San Pablo ng Krus, [[Lungsod ng Marikina]] |Obispo Gabriel Villaruz Reyes |[[File:Fatima de Marikina Coronation (001) 2024-05-12.jpg|200px]] |[[Talaksan:Minor Basilica of Saint Paul of the Cross Marikina - May 12 2024.jpg|200x200px]] |- |Nuestra Señora de los Remedios |7 Disyembre 2010 |Parokya ng Nuestra Señora de los Remedios, Labangon, [[Lungsod ng Cebu]] |Cardinal Ricardo Vidal | | |- |Nuestra Señora de Guadalupe |11 Disyembre 2011 |Parokya ni Santa Rita ng Cascia, Santa Rita, [[Olongapo]], [[Zambales]] |Obispo Florentino Lavarias |[[File:La imagen de Nuestra Señora de Guadalupe de Santa Rita, Ciudad Olongapo. 2024.jpg|200px]] |[[File:8715Olongapo City Roads Barangays Zambales 02.jpg|frameless|center|200px]] |- |Nuestra Señora de los Ángeles |2 Agosto 2012 |Parokya ng Mahal na Ina ng mga Anghel, [[Atimonan]], [[Quezon]] |Obispo Emilio Marquez | |[[File:Our Lady of the Angels Parish Facade Atimonan, Quezon.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de la Lumen<ref>{{Cite web|url=https://lifestyle.inquirer.net/77717/cainta-to-hold-episcopal-coronation-of-our-lady-of-light-pasig-to-inaugurate-diocesan-museum/|title=Cainta to hold episcopal coronation of Our Lady of Light; Pasig to inaugurate diocesan museum - Lifestyle Inquirer|date=25 Nobyembre 2012}}</ref> |1 Disyembre 2012{{efn|Ang pintang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 1 Disyembre 2018.}} |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Kaliwanagan, [[Cainta]], [[Rizal]] |Obispo Gabriel Reyes |[[File:Our Lady of Light of Cainta.jpg|200px]] |[[File:OurLadyofLightParishjf9849 03.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de Guadalupe<br/>(''Imaheng festejada'') |12 Disyembre 2012 |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Birhen ng Guadalupe, [[Pagsanjan]], [[Laguna]] |Obispo Leo Drona |[[File:Pagsanjanjf4191 24.JPG|200px]] |[[File:Pagsanjan Church in Laguna.jpg|200px]] |- |Ina Poon Bato<ref>{{Cite web|url=https://philippinefaithandheritagetours.com/ina-poon-bato-chapel-botolan-zambales/|title=Ina Poon Bato Chapel (Botolan, Zambales)|access-date=2023-11-30|archive-date=2023-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20231130234104/https://philippinefaithandheritagetours.com/ina-poon-bato-chapel-botolan-zambales/|url-status=dead}}</ref> |23 Enero 2013 |Dambana ng Ina Poon Bato, [[Botolan]], [[Zambales]] |Obispo Florentino Lavarias |[[File:InaPoonBatojf9542 03.JPG|200px]] | [[File:BotolanChurchjf9525 08.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario |7 Oktubre 2013 |Parokya ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, Dampalit, [[Malabon]] |Reberendo Padre Joey Guinto |[[File:JfSanto Rosario Parish Church Malabonfvf 35.JPG|200px]] |[[File:JfSanto Rosario Parish Church Malabonfvf 05.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de Aránzazu<ref>{{Cite web|url=https://aranzazushrine.ph/index.php/2017/11/10/devotees-commemorate-aranzazus-4th-episcopal-coronation-anniversary/|title=Devotees commemorate Aranzazu's 4th Episcopal Coronation anniversary|access-date=2023-11-30|archive-date=2023-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20231130234104/https://aranzazushrine.ph/index.php/2017/11/10/devotees-commemorate-aranzazus-4th-episcopal-coronation-anniversary/|url-status=dead}}</ref> |9 Nobyembre 2013{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 31 Mayo 2017.}} |Pandiyosesanang Dambana ng Nuestra Señora de Aranzazu, [[San Mateo, Rizal|San Mateo]], [[Rizal]] |Obispo Francisco De Leon |[[File:Our Lady of Aranzazu in Procession at Intramuros Manila, 4 December 2022.jpg|200px]] |[[File:Diocesan Shrine of Our Lady of Aranzazu, San Mateo, Rizal, Mar 2024.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de las Flores |10 Mayo 2014 |Katedral ng Inmaculada Concepción, [[Lungsod ng Pasig]] |Obispo Mylo Hubert Vergara |[[File:Image of the Virgen de las Flores in Pasig Cathedral.jpg|200px]] |[[File:Pasig Cathedral, Feb 2024.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Pilar |3 Oktubre 2014{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 11 Oktubre 2015.}} |Pandiyosesanang Dambana ng Nuestra Señora del Pilar, San Isidro, [[Libmanan]], [[Camarines Sur]] |Obispo Jose Rojas Jr. |[[File:Nuestra Señora del Pilar de Libmanan.jpg|200px]] | |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario |13 Oktubre 2014 |Parokya ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, [[Lungsod ng Pasig]] | Obispo Mylo Hubert Vergara |[[File:527Interior of the Santo Rosario de Pasig Church 17.jpg|200px]] |[[File:0278jfSanto Rosario de Pasig Church Barangay Rosario Ortigas Avenue Extensionfvf 08.jpg|200px]] |- |Inmaculada Concepción |8 Disyembre 2014 |Parokya ng Inmaculada Concepción, [[Santa Maria, Isabela]] |Obispo Joseph Benedict Nacua | | |- |Nuestra Señora del Santo Rosario |7 Oktubre 2016 |Katedral ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, [[Dipolog]], [[Zamboanga del Norte]] |Obispo Severo Caermare | |[[File:Dipolog City Philippines cathedral.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Lourdes |11 Pebrero 2017 |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Mahal na Birhen ng Lourdes, Punta Princesa, [[Lungsod ng Cebu]] |Arsobispo Jose Palma | |[[File:Archdiocesan Shrine of Our Lady of Lourdes 2022 09 002.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Carmen |20 Pebrero 2017{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 15 Agosto 2020.}} |Basilika Minor ng Mahal na Ina ng Bundok Karmelo, [[Lungsod Quezon]] |Obispo [[Honesto Ongtioco]] |[[File:NS del Carmen de Nueva Manila.jpg|200px]] |[[File:Mount Carmel Shrine facade 2023-07-16.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Fatima de Valenzuela |13 Mayo 2017{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 25 Pebrero 2024.}} |Pambansang Dambana ng Mahal na Birhen ng Fatima, [[Valenzuela, Kalakhang Maynila|Lungsod ng Valenzuela]] |Obispo Jose Francisco Oliveros |[[File:The National Pilgrim Image of Our Lady of Fatima.jpg|200px]] |[[File:National Shrine of Our Lady of Fatima, Valenzuela City.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Soledad |8 Hulyo 2017 |Parokya ng Nuestra Señora de la Soledad, Camba, [[Binondo]], [[Maynila]] |Cardinal [[Luis Antonio Tagle]] |[[File:Soledad de Manila.jpg|200px]] |[[File:09002jfSanta Cruz Tondo Binondo Solitude Church Manila Streets Landmarksfvf 06.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Pilar |12 Oktubre 2017{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 10 Oktubre 2018.}} |Parokya ng Nuestra Señora del Pilar, [[Morong, Bataan|Morong]], [[Bataan]] |Obispo Ruperto Cruz Santos |[[File:Our lady of pilar patrona of our town.jpg|200px]] |[[File:Morongchurchjf7247 01.JPG|200px]] |- |La Purísima Concepción de Santa Maria |3 Marso 2018{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 1 Pebrero 2020.}} |Basilika Minor ng La Purísima Concepción, [[Santa Maria, Bulacan|Santa Maria]], [[Bulacan]] |Obispo Jose Francisco Oliveros |[[File:9884Immaculate Conception Parish Church Santa Maria Bulacan 23.jpg|200px]] |[[File:Santa Maria Bulacan CHURCH.png|200px]] |- |Nuestra Señora de Guadalupe de Extremadura |24 Mayo 2018 |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Birhen ng Guadalupe ng Extremadura, [[Loboc]], [[Bohol]] |Arsobispo Romulo Valles |[[File:San Pedro y Pablo- Virgen de Guadalupe Photo 2.jpg|200px]] |[[File:Loboc Church (Loay Interior Road, Loboc, Bohol; 01-12-2023).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Asunción de Maasin |15 Agosto 2018{{efn|Ginawaran ang imahen ng [[koronasyong kanonika]] noong 13 Agosto 2022.}} |Katedral ng Nuestra Señora de la Asunción, [[Maasin]], [[Katimugang Leyte|Southern Leyte]] |Cardinal [[Luis Antonio Tagle]] |[[File:La imagen de la Señora Nuestra, Virgen de la Asunción de Maasin, Filipinas. 2023.jpg|200px]] |[[File:Maasin Cathedral, Dec. 28, 2019.jpg|200px]] |- |Mater Dolorosa de Tarlac<ref>{{Cite web|url=https://cbcpnews.net/cbcpnews/tarlac-to-hold-1st-episcopal-coronation-of-marian-image/|title=Tarlac to hold 1st episcopal coronation of Marian image|date=2 Setyembre 2018|website=CBCPNews}}</ref> |15 Setyembre 2018{{efn|Ginawaran ang imahen ng [[koronasyong kanonika]] noong 5 Hunyo 2021.}} |Parokya ng Inang Nagdadalamhati, Dolores, [[Capas]], [[Tarlac]] |Obispo Enrique Macaraeg |[[File:Mater Dolorosa de Tarlac.jpg|200px]] |[[File:0142jfDolores Church Parish Roads Welcome Capas Tarlacfvf 08.JPG|200px]] |- |Mary Help of Christians |23 Setyembre 2018 |Parokya ni Maria, Mapag-ampon sa mga Kristiyano, Balimbing, [[Boac]], [[Marinduque]] |Obispo Marcelino Antonio Maralit Jr. | | |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario—La Virgen de Sapao<ref>{{Cite web|url=https://www.manilatimes.net/2018/10/13/public-square/episcopal-coronation-of-our-lady-of-the-holy-rosary-inspires-catholic-faithful/457416|title=Episcopal Coronation of Our Lady of the Holy Rosary inspires Catholic faithful|website=Manila Times|date=13 Oktubre 2018}}</ref> |27 Setyembre 2018{{efn|Ginawaran ang imahen ng [[koronasyong kanonika]] noong 7 Oktubre 2022.}} |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, [[Cardona, Rizal|Cardona]], [[Rizal]] |Obispo Nolly Buco |[[File:La Virgen de Sapao de Cardona.jpg|200px]] |[[File:Cardona Church, Rizal, Nov 2025 (2).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Pilar |12 Oktubre 2018 |Parokya ng Nuestra Señora del Pilar, [[Pilar, Sorsogon]] |Obispo Arturo Bastes | | |- |Maria Inmaculada de Salawag |8 Disyembre 2018 |Parokya ni Maria Inmaculada, Salawag, [[Dasmariñas]], [[Kabite|Cavite]] |Obispo Reynaldo Evangelista | |[[File:9807Dasmariñas City Landmarks Barangays Roads 26.jpg|200px]] |- |Inmaculada Concepción |8 Disyembre 2018{{efn|Ginawaran ang imahen ng [[koronasyong kanonika]] noong 8 Disyembre 2022.}} |Basilika Minor ng Inmaculada Concepción, [[Lungsod ng Batangas]], [[Batangas]] |Arsobispo Gilbert Garcera |[[File:La Inmaculada Concepción de Ciudad de Batangas 2024-06-29.jpg|200px]] |[[File:Batangas City Basilica 2023-04-05.jpg|200px]] |- style="vertical-align:top; background:#ccc;" |''Nuestra Señora de la Esperanza Macarena—Virgen Dolor de Sariaya''{{efn|Ang imahen ay kinoronahan ng pribadong pagmamay-ari, kaya't masasabi na hindi ito opisyal dahil hindi nakalagak ang imahen sa isang dambana. Ngunit kalaunan ay ibinigay na rin sa parokya ng pamilyang nangangalaga ang Virgen Dolor de Sariaya. Naglabas rin ng dekreto ng koronasyon ang [[Diyosesis ng Lucena]] noong 2018 na nilagdaan ng lubos na kagalang-galang, Mel Uy, [[obispo]] ng Lucena.}} |8 Disyembre 2018 |Pandiyosesanang Dambana ng Santo Cristo de Burgos, [[Sariaya]], [[Quezon]] |Obispo Mel Uy | |[[File:SariayaChurchPlazajf0001 09.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de los Pobres |29 Disyembre 2018 |Parokya ng Mahal na Ina ng mga Mahirap, [[Lungsod ng Taguig]] |Obispo Mylo Hubert Vergara |[[File:Venerada Imagen de Nuestra Señora, Santísima Virgen de los Pobres de Taguig. Ina ng mga Dukha, Manila Cathedral. 2024.jpg|200px]] |[[File:827Western Bicutan, Taguig City 03.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Candelaria |31 Enero 2019 |Parokya ng Nuestra Señora de Candelaria, [[Silang, Kabite|Silang]], [[Kabite|Cavite]] |Obispo Reynaldo Evangelista |[[File:Our Lady of Candelaria de Silang.jpg|200px]] |[[File:SilangChurchjf0061 12.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de los Dolores<br/>(''Imaheng pamprusisyon'') |12 Abril 2019 |Pambansang Dambana ng Mahal na Ina ng Hapis, [[Dolores, Quezon]] |Obispo Mel Uy |[[File:IGMP 2023. Processional Image of Nuestra Señora de los Dolores de Quezon.jpg|200px]] |[[File:Doloeres,Quezonjf9918 39.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora del Carmen |8 Setyembre 2019 |Parokya ng Mahal na Ina ng Bundok Karmelo, Pulong Buhangin, [[Santa Maria, Bulacan]] |Obispo Dennis Villarojo |[[File:Episcopally crowned image of Impo Karmen.jpg|200px]] |[[File:3215Our Lady of Mount Carmel Church in Santa Maria, Bulacan 2021 03.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de las Mercedes |24 Setyembre 2019 |Kapilya ng Mahal na Ina ng Awa, Mercedes, [[Catbalogan]], [[Kanlurang Samar|Western Samar]] |Arsobispo Gabriele Giordano Gaccia | | |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario<ref>{{Cite web|url=https://cbcpnews.net/cbcpnews/hagonoy-holds-episcopal-coronation-of-marian-image/|title=Hagonoy holds episcopal coronation of Marian image|website=CBCPNews|date=10 Oktubre 2019}}</ref> |7 Oktubre 2019 |Parokya ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, Santo Rosario, [[Hagonoy]], [[Bulacan]] |Obispo Dennis Villarojo |[[File:24Episcopal Coronation Nuestra Señora del Santisimo Rosario de Hagonoy 32.jpg|200px]] |[[File:09403jfRiver Mercado Santo Rosario San Jose Hagonoy Bulacanfvf 11.jpg|200px]] |- |Purísima Concepción Pequeña |8 Disyembre 2019 |Parokya ng Inmaculada Concepción, Concepcion Pequeña, [[Naga, Camarines Sur]] |Arsobispo Rolando Tria-Tirona | |[[File:Immaculate concepcion church.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de la Merced<ref>{{Cite web|url=https://philippines.licas.news/2020/09/04/tarlac-bishop-approves-episcopal-coronation-of-marys-image/|title=Tarlac bishop approves episcopal coronation of Mary's image}}</ref> |24 Setyembre 2020{{efn|Ginawaran ang imahen ng [[koronasyong kanonika]] noong 24 Pebrero 2023.}} |Pandiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Awa, Matatalaib, [[Lungsod ng Tarlac]], [[Tarlac]] |Obispo Enrique Macaraeg |[[File:MercedTarlac.jpg|200px]] |[[File:9933Diocesan Shrine Parish Nuestra Señora de la Merced Matatalaib 03.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario de Amaya |1 Oktubre 2020 |Parokya ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, Amaya, [[Tanza]], [[Kabite|Cavite]] |Obispo Reynaldo Evangelista |[[File:304Tanza, Cavite Landmarks Barangays Roads 05.jpg|200px]] |[[File:201Tanza, Cavite Landmarks Barangays Roads 41.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario—La Naval de Pamisaraoan |11 Oktubre 2020 |Parokya ng Banal na Sanggol, [[San Antonio, Zambales]] |Obispo Bartolome Santos Jr. |[[Talaksan:La Naval de Pamisaraoan.jpg|200px]] |[[File:SanAntonio,Zambalesjf8901 01.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora, Patrocinio de Maria Santísima |14 Nobyembre 2020{{efn|Ginawaran ang imahen ng [[koronasyong kanonika]] noong 23 Abril 2022.}} |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Patrocinio de Maria Santisima, [[Boljoon]], [[Cebu]] |Obispo Midyphil Billones | |[[File:Boljoon Church, Cebu.jpg|200px]] |- |Maria, Kagalingan ng mga May-Sakit<br/>(''Madonna Salus Infirmorum'') |16 Nobyembre 2020 |Parokya ni San Isidro Labrador, Bambang, [[Bulakan, Bulacan]] |Obispo Dennis Villarojo |[[File:Madonna Salus Infirmorum de Bambang, Bulakan 02.jpg|200px]] |[[File:0101San Isidro Labrador Parish Church Bambang, Bulakan 20.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de las Flores de Bocaue |21 Nobyembre 2020 |Pandiyosesanang Dambana ng Banal na Krus ng Wawa, [[Bocaue]], [[Bulacan]] |Obispo Dennis Villarojo |[[File:Saint Martin of Tours Parish Church Bocaue Cross 25.jpg|200px]] |[[File:8125Saint Martin of Tours Parish Holy Cross Shrine Bulacan 07.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Asunción de Bulakan |28 Nobyembre 2020 |Pandiyosesanang Dambana ng Nuestra Señora de la Asunción, [[Bulakan, Bulacan]] |Obispo Dennis Villarojo |[[File:Our Lady of Assumption Church Bulakan Bulacan Province 16.jpg|200px]] |[[File:Exterior of the Our Lady of the Assumption Parish Church in Bulacan, Bulacan 06.jpg|200px]] |- |La Purísima Concepción de Baliuag - Birhen sa Patio |1 Pebrero 2021 |Pandiyosesanang Dambana ni San Agustin, [[Baliwag]], [[Bulacan]] |Obispo Dennis Villarojo |[[File:9609St. Augustine Parish Church of Baliuag 48.jpg|200px]] |[[File:9603Poblacion Baliuag, Bulacan 05.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Mar Cautiva |19 Hulyo 2021 |Parokya ng mga Banal na Anghel, [[Santo Tomas, La Union]] |Obispo Daniel Presto |[[File:Cautivajf.jpg|200px]] |[[File:2636Poblacion, Santo Tomas, La Union 44.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Soledad de Maquinaya |22 Agosto 2021 |Parokya ng Inmaculada Concepción, Barretto, [[Olongapo]], [[Zambales]] |Obispo Bartolome Santos Jr. |[[File:Nuestra Señora de la Soledad de Maquinaya.jpg|200px]] | |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario de Olongapo |3 Oktubre 2021 |Kapilya ng Reyna ng Kabanal-banalang Rosaryo, New Kababae, [[Olongapo]], [[Zambales]] |Obispo Bartolome Santos Jr. |[[Talaksan:Santo Rosario de Olongapo.jpg|200px]] |[[File:Queen of the Most Holy Rosary Chapel, Olongapo City. 2025 (1).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario—La Naval de San Marcelino |10 Oktubre de 2021 |Parokya ni San Guillermo, [[San Marcelino, Zambales]] |Obispo Bartolome Santos Jr. |[[Talaksan:La Naval de San Marcelino.jpg|200px]] |[[File:195San Marcelino, Zambales Barangays Roads 20.jpg|200px]] |- |Inmaculada Concepción<ref>{{Cite web|url=https://www.sunstar.com.ph/cebu/local-news/cebu-cathedral-honors-mary-with-coronation-procession|title=Cebu Cathedral honors Mary with coronation, procession|date=8 Disyembre 2021}}</ref> |8 Disyembre 2021 |Katedral Metropolitana ng [[Lungsod ng Cebu]] |Obispo Midyphil Billones |[[File:Cebu Metropolitan Cathedral - Front Retablo - Right-Hand Side.jpg|200px]] |[[File:Cebu Metropolitan Cathedral 20180628a.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Carmen—La Limpia de Cebu |8 Enero 2022 |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Mahal na Ina ng Bundok Karmelo—La Limpia, [[Lungsod ng Cebu]] |Arsobispo Jose Palma | | |- |Nuestra Señora de la Consolación y Correa<ref>{{Cite web|url=https://palawan-news.com/our-lady-of-cuyo/|title=Our Lady of Cuyo|access-date=2023-11-30|archive-date=2024-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224233916/https://palawan-news.com/our-lady-of-cuyo/|url-status=dead}}</ref> |27 Agosto 2022 |Parokya ni San Agustin, [[Cuyo, Palawan]] |Obispo Broderick Pabillo | |[[File:Fort Cuyo.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Paz y Buen Viaje |8 Setyembre 2022 |Parokya ng Mahal na Birhen ng Kapayapaan at Mabuting Paglalakbay, Dela Paz, [[Biñan]], [[Laguna]] |Obispo Buenaventura Famadico |[[File:1219Biñan City, Laguna Roads Landmarks 22.jpg|200px]] |[[File:1219Biñan City, Laguna Roads Landmarks 48.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Rosario |7 Oktubre 2022 |Parokya ng Santo Rosaryo, [[Malita]], [[Davao Occidental]] |Obispo Guillermo Afable | | |- |Nuestra Señora del Rosario |7 Oktubre 2022 |Katedral ni San Agustin, [[Cagayan de Oro]], [[Misamis Oriental]] |Arsobispo Jose Cabantan | |[[File:San Agustin Cathedral.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Esperanza<ref>{{Cite web|url=https://cbcpnews.net/cbcpnews/palos-our-lady-of-hope-gets-episcopal-coronation-on-yolandas-9th-anniversary/|title=Yolanda's 9th anniversary|website=CBCPNews}}</ref> |8 Nobyembre 2022 |Katedral Metropolitana ng [[Palo, Leyte]] |Arsobispo John Du |[[File:Pope Francis Tacloban 12.jpg|200px]] |[[File:Palo Cathedral 01.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de Candelaria de Tondo<ref>{{Cite web|url=https://philippines.licas.news/2022/10/13/tondos-nuestra-senora-de-candelaria-granted-episcopal-coronation/|title=Tondo's Nuestra Señora de Candelaria granted episcopal coronation}}</ref> |18 Nobyembre 2022 |Basilika Menor at Pang-Arkidiyosesanang Dambana ng Banal na Bata, [[Tondo, Maynila]] |Cardinal [[Jose Advincula]] |[[File:TondoChurchjf1282 07.JPG|200px]] |[[File:Tondo Church Manila 2.jpg|200px]] |- |Inmaculada Concepción |7 Disyembre 2022 | Pang-arkidiyosesis na Dambana at Parokya ni Santa Ana, [[Lungsod ng Davao]] |Arsobispo Romulo Valles | |[[File:Santa Ana Shrine Parish Davao City.jpg|200px]] |- |Inmaculada Concepción |8 Disyembre 2022 |Parokya ng Inmaculada Concepción, [[Mataasnakahoy]], [[Batangas]] |Arsobispo Gilbert Garcera |[[Talaksan:The original image of Nuestra Señora de la Inmaculada Concepcion de Mataasnakahoy.webp|200px]] |[[Talaksan:Immaculate Conception Church, Mataasnakahoy, Batangas, Jun 2026.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de los Ángeles<ref>{{Cite web|url=https://philippines.licas.news/2022/07/03/nuestra-senora-de-los-angeles-of-binangonan-granted-episcopal-coronation/|title='Nuestra Señora de los Angeles' of Binangonan granted episcopal coronation}}</ref> |10 Disyembre 2022{{Efn|Ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong ika-17 ng Enero 2026}} |Parokya ng Mahal na Ina ng mga Anghel, Pilapila, [[Binangonan]], [[Rizal]] |Obispo Nolly Buco |[[File:Delos Angeles de Binangonan.jpg|200px]] |[[File:9941Nuestra Señora de los Angeles Parish Church 16.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Lourdes |11 Pebrero 2023 |Parokya ng Mahal na Birhen ng Lourdes, [[Tagaytay]], [[Kabite|Cavite]] |Obispo Reynaldo Evangelista | |[[File:Tagaytay City's Our Lady of Lourdes Church facade.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Expiación |25 Marso 2023 |Katedral ng Nuestra Señora de la Expiación, [[Lungsod ng Baguio]] |Obispo Victor Bendico |[[File:Interior de la Catedral de Nuestra Señora de la Expiación. Ciudad Baguio, 2024.jpg|200px]] |[[File:Baguio Cathedral 2023-02-24.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Pronto Socorro<ref>{{Cite web|url=https://www.bicolmail.net/single-post/coronation-of-image-of-ol-of-prompt-succor-set-on-may-6|title=Coronation of image of OL of Prompt Succor, set on May 6|website=Bicol Mail|access-date=2023-11-30|archive-date=2023-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20231130235605/https://www.bicolmail.net/single-post/coronation-of-image-of-ol-of-prompt-succor-set-on-may-6|url-status=dead}}</ref> |6 Mayo 2023 |Parokya ni San Francisco ng Assisi, [[Buhi]], [[Camarines Sur]] |Arsobispo Rolando Tria-Tirona | |[[File:St. Francis of Assisi Church, Buhi Camarines Sur.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario |22 Oktubre 2023 |Parokya ng Mahal na Ina ng Santo Rosaryo, Calmay, [[Dagupan]], [[Pangasinan]] |Arsobispo [[Socrates Villegas]] |[[File:308Calmay Carael, Dagupan, Pangasinan 42.jpg|200px]] |[[File:308Calmay Carael, Dagupan, Pangasinan 54.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Loreto |1 Disyembre 2023{{efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 10 Disyembre 2024.}} |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Mahal na Birhen ng Loreto, [[Sampaloc, Maynila]] |Cardinal [[Jose Advincula]] |[[File:Sampaloc Church 02.jpg|200px]] |[[File:Loreto Church, Sampaloc, Manila, April 2023.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Soledad |8 Disyembre 2023 |Pang-arkidiyosesanang Dambana ng Nuestra Señora de la Soledad, Tambo, [[Buhi]], [[Camarines Sur]] |Arsobispo Rolando Tria-Tirona |[[File:Nuestra Señora de la Soledad de Buhi.jpg|200px]] | |- |Inmaculada Concepción |8 Disyembre 2023 |Katedral Metropolitana ng Kalinis-linisang Paglilihi. [[Roxas, Capiz|Roxas]], [[Capiz]] |Arsobispo Victor Bendico |[[File:Immaculate Concepcion Metropolitan Cathedral Roxas inside (Rizal Street, Roxas, Capiz; 04-07-2024).jpg|200px]] |[[File:Immaculate Concepcion Metropolitan Cathedral Roxas (Rizal Street, Roxas, Capiz; 10-19-2022).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de las Saleras |20 Abril 2024 |Pandiyosesanong Dambana at Parokya ng Nuestra Señora de las Saleras, [[Aliaga, Nueva Ecija]] |Obispo Sofronio Bancud |[[File:La Verdadera Imagen de Nuestra Señora de las Saleras, Patrona de Aliaga. Manila Cathedral 2024.jpg|200px]] |[[File:NuestraSeñoradelasSalerasParishChurchjf4956 04.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora del Carmen de Alava |16 Hulyo 2024 |Pang-diyosesis na Dambana ng Mahal na Birhen ng Bundok Carmelo, [[Sison, Pangasinan]] |Obispo Jacinto Jose |[[File:La Bendita Imagen de la Santísima Virgen del Carmen de Álava Coronada. Sison, Pangasinan. 2024.jpg|200px]] |[[File:OurLadyofMountCarmelParishChurchjf868.JPG|200px]] |- |Madre de la Divina Gracia |23 Hulyo 2024 |Parokya ni San Miguel Arkanghel, [[Marilao, Bulacan]] |Obispo Dennis Villarojo |[[File:Marilao Church Bulacan 17.jpg|200px]] |[[File:Marilao Church, Bulacan, Mar 2024.jpg|200px]] |- |Sancta Maria Mater et Regina |8 Setyembre 2024 |Seminaryo ng Sancta Maria Mater et Regina, [[Roxas, Capiz|Lungsod Roxas]],[[Capiz]] ||Cardinal [[Jose Advincula]] | | |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario de Paragû |30 Setyembre 2024 |Kapilya ng Birhen ng Rosario, Paragû, [[Tumauini]], [[Isabela (lalawigan)|Isabela]] |Obispo David William Antonio | | |- |Nuestra Señora de la Medalla Milagrosa |27 Nobyembre 2024 |Pang-arkidiyosesis na Dambana ng Ina ng Medalya Milagrosa, [[Ermita, Maynila|Ermita]], [[Maynila]] |Cardinal [[Jose Advincula]] |[[File:SVChurchjf7782 02.JPG|200px]] |[[File:09216jfErmita Adamson University Church Chapel Manila Buildingsfvf 15.jpg|200px]] |- |La Inmaculada Concepción |9 Disyembre 2024 |Parokya ng Inamculada Concepcion, [[Baganga]], [[Davao Oriental]] |Obispo Abel Apigo | | |- |La Inmaculada Concepción de Batanes |9 Disyembre 2024 |Katedral ng La Inmaculada Concepción, [[Basco]], [[Batanes]] |Obispo Danilo Ulep |[[File:Our Lady of the Immaculate Conception of Batanes.jpg|200px]] |[[File:Basco Cathedral 02.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de la Purificacion y Candelaria |1 Pebrero 2025 |Parokya ni San Fernando de Dilao, [[Paco, Maynila|Paco]], [[Maynila]] |Cardinal [[Jose Advincula]] |[[File:Nuestra Señora de la Purificación y Candelaria Coronada.jpg|200px]] |[[File:San Fernando de Dilao Church, Paco, Manila, April 2023.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Gracia |7 Pebrero 2025 |Parokya ng Ina ng Biyaya, Lower Q. M., [[Baguio|Lungsod ng Baguio]] |Obispo Rafael Cruz | | |- |Nuestra Señora de Fatima de Urduja |2 Marso 2025{{Efn|Ang imahen ay gagawaran ng [[koronasyong kanonika]].}} |Pang-diyosesis na Dambana at Parokya ng Mahal na Birhen ng Fatima, Urduja Village, [[Caloocan|Lungsod ng Caloocan]] |Obispo Roberto Gaa |[[File:Our Lady of Fatima Parish Church Caloocan 36.jpg|200px]] |[[File:Our Lady of Fatima Parish Church Caloocan 02.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Anunciata |19 Marso 2025 |Basilika Menor at Parokya ni San Juan Bautista, [[Taytay, Rizal|Taytay]], [[Rizal]] |Obispo Ruperto Cruz Santos | |[[File:St. John the Baptist Church, Taytay, Rizal exterior 3.JPG|200px]] |- |Virgen sang Barangay |25 Marso 2025{{Efn|Ang imahen ay ginawaran ng [[koronasyong kanonika]] noong 16 Oktubre 2025.}} |Katedral ni San Sebastian, [[Bacolod]], [[Negros Occidental]] |Obispo Patricio Buzon |[[File:Our Lady of the Barangay (Virgen sang Barangay) - March 25, 2025.jpg|200px]] |[[File:San Sebastian Cathedral Bacolod (Rizal Street, Bacolod, Negros Occidental; 10-31-2022).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Fatima de Calamba |13 Mayo 2025 |Parokya ng Birhen ng Fatima, [[Calamba, Laguna|Calamba]], [[Laguna]] |Obispo Marcelino Antonio Maralit |[[Talaksan:Our Lady of Fatima of Calamba City.jpg|200px]] |[[File:2629Calamba City Laguna Roads Landmarks Barangays 38.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Trinidad de Malate |14 Hunyo 2025 |Parokya ng Banal na Santatlo, [[Malate, Maynila|Malate]], [[Maynila]] |Cardinal [[Jose Advincula]] |[[File:Nuestra Señora de la Santisima Trinidad de Malate.jpg|200px]] |[[File:09917jfSantisima Trinidad Parish Church Estrada Dian Streets, Malate, Manila) 27.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Salvacion de Manila |16 Agosto 2025 |Parokya ng Nuestra Señora de Salvacion, [[Santa Mesa, Maynila|Sta. Mesa]], [[Maynila]] |Cardinal [[Jose Advincula]] |[[File:0646JfSanta Mesa Altrura Church Magsaysay Boulevard Sampaloc Manilafvf 03.jpg|200px]] |[[File:0726JfSanta Mesa Altrura Church Magsaysay Boulevard Sampaloc Manilafvf 14.jpg|200px]] |- |Maria, Mediadora de Todas las Gracias |22 Agosto 2025 |Katedral ni Maria, Tagapamagitan ng Lahat ng Biyaya, [[Digos|Lungsod ng Digos]], [[Davao del Sur]] |Obispo Guillermo Afable | | |- |Maria Bambina |7 Setyembre 2025 |Parokya ng Pagsilang sa Mahal na Birheng Maria, Industrial Valley Complex, [[Marikina|Lungsod ng Marikina]] |Obispo Ruperto Cruz Santos |[[File:357Nativity of Our Lady Parish Church 36.jpg|200px]] |[[File:244Industrial Valley Complex, Marikina City Church School 15.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario |26 Oktubre 2025 |Parokya ni Sto. Domingo, [[Santo Domingo, Ilocos Sur|Sto. Domingo]], [[Ilocos Sur]] |Obispo Marlo Peralta | |[[File:Sto. Domingo, Ilocos Sur church - Flickr.jpg|200px]] |- |La Inmaculada Concepción |7 Disyembre 2025 |Parokya ng Kalinis-linisang Paglilihi, [[Batan, Aklan|Batan]], [[Aklan]] |Obispo Victor Bendico | | |- |La Inmaculada Concepción |8 Disyembre 2025 |Katedral ng Kalinis-linisang Paglilihi, [[Puerto Princesa]], [[Palawan]] |Obispo Socrates Mesina | |[[File:Immaculate Concepcion Cathedral in Puerto Princesa City.jpeg|200px]] |- |La Inmaculada Concepción |8 Disyembre 2025 |Katedral ng Kalinis-linisang Paglilihi, [[Lungsod ng Kotabato]] |Obispo Charlie Inzon | |[[File:Immaculate Concepcion Metropolitan Cathedral Cotabato (Quezon Avenue, Cotabato City; 08-15-2023).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de Guia |12 Enero 2026 |Parokya ng Nuestra Señora de Guia, [[Magallanes, Kabite|Magallanes]], [[Kabite|Cavite]] |Obispo Reynaldo Evangelista |[[File:MagallanesChurch,Naic,Cavitejf8164 01.JPG|200px]] |[[File:Magallanes,Kabitejf8104 20.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora de la Paz y Buen Viaje |15 Enero 2026 |Pangdiyosesis na Dambana ng Nuestra Señora de la Paz y Buen Viaje, [[La Paz, Tarlac|La Paz]], [[Tarlac]] |Obispo Roberto Mallari |[[File:LaPazChurchjf7503 07.JPG|200px]] |[[File:7804jfLa Paz Church Tarlac Shrinejf 04.JPG|200px]] |- |Nuestra Señora del Buen Consejo de Caranan |26 Abril 2026 |Nuestra Señora del Buen Consejo Mission Station, [[Pasacao]], [[Camarines Sur]] |Obispo Jose Rojas, Jr. | | |- |Nuestra Señora del Sagrado Corazon |31 Mayo 2026 |Parokya ng Kabanal-banalang Manunubos - Brixton Hill, Santol, [[Lungsod Quezon|Lugsod Quezon]] |Obispo Elias Ayuban, Jr. |[[File:Our Lady of the Sacred Heart of Quezon City.jpg|200px]] |[[File:0372jfMost Holy Redeemer Parish Church Brixton Hills Santol Doña Imelda Quezon Cityfvf 10.jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Inmaculada Concepción y del Triunfo de la Cruz de Migpangi |8 Hulyo 2026 |Katedral Metropolitana ng Kalinis-linisang Paglilihi, [[Ozamiz]], [[Misamis Occidental]] |Arsobispo Martin Jumoad |[[File:Birhen sa Cotta of Ozamiz.jpg|200px]] | |- |Santa Mariang Reyna |22 Agosto 2026 |Parokya ni Santa Mariang Reyna, [[Taytay, Rizal|Taytay]], [[Rizal]] |Obispo Ruperto Cruz Santos | | |- |Nuestra Señora de la Consolacion y Correa |6 Setyembre 2026 |Parokya ni Santiago Apostol, [[Paombong]], [[Bulacan]] |Obispo Dennis C. Villarojo |[[File:The Nuestra Señora dela Consolacion y Correa de Paombong.jpg|200px]] |[[File:Apaombongjf.JPG|200px]] |- |Mater Dolorosa de Bacarra |15 Setyembre 2026 |Pangdiyosesis na Dambana ng Mater Dolorosa de Bacarra, at Parokya ni San Andres Apostol, [[Bacarra]], [[Ilocos Norte]] |Obispo Renato P. Mayugba | |[[Talaksan:Saint Andrew the Apostle Parish Bacarra (Rizal Boulevard, Bacarra, Ilocos Norte; 11-17-2022).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora del Santísimo Rosario |4 Oktubre 2026 |Parokya ng Mahal na Birhen ng Kasantusantuhang Rosaryo ng Unibersidad ng Santo Tomas, [[Maynila]] |Cardinal Jose Advincula |[[Talaksan:USTCentralSeminaryBuildingjf0456 08.JPG|200px]] |[[Talaksan:Santísimo Rosario Parish Church, UST Manila, Apr 2024 (2).jpg|200px]] |- |Nuestra Señora de la Asuncion |31 Oktubre 2026 |Basilika at Pang-arkidiyosesis na Dambana ng Nuestra Señora de la Asuncion, [[Santa Maria, Ilocos Sur]] |Arsobispo David William V. Antonio |[[Talaksan:The Altar of Nuestra Senora Dela Asuncion , Sta. Maria Church - Sta. Maria Ilocos Sur.JPG|200px]] |[[Talaksan:THE HILLTOP CHURCH OF STA. MARIA.jpg|200px]] |- |Virgen la Purisima Concepción de Tanay{{Efn|Ang imaheng nakadambana sa simbahan ay matagal nang tinatawag na Virgen ng Guadalupe ngunit sinasabi ng mga sinaunang mga akda na ang tunay na pamagat ng imahen ay La Purisima Concepcion. Noong ika-20 ng Enero 2025 ay pormal nang itinalaga ang La Purisima Concepcion na ikalawang patrona ng parokya.}} |''Ipinag-utos sa pamamagitan ng dekreto ng koronasyon noong 15 Mayo 2025''{{efn|Wala pang tiyak na petsa o pahayag na inilalabas ang parokya ukol sa koronasyong ito ng La Purisima Concepcion de Tanay.}} |Parokya ni San Ildefonso de Toledo, [[Tanay]], [[Rizal]] |Obispo Ruperto Cruz Santos |[[File:LaVirgenGuadalupedeTanay.jpg|200px]] |[[File:San Ildefonso Church2.JPG|200px]] |} ===Mga Imahen ni Kristo na Kinoronahang Episkopal=== {| class="wikitable sortable" width="100%" ! Opisyal na Titulo ng Imahen ! Petsa ng Koronasyon ! Lugar ng Pamimintuho ! Pinangunahan ni ! Imahen ng Batang Hesus ! Dambana |- | Santo Niño de Tacloban | 30 Hunyo 1968 | Pang-arkidiyosesis na Dambana ng Sto. Niño de Tacloban, [[Tacloban]], [[Leyte]] | style="text-align:center;" | Obispo Teotimo Pacis |[[File:Santo Nino Church Tacloban altar (002) 2023-11-19.jpg|200px]] |[[File:Santo Nino Church Tacloban (002) 2023-11-19.jpg|200px]] |} ==Mga tala== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{Reflist}} [[Kategorya:Birheng Maria]] 26uqnizipt7wt2y339dcu8lrt62nj2f 0 326574 2221303 2215358 2026-08-22T02:22:16Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221303 wikitext text/x-wiki {{Wika ng pamagat|ja}} [[Talaksan:Onsen_in_Nachikatsuura,_Japan.jpg|thumb| ''Roten-buro'' o panalabas na ''onsen'' sa Nakanoshima sa [[Nachikatsuura, Wakayama]]]] [[Talaksan:Onsen-rotenburo-winter2014.ogv|thumbtime=9|thumb| Isang bidyo na nagpapakita ng tuntungan at dutsa na ginagamit para sa paglilinis, isang panloob na lawa at isang panalabas na lawa]] Sa Hapon, ang {{Nihongo||温泉|'''''onsen'''''}} ay mga init-[[bukal]] at paliguan at tradisyonal na bahay-tuluyan sa paligid nito. Humigit-kumulang 25,000 ang bukal sa buong Hapon, at ginagamit ng halos 3,000 establisyimentong ''onsen'' ang natural na mainit na tubig mula sa mga bukal na ito na pinainit sa heotermal na paraan.<ref name="Sacred Waters">{{cite book|last1=Erikson|first1=August|last2=Masui|first2=Anette|title=Sacred Waters: A Guide to Japanese Hot Springs|url=https://archive.org/details/sacredwatersguid0000masu|date=2014|publisher=Votum Forlag AB|location=Karlstad, Sweden|isbn=978-91-87283-33-8|page=[https://archive.org/details/sacredwatersguid0000masu/page/88 88]|lang=en|trans-title=Sagradong Tubig: Isang Gabay sa Mga Init-Bukal ng Hapon}}</ref> Maaaring {{Nihongo|nasa labas|露天風呂 o 野天風呂|roten-buro / noten-buro}} o {{Nihongo|nasa loob|内湯|uchiyu}} ang ''onsen''. Kinaugaliang itinayo ang mga ''onsen'' sa labas, ngunit marami nang paliguan sa loob ng mga bahay-tuluyan. Sa ngayon, dahil mayroong paliguan ang karamihan ng mga sambahayan, kumonti ang tradisyonal na pampublikong paliguan,<ref>{{cite web |title=Public Baths in Japan |trans-title=Mga Pampublikong Paliguan sa Hapon |url=https://www.japan-guide.com/e/e2074.html |access-date=17 Oktubre 2018 |website=www.japan-guide.com |language=en}}</ref> ngunit sumikat din ang pagbibiyahe sa mga bayan na may mainit na bukal.<ref>{{cite web |title=[2018 Edition] 7 Select Onsen Hot Spring Areas Rising in Popularity among Foreign Tourists in Japan |trans-title=[Edisyong 2018] 7 Piling Lugar na may Onsen na Sumisikat sa Mga Dayuhang Turista sa Hapon |url=https://wow-j.com/en/Allguides/other/sightseeing/01695_en/ |access-date=17 Oktubre 2018 |website=WOW! JAPAN |language=en |archive-date=17 Oktubre 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017082147/https://wow-j.com/en/Allguides/other/sightseeing/01695_en/ |url-status=dead }}</ref> Maaaring pampublikong pinamamahalaan ang mga paliguan ng isang munisipalidad o pinapatakbo nang pribado, kadalasan ng establisyimentong paninirahan kagaya ng otel, ''ryokan'', o ''minshuku''. [[File:Kaisenkaku Asamushi Onsen Aomori Japan02n.jpg|thumb|Panloob na ''onsen'' sa Asamushi Onsen]] Kadalasang ipinapahiwatig ang presensiya ng ''onsen'' sa mga tanda at mapa sa pamamagitan ng simbolong ♨, ng [[kanji|kanjing]] {{linktext|湯}} (''yu'', "mainit na tubig"), o ng mas simpleng [[hiragana]], isang uri ng ponetikang karakter, na ゆ (''yu''). ==Kahulugan== Ayon sa Hapones na {{Nihongo|Batas ng Init-bukal|[[:ja:温泉法|温泉法]]|Onsen Hō}}, binigyang-katuturan ang ''onsen'' bilang "mainit na tubig, mineral na tubig, at tubig-singaw o ibang gas (maliban sa likas na gas na may [[hidrokarburo]] bilang pangunahing sangkap) na bumubulwak mula sa ilalim ng lupa.<ref>{{Cite web |title=Hot Spring Act |trans-title=Batas ng Mainit na Bukal |url=https://www.env.go.jp/nature/onsen/pdf/2-5_p_1.pdf |access-date=2020-10-18 |publisher=Ministry of the Environment Government of Japan |language=en}}</ref> Nakasaad sa batas na dapat {{convert|24|C}} o higit pa ang mineralisadong tubig-bukal ng ''onsen'', nagmumula sa lalim na {{convert|1.5|km}} o mas malalim pa, at naglalaman ng tiyak na halaga ng mga mineral kagaya ng [[asupre]], [[sodyo]], [[bakal]], o [[magnisyo]].<ref name="Sacred Waters" /> Kung katangi-tangi ang mga mineral o kemikal sa tubig ng onsen, karaniwang ipinapakita ng mga establisyimento kung anong uri ng tubig ang mayroon doon,<ref>{{Cite journal|last1 =Serbulea|first1 =Mihaela| last2 = Payyappallimana|first2 = Unnikrishnan|title=Onsen (hot springs) in Japan—Transforming terrain into healing landscapes|journal = Health & Place|volume =18|issue =6|pages =1366–73|doi =10.1016/j.healthplace.2012.06.020|pmid =22878276|year =2012}}</ref> at isang dahilan nito ang paniniwala sa mga benepisyong pangkalusugan ng mga tiyak na mineral sa tubig.<ref name="Nippon">{{cite web |last1=Tadanori |first1=Matsuda |date=30 Marso 2015 |title=Soaking up the Benefits: Japan's Hot Springs Tradition |trans-title=Nakababad sa Benepisyo: Tradisyong Init-bukal ng Hapon |url=https://www.nippon.com/en/views/b04702/ |access-date=27 Agosto 2020 |publisher=Nippon: Your doorway to Japan |language=en}}</ref> Kabilang sa mga uri ng {{Nihongo|''onseng'' asupre|硫黄泉|iō-sen}}, {{Nihongo|''onseng'' sodyo kloruro|ナトリウム泉|natoriumu-sen}}, {{Nihongo|''onseng'' idroheno karbonato|炭酸泉|tansan-sen}}, at {{Nihongo|''onseng'' bakal|鉄泉|tetsu-sen}}. == Pagsisiligo ng lalaki't babae == [[File:Guidebook to Hakone 1811a.jpg|thumb|Giya ng Hakone mula 1811]] Noon, nagsiligo ang mga lalaki't babae sa mga ''onsen'' at ''sentō'', ngunit ipinatupad ang paghihiwalay ng kasarian sa karamihan ng mga institusyon mula noong pagbubukas ng Hapon sa Kanluran noong [[Pagpapanumbalik ng Meiji]]. Umiiral pa rin ang {{Nihongo|pagsisiligo ng lalaki't babae|混浴|kon'yoku}} sa ilang kanayunan sa Hapon,<ref>{{cite web |title=Japan's Konyoku (mixed gender) Onsen Best 100 |trans-title=100 Pinakamahusay na Konyoku (halo-halong kasarian) Onsen sa Hapon |url=http://www.konyoku.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103115916/http://konyoku.org/ |archive-date=Enero 3, 2014 |access-date=11 Enero 2014 |publisher=Konyoku.org |language=en}}</ref> na nagbibigay rin ng opsiyon ng hiwalay na paliguan para sa "babae lamang" o magkaibang oras para sa dalawang kasarian. Karaniwang hindi nalilimitahan ang mga bata ng mga panuntunang ito. Sa ilang [[Mga prepektura ng Hapon|prepektura ng Hapon]], kabilang ang Tokyo, kung saan pinagbabawalang magsiligo nang hubad ang mga lalaki't babae, kailangang magsuot ng [[Kasuotang panligo't panlangoy|damit-langoy]] o {{Nihongo||湯着|yugi}}, na idinisenyo para sa pagliligo.<ref name="Hadfield">{{cite news |last=Hadfield |first=James |date=10 Disyembre 2016 |title=Last splash: Immodest Japanese tradition of mixed bathing may be on the verge of extinction |language=en |trans-title=Huling tampisaw: Di-mahinhing tradisyong Hapones ng pagsisiligo ng lalaki't babae, maaaring nasa bingit ng pagkalipol |work=[[The Japan Times]] |url=https://www.japantimes.co.jp/life/2016/12/10/lifestyle/last-splash-immodest-japanese-tradition-mixed-bathing-may-verge-extinction/#.XAkRgXQza00 |access-date=6 Disyembre 2018}}</ref> ==Etiketa== [[File:Onsen-2-Clothes.jpg|thumb|Mga Basket]] ===Pagtitiyak ng kalinisan=== Katulad ng sa isang ''sentō'' sa isang ''onsen'', inaasahan na lahat ng mga bisita ay maghuhugas at magbabanlaw nang mabuti bago pumasok sa mainit na tubig. Nasasangkapan ang pinagliliguan ng mga tuntungan, gripo, baldeng kahoy, at mga gamit-banyo tulad ng [[sabon]] at siyampu; matatanggal rin ang dutsa sa karamihan ng mga onsen para mas madaling maligo. Hindi katanggap-tanggap ang pagpasok sa ''onsen'' habang marumi pa o habang may sabon pa sa katawan.{{efn|Sa mga napakahiwalay na onsen, kung saan hindi posible ang paggamit ng sabon bago pumasok sa paliguan, ang mga mag-oonsen ay inaasahang magbanlaw lang man ng katawan gamit ang tubig ng paliguan bago pumasok sa tubig.}} ===Pananamit=== Karaniwang hindi pinapayagan ang pagsusuot ng mga damit-langoy sa paliguan. Pero ang ilang modernong ''onsen'' ay nagpapasuot ng damit-langoy sa mga bisita sa magkasamang paliguan.<ref name="Hadfield" /> ===Tuwalya=== Karaniwang nagdadala ang mga bisita ng ''onsen'' ng bimpo na ipinampupunas. Maaari ring gamitin ito bilang pantakip para may kaunting [[kahinhinan]] habang naglalakad sa pagitan ng hugasan at paliguan. Pinapagayan ng ilang ''onsen'' ang pagsusuot ng tuwalya sa paliguan, habang nagpaskil ang iba ng mga karatula na bawal ito, dahil pahihirapan nito ang paglilinis ng paliguan. Labag sa mga tuntunin ang pagsawsaw o paglubog ng mga tuwalya sa tubig ng paliguan ng ''onsen'', dahil maituturing itong marumi. Itinatabi ng mga tao ang kani-kanilang mga bimpo sa gilid habang tinatamasa ang pagliligo, o inilalagay nila ang tuwalyang nakatupi sa ibabaw ng kanilang ulo. ===Tatu=== Pagsapit ng 2015, pinagbalawan ng halos kahalati (56%) ng mga nagpapatakbo ng ''onsen'' ang mga manliligo na may tatu sa paggamit ng kanilang mga pasilidad.<ref name="Ryall">{{cite news |last=Ryall |first=Julian |date=6 Nobyembre 2015 |title=Japanese owners of famous 'onsen' hot springs soften their stance on tattoo ban to appease foreign visitors |language=en |trans-title=Mga may-aring Hapones ng sikat na 'onsen', nagbagong-isip sa pagbabawal ng tatu upang paglubagin ang mga dayuhang bisita |url=http://www.scmp.com/news/asia/east-asia/article/1876200/japanese-owners-famous-onsen-hot-springs-soften-their-stance |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117035103/http://www.scmp.com/news/asia/east-asia/article/1876200/japanese-owners-famous-onsen-hot-springs-soften-their-stance |archive-date=17 Enero 2016}}</ref><ref>{{cite news |last=Thompson |first=Ashley |date=6 Nobyembre 2012 |title=If you need to bring drugs to Japan, sort out the paperwork — or else |language=en |trans-title=Kung kailangan mong magdala ng droga sa Hapon, ayusin ang mga papeles — o kaya |newspaper=The Japan Times |url=http://www.japantimes.co.jp/community/2012/11/06/how-tos/if-you-need-to-bring-drugs-to-japan-sort-out-the-paperwork-or-else/#.Vqv4xK3ouUk |archive-url=https://web.archive.org/web/20150719081838/http://www.japantimes.co.jp/community/2012/11/06/how-tos/if-you-need-to-bring-drugs-to-japan-sort-out-the-paperwork-or-else#.Vqv5A63ouUl |archive-date=19 Hulyo 2015}}</ref><ref>{{cite web |author=Xeni Jardin |date=22 Disyembre 2009 |title=Tattoo in Japan |trans-title=Tatu sa Hapon |url=http://boingboing.net/2009/12/22/tattoo-in-japan.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20091224074209/http://www.boingboing.net/2009/12/22/tattoo-in-japan.html |archive-date=24 Disyembre 2009 |publisher=Boing Boing |language=en}}</ref> Ang orihinal na dahilan sa pagbabawal ng tatu ay para hindi makapasok ang mga ''yakuza'' at miyembro ng mga ibang sindikato na kinaugaliang may tatu sa buong katawan.<ref>{{citation |title=Onsen Warnings and Hassles |date=Hulyo 2019 |url=https://naganonow.com/nagano-onsen-japan/#onsen_warnings |trans-title=Mga Babala at Abala sa Onsen |language=en |access-date=30 Setyembre 2020}}</ref> Gayunpaman, mayroong mga ''onsen'' na pumapayag sa tatu.<ref>{{cite news |last=Thompson |first=Ashley |date=27 Nobyembre 2012 |title=Ink doesn't always cause a stink at the onsen |language=en |newspaper=The Japan Times |url=http://www.japantimes.co.jp/community/2012/11/27/how-tos/ink-doesnt-always-cause-a-stink-at-the-onsen/#.Vqv1nq3ouUk |archive-url=https://web.archive.org/web/20150719082949/http://www.japantimes.co.jp/community/2012/11/27/how-tos/ink-doesnt-always-cause-a-stink-at-the-onsen#.Vqv4hq3ouUl |archive-date=19 Hulyo 2015}}</ref> Nalaman ng isang pag-aaral noong 2015 ng Organisasyon ng Pambansang Turismo ng Hapon na higit sa 30% ng mga nagpapatakbo ng ''onsen'' sa mga otel at bahay-tuluyan sa bansa ay hindi magtatanggi ng taong may tatu; sinabi naman ng 13% na tatanggapin nila ang tatuwadong bisita sa ilalim ng ilang mga kondisyon, katulad ng pagtatakip sa tatu.<ref name=Ryall/> Sa ilang bayan, may mga ''onseng'' pantatuwado kung saan hindi kailangang takpan ng mga bisita ang kanilang mga tatu. Kabilang sa mga ganitong bayan ang Onseng Kinosaki sa Hyōgo at Onseng Beppu sa Ōita.<ref>{{Cite web |title=30 Tattoo Friendly Onsen in Japan |trans-title=30 Onseng Pantatuwado sa Hapon |url=https://travel.gaijinpot.com/japan-sightseeing-essentials/30-tattoo-friendly-onsen-in-japan/ |language=en}}</ref> Sa pagdami ng mga dayuhang suki dahil sa lumalagong turismo, niluluwagan ng ilang ''onsen'' na dating nagbawal ng mga tatu ang kanilang mga patakaran upang makapasok ang mga bisita na may maliliit na tatu, basta't matakpan nila ang kanilang mga tatu ng patse o [[tapal]].<ref name=Ryall/><ref>{{cite news |last=Lund |first=Evie |date=17 April 2015 |title=Onsen in Nagano will now welcome foreigners with tattoos, as long as they patch 'em up |language=en |trans-title=Onsen sa Nagano, tatanggapin na ngayon ang mga dayuhang may tatu, basta't magpapatse sila |url=http://en.rocketnews24.com/2015/04/17/onsen-in-nagano-will-now-welcome-foreigners-with-tattoos-as-long-as-they-patch-em-up/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151214210842/http://en.rocketnews24.com/2015/04/17/onsen-in-nagano-will-now-welcome-foreigners-with-tattoos-as-long-as-they-patch-em-up/ |archive-date=14 Disyembre 2015}}</ref> ==Panganib== May nakalathalang gabay sa artikulo 18, talata 1 ng Hapones na Batas ng Init-bukal tungkol sa mga kontraindikasyon at pag-iingat sa paliligo sa mga init-bukal, at sa pag-iinom ng tubig nito.<ref name="JHS Act">{{cite web |title=The Criteria for the Notification, etc. on Contraindications and Cautions for Bathing and Drinking as specified in Article 18, Paragraph 1 of the Hot Springs Act |trans-title=Ang Pamantayan para sa Notipikasyon, atbp. ukol sa Kontraindikasyon at Pag-iingat sa Paliligo at Pag-iinom tulad ng tinukoy sa Artikulo 18, Talata 1 ng Batas ng Init-bukal |url=https://www.env.go.jp/content/900453265.pdf |access-date=28 Oktubre 2022 |website=Ministry of the Environment: Government of Japan |language=en}}</ref> Bagama't milyun-milyong Hapones ang naliligo sa ''onsen'' bawat taon at napakakaunti lamang ang naaapektuhan ng masama, mayroon pa ring potensiyal na masamang epekto sa pag-''oonsen'', kagaya ng pagpapalubha sa [[altapresyon]] o [[sakit sa puso]].<ref>{{cite web |title=Hot Spring Treatment｜Hot Spring Encyclopedia｜ONSEN｜BEPPU CITY｜ |url=http://www.city.beppu.oita.jp/01onsen/english/03hyakka/ryouyou.html |access-date=7 Disyembre 2010 |publisher=City.beppu.oita.jp |language=en}}</ref> Nadiskubre ang bakteryang ''Legionella'' sa ilang ''onsen'' na kulang sa kalinisan.<ref>{{cite journal |author=H. Miyamoto |author2=S. Jitsurong |author3=R. Shiota |author4=K. Maruta |author5=S. Yoshida |author6=E. Yabuuchi |year=1997 |title=Molecular determination of infection source of a sporadic Legionella pneumonia case associated with a hot spring bath |url=https://archive.org/details/microbiology-and-immunology_1997_41_3/page/197 |trans-title=Pagpapasiyang molekular ng pinagmulan ng impeksiyon ng kaso ng kalat-kalat na Legionella pneumonia na may kaugnayan sa paliguang onsen |journal=Microbiol. Immunol. |language=en |volume=41 |issue=3 |pages=197–202 |doi=10.1111/j.1348-0421.1997.tb01190.x |pmid=9130230 |doi-access=free |s2cid=25016946}}</ref><ref name="hiuga">{{cite journal |author=Eiko Yabuuchi |author2=Kunio Agata |year=2004 |title=An outbreak of legionellosis in a new facility of hot spring Bath in Hiuga City |trans-title=Isang pagsiklab ng legionellosis sa bagong pasilidad sa onsen sa Lungsod ng Hiuga |journal=Kansenshogaku Zasshi |language=en |volume=78 |issue=2 |pages=90–98 |doi=10.11150/kansenshogakuzasshi1970.78.90 |issn=0387-5911 |pmid=15103899 |doi-access=free}}</ref> Halimbawa, 295 tao ang nahawahan ng Legionella at pito ang namatay sa isang ''onsen'' sa [[Prepektura ng Miyazaki]] noong 2002.<ref name="hiuga"/><ref name="Shueisha111069">{{cite web |title=「怖い菌ではないと思っていた」と運営会社社長。過去には7名死亡した事例も |url=https://shueisha.online/newstopics/111069 |access-date=4 Marso 2023 |publisher=[[Shueisha]] |language=ja |archive-date=1 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301133909/https://shueisha.online/newstopics/111069 |url-status=dead }}</ref>{{efn|Bukod pa sa kasong ito, may dalawang tao na nahawa at isa na namatay sa Onseng Arima noong 2022. Sa parehong taon, natuklas na maka-3,700 ulit na mas marami ng karaniwang bilang ang bakteryang Legionella sa isang ''onsen'' sa [[Prepektura ng Fukuoka]] dahil dalawang beses lang sa isang taon pinapalitan ang tubig.<ref name="Shueisha111069"/>}} Ang paglalantad ng kakulangan sa kaugalian sa kalinisan sa ilang ''onsen'' ay humantong sa pagpapabuti ng regulasyon ng mga komunidad ng init-bukal upang hindi masira ang kanilang reputasyon.<ref name="search.japantimes.co.jp">{{cite news |title=Onsen: know what you're getting into |language=en |trans-title=Onsen: Alamin ang papasukin mo |newspaper=The Japan Times |url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20040814a5.html}}</ref> Nagkaroon ng mga ulat ng nakakahawang sakit na matatagpuan sa mga maiinit na [[anyong tubig]] sa buong mundo, kagaya ng ilang mga espesye ng ''Naegleria''.<ref name="Shinji Izumiyama 2003 514">{{cite journal |author=Shinji Izumiyama |author2=Kenji Yagita |author3=Reiko Furushima-Shimogawara |author4=Tokiko Asakura |author5=Tatsuya Karasudani |author6=Takuro Endō |date=July 2003 |title=Occurrence and Distribution of Naegleria Species in Thermal Waters in Japan |trans-title=Pagkaroon at Distribusyon ng Espesyeng Naegleria sa mga Tubig Termal sa Hapon |journal=The Journal of Eukaryotic Microbiology |language=en |volume=50 |issue=s1 |pages=514–5 |doi=10.1111/j.1550-7408.2003.tb00614.x |pmid=14736147 |s2cid=45052636}}</ref> Habang natuklasan ng mga pag-aaral ang pagkakaroon ng ''Naegleria'' sa tubigan ng mga init-bukal, walang natuklas na ''Naegleria fowleri'', na responsable para sa maraming kaso ng nakamamatay na ''primary amoebic meningoencephalitis'' sa buong mundo, sa tubig ng mga ''onsen''.<ref name="Shinji Izumiyama 2003 514"/> Gayunpaman, wala pang limang kaso ang nakita sa Hapon, bagaman hindi tiyak na naugnay sa pag-''oonsen''.<ref>{{cite journal |author=Yasuo Sugita |author2=Teruhiko Fujii |author3=Itsurou Hayashi |author4=Takachika Aoki |author5=Toshirō Yokoyama |author6=Minoru Morimatsu |author7=Toshihide Fukuma |author8=Yoshiaki Takamiya |date=May 1999 |title=Primary amebic meningoencephalitis due to Naegleria fowleri: An autopsy case in Japan |trans-title=Primary amebic meningoencephalitis dahil sa Naegleria fowleri: Isang kasong awtopsiya sa Hapon |journal=Pathology International |language=en |volume=49 |issue=5 |pages=468–70 |doi=10.1046/j.1440-1827.1999.00893.x |pmid=10417693 |s2cid=21576553}}</ref> Nagpapaskil ang maraming ''onsen'' ng patalastas na nagpapaalala na huwag maligo ang sinumang may bukas na sugat. Higit pa rito, padagdag nang padagdag nitong mga nakaraang taon ang mga ''onsen'' na naglalagay ng [[kloro]] sa kanilang tubig upang maiwasan ang impeksyon, ngunit hinahanap pa rin ng mga purista sa ''onsen'' ng ''onseng'' natural at walang kloro na hindi nagreresiklo ng tubig ngunit nililinis ang paliguan araw-araw.<ref name="search.japantimes.co.jp" /> Lubos na binabawasan ang anumang panganib sa mga maliligo ng mga pag-iingat pati ng tamang paggamit ng ''onsen'' (i.s. hindi inilalagay ang ulo sa ilalim ng tubig, paghuhugas ng maigi bago pumasok sa paliguan). Naiulat ang [[paninilip]] sa ilang ''onsen''.<ref>{{cite news |date=2021-11-21 |title=盗撮の実態、知っていますか？ 10年で倍増／常習化しやすく 被害に遭わないためには…【NEXT特捜隊】 |url=https://www.at-s.com/news/article/shizuoka/988762.html |language=ja |work=[[Shizuoka Shimbun]] |access-date=2022-10-28 |archive-date=2023-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230526224608/https://www.at-s.com/news/article/shizuoka/988762.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |date=2018-12-28 |title=＜盗撮の闇(3)＞奪われた日常 被害者、映像流出におびえ |url=https://www.saga-s.co.jp/articles/-/319829 |language=ja |work=佐賀新聞 |access-date=2022-10-28}}</ref> Naiiwasan ito sa ilang [[Mga prepektura ng Hapon|prepektura ng Hapon]] kung saan pinagbabawalaan ang pagsisiligong-hubad ng lalaki't babae, dapat naka-[[swimsuit]] ang mga bisita.<ref name="Hadfield"/> ==Talababa== {{notelist}} ==Mga sanggunian== {{reflist|30em}} [[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Hapones]] [[Kategorya:Kultura ng Hapon]] o81dj66m2ohi3pkanwvki3njyivadgk 0 328363 2221260 2162957 2026-08-21T23:40:22Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221260 wikitext text/x-wiki {{About|''nelumbo nucifera'', tinatawag ding banal o sagradong lotus|pangkalahatang pananaw tungkol sa mga halamang lotus|Lotus}} {{Speciesbox|image=Sacred lotus Nelumbo nucifera.jpg|image_caption=|genus=Nelumbo|species=nucifera|authority=[[Joseph Gaertner|Gaertn.]]|synonyms=* ''Nelumbium speciosum'' <small>[[Carl Ludwig Willdenow|Willd.]]</small> * ''Nelumbo komarovii'' <small>[[Alexander Alfonsovich Grossheim|Grossh.]]</small> * ''Nymphaea nelumbo''}} Ang '''''Nelumbo nucifera''''', o '''Lotus''' sa ingles at '''Padma''' sa malalim na Tagalog at Takay naman sa wikang Bikolano <ref>Adrados, Jerry Escoto. Daratangan na Olay: Common Language of Bikolnon (2012). p.367. ISBN 978-971-95468-0-1 Kinua 01-04-14,</ref><ref>de Lisboa, Marcos. Vocabulario de la lengua bicol.Manila.1865.[http://quod.lib.umich.edu/p/philamer/aqa2025.0001.001/366?page=root;size=150;view=image;q1=tacay] Kinua 01-04-14</ref> ay tinatawag ding '''sagradong padma''', '''Indiyanong padma''', <ref>{{Cite web |date=4 May 2023 |title=Sacred Lotus |url=https://www.britannica.com/plant/sacred-lotus |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> o sa simpleng katawagang '''lotus''', ay isa sa dalawang umiiral na uri ng halamang nabubuhay sa tubig sa [[Pamilya (biyolohiya)|pamilyang]] [[Lotus (Padma)|Nelumbonaceae]] . Minsan ito ay kolokyal na tinatawag na water lily, bagama't mas madalas itong tumutukoy sa mga miyembro ng pamilyang [[Nymphaeaceae]] . <ref>Janice Glimn-Lacy, Peter B. Kaufman, ''Botany Illustrated: Introduction to Plants, Major Groups, Flowering Plant Families'', p. 79, 2006, Springer, [https://books.google.com/books?id=oGCsQhPbLGYC&dq=nelumbo+water+lily+-planner&pg=PT170 google books]</ref> Ang mga halamang lotus ay iniangkop upang tumubo sa mga kapatagan ng baha ng mabagal na paggalaw ng mga ilog at mga lugar ng imos. Ang mga nakatayong lotus ay naghuhulog ng daan-daang libong buto bawat taon sa ilalim ng lawa. Habang ang ilan ay sumibol kaagad at ang karamihan ay kinain ng mga hayop sa kalikasan, ang mga natitirang buto ay maaaring manatiling tulog sa loob ng mahabang panahon habang ang lawa ay nawawala at natutuyo. Sa panahon ng mga kondisyon ng baha, ang mga sedimentong naglalaman ng mga butong ito ay nabasag, at ang mga natutulog na buto ay humuhigop muli ng tubig at nagsisimula ng isang bagong kolonya ng lotus. Sa ilalim ng paborableng mga kalagayan, ang mga butong tumagal sa tubig ay maaaring manatiling mabubuhay sa loob ng maraming taon, na ang pinakamatandang naitala na pagtubo ng lotus ay mula sa mga buto na 1,300&nbsp;taong gulang na nakuhang muli mula sa isang tuyong higaan ng lawa sa hilagang-silangan ng Tsina. <ref>{{Cite journal |last=Shen-Miller |first=J. |last2=Schopf |first2=J. W. |last3=Harbottle |first3=G. |last4=Cao |first4=R.-j. |last5=Ouyang |first5=S. |last6=Zhou |first6=K.-s. |last7=Southon |first7=J. R. |last8=Liu |first8=G.-h. |year=2002 |title=Long-living lotus: Germination and soil -irradiation of centuries-old fruits, and cultivation, growth, and phenotypic abnormalities of offspring |url=https://archive.org/details/american-journal-of-botany_2002-02_89_2/page/236 |journal=American Journal of Botany |volume=89 |issue=2 |pages=236–47 |doi=10.3732/ajb.89.2.236 |pmid=21669732}}</ref> Samakatuwid, itinuturing ng mga Tsino ang halaman bilang simbolo ng mahabang buhay . ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Lotus]] nq43yaz3yxk9htezfarn57dulo1hq81 0 329752 2221250 2217699 2026-08-21T14:06:21Z Allyriana000 119761 2221250 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant|name=Miss Supranational 2024|image=Harashta Haifa Zahra at the final night of Miss Supranational 2025 (cropped).jpg|image alt=|caption=Harashta Haifa Zahra|date=6 Hulyo 2024|presenters={{Hlist|Kasia Kołeczek|Nico Panagio}}|entertainment=|theme=|venue=Strzelecki Park Amphitheater, Nowy Sącz, Małopolska, Polonya|broadcaster=Polsat|director=|producer=|owner=|sponsor=|entrants=68|placements=25|debuts=Bangglades|withdrawals={{Hlist|Bahamas|Gresya|Hamayka|Kenya|Kambodya|Kameryn|Mawrisyo|Mosambik|Namibya|Sambia|Simbabwe|Timog Korea|Togo|Turkiya}}|returns={{Hlist|Albanya|Arhentina|Aruba|Australya|Bagong Silandiya|Dinamarka|Honduras|Italya|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos|Laos|Malta|Myanmar|Pakistan|Sierra Leone|Tsile|Urugway}}|winner='''[[Harashta Haifa Zahra]]'''|represented={{flagu|Indonesya}}|congeniality=|personality=|best national costume=|best state costume=|photogenic=|miss internet=|award1 label=|award1=|award2 label=|award2=|opening trailer=|before=[[Miss Supranational 2023|2023]]|next=[[Miss Supranational 2025|2025]]}} Ang '''Miss Supranational 2024''' ay ang ika-15 edisyon ng [[Miss at Mister Supranational|Miss Supranational]] pageant, na ginanap sa Strzelecki Park Amphitheater, Nowy Sącz, Małopolska, [[Polonya]] noong 6 Hulyo 2024.<ref name=":6">{{Cite web |date=6 Marso 2024 |title=Miss Supranational 2024 announces finals date, venue |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2024/03/06/2338486/miss-supranational-2024-announces-finals-date-venue |access-date=6 Hulyo 2024 |website=[[The Philippine Star]] |language=en}}</ref> Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni [[Andrea Aguilera]] ng [[Ecuador|Ekwador]] si [[Harashta Haifa Zahra]] ng Indonesya bilang Miss Supranational 2025.<ref>{{Cite web |last= |date=7 Hulyo 2024 |title=Indonesia's Harashta Haifa Zahra is Miss Supranational 2024 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/indonesia-harashta-haifa-zahra-winner-miss-supranational-2024/ |access-date=23 Mayo 2025 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last= |date=8 Hulyo 2024 |title=Harashta Haifa Zahra crowned Miss Supranational 2024 |url=https://en.antaranews.com/news/317931/harashta-haifa-zahra-crowned-miss-supranational-2024 |access-date=23 Mayo 2025 |website=Antara News |language=en}}</ref> Ito ang unang beses na nanalo ang Indonesya bilang Miss Supranational. Nagtapos bilang first runner-up si Jenna Dykstra ng Estados Unidos, habang nagtapos bilang second runner-up si Justýna Zedníková ng Republikang Tseko. Mga kandidata mula sa animnapu't-walong mga bansa at teritoryo ang lumahok sa kompetisyong ito. Pinangunahan nina Kasia Kołeczek at Nico Panagio at kompetisyon.<ref>{{Cite web |date=6 Hulyo 2024 |title=Miss Supranational 2024 wybrana! Oto najpiękniejsza kobieta świata |trans-title=Miss Supranational 2024: Here is the most beautiful woman in the world! |url=https://www.polsat.pl/news/2024-07-06/miss-supranational-2024/?rand=10209 |access-date=23 Mayo 2025 |website=Polsat |language=pl}}</ref> == Kaligiran == === Lokasyon at petsa ng kompetisyon === Noong 5 Pebrero 2024, inihayag ng Miss Supranational Organization sa kanilang mga opisyal na ''social media account'' na ang ika-15 edisyon ng kompetisyon ay muling gaganapin sa Hulyo sa Małopolska, Polonya.<ref name=":6" /> Higit pa rito, noong 1 Marso 2024, ipinahayag ni Gerhard Parzutka von Lipinski, Pangulo ng Miss Supranational Organization, na ang pinal na kompetisyon ay gaganapin sa 6 Hulyo 2024.<ref>{{Cite web |date=2 Marso 2024 |title=The 15th edition of Miss Supranational to be held this July! |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-supranational/the-15th-edition-of-miss-supranational-to-be-held-this-july/articleshow/108164825.cms |access-date=7 Hulyo 2024 |website=Femina |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=1 Marso 2024 |title=Miss Supranational 2024 to be held in July |url=https://news.abs-cbn.com/lifestyle/2024/3/1/miss-supranational-2024-to-be-held-in-july-2002 |access-date=7 Hulyo 2024 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref> === Pagpili ng mga kalahok === Ang mga kanddiata mula sa animnapu't-walong bansa at teritoryo ay napili upang lumahok sa kompetisyon. Dalawang kandidata ang nailuklok matapos ang pag-urong ng orihinal na kanddiata. ==== Mga pagpalit ==== Pinalitan ni Camilla Farnesi si Silvia Vacaru bilang kinatawan ng Italya dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.<ref name=":32">{{Cite web |date=14 Hunyo 2024 |title=16 Negara yang Kembali Berkompetisi di Miss Supranational 2024 |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/muhammad-ayub-rifai/16-negara-yang-kembali-berkompetisi-di-miss-supranational-2024-c1c2 |access-date=7 Hulyo 2024 |website=IDN Times |language=id}}</ref><ref>{{Cite web |last=Pacifici |first=Stefano |date=12 Disyembre 2023 |title="Universal Beauty Competition", un contest per raccontare la bellezza dell'Italia |trans-title=“Universal Beauty Competition”, a contest to tell the beauty of Italy |url=https://metronews.it/2023/12/12/universal-beauty-competition/ |access-date=7 Hulyo 2024 |website=MetroNews |language=it-IT |archive-date=22 Hunyo 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240622100952/https://metronews.it/2023/12/12/universal-beauty-competition/ |url-status=dead }}</ref> Pinalitan ni Meghan Kenney si Emma May Gribble bilang kinatawan ng Nuweba Selandiya dahil sa mga pansariling dahilan.<ref>{{Cite web |date=31 Marso 2024 |title=Miss Supranational 2024 contestants are at risk of leaving their seats empty |url=https://vgt.vn/thi-sinh-xu-keo-hoa-hau-sieu-quoc-gia-2024-viet-nam-nguy-co-bo-ghe-trong-ihyes-20240331t7129655/?lang=en |access-date=7 Hulyo 2024 |website=VGT TV |language=en}}</ref> ==== Mga unang pagsali, pagbalik, at pag-urong sa kompetisyon ==== Lumahok sa unang pagkakataon ang bansang Bangglades.<ref name=":12">{{Cite web |date=10 Hunyo 2024|title=Towhida Tusnim Tifa to debut in Miss Supranational|url=https://www.tbsnews.net/splash/towhida-tusnim-tifa-debut-miss-supranational-873466|access-date=27 Hulyo 2026|website=The Business Standard|language=en}}</ref> Bumalik ang mga bansang Aruba na huling sumali noong [[Miss Supranational 2015|2015]], Italy at Pakistan na huling sumali noong [[Miss Supranational 2018|2018]]. == Mga resulta == === Mga pagkakalagay === {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Pagkakalagay<ref name=":5">{{Cite web |date=7 Hulyo 2024 |title=Indonesia wins Miss Supranational 2024; PH in Top 12 |url=https://news.abs-cbn.com/lifestyle/2024/7/6/indonesia-wins-miss-supranational-2024-ph-in-top-12-718 |access-date=7 Hulyo 2024 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |date=7 Hulyo 2024 |title=Sonal Kukreja lands a spot in the Top 12 at Miss Supranational 2024 |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-supranational/sonal-kukreja-lands-a-spot-in-the-top-12-at-miss-supranational-2024/eventshow/111543678.cms |access-date=7 Hulyo 2024 |website=Femina |language=en}}</ref> !Kandidata |- |'''Miss Supranational 2024''' | * {{flagicon|Indonesia}} [[Indonesia|'''Indonesya''']] – '''[[Harashta Haifa Zahra]]''' |- |1st runner-up | * {{flagicon|United States}} [[Estados Unidos]] – Jenna Dykstra |- |2nd runner-up | * {{flagicon|Czech Republic}} [[Republikang Tseko]] – Justýna Zedníková |- |3rd runner-up | * {{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] – Isadora Murta |- |4th runner-up | * {{flagicon|CUW}} [[Curaçao]] – Chanelle de Lau '''Δ''' |- |Top 12 | * {{Flagicon|DEN}} [[Dinamarka]] – Victoria Larsen '''§''' * {{flagicon|IND}} [[Indiya]] – Sonal Kukreja * {{flagicon|PHI}} [[Pilipinas]] – [[Alethea Ambrosio]] * {{flagicon|Finland}} [[Pinlandiya]] – Aleksandra Hannusaari * {{flagicon|Puerto Rico}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] – Fiorella Medina * {{flagicon|THA}} [[Taylandiya]] – Kasama Suetrong * {{flagicon|ZAF}} [[Timog Aprika]] – Bryoni Govender |- |Top 25 | * {{flagicon|DEU}} [[Alemanya]] – Luisa Victoria Malz * {{flag|Aruba}} – Rashida Schmidt * {{flagicon|Bolivia}} [[Bolivia|Bulibya]] – Estefanía Ibarr * {{flagicon|SVK}} [[Eslobakya]] – Petra Siváková '''Δ''' * {{flagicon|JPN}} [[Hapon]] – Yuki Sonoda * {{Flagicon|HON}} [[Honduras]] – Stephie Morel * {{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] – Helena O’Connor * {{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] – Andrea Sáenz * {{flag|Myanmar}} – Myo Sandar Win '''Δ''' * {{flagicon|NGA}} [[Nigeria|Niherya]] – Sectra Okundaye * {{flag|Peru}} – Nathaly Terrones * {{flagicon|United Kingdom}} [[United Kingdom|Reyno Unido]] – Joanna Johnson * {{flagicon|ROU}} [[Romania|Rumanya]] – Andreea Ioana Stan |} '''Leyenda''' * <small>'''§''' – Napabilang sa Top 12 sa pamamagitan ng ''Fan-voting challenge''</small> * <small>'''Δ''' – Napabilang sa Top 24 sa pamamagitan ng mga ''Challenge event''</small> === Mga ''Continental Queen'' === {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !Kontinente !Kandidata |- |Aprika | * {{flagicon|ZAF}} Timog Aprika – Bryoni Govender<ref name=":5" /> |- |Asya at Oseaniya | * {{flagicon|PHI}} Pilipinas – [[Alethea Ambrosio]]<ref name=":5" /><ref>{{Cite web |last=Concepcion |first=Eton B. |date=11 Hulyo 2024 |title=PH bets finish strong in Miss and Mister Supranational 2024 |url=https://manilastandard.net/?p=314470315 |access-date=23 Mayo 2025 |website=Manila Standard |language=en-US}}</ref> |- |Europa | * {{Flagicon|DEN}} Dinamarka – Victoria Larsen<ref name=":5" /> |- |Kaamerikahan | * {{flagicon|MEX}} Mehiko – Andrea Sáenz<ref name=":5" /> |- |Karibe | * {{flagicon|Puerto Rico}} Porto Riko – Fiorella Medina<ref name=":5" /> |} == Mga kandidata == Animnapu't-walong kandidata ang lalahok para sa titulo.<ref name=":4">{{Cite web |date=26 Hunyo 2024 |title=Najpiękniejsze kobiety świata na zdjęciach. Poznaj finalistki Miss Supranational |trans-title=Festival of Beauty 2024: Meet the Miss Supranational finalists |url=https://www.polsat.pl/news/2024-06-26/festiwal-piekna-2024-poznaj-finalistki-miss-supranational/ |access-date=6 Hulyo 2024 |website=Polsat |language=pl}}</ref><ref>{{Cite web |last=Retamal |first=Brenda García |date=5 Hulyo 2024 |title=Miss Supranational 2024: cuándo, dónde, candidatas y todo lo que debes saber sobre el certamen de belleza |trans-title=Miss Supranational 2024: when, where, candidates and everything you need to know about the beauty pageant |url=https://rpp.pe/cultura/mas-cultura/final-miss-supranational-2024-en-vivo-donde-ver-en-directo-transmision-via-youtube-con-nathaly-terrones-certamen-de-belleza-noticia-1567191 |access-date=6 Hulyo 2024 |website=RPP Noticias |language=es}}</ref><ref name="ep">{{Cite web |last=Miranda |first=Melanni |date=27 Hunyo 2024 |title=Conoce a las nominadas del Miss Supranational 2024: belleza y talento en competencia |url=https://elpopular.pe/espectaculos/internacionales/2024/06/27/miss-supranational-2024-conoce-a-todas-las-nominadas-del-certamen-de-belleza-1785726 |access-date=23 Mayo 2025 |website=El Popular |language=es}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" !Bansa/Teritoryo !Kandidata !Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon}} !Bayan |- |{{Flagicon|ALB}} [[Albanya]] |Ema Hila<ref name=":4" /> |18 |[[Tirana]] |- |{{flagicon|DEU}} [[Alemanya]] |Luisa Victoria Malz<ref>{{Cite web |date=22 Marso 2024 |title=Opponent Thuy Tien looks for opportunities at Miss Supranational, who should Vietnam send to win? |url=https://vgt.vn/doi-thu-thuy-tien-tim-co-hoi-tai-miss-supranational-viet-nam-cu-ai-de-thang-ihyes-20240322t7123177/?lang=en |access-date=6 Hulyo 2024 |website=VGT |language=en}}</ref> |21 |[[Dortmund]] |- |{{Flagicon|ARG}} [[Arhentina]] |Agustina Bruenner<ref>{{Cite web |date=27 Abril 2024 |title=Misionera representará a la Argentina en un certamen internacional de belleza |trans-title=Missionary will represent Argentina in an international beauty pageant |url=https://www.primeraedicion.com.ar/nota/100875180/misionera-representara-a-la-argentina-en-un-certamen-internacional-de-belleza/ |access-date=31 Mayo 2024 |website=Primera Edición |language=es}}</ref> |26 |Posadas |- |{{Flagicon|ARU}} [[Aruba]] |Rashida Schmidt<ref>{{Cite web |date=2 Abril 2024 |title=Prome Ministro a corona Rashida Schmidt como Miss Supranational Aruba 2024 |trans-title=Prime Minister to crown Rashida Schmidt as Miss Supranational Aruba 2024 |url=https://diario.aw/categories/noticia/general/prome-ministro-a-corona-rashida-schmidt-como-miss-supranational-aruba-2024 |access-date=30 Mayo 2024 |website=Diario |language=pap}}</ref> |22 |San Nicolaas |- |{{Flagicon|AUS}} [[Australya]] |Janaya Reimers<ref name=":3">{{Cite web |date=14 Hunyo 2024 |title=16 Negara yang Kembali Berkompetisi di Miss Supranational 2024 |trans-title=16 Countries Returning to Compete in Miss Supranational 2024 |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/muhammad-ayub-rifai/16-negara-yang-kembali-berkompetisi-di-miss-supranational-2024-c1c2 |access-date=20 Hunyo 2024 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |21 |[[Melbourne]] |- |{{Flagicon|BAN}} [[Bangladesh|Bangglades]] |Towhida Tusnim Tifa<ref name=":1">{{Cite web |date=10 June 2024 |title=Towhida Tusnim Tifa to debut in Miss Supranational |url=https://www.tbsnews.net/splash/towhida-tusnim-tifa-debut-miss-supranational-873466 |access-date=10 June 2024 |website=The Business Standard |language=en}}</ref> |26 |Gazipur |- |{{flagicon|CIV}} [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]] |Marie-Louise Maitre<ref>{{Cite web |date=28 Marso 2024 |title=Người đẹp Bờ Biển Ngà gây chú ý ở Hoa hậu Siêu quốc gia 2024 |trans-title=Ivory Coast beauty attracts attention at Miss Supranational 2024 |url=https://tienphong.vn/post-1624097.tpo |access-date=6 Hulyo 2024 |website=Báo điện tử Tiền Phong |language=vi}}</ref> |26 |Bouaké |- |{{flagicon|BEL}} [[Belhika]] |Elizabeth Victoria Raska<ref name=":4" /> |25 |Brussels |- |{{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]] |Rossana Fiorini<ref>{{Cite web |date=18 Nobyembre 2023 |title=Miss Supranational Venezuela 2024 |url=https://www.eluniversal.com/entretenimiento/168942/reinas-y-reyes-de-venezuela-fueron-coronados-en-el-poliedro-de-caracas |access-date=6 Hulyo 2024 |website=El Universal |language=es}}</ref> |29 |Mérida |- |{{flagicon|Vietnam}} [[Vietnam|Biyetnam]] |Lydie Marie Wache Vũ<ref>{{Cite web |date=20 Mayo 2024 |title=Mỹ nhân Việt lai Pháp từng phẫu thuật u ở ngực thi Hoa hậu Siêu quốc gia |url=https://vietnamnet.vn/my-nhan-viet-lai-phap-tung-phau-thuat-u-o-nguc-thi-hoa-hau-sieu-quoc-gia-2282772.html |access-date=20 Mayo 2024 |website=Vietnamnet |language=vi}}</ref> |31 |[[Lungsod Ho Chi Minh|Lungsod ng Ho Chi Minh]] |- |{{flagicon|BWA}} [[Botswana]] |Leah Barobetse<ref>{{Cite web |date=8 Abril 2024 |title=Barobetse is Miss Supranational Botswana new queen |url=https://www.mmegi.bw/lifestyle/barobetse-is-miss-supranational-botswana-new-queen/news |access-date=6 Hulyo 2024 |website=Mmegi |language=en}}</ref> |25 |Lentsweletau |- |{{flagicon|BRA}} [[Brazil|Brasil]] |Isadora Murta<ref>{{Cite web |date=14 Disyembre 2023 |title=Mineira Isa Murta vence Miss Supranational Brasil e vai defender país na Polônia |trans-title=Mineira Isa Murta wins Miss Supranational Brazil and will defend the country in Poland |url=https://f5.folha.uol.com.br/colunistas/de-faixa-a-coroa/2023/12/mineira-isa-murta-vence-miss-supranational-brasil-e-vai-defender-pais-na-polonia.shtml |access-date=6 Hulyo 2024 |website=Folha de S.Paulo |language=pt}}</ref> |26 |Belo Horizonte |- |{{flagicon|Bolivia}} [[Bolivia|Bulibya]] |Estefanía Ibarra<ref name=":4" /> |29 |[[La Paz]] |- |{{flagicon|CUW}} [[Curaçao]] |Chanelle de Lau<ref>{{Cite web |date=26 Pebrero 2024 |title=Chanelle de Lau Miss Supranational Curacao 2024 |url=https://extra.cw/chanelle-de-lau-miss-supranational-curacao-2024/ |access-date=6 Hulyo 2024 |website=Extra |language=pap}}</ref> |29 |Willemstad |- |{{Flagicon|DEN}} [[Dinamarka]] |Victoria Larsen<ref>{{Cite web |date=30 Enero 2024 |title=Victoria Larsen Shines as Miss Supranational Denmark 2024 |url=https://bazaarvietnam.com/victoria-larsen-shines-as-miss-supranational-denmark-2024/ |access-date=6 Hulyo 2024 |website=Harper's Bazaar Vietnam |language=en}}</ref> |21 |Roskilde |- |{{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]] |Doménica Alessi<ref>{{Cite web |date=25 Hunyo 2023 |title=Doménica Alessi: "El estilo de miss me empodera" |url=https://www.expreso.ec/buenavida/domenica-alessi-estilo-miss-me-empodera-164710.html |access-date=6 Hulyo 2024 |website=Expreso |language=es}}</ref> |22 |[[Quito]] |- |{{flagicon|SLV}} [[El Salvador]] |Naomy Montiel<ref>{{Cite web |date=24 Marso 2024 |title=Naomy Montiel es la nueva Miss Supranational El Salvador 2024 |url=https://www.elsalvador.com/entretenimiento/espectaculos/naomy-montiel-es-nueva-miss-supranational-el-salvador-2024/1131861/2024/ |access-date=6 Hulyo 2024 |website=El Diario de Hoy |language=es}}</ref> |19 |San Miguel |- |{{flagicon|SVK}} [[Eslobakya]] |Petra Siváková<ref>{{Cite web |last= |date=15 Hunyo 2024 |title=Slovensko na Miss Supranational reprezentuje Petra Siváková: TOTO ste možno o nej nevedeli! |trans-title=Slovakia is represented at Miss Supranational by Petra Siváková: THIS is what you might not have known about her! |url=https://www.joj.sk/miss/novinky/933120-slovensko-na-miss-supranational-reprezentuje-petra-sivakova-toto-ste-mozno-o-nej-nevedeli |access-date=6 Hulyo 2024 |website=TV JOJ |language=sk |archive-date=6 Hulyo 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706214740/https://www.joj.sk/miss/novinky/933120-slovensko-na-miss-supranational-reprezentuje-petra-sivakova-toto-ste-mozno-o-nej-nevedeli |url-status=dead }}</ref> |23 |Humenné |- |{{flagicon|Spain}} [[Espanya]] |Elizabeth Laker<ref>{{Cite web |date=14 Abril 2024 |title=La tinerfeña Elizabeth Laker se convierte en la nueva Miss RNB España en Salou |trans-title=Elizabeth Laker from Tenerife becomes the new Miss RNB Spain in Salou |url=https://www.diarimes.com/es/camp-tarragona/tarragones/240414/tinerfena-elizabeth-laker-convierte-nueva-miss-rnb-espana-salou_143321.html |access-date=6 Hulyo 2024 |website=Diario Més |language=es}}</ref> |26 |[[Tenerife]] |- |{{flagicon|United States}} [[Estados Unidos]] |Jenna Dykstra<ref>{{Cite web |last=Herlina |first=Ratna |date=6 Hulyo 2024 |title=7 Potret Jenna Dykstra Miss Supranational Amerika Serikat 2024 |trans-title=7 Portraits of Jenna Dykstra Miss Supranational United States 2024 |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/ratna-herlina/potret-jenna-dykstra-miss-supranational-amerika-serikat-2024-c1c2 |access-date=6 Hulyo 2024 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |28 |[[Clearwater, Florida|Clearwater]] |- |{{flagicon|GHA}} [[Ghana|Gana]] |Abigail Fanna Kabirou<ref>{{Cite web |date=18 Marso 2024 |title=Miss Supranational Ghana 2024: UK-Based Ghanaian Model Abigail Kabirou To Represent Ghana In Poland |url=https://yen.com.gh/entertainment/style/253806-miss-supranational-ghana-2024-uk-based-ghanaian-model-abigail-kabirou-represent-ghana-poland/ |access-date=6 Hulyo 2024 |website=Yen |language=en}}</ref> |24 |[[Dubai]] |- |{{Flagicon|GUA}} [[Guwatemala]] |Andrea Zapeta<ref>{{Cite web |last=Vásquez |first=Marisol |date=5 Hulyo 2024 |title=Andrea Zapeta representa a Guatemala en Miss Supranational 2024 |trans-title=Andrea Zapeta represents Guatemala at Miss Supranational 2024 |url=https://dca.gob.gt/noticias-guatemala-diario-centro-america/andrea-zapeta-representa-a-guatemala-en-miss-supranational-2024/ |access-date=6 Hulyo 2024 |website=Diario de Centro América |language=es |archive-date=6 Hulyo 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706005211/https://dca.gob.gt/noticias-guatemala-diario-centro-america/andrea-zapeta-representa-a-guatemala-en-miss-supranational-2024/ |url-status=dead }}</ref> |29 |Cobán |- |{{flagicon|JPN}} [[Hapon]] |Yuki Sonoda<ref>{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=6 Hulyo 2024 |title=Japan’s Miss Supranational 2024 bet is part-Filipino actress Yuki Sonoda |url=https://entertainment.inquirer.net/564918/japans-miss-supranational-2024-bet-is-part-filipino-actress-yuki-sonoda |access-date=6 Hulyo 2024 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}</ref> |25 |[[Kagoshima]] |- |{{flagicon|HTI}} [[Haiti|Hayti]] |Tarah-Lynn Saint-Elien<ref>{{Cite web |date=19 Marso 2024 |title=Meet Tarah-Lynn Saint-Elien: Former Miss Black New Jersey Crowned Miss |url=https://haitiantimes.com/2024/03/19/meet-tarah-lynn-saint-elien-former-miss-black-new-jersey-crowned-miss-haiti-supranational/ |access-date=6 Hulyo 2024 |website=The Haitian Times |language=en}}</ref> |29 |Rahway |- |{{flagicon|GIB}} [[Gibraltar|Hibraltar]] |Phoebe Noble<ref>{{Cite web |date=20 Hunyo 2024 |title=Phoebe Noble to represent Gibraltar at Miss Supranational |url=https://www.chronicle.gi/phoebe-noble-to-represent-gibraltar-at-miss-supranational/ |access-date=6 Hulyo 2024 |website=Gibraltar Chronicle |language=en}}</ref> |21 |[[Gibraltar]] |- |{{Flagicon|HON}} [[Honduras]] |Stephie Morel<ref>{{Cite web |date=29 Setyembre 2023 |title=Miss Supranational Honduras: nuevo certamen de belleza llega al país |url=https://www.laprensa.hn/sociales/miss-supranational-honduras-certamen-belleza-stephie-morel-DC15603264#image-1 |access-date=6 Hulyo 2024 |website=La Prensa |language=es}}</ref> |20 |Choloma |- |{{Flagicon|HKG}} [[Hong Kong]] |Jo An Ma<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2 Hulyo 2024 |title=Hoa hậu Hong Kong mất điểm vì mặt trắng bệch, Lydie Vũ 'hóa bướm' |url=https://vietnamnet.vn/hoa-hau-hong-kong-mat-diem-vi-mat-trang-bech-rang-o-vang-lydie-vu-hoa-buom-2297365.html |access-date=6 Hulyo 2024 |website=VietNamNet News |language=vi}}</ref> |27 |[[Hong Kong]] |- |{{flagicon|IND}} [[India|Indiya]] |Sonal Kukreja<ref>{{Cite news |date=11 Setyembre 2023 |title=There is no better feeling than making your city proud: Sonal Kukreja, LIVA Miss Diva Supranational 2023 |language=en |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/jaipur/there-is-no-better-feeling-than-this-when-you-make-your-city-proud-sonal-kukreja-liva-miss-diva-supranational-2023/articleshow/103559107.cms |access-date=6 Hulyo 2024 |issn=0971-8257}}</ref> |26 |[[Jaipur]] |- |'''{{flagicon|Indonesia}} [[Indonesia|Indonesya]]''' |'''[[Harashta Haifa Zahra]]<ref>{{Cite web |last=Prima |first=Berkat |date=7 Mayo 2024 |title=Pemenang Puteri Indonesia 2024 Akan Berkompetisi di Miss Supranational |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/berkat-prima/pemenang-puteri-indonesia-2024-akan-berkompetisi-di-miss-supranational-c1c2 |access-date=6 Hulyo 2024 |website=IDN Times |language=id}}</ref>''' |20 |Garut |- |{{Flagicon|ITA}} [[Italya]] |Camilla Farnesi<ref name=":4" /> |24 |[[Viareggio]] |- |{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]] |Rachel Murgel<ref>{{Cite web |last=Herlina |first=Ratna |date=11 Nobyembre 2023 |title=7 Potret Miss Supranational Kanada 2023 Rachel Murgel, Bikin Takjub! |trans-title=7 Portraits of Miss Supranational Canada 2023 Rachel Murgel, Amazing! |url=https://www.idntimes.com/men/attitude/ratna-herlina/potret-miss-supranational-kanada-2023-rachel-murgel-c1c2 |access-date=6 Hulyo 2024 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |23 |[[Toronto]] |- |{{Flagicon|ISV}} [[Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos|Kapuluang Birhen ng Estados Unidos]] |Bria James<ref>{{Cite web |last=Macavoy |first=Kit |date=13 Hunyo 2024 |title=Local woman seeks to capture crown in international pageant |url=https://www.virginislandsdailynews.com/news/local-woman-seeks-to-capture-crown-in-international-pageant/article_e6f29b2a-b8fb-5c37-8fb8-742f36696fcc.html |access-date=6 Hulyo 2024 |website=The Virgin Islands Daily News |language=en}}</ref> |26 |Saint Croix |- |{{flagicon|Cayman Islands}} [[Kapuluang Kayman]] |Jaci Patrick<ref>{{Cite web |date=8 Abril 2024 |title=Jaci Patrick is Miss Supranational Cayman Islands 2024 |url=https://www.caymaniantimes.ky/news/jaci-patrick-is-miss-supranational-cayman-islands-2024 |access-date=6 Hulyo 2024 |website=Caymanian Times |language=en}}</ref> |29 |West Bay |- |{{flagicon|COL}} [[Colombia|Kolombya]] |Sherren Londoño<ref>{{Cite web |last=Perilla |first=Natalia |date=5 Hulyo 2024 |title=Rapelo, exconcursante del ‘Desafío’, participó en concurso masculino de belleza en Europa: cómo le fue |trans-title=Rapelo, former contestant of 'Desafío', participated in a male beauty pageant in Europe: how did he do? |url=https://www.infobae.com/colombia/2024/07/05/rapelo-exparticipante-del-desafio-participo-en-concurso-masculino-de-belleza-en-europa-como-le-fue/ |access-date=6 Hulyo 2024 |website=Infobae |language=es-ES}}</ref> |23 |[[Bogotá]] |- |{{flagicon|CRI}} [[Costa Rica|Kosta Rika]] |María José Segura<ref>{{Cite web |date=28 Mayo 2023 |title=Điều tra viên tội phạm đăng quang Hoa hậu Siêu quốc gia Costa Rica |url=https://vietnamnet.vn/dieu-tra-vien-toi-pham-dang-quang-hoa-hau-sieu-quoc-gia-costa-rica-2148035.html |access-date=6 Hulyo 2024 |website=Vietnamnet News |language=vi}}</ref> |27 |Cartago |- |{{flagicon|Croatia}} [[Croatia|Kroasya]] |Esmeralda Slaviček<ref>{{Cite web |date=11 Mayo 2024 |title=NAŠ PONOS Esmeralda Slaviček iz Preloga izabrana za Miss Supranational Hrvatske |url=https://emedjimurje.net.hr/vijesti/nasi-ljudi/2947036/nas-ponos-esmeralda-slavicek-iz-preloga-izabrana-za-miss-supranational-hrvatske/ |access-date=6 Hulyo 2024 |website=Međimurje list |language=hr}}</ref> |26 |[[Zagreb]] |- |{{Flagicon|Cuba}} [[Cuba|Kuba]] |María José Cetina<ref name=":4" /> |19 |Camagüey |- |{{Flagicon|LAO}} [[Laos]] |Christina Lasasimma<ref>{{Cite web |date=1 Abril 2024 |title=ຍິນດີດ້ວຍກັບ Miss Supranational Laos 2024 ຄົນຫຼ້າສຸດ |trans-title=Congratulations to the latest Miss Supranational Laos 2024 |url=https://laoedaily.com.la/2024/04/01/131891/ |access-date=6 Hulyo 2024 |website=Lao Economic Daily |language=lo |archive-date=4 Abril 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404211219/https://laoedaily.com.la/2024/04/01/131891/ |url-status=dead }}</ref> |31 |[[Vientian|Vientiane]] |- |{{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]] |Helena O’Connor<ref>{{Cite web |date=17 Agosto 2023 |title=Lilja Sif er Ungfrú Ísland 2023 |url=https://www.dv.is/fokus/2023/08/17/lilja-sif-er-ungfru-island-2023/ |access-date=6 Hulyo 2024 |website=Dagblaðið Vísir |language=is}}</ref> |19 |[[Reikiavik|Reykjavík]] |- |{{Flagicon|MYS}} [[Malaysia]] |Andreana Celly<ref>{{Cite web |date=22 Mayo 2024 |title=Andreana Celly first Sarawakian to win Miss Supranational Malaysia |url=https://www.theborneopost.com/2024/05/22/andreana-celly-first-sarawakian-to-win-miss-supranational-malaysia/ |access-date=6 Hulyo 2024 |website=Borneo Post Online |language=en-US}}</ref> |20 |Lundu |- |{{Flagicon|MLT}} [[Malta]] |Shania Degiorgio<ref>{{Cite web |date=7 Oktubre 2024 |title=Is-seba' edizzjoni ta' Miss u Mister Supranational Malta 2023 |trans-title=The seventh edition of Miss and Mister Supranational Malta 2023 |url=https://netnews.com.mt/2023/10/09/is-seba-edizzjoni-ta-miss-u-mister-supranational-malta-2023/ |access-date=6 Hulyo 2024 |website=Net News Malta |language=mt}}</ref> |20 |[[Valeta|Valletta]] |- |{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]] |Andrea Sáenz<ref>{{Cite web |last=Rafael |first=Ochoa |date=28 Abril 2024 |title=Andrea Sáez es coronada Miss Supranational México 2024 |trans-title=Andrea Sáez is crowned Miss Supranational Mexico 2024 |url=https://www.elheraldodechihuahua.com.mx/gossip/andrea-saez-es-coronada-miss-supranational-mexico-2024-11832818.html |access-date=6 Hulyo 2024 |website=El Heraldo de Chihuahua |language=es}}</ref> |26 |[[Chihuahua]] |- |{{Flagicon|MYA}} [[Myanmar]] |Myo Sandar Win<ref>{{Cite news |title=Miss Myanmar to compete in 2024 Miss Supranational Pageant in Poland |language=en |work=gnlm.com.mm |url=https://www.gnlm.com.mm/miss-myanmar-to-compete-in-2024-miss-supranational-pageant-in-poland/ |access-date=31 December 2023}}</ref> |28 |Thanbyuzayat |- |{{Flagicon|NEP}} [[Nepal]] |Sajina Khanal<ref>{{Cite web |last=Times |first=I. D. N. |last2=Prima |first2=Berkat |title=13 Finalis dari Asia di Preliminary Gaun Malam Miss Supranational 2024 |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/berkat-prima/finalis-dari-asia-di-preliminary-gaun-malam-miss-supranational-2024-c1c2 |access-date=2024-07-06 |website=IDN Times |language=In-Id}}</ref> |23 |Sarlahi |- |{{flagicon|NGA}} [[Nigeria|Niherya]] |Sectra Okundaye<ref>{{Cite web |date=11 September 2023 |title=Miss Supranational Nigeria 2023 |url=https://www.instagram.com/p/CxC6fGfogiD/?img_index=1 |access-date=11 September 2023 |website=Instagram}}</ref> |25 |Zamfara |- |{{flagicon|NIC}} [[Nicaragua|Nikaragwa]] |Elena Etienne<ref>{{Cite web |date=28 December 2023 |title=Miss Supranational Nicaragua 2024 |url=https://www.instagram.com/p/C1YNrU9rdR_/ |access-date=30 December 2023 |website=Instagram}}</ref> |23 |[[Managua]] |- |{{Flagicon|NZL}} [[New Zealand|Nuweba Selandiya]] |Meghan Kenney<ref>{{Cite web |date=30 Marso 2024 |title=Người đẹp Hà Lan bỏ thi Hoa hậu Siêu quốc gia 2024 |trans-title=Dutch beauty drops out of Miss Supranational 2024 |url=https://tienphong.vn/post-1624730.tpo |access-date=6 Hulyo 2024 |website=Báo điện tử Tiền Phong |language=vi}}</ref> |29 |Ōhope |- |{{flagicon|NED}} [[Netherlands|Olanda]] |Bo Grooten<ref>{{Cite web |last=Herlina |first=Ratna |date=3 Mayo 2025 |title=7 Potret Bo Grooten Miss Supranational Belanda 2024, Bikin Speechless! |trans-title=7 Portraits of Bo Grooten Miss Supranational Netherlands 2024, Makes You Speechless! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/ratna-herlina/potret-bo-grooten-miss-supranational-belanda-2024-c1c2 |access-date=23 Mayo 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |23 |Coevorden |- |{{Flagicon|PAK}} [[Pakistan]] |Misbah Arshad<ref name=":4" /> |26 |Lahore |- |{{flagicon|PAN}} [[Panama]] |Samantha Jones<ref name=":4" /> |27 |[[Lungsod ng Panama]] |- |{{flagicon|PRY}} [[Paraguay|Paragway]] |Sofía Meyer<ref>{{Cite web |date=28 Abril 2024 |title=Sofía Meyer en la cuenta regresiva para el Miss Supranational |trans-title=Sofía Meyer in the countdown to Miss Supranational |url=https://www.lanacion.com.py/lnpop/2024/05/28/sofia-meyer-en-la-cuenta-regresiva-para-el-miss-supranational/ |access-date=23 Mayo 2025 |website=La Naciónal |language=es}}</ref> |22 |Ciudad del Este |- |{{flagicon|PER}} [[Peru]] |Nathaly Terrones<ref>{{Cite web |date=3 April 2024 |title=MISS Y MISTER SUPRANATIONAL 2024: NATHALY TERRONES Y JOEL FARACH FUERON LOS GANADORES |url=https://panamericana.pe/entretenimiento/408119-miss-mister-supranational-2024-nathaly-terrones-joel-farach-ganadores |access-date=7 April 2024 |website=panamericana.pe |language=es}}</ref> |28 |[[Lungsod ng Lima|Lima]] |- |{{flagicon|PHI}} [[Pilipinas]] |[[Alethea Ambrosio]]<ref>{{Cite web |title=Alethea Ambrosio to represent PH in Miss Supranational 2024 |url=https://philstarlife.com/news-and-views/836015-alethea-ambrosio-miss-supranational-philippines-2024? |access-date=2024-02-19 |website=Philstar Life}}</ref> |21 |[[San Rafael, Bulacan|San Rafael]] |- |{{flagicon|Finland}} [[Pinlandiya]] |Aleksandra Hannusaari<ref>{{Cite web |last=Herlina |first=Ratna |last2= |first2= |date=29 Nobyembre 2024 |title=7 Potret Aleksandra Hannusaari Miss Supranational Finlandia 2024 |trans-title=7 Portraits of Aleksandra Hannusaari Miss Supranational Finland 2024 |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/ratna-herlina/potret-aleksandra-hannusaari-miss-supranational-finlandia-2024-c1c2 |access-date=23 Mayo 2025 |website=IDN Times |language=id}}</ref> |20 |Kauhajoki |- |{{flagicon|POL}} [[Polonya]] |Angelika Jurkowianiec<ref>{{Cite web |last=Pietrzak |first=Leon |date=16 July 2023 |title=Miss Polski 2023 wybrana! Kim jest Angelika Jurkowianiec? |trans-title=Miss Poland 2023 selected! Who is Angelika Jurkowianiec? |url=https://www.eska.pl/news/miss-polski-2023-wybrana-kim-jest-angelika-jurkowianiec-aa-MK7G-gDfK-B7hz.html |access-date=20 August 2023 |website=[[Eska TV]] |language=pl}}</ref> |28 |Namysłów |- |{{flagicon|Puerto Rico}} [[Puerto Rico|Porto Riko]] |Fiorella Medina<ref>{{Cite web |date=23 April 2024 |title=Fiorella Medina y Cristian González son los nuevos Supranational Puerto Rico 2024 |trans-title=Fiorella Medina and Cristian González are the new Supranational Puerto Rico 2024 |url=https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/cultura/notas/fiorella-medina-y-cristian-gonzalez-son-los-nuevos-supranational-puerto-rico-2024/ |access-date=17 May 2024 |website=[[El Nuevo Día]] |language=es}}</ref> |28 |Isabela |- |{{flagicon|PRT}} [[Portugal]] |Cristina Carvalho |30 |[[Azores]] |- |{{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]] |Jennifer Valdez |26 |Pedernales |- |{{flagicon|Czech Republic}} [[Republikang Tseko]] |Justýna Zedníková<ref>{{Cite web |date=22 April 2024 |title=Miss Zedníková má novou korunku, na světovou soutěž jede i Adam z Love Islandu |url=https://www.idnes.cz/zpravy/revue/modelky/miss-czech-republic-2023-justyna-zednikova-miss-supranational-mistr-supranational-adam-sedro.A240420_114439_missamodelky_nh |access-date=31 May 2024 |website=iDNES.com |language=cs}}</ref> |21 |[[Praga|Prague]] |- |{{flagicon|United Kingdom}} [[United Kingdom|Reyno Unido]] |Joanna Johnson<ref>{{Cite web |date=18 February 2024 |title=Meet Joanna Johnson, the UK's representative for Miss Supranational 2024 |url=https://missworldpageants.com/joanna-johnson/#:~:text=Joanna%20Johnson%20is%20a%2030,Supranational%202024%20pageant%20in%20Poland. |access-date=18 February 2024 |website=missworldpageants |archive-date=18 Pebrero 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240218115449/https://missworldpageants.com/joanna-johnson/#:~:text=Joanna%20Johnson%20is%20a%2030,Supranational%202024%20pageant%20in%20Poland. |url-status=dead }}</ref> |30 |Blackpool |- |{{flagicon|ROU}} [[Romania|Rumanya]] |Andreea Ioana Stan |25 |[[Bukarest]] |- |{{Flagicon|SLE}} [[Sierra Leone]] |Mabinty Mansaray<ref name=":0">{{Cite web |date=13 May 2024 |title=Spotlight on Mabinty Mansaray: Miss Sierra Leone Supranational 2024 |url=https://www.switsalone.com/49436_spotlight-on-mabinty-mansaray-miss-sierra-leone-supranational-2024/ |access-date=2 June 2024 |website=SwitSalone |language=en}}</ref> |22 |Kabala |- |{{flagicon|THA}} [[Thailand|Taylandiya]] |Kasama Suetrong<ref>{{Cite web |date=11 May 2024 |title=โจ้-แตงกวา คว้ามง Miss & Mister Supranational Thailand 2024 สู้ศึกที่โปแลนด์ |trans-title=Jo-Tangkwa won the Miss & Mister Supranational Thailand 2024 crown, competing in Poland |url=https://www.thairath.co.th/entertain/beauty-pageant/2784747 |access-date=17 May 2024 |website=[[Thairath]] |language=th}}</ref> |28 |Surat Thani |- |{{flagicon|ZAF}} [[South Africa|Timog Aprika]] |Bryoni Govender<ref>{{Cite web |date=11 April 2024 |title=Bryoni Govender to represent SA at Miss Supranational |url=https://www.algoafm.co.za/entertainment/bryoni-govender-to-represent-sa-at-miss-supranational |access-date=11 April 2024 |website=[[Algoa FM]] |language=en}}</ref> |27 |Kempton Park |- |{{Flagicon|TTO}} [[Trinidad at Tobago]] |Brittany Deane<ref>{{Cite web |date=18 April 2024 |title=Miss and Mister Supranational winners |url=https://newsday.co.tt/2024/05/18/miss-and-mister-supranational-winners/ |access-date=2 June 2024 |website=[[Trinidad and Tobago Newsday]] |language=en}}</ref> |27 |San Fernando |- |{{Flagicon|CHL}} [[Chile|Tsile]] |Vaihere Domingo |24 |[[Viña del Mar]] |- |{{flagicon|Ukraine}} [[Ukranya]] |Marina Mizhnova<ref>{{Cite web |date=16 April 2024 |title=Тернопільська модель, студентка ЗУНУ Маріна Міжнова здобула титул Miss Supranational |url=https://te.20minut.ua/lyudi/ternopilska-model-studentka-znu-marina-mizhonova-zdobula-titul-miss-su-11923624.html |access-date=2 June 2024 |website=20 Minutes |language=uk}}</ref> |21 |Ternopil |- |{{Flagicon|URU}} [[Uruguay|Urugway]] |Lola de los Santos<ref>{{Cite web |date=16 May 2024 |title=Lola de los Santos representará a Uruguay en "Miss Supranational" en Polonia |url=https://www.teledoce.com/programas/desayunos-informales/segunda-manana/lola-de-los-santos-representara-a-uruguay-en-miss-supranational-en-polonia/ |access-date=30 May 2024 |website=Teledoce |language=es}}</ref> |27 |Paysandú |} == Mga tala == {{Notelist}} == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Panlabas na kawing == * {{Official website|https://www.misssupranational.com/}} {{Miss Supranational}} [[Kategorya:Miss Supranational]] q4xpe9s78ho10uwpubk8bpdpfwbscq1 0 330146 2221308 2206651 2026-08-22T02:38:18Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221308 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist|name=Adrien-Marie Legendre|birth_date={{birth date|df=yes|1752|9|18}}|birth_place=[[Paris]], France|death_date={{death date and age|df=yes|1833|1|9|1752|9|18}}|death_place=Paris, France|nationality=French|field=Mathematician|work_institution=[[École Militaire]]<br>[[École Normale Supérieure|École Normale]]<br>[[École Polytechnique]]|alma_mater=[[Collège Mazarin]]|doctoral_advisor=<!--there were no PhDs in France before 1808-->|doctoral_students=<!--there were no PhDs in France before 1808-->|known_for=[[Associated Legendre polynomials]]<br>[[Legendre transformation]]<br>[[Legendre polynomial]]s<br>[[Elliptic function]]s<br>Introducing the character [[∂]]<ref>{{cite web|url=http://jeff560.tripod.com/calculus.html|author=Aldrich, John|title=Earliest Uses of Symbols of Calculus|access-date=20 April 2017|archive-date=26 Hulyo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726201326/http://jeff560.tripod.com/calculus.html|url-status=dead}}</ref>|image=Legendre.jpg|caption=Karikaturang gawa sa watercolor ni Julien-Léopold Boilly, ang natitirang kilalang larawan ni Legendre<ref name="Duren2009">{{cite journal | last=Duren | first=Peter | title=Changing Faces: The Mistaken Portrait of Legendre | journal=[[Notices of the American Mathematical Society|Notices of the AMS]] | volume=56 | issue=11 |date=December 2009 | pages=1440–1443, 1455 | url=https://www.ams.org/notices/200911/rtx091101440p.pdf}}</ref>}} Si '''Adrien-Marie Legendre''' ( {{IPAc-en|l|ə|ˈ|ʒ|ɑː|n|d|ər|,_|-|ˈ|ʒ|ɑː|n|d}} ; <ref>[http://dictionary.reference.com/browse/legendre "Legendre"]. </ref>{{IPA-fr|adʁiɛ̃ maʁi ləʒɑ̃dʁ|lang}}{{IPA-fr|adʁiɛ̃ maʁi ləʒɑ̃dʁ|lang}}; 18 Setyembre 1752 – 9 Enero 1833) ay isang Pranses na matematiko na may maraming kontribusyon sa matematika. Ang mga kilala at mahahalagang konsepto tulad ng [[Legendre polynomial|mga polynomial ni Legendre]] at pagbabagong Legendre ay ipinangalan sa kanya. Kilala rin siya sa kanyang mga kontribusyon sa pamamaraan ng mababang parisukat, at siya ang unang opisyal na naglathala dito, kahit na natuklasan ito ni [[Carl Friedrich Gauss]] bago siya. <ref name=":3">{{Cite journal |last=Plackett |first=R.L. |author-link=R. L. Plackett |date=1972 |title=The discovery of the method of least squares |url=https://hedibert.org/wp-content/uploads/2016/08/plackett1972-thediscoveryofthemethodofleastsquares.pdf |journal=Biometrika |volume=59 |issue=2 |pages=239–251}}</ref> <ref name=":4">{{Cite journal |last=Stigler |first=Stephen M. |date=1981 |title=Gauss and the Invention of Least Squares |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-statistics_1981-05_9_3/page/465 |journal=The Annals of Statistics |volume=9 |issue=3 |pages=465–474 |doi=10.1214/aos/1176345451 |issn=0090-5364 |jstor=2240811 |doi-access=free}}</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Mga matematiko]] 9vpf608g8pikazii18u11whiogpat9o 0 330575 2221284 2130776 2026-08-22T01:12:19Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221284 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Óleo_de_citronela.jpg|thumb| Langis ng sidronela]] Ang '''langis ng sidronela''' ay isang esensiyal na langis na nakuha mula sa mga dahon at tangkay ng iba't ibang uri ng tanglad (''Cymbopogon''). Malawakang ginagamit ang langis bilang pinagmumulan ng mga kemikal na pabango tulad ng ''citronellal'', ''citronellol'', at ''geraniol''. Malawakan ang paggamit ng mga kemikal na ito sa mga industriya ng sabon, [[kandila]] at [[insenso]], pabango, kosmetiko, at pampalasa sa buong mundo.<ref name="Lawless, J. 1995">{{cite book |last1=Lawless |first1=J. |title=The Illustrated Encyclopedia of Essential Oils |url=https://archive.org/details/illustratedencyc0000lawl |publisher=Element |year=1995 |isbn=1-85230-661-0 |language=en |trans-title=May-larawang Ensiklopedya ng Mga Esensiyal na Langis}}{{page needed|date=Disyembre 2013}}</ref> Isa ring de-halamang pantaboy ng insekto ang langis ng sidronela at nairehistro na para sa paggamit nito sa Estados Unidos mula noong 1948.<ref name="U.S. EPA Citronella Factsheet">{{Cite web |title=U.S. EPA Citronella Factsheet |url=http://www.epa.gov/opp00001/chem_search/reg_actions/registration/fs_PC-021901_01-Nov-99.pdf |access-date=Hunyo 9, 2014}}</ref> Itinuturing ang langis ng citronella ng ''United States Environmental Protection Agency'' bilang isang biopestisidyo na may di-nakakalasong paraan ng pagkilos.<ref>{{Cite web |title=EPA citronella reregistration fact sheet |url=http://www.epa.gov/oppsrrd1/REDs/factsheets/3105fact.pdf}}</ref> ==Pantaboy ng insekto== [[File:Repellency of lemongrass oil against stable flies - Figure 2.tif|thumb|De-bidyong pagsusubaybay ng ''stable fly'', nagpapakita ng pagtataboy ng langis ng sidronela<ref name="Baldacchino">{{cite journal |last1=Baldacchino |first1=Frédéric |last2=Tramut |first2=Coline |last3=Salem |first3=Ali |last4=Liénard |first4=Emmanuel |last5=Delétré |first5=Emilie |last6=Franc |first6=Michel |last7=Martin |first7=Thibaud |last8=Duvallet |first8=Gérard |last9=Jay-Robert |first9=Pierre |year=2013 |title=The repellency of lemongrass oil against stable flies, tested using video tracking |trans-title=Ang pagtataboy ng langis ng sidronela laban sa mga stable na langaw, nasubok gamit ang video tracking |journal=Parasite |language=en |volume=20 |pages=21 |doi=10.1051/parasite/2013021 |pmc=3718533 |pmid=23759542}}</ref> ]] Pantanging ginagamit ang langis ng sidronela bilang pantaboy ng [[lamok]],<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1748-5967.2005.tb00146.x |title=Evaluation of Repellency Effect of Two Natural Aroma Mosquito Repellent Compounds, Citronella and Citronellal |year=2005 |last1=Kim |first1=Jeong-Kyu |last2=Kang |first2=Chang-Soo |last3=Lee |first3=Jong-Kwon |last4=Kim |first4=Young-Ran |last5=Han |first5=Hye-Yun |last6=Yun |first6=Hwa Kyung |journal=Entomological Research |volume=35 |issue=2 |pages=117–20|s2cid=85112045 }}</ref> lalo na para sa ''[[Aedes aegypti]]'' (lamok na nagdadala ng [[dengue]]).<ref>{{cite journal |last1=Trongtokit |first1=Yuwadee |last2=Rongsriyam |first2=Yupha |last3=Komalamisra |first3=Narumon |last4=Apiwathnasorn |first4=Chamnarn |year=2005 |title=Comparative repellency of 38 essential oils against mosquito bites |trans-title=Komparatibong pagpapataboy ng 38 esensiyal na langis laban sa kagat ng lamok |journal=Phytotherapy Research |language=en |volume=19 |issue=4 |pages=303–9 |doi=10.1002/ptr.1637 |pmid=16041723 |s2cid=23425671}}</ref> Ayon sa pananaliksik, epektibong pantaboy rin ang langis ng sidronela para sa tuma, [[kuto]], at ''stable fly''.<ref name="Baldacchino" /><ref>{{cite journal |last1=Mumcuoglu |first1=Kosta Y. |last2=Galun |first2=Rachel |last3=Bach |first3=Uri |last4=Miller |first4=Jacqueline |last5=Magdassi |first5=Shlomo |year=1996 |title=Repellency of essential oils and their components to the human body louse, Pediculus humanus humanus |url=https://archive.org/details/entomologia-experimentalis-et-applicata_1996-03_78_3/page/309 |trans-title=Pagpapataboy ng mga esensiyal na langis at mga sangkap nito sa tuma, Pediculus humanus humanus |journal=Entomologia Experimentalis et Applicata |language=en |volume=78 |issue=3 |pages=309–14 |doi=10.1111/j.1570-7458.1996.tb00795.x |doi-access=free |s2cid=84889511}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Mumcuoglu |first1=KY |last2=Magdassi |first2=S |last3=Miller |first3=J |last4=Ben-Ishai |first4=F |last5=Zentner |first5=G |last6=Helbin |first6=V |last7=Friger |first7=M |last8=Kahana |first8=F |last9=Ingber |first9=A |display-authors=3 |year=2004 |title=Repellency of citronella for head lice: Double-blind randomized trial of efficacy and safety |trans-title=Pagpapataboy ng sidronela sa kuto: Doble-bulag randomisadong pagsubok ng pagiging epektibo at kaligtasan |url=http://www.ima.org.il/IMAJ/ViewArticle.aspx?year=2004&month=12&page=756 |journal=The Israel Medical Association Journal |language=en |volume=6 |issue=12 |pages=756–9 |pmid=15609890}}</ref> Nagpasiya ang isang pag-aaral na isinagawa ng DARPA noong 1963 na ang ''hydroxycitronellal'' ay mabisang pantaboy sa [[linta]], lintang-tubig man o lintang-lupa.<ref>{{Cite web |title=Dtic.mil |url=http://www.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/413979.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418063847/http://www.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/413979.pdf |archive-date=18 Abril 2015}}</ref> Hindi epektibo ang kandilang sidronela (na nagsusunog ng langis ng citronella) bilang pantaboy ng ''Aedes aegypti'', ang espesye ng lamok na responsable sa pagpapakalat ng mga birus ng dengue, chikungunya, Zika, Mayaro at dilaw na lagnat, at iba pang mga sanhi ng sakit.<ref>{{Cite journal |last=Pearson |first=Gwen |date=2017-02-16 |title=Want to repel mosquitoes? Don’t use citronella candles |trans-title=Gusto mo bang maitaboy ang lamok? Huwag gumamit ng mga kandilang sidronela |url=http://www.sciencemag.org/news/2017/02/want-repel-mosquitoes-don-t-use-citronella-candles |journal=Science |language=en |doi=10.1126/science.aal0773 |issn=0036-8075}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} it0r6gjibkhn8qrmvdbals0v4mup8te 0 332361 2221273 2193177 2026-08-22T00:35:08Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221273 wikitext text/x-wiki {{short description|Monosaccharide sugar}} {{Chembox | Verifiedfields = changed | Watchedfields = changed | Name = {{sm|d}}-Galactose | verifiedrevid = 456367432 | ImageFile = Galactose-3D-balls.png | ImageFileL1 = Beta-D-Galactopyranose.svg | ImageCaptionL1 = [[Proyeksiyong Haworth]] ng<br />β-{{sm|d}}-galactopyranose | ImageSizeL1 = | ImageFileR1 = DGalactose Fischer.svg | ImageCaptionR1 = [[Proyeksiyong Fischer]] ng<br />{{sm|d}}-galactose | ImageSizeR1 = 70 px | IUPACName = Galactose |SystematicName=(2''R'',3''S'',4''S'',5''R'',6)-2,3,4,5,6-Pentahydroxyhexanal | OtherNames = Asukal sa utak | Section1 = {{Chembox Identifiers | IUPHAR_ligand = 4646 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 388480 | ChEMBL_Ref = {{ebicite|changed|EBI}} | ChEMBL = 300520 | KEGG_Ref = {{keggcite|changed|kegg}} | KEGG = D04291 | InChI = 1/C6H12O6/c7-1-2-3(8)4(9)5(10)6(11)12-2/h2-11H,1H2/t2−,3+,4+,5−,6+/m1/s1 | InChIKey = WQZGKKKJIJFFOK-PHYPRBDBBU | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI = 1S/C6H12O6/c7-1-2-3(8)4(9)5(10)6(11)12-2/h2-11H,1H2/t2−,3+,4+,5−,6+/m1/s1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChIKey = WQZGKKKJIJFFOK-PHYPRBDBSA-N | Beilstein = 1724619 | CASNo_Ref = {{cascite|changed|CAS}} | CASNo = 59-23-4 | PubChem = 439357 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = X2RN3Q8DNE | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 28061 | SMILES = O[C@H]1[C@@H](O)[C@H](O[C@H](O)[C@@H]1O)CO | MeSHName = Galactose }} | Section2 = {{Chembox Properties | C=6|H=12|O=6 | Appearance = Puting solido<ref name=GESTIS>{{GESTIS|ZVG=100237}}</ref> | Odor = Walang amoy<ref name=GESTIS/> | Density = 1.5 g/cm³<ref name=GESTIS/> | MeltingPtC = 168-170 | MeltingPt_ref = <ref name=GESTIS/> | BoilingPt = | Solubility = 650 g/L (20 °C)<ref name=GESTIS/> | MagSus = -103.00·10⁻⁶ cm³/mol }} | Section6 = {{Chembox Pharmacology | ATCCode_prefix = V04 | ATCCode_suffix = CE01 | ATC_Supplemental = {{ATC|V08|DA02}} ([[microparticle]]s) }} | Section7 = {{Chembox Hazards | NFPA-H = 1 | NFPA-F = 0 | NFPA-R = 0 | MainHazards = | FlashPt = | AutoignitionPt = }} }} Ang '''Galaktosa''' (''[[wikt:galacto-|galacto-]]'' + ''[[wikt:-ose#Suffix 2|-ose]]'', "asukal sa gatas"), minsang pinaikling '''Gal''', ay isang [[monosakarido]] na asukal na halos kasing [[katamisan|tamis]] ng [[glukosa]], at halos 65% ang tamis kumpara sa [[sukrosa]].<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=db5QAwAAQBAJ&pg=PA264|title=Optimising Sweet Taste in Foods| vauthors = Spillane WJ |date=2006-07-17|publisher=Woodhead Publishing|isbn=9781845691646|pages=264|language=en}}</ref> Ito ay isang [[aldohexose]] at isang C-4 [[epimer]] ng glukosa.<ref>{{Cite book |url= https://books.google.com/books?id=QOoPlLgN5UMC&pg=PA43 |title=Organic Reactions Stereochemistry And Mechanism (Through Solved Problems) | vauthors = Kalsi PS |date=2007 |publisher=New Age International |isbn=9788122417661 |pages=43 |language=en}}</ref> Ang isang molekula ng galaktosa na nakakabit sa isang molekula ng glukosa ay bumubuo ng isang molekula ng [[laktosa]]. Ang [[Galactan]] ay isang [[polymer]]ikong anyo ng galaktosa na matatagpuan sa [[hemiselulosa]] at bumubuo ng pangunahing bahagi ng mga galactan, isang klase ng natural na polymeric na karbohidrat.<ref>{{Cite book |url= https://books.google.com/books?id=GDuy5zL6eRAC&pg=PA78 |title= The Antibodies |last1=Zanetti |first1=Maurizio |last2=Capra |first2=Donald J. | name-list-style = vanc |date=2003-09-02 |publisher=CRC Press |isbn=9780203216514 | pages=78 }}</ref> Ang D-Galaktosa ay kilala rin bilang asukal sa utak dahil ito ay bahagi ng mga [[glycoprotein]] (mga tambalang oligosaccharide-protein) na matatagpuan sa mga [[nerve tissue|tisyu ng nerbiyos]].<ref>{{Cite web |title=16.3 Important Hexoses {{!}} The Basics of General, Organic, and Biological Chemistry |url=https://courses.lumenlearning.com/suny-orgbiochemistry/chapter/important-hexoses/ |access-date=2022-05-06 |website=courses.lumenlearning.com}}</ref> ==Etimolohiya== Ang salitang "galactose" ay unang ginamit ni Charles Weissman<ref>{{cite web|title=Charles Weismann in the 1940 Census | work = Ancestry|url=https://www.ancestry.com/1940-census/usa/New-York/Charles-Weissman_86gdp |access-date=26 December 2017|language=en}}</ref> noong kalagitnaan ng ika-19 na siglo. Ang salitang ito ay nagmula sa salitang Griyego na ''γαλακτος'', ''galaktos,'' (na nangangahulugang "gatas") at sa karaniwang panlapi ng kemikal para sa mga asukal, ''[[-ose]]''.<ref>{{cite book|last1=Bhat|first1=Paike Jayadeva | name-list-style = vanc |title=Galactose Regulon of Yeast: From Genetics to Systems Biology |url=https://books.google.com/books?id=ofEx-CsVlIAC&q=galactose+is+coined+by&pg=PA127|publisher=Springer Science & Business Media|access-date=26 December 2017|language=en|date=2 March 2008|isbn=9783540740155}}</ref> Ang etimolohiya nito ay maihahambing sa salitang "lactose," dahil pareho silang naglalaman ng mga ugat na nangangahulugang "asukal mula sa gatas." Ang laktosa ay isang [[disakáride]] na binubuo ng galaktosa at [[glukosa]]. ==Estruktura at Isomerismo== Ang galaktosa ay umiiral sa parehong bukas na tanikala (''open-chain'') at pabilog (''cyclic'') na anyo. Sa bukas na tanikala, ang ''carbonyl'' ay nasa dulo ng tanikala. May apat na isomer na pabilog, dalawa sa mga ito ay may [[pyranose]] (anim na kasapi) na singsing, at dalawa naman ay may [[furanose]] (limang kasapi) na singsing. Ang galactofuranose ay matatagpuan sa mga bacteria, fungi, at protozoa,<ref>{{cite journal | vauthors = Nassau PM, Martin SL, Brown RE, Weston A, Monsey D, McNeil MR, Duncan K | display-authors = 6 | title = Galactofuranose biosynthesis in Escherichia coli K-12: identification and cloning of UDP-galactopyranose mutase | journal = Journal of Bacteriology | volume = 178 | issue = 4 | pages = 1047–52 | date = February 1996 | pmid = 8576037 | pmc = 177764 | url =https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_1996-02_178_4/page/1046| doi=10.1128/jb.178.4.1047-1052.1996}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Tefsen B, Ram AF, van Die I, Routier FH | title = Galactofuranose in eukaryotes: aspects of biosynthesis and functional impact | journal = Glycobiology | volume = 22 | issue = 4 | pages = 456–69 | date = April 2012 | pmid = 21940757 | doi = 10.1093/glycob/cwr144 | doi-access = free }}</ref> at kinikilala ito ng isang posibleng chordate immune lectin na [[intelectin]] sa pamamagitan ng exocyclic 1,2-diol nito. Sa pabilog na anyo, mayroong dalawang [[anomer]], na pinangalanang alpha at beta, dahil ang paglipat mula sa bukas na tanikala patungo sa pabilog na anyo ay nagdudulot ng paglikha ng bagong [[stereocenter]] sa lokasyon ng carbonyl ng bukas na tanikala.<ref name="Ophardt, C. Galactose">{{Cite web |url=http://elmhcx9.elmhurst.edu/~chm/vchembook/543galactose.html |title=Ophardt, C. Galactose |access-date=2015-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060908164848/http://elmhcx9.elmhurst.edu/~chm/vchembook/543galactose.html |archive-date=2006-09-08 |url-status=dead }}</ref> Ang [[Infrared spectroscopy|IR spectra]] ng galaktosa ay nagpapakita ng malawak at malakas na pag-unat mula sa tinatayang wavenumber 2500 cm⁻¹ hanggang wavenumber 3700 cm⁻¹.<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Tunki|first1=Lakshmi|last2=Kulhari|first2=Hitesh|last3=Vadithe|first3=Lakshma Nayak|last4=Kuncha|first4=Madhusudana|last5=Bhargava|first5=Suresh|last6=Pooja|first6=Deep|last7=Sistla|first7=Ramakrishna|date=2019-09-01|title=Modulating the site-specific oral delivery of sorafenib using sugar-grafted nanoparticles for hepatocellular carcinoma treatment|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0928098719302416|journal=European Journal of Pharmaceutical Sciences|language=en|volume=137|pages=104978|doi=10.1016/j.ejps.2019.104978|pmid=31254645|s2cid=195764874|issn=0928-0987}}</ref> Ang [[Proton nuclear magnetic resonance|Proton NMR]] spectra ng galaktosa ay may mga peak sa 4.7 ppm (D₂O), 4.15 ppm (−CH₂OH), 3.75, 3.61, 3.48, at 3.20 ppm (−CH₂ ng singsing), at 2.79–1.90 ppm (−OH).<ref name=":1" /> [[File:D-Galactose Haworth.svg|thumb|left|upright=1.5|Mga cyclic na anyo ng galactose]] [[File:Galactose Sessel-Konformation.png|none|thumb|390x390px|Ang chair conformation ng D-galactopyranose]] ==Relasyon sa laktosa== Ang galaktosa ay isang [[monosakarido]]. Kapag pinagsama ito sa glukosa (isa pang monosakarido) sa pamamagitan ng [[reaksyong kondensasyon]], ang resulta ay isang disakarido na tinatawag na laktosa. Ang [[hydrolysis]] ng laktosa patungo sa glukosa at galaktosa ay [[catalyzed|pinabilis]] ng mga [[enzyme]] na [[lactase]] at [[beta-galactosidase|β-galactosidase]]. Ang huli ay ginagawa ng [[Lac operon|''lac'' operon]] sa ''[[Escherichia coli]]''.<ref>{{Citation |last=Sanganeria |first=Tanisha |title=Genetics, Inducible Operon |date=2023 |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK564361/ |work=StatPearls |access-date=2023-10-24 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=33232031 |last2=Bordoni |first2=Bruno}}</ref> Sa kalikasan, ang laktosa ay karaniwang matatagpuan sa gatas at mga produktong gatas. Dahil dito, iba’t ibang mga pagkaing gawa mula sa mga sangkap na nagmula sa gatas ay maaaring maglaman ng laktosa.<ref>{{cite web |url=http://digestive.niddk.nih.gov/ddiseases/pubs/lactoseintolerance/ |title=Lactose Intolerance – National Digestive Diseases Information Clearinghouse |last=Staff <!-- Verified: No author provided on page. --> |work=digestive.niddk.nih.gov |date=June 2009 |access-date=January 11, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111125192619/http://digestive.niddk.nih.gov/ddiseases/pubs/lactoseintolerance/ |archive-date=November 25, 2011 |url-status=dead }}</ref> Ang [[metabolismo]] ng galaktosa, na nagko-convert ng galaktosa patungo sa glukosa, ay ginagawa ng tatlong pangunahing enzyme sa mekanismong tinatawag na [[Leloir pathway|Landas ng Leloir]]. Ang mga enzyme na ito ay ayon sa pagkakasunod-sunod ng landas ng metabolismo: galactokinase (GALK), galactose-1-phosphate uridyltransferase (GALT), at UDP-galactose-4’-epimerase (GALE). Sa [[pagpapasuso]] ng tao, ang galaktosa ay kinakailangan sa proporsyong 1:1 sa glukosa upang makabuo at makapaglabas ng laktosa ang [[glandulang mamarya]]. Sa isang pag-aaral kung saan ang mga kababaihan ay pinakain ng diyeta na naglalaman ng galaktosa, 69 ± 6% ng glukosa at 54 ± 4% ng galaktosa sa laktosa na kanilang ginawa ay nagmula nang direkta sa plasma glucose, habang 7 ± 2% ng glukosa at 12 ± 2% ng galaktosa sa laktosa ay direktang nagmula sa plasma galactose. Ang 25 ± 8% ng glukosa at 35 ± 6% ng galaktosa ay ginawa mula sa mas maliliit na molekula tulad ng glycerol o acetate sa isang proseso na tinawag sa papel bilang hexoneogenesis. Ipinapakita nito na ang pagkabuo ng galaktosa ay sinusuportahan ng direktang pagsipsip at paggamit ng plasma galactose kung ito ay naroroon.<ref name=sunehag>{{cite journal | vauthors = Sunehag A, Tigas S, Haymond MW | title = Contribution of plasma galactose and glucose to milk lactose synthesis during galactose ingestion | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 88 | issue = 1 | pages = 225–9 | date = January 2003 | pmid = 12519857 | doi = 10.1210/jc.2002-020768 | doi-access = free }}</ref> ==Metabolismo== {| class="toccolours collapsible collapsed" width="100%" style="text-align:left" ! Metabolismo ng mga karaniwang [[monosakarido]] at ilang mga biokemical na reaksyon ng glucose |- |[[File:Metabolism of common monosaccharides, and related reactions.png|none|1000px]] |} [[File:Leloir pathway.png|300px|thumb|right|Metabolismong galaktosa]] Ang glukosa ay mas matatag kumpara sa galaktosa at hindi madaling magdulot ng hindi tiyak na ''glycoconjugates'', mga molekula na may kahit isang asukal na nakakabit sa isang protina o lipid. Marami ang naniniwala na ito ang dahilan kung bakit ang isang landas para sa mabilis na pagsanib mula galaktosa patungong glukosa ay lubos na pinanatili o napapanatili sa maraming species.<ref name=OMMBID72>{{cite book |chapter-url=https://ommbid.mhmedical.com/content.aspx?bookid=971&sectionid=62672411 |chapter-url-access=subscription |title=The Online Metabolic and Molecular Bases of Inherited Disease |chapter=Galactosemia |vauthors=Fridovich-Keil JL, Walter JH |veditors=Valle D, Beaudet AL, Vogelstein B, Kinzler KW, Antonarakis SE, Ballabio A, Gibson KM, Mitchell G |access-date=2018-06-25 |archive-date=2018-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180626030220/https://ommbid.mhmedical.com/content.aspx?bookid=971&sectionid=62672411 |url-status=dead }}<br />a 4 b 21 c 22 d 22</ref> Ang pangunahing landas ng metabolismo ng galaktosa ay ang [[Leloir pathway|Landas ng Leloir]]. Gayunpaman, napag-alamang ang tao at iba pang species ay nagtataglay din ng iba’t ibang alternatibong landas, tulad ng [[De Ley Doudoroff Pathway|Landas ng De Ley Doudoroff]]. Ang landas ng Leloir ay binubuo ng pangalawang bahagi ng isang dalawang-yugtong proseso na nagbabago ng β-D-galactose patungong [[Uridine diphosphate glucose|UDP-glucose]]. Ang unang yugto ay ang pagbabago ng β-D-galactose patungong α-D-galactose sa tulong ng enzyme na mutarotase (GALM). Isinasagawa ng landas ng Leloir ang pagbabago ng α-D-galactose patungong UDP-glucose gamit ang tatlong pangunahing enzyme: Ang Galactokinase (GALK) ay nagpo-phosphorylate ng α-D-galactose patungong galactose-1-phosphate o Gal-1-P; ang Galactose-1-phosphate uridyltransferase (GALT) ay naglilipat ng isang UMP group mula sa UDP-glucose papunta sa Gal-1-P upang makabuo ng UDP-galactose; at ang UDP galactose-4’-epimerase (GALE) ay nagbabago ng UDP-galactose at UDP-glucose, kaya natatapos ang proseso.<ref name=Bosch07>{{cite journal | vauthors = Bosch AM | title = Classical galactosaemia revisited | journal = Journal of Inherited Metabolic Disease | volume = 29 | issue = 4 | pages = 516–25 | date = August 2006 | pmid = 16838075 | doi = 10.1007/s10545-006-0382-0 | s2cid = 16382462 }}<br /> a 517 b 516 c 519</ref> Ang mga mekanismong ito para sa metabolismo ng galaktosa ay kinakailangan dahil ang katawan ng tao ay hindi direktang nakakakapagbabago ng galaktosa sa enerhiya, at kinakailangang dumaan muna sa isa sa mga prosesong ito upang magamit ang asukal.<ref>{{Cite book|last1=Berg|first1=Jeremy M.|last2=Tymoczko|first2=John L.|last3=Stryer|first3=Lubert|date=2013|title=Stryer Biochemie|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-8274-2989-6|doi=10.1007/978-3-8274-2989-6|isbn=978-3-8274-2988-9}}</ref> Ang [[Galactosemia]] ay ang kawalan ng kakayahang maayos na mametabolismo ang galaktosa dahil sa isang minanang mutasyon sa isa sa mga enzyme sa landas ng Leloir. Dahil dito, kahit ang pag-inom ng kaunting galaktosa ay mapanganib para sa mga galactosemiko.<ref>{{cite journal|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1518|title=Classic Galactosemia and Clinical Variant Galactosemia| first = Gerard T | last = Berry | name-list-style = vanc |journal=Nih.gov|access-date=17 May 2015|publisher=University of Washington, Seattle|year=1993|pmid=20301691}}</ref> ==Pinagmulan== Ang galaktosa ay matatagpuan sa mga [[produkto ng gatas]], [[abokado]], ''[[sugar beet]]'', iba pang [[natural na dagta]] at [[mucilage]]. Ito rin ay [[sinasalaysay]] ng katawan, kung saan ito ay bahagi ng [[glycolipid]]s at [[glycoprotein]]s sa iba't ibang [[tisyu ng katawan]]. Bukod dito, ito ay isang ''by-product'' ng proseso ng produksyon ng [[ikatlong henerasyon ng ethanol]] (mula sa macroalgae). ==Klinikal na kahalagahan== Ang pangmatagalang sistematikong pagkakalantad ng [[mga daga]], [[mga bubuwit]], at ''[[Drosophila]]'' sa D-galactose ay nagdudulot ng mas mabilis na [[pagtanda]] (''senescence''). Naiulat na ang mataas na dosis ng D-galactose (120 mg/kg) ay maaaring magdulot ng pagbawas sa konsentrasyon ng semilya at motilidad ng semilya sa mga rodent. Ito rin ay malawakang ginagamit bilang modelo ng pagtanda kapag itinurok sa ilalim ng balat.<ref>{{cite journal | vauthors = Pourmemar E, Majdi A, Haramshahi M, Talebi M, Karimi P, Sadigh-Eteghad S | title = Intranasal Cerebrolysin Attenuates Learning and Memory Impairments in D-galactose-Induced Senescence in Mice | journal = Experimental Gerontology | volume = 87 | issue = Pt A | pages = 16–22 | date = January 2017 | pmid = 27894939 | doi = 10.1016/j.exger.2016.11.011 | s2cid = 40793896 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Cui X, Zuo P, Zhang Q, Li X, Hu Y, Long J, Packer L, Liu J | title = Chronic systemic D-galactose exposure induces memory loss, neurodegeneration, and oxidative damage in mice: protective effects of R-alpha-lipoic acid | journal = Journal of Neuroscience Research | volume = 84 | issue = 3 | pages = 647–54 | date = August 2006 | pmid = 16710848 | doi = 10.1002/jnr.20899 | s2cid = 13641006 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Zhou YY, Ji XF, Fu JP, Zhu XJ, Li RH, Mu CK, Wang CL, Song WW | display-authors = 6 | title = Gene Transcriptional and Metabolic Profile Changes in Mimetic Aging Mice Induced by D-Galactose | journal = PLOS ONE | volume = 10 | issue = 7 | pages = e0132088 | date = 2015-07-15 | pmid = 26176541 | pmc = 4503422 | doi = 10.1371/journal.pone.0132088 | bibcode = 2015PLoSO..1032088Z | doi-access = free }}</ref> Dalawang pag-aaral ang nagmungkahi ng posibleng kaugnayan sa pagitan ng galaktosa sa gatas at [[kanser sa obaryo]].<ref>{{cite journal | vauthors = Cramer DW | title = Lactase persistence and milk consumption as determinants of ovarian cancer risk | url = https://archive.org/details/american-journal-of-epidemiology_1989-11_130_5/page/904 | journal = American Journal of Epidemiology | volume = 130 | issue = 5 | pages = 904–10 | date = November 1989 | pmid = 2510499 | doi=10.1093/oxfordjournals.aje.a115423}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Cramer DW, Harlow BL, Willett WC, Welch WR, Bell DA, Scully RE, Ng WG, Knapp RC | title = Galactose consumption and metabolism in relation to the risk of ovarian cancer | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_1989-07-08_2_8654/page/66 | journal = Lancet | volume = 2 | issue = 8654 | pages = 66–71 | date = July 1989 | pmid = 2567871 | doi = 10.1016/S0140-6736(89)90313-9 | s2cid = 34304536 }}</ref> Gayunpaman, ipinakita ng iba pang mga pag-aaral na walang kaugnayan, kahit na sa presensya ng depektibong metabolismo ng galactose.<ref>{{cite journal | vauthors = Goodman MT, Wu AH, Tung KH, McDuffie K, Cramer DW, Wilkens LR, Terada K, Reichardt JK, Ng WG | display-authors = 6 | title = Association of galactose-1-phosphate uridyltransferase activity and N314D genotype with the risk of ovarian cancer | journal = American Journal of Epidemiology | volume = 156 | issue = 8 | pages = 693–701 | date = October 2002 | pmid = 12370157 | doi = 10.1093/aje/kwf104 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Fung WL, Risch H, McLaughlin J, Rosen B, Cole D, Vesprini D, Narod SA | title = The N314D polymorphism of galactose-1-phosphate uridyl transferase does not modify the risk of ovarian cancer | url = https://archive.org/details/cancer-epidemiology-biomarkers-prevention_july-december-2003_12_7-12/page/678 | journal = Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention | volume = 12 | issue = 7 | pages = 678–80 | date = July 2003 | pmid = 12869412 }}</ref> Kamakailan lamang, ipinakita ng pinagsamang pagsusuri mula sa [[Harvard School of Public Health]] na walang tiyak na kaugnayan sa pagitan ng mga pagkaing naglalaman ng laktosa at kanser sa obaryo, at ipinakita na walang makabuluhang pagtaas sa panganib sa pagkonsumo ng laktosa na 30 g/araw.<ref>{{cite journal | vauthors = Genkinger JM, Hunter DJ, Spiegelman D, Anderson KE, Arslan A, Beeson WL, Buring JE, Fraser GE, Freudenheim JL, Goldbohm RA, Hankinson SE, Jacobs DR, Koushik A, Lacey JV, Larsson SC, Leitzmann M, McCullough ML, Miller AB, Rodriguez C, Rohan TE, Schouten LJ, Shore R, Smit E, Wolk A, Zhang SM, Smith-Warner SA | display-authors = 6 | title = Dairy products and ovarian cancer: a pooled analysis of 12 cohort studies | journal = Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention | volume = 15 | issue = 2 | pages = 364–72 | date = February 2006 | pmid = 16492930 | doi = 10.1158/1055-9965.EPI-05-0484 | doi-access = }}</ref> Mas maraming pananaliksik ang kinakailangan upang matukoy ang posibleng panganib.{{Citation needed|date=February 2021}} Iminungkahi rin ng ilang kasalukuyang pag-aaral na ang galaktosa ay maaaring may papel sa paggamot ng ''[[focal segmental glomerulosclerosis]]'' (isang sakit sa bato na nagdudulot ng pagkasira ng bato at proteinuria).<ref name="pmid19509024">{{cite journal | vauthors = De Smet E, Rioux JP, Ammann H, Déziel C, Quérin S | title = FSGS permeability factor-associated nephrotic syndrome: remission after oral galactose therapy | journal = Nephrology, Dialysis, Transplantation | volume = 24 | issue = 9 | pages = 2938–40 | date = September 2009 | pmid = 19509024 | doi = 10.1093/ndt/gfp278 | doi-access = free }}</ref> Ang epektong ito ay maaaring resulta ng pagkakabigkis ng galactose sa FSGS factor.<ref>{{cite journal | vauthors = McCarthy ET, Sharma M, Savin VJ | title = Circulating permeability factors in idiopathic nephrotic syndrome and focal segmental glomerulosclerosis | journal = Clinical Journal of the American Society of Nephrology | volume = 5 | issue = 11 | pages = 2115–21 | date = November 2010 | pmid = 20966123 | doi = 10.2215/CJN.03800609 | doi-access = free }}</ref> == Kasaysayan == Noong 1855, napansin ni E. O. Erdmann na ang hydrolysis ng laktosa ay nagbunga ng isang substansiya bukod sa glukosa. <ref>{{cite thesis | first = Eduard Otto | last = Erdmann | name-list-style = vanc | date = 1855 | title = Dissertatio de saccharo lactico et amylaceo | trans-title = Dissertation on milk sugar and starch | language = la | publisher = University of Berlin }}</ref><ref>{{cite web | title = Jahresbericht über die Fortschritte der reinen, pharmaceutischen und technischen Chemie | trans-title = Annual report on progress in pure, pharmaceutical, and technical chemistry | language = de | date = 1855 | url = https://books.google.com/books?id=7LVZAAAAcAAJ&pg=PA671 | pages = 671–673 }} tignan lalo na ang p. 673.</ref> Ang Galactose ay unang nahiwalay at pinag-aralan ni [[Louis Pasteur]] noong 1856 at tinawag niya itong "lactose".<ref>{{cite journal | vauthors = Pasteur L | date = 1856 | url = https://archive.org/stream/ComptesRendusAcademieDesSciences0042/ComptesRendusAcadmieDesSciences-Tome042-Janvier-juin1856#page/n350/mode/1up | title = Note sur le sucre de lait | trans-title = Note on milk sugar | language = fr | journal = Comptes rendus | volume = 42 | pages = 347–351 | quote = Mula sa pahina 348: Je propose de le nommer ''lactose''. (I propose to name it ''lactose''.)}}</ref> Noong 1860, pinangalanan ni [[Marcellin Berthelot|Berthelot]] itong "galactose" o "glucose lactique".<ref>{{cite journal | first = Marcellin | last = Berthelot | name-list-style = vanc | title = Chimie organique fondée sur la synthèse | trans-title = Organic chemistry based on synthesis | language = fr | location = Paris, France | journal = Mallet-Bachelier | date = 1860 | volume = 2 | pages = 248–249 | url = https://books.google.com/books?id=7AtQYV5FlVwC&pg=PA248 }}</ref><ref>"Galactose" — mula sa [[Ancient Greek]] [[wikt:γάλακτος|γάλακτος]] (gálaktos, “gatas”).</ref> Noong 1894, tinukoy nina [[Hermann Emil Fischer|Emil Fischer]] at Robert Morrell ang [[molecular configuration|konpigurasyon]] ng galaktosa.<ref>{{cite journal | first1 = Emil | last1 = Fischer | first2 = Robert S. | last2 = Morrell | name-list-style = vanc | date = 1894 | url = http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k90732c/f403.image.langEN | title = Ueber die Configuration der Rhamnose und Galactose | trans-title = On the configuration of rhamnose and galactose | language = de | journal = Berichte der Deutschen Chemischen Gesellschaft zu Berlin | volume = 27 | pages = 382–394 | doi=10.1002/cber.18940270177}} Ang konpigurasyon ng galactose ay makikita sa pahina 385.</ref> == Sanggunian == {{Reflist}} == Mga kawing panlabas == * {{Commons category-inline}} [[Kategorya:Nutrisyon]] [[Kategorya:Mga kompuwestong organiko]] 7o0m68r7zzbu4x7jizn31f8miu8hqd6 0 332366 2221264 2182134 2026-08-21T23:49:10Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221264 wikitext text/x-wiki {{Infobox biodatabase |title =ChemSpider |logo = |description = Higit sa 100 milyong estruktura ng kemikal, mga katangian, at kaugnay na impormasyon. |scope = |organism = |center = [[Cambridge]], United Kingdom |laboratory = {{Plainlist| * [[Royal Society of Chemistry]]<ref>{{Cite journal | doi = 10.1038/483524a| pmid = 22460877| title = Chemistry's web of data expands| url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-03-29_483_7391/page/524| journal = Nature| volume = 483| issue = 7391| pages = 524| year = 2012| last1 = Van Noorden | first1 = R. | bibcode = 2012Natur.483..524V| doi-access = free}}</ref> }} | key_people = |author = |pmid = |released = |standard = |format = |url = {{url|http://www.chemspider.com}} |download = |webservice = |sql = |sparql = |standalone = |license = [[Creative Commons]] [[Attribution (copyright)|Attribution]] [[Share-alike]]<ref>{{cite web|url=http://www.chemspider.com/blog/chemspider-adopts-creative-commons-licenses.html|title=ChemSpider Blog » Blog Archive » ChemSpider Adopts Creative Commons Licenses|website=www.chemspider.com|access-date=2014-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402215601/http://www.chemspider.com/blog/chemspider-adopts-creative-commons-licenses.html|archive-date=2015-04-02|url-status=dead}}</ref> |versioning = |frequency = |curation = |bookmark = |version = }} Ang '''ChemSpider''' ay isang libreng online na [[chemical database|daluyang datos ng mga kemikal]] na pag-aari ng [[Royal Society of Chemistry]].<ref>{{cite journal |journal=Chemistry International |author=Antony John Williams |author-link=Antony John Williams |title=ChemSpider and Its Expanding Web: Building a Structure-Centric Community for Chemists |date=Jan–Feb 2008 |volume=30 |issue=1 |url=http://www.iupac.org/publications/ci/2008/3001/ic_chemspider.html }}</ref><ref>{{Cite journal | pmid = 18428094 | year = 2008 | last1 = Williams | first1 = A. J. | author-link = Antony John Williams | title = Public chemical compound databases | journal = Current Opinion in Drug Discovery & Development | volume = 11 | issue = 3 | pages = 393–404 }}</ref><ref>{{Cite journal | doi = 10.1038/453139a| pmid = 18464701| title = Chemists spin a web of data| journal = Nature| volume = 453| issue = 7192| pages = 139| year = 2008| last1 = Brumfiel | first1 = G. | bibcode = 2008Natur.453..139B| doi-access = free}}</ref><ref>{{Cite book | doi = 10.1002/9781118026038.ch22| chapter = Chemspider: A Platform for Crowdsourced Collaboration to Curate Data Derived from Public Compound Databases| title = Collaborative Computational Technologies for Biomedical Research| pages = 363–386| year = 2011| last1 = Williams | first1 = A. J. | isbn = 9781118026038}}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Pence | first1 = H. E. | last2 = Williams | first2 = A. | doi = 10.1021/ed100697w | title = ChemSpider: An Online Chemical Information Resource | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-chemical-education_2010-11_87_11/page/1122 | journal = Journal of Chemical Education | volume = 87 | issue = 11 | pages = 1123 | year = 2010 | bibcode = 2010JChEd..87.1123P }}</ref> Naglalaman ito ng impormasyon tungkol sa mahigit 100 milyong [[molekula]] mula sa higit sa 270 mga pinagmumulan ng datos, at bawat isa sa kanila ay may natatanging [[identifier|tagapagtukoy]] na tinatawag na ChemSpider Identifier. ==Sources== Ang mga pinagkukunan ng daluyang datos ay kinabibilangan ng:<ref>{{cite web|url=https://www.chemspider.com/DataSources.aspx|website=[[Chemspider]]|title=Data Sources|access-date=May 16, 2019|archive-date=Mayo 5, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070505102039/https://www.chemspider.com/DataSources.aspx|url-status=dead}}</ref> === Mga propesyonal na daluyang datos === {{div col}} * [[EPA]] DSSTox<ref name="ChemSpider- 23 August 2008 - The US EPA DSSTox Browser Connects to ChemSpider">{{cite web|url=http://www.chemspider.com/blog/the-us-epa-dsstox-browser-connects-to-chemspider.html|title=ChemSpider Blog » Blog Archive » The US EPA DSSTox Browser Connects to ChemSpider|date=August 23, 2008|publisher=ChemSpider|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107221204/http://www.chemspider.com/blog/the-us-epa-dsstox-browser-connects-to-chemspider.html|archive-date=7 November 2017|url-status=dead}}</ref> * [[Food and Drug Administration (United States)|U.S. Food and Drug Administration]] (FDA) * [[Human Metabolome Database]] * [[Journal of Heterocyclic Chemistry]] * [[KEGG]] * KUMGM * LeadScope * [[LIPID MAPS|LipidMAPS]] * Marinlit * [[MDPI]] * [[MICAD]] * MLSMR * [[MMDB]] * MOLI * MTDP * Nanogen * [[Nature Chemical Biology]] * NCGC * [[NIAID]] * [[National Institutes of Health]] (NIH) * NINDS Approved Drug Screening Program * [[NIST]] * NIST Chemistry WebBook * NMMLSC * NMRShiftDB * PANACHE * PCMD * PDSP * [[Peptides (journal)|Peptides]] * Prous Science Drugs of the Future * [[QSAR]] * R&D Chemicals * San Diego Center for Chemical Genomics * SGCOxCompounds, SGCStoCompounds * SMID * Specs * [[Structural Genomics Consortium]] * SureChem * Synthon-Lab * Thomson Pharma * Total TOSLab Building-Blocks * UM-BBD * UPCMLD * UsefulChem * [[Web of Science]] * {{Proper name|xPharm}} * ChemAid {{div col end}} === Crowdsourcing === Maaaring mabago ang daluyang datos ng ChemSpider gamit ang mga kontribusyon mula sa mga gumagamit, kabilang ang [[pagdeposito ng istruktura ng kemikal]], [[pagdeposito ng mga spektra]], at [[pag-aalaga]] ng mga gumagamit. Isa itong ''[[crowdsourcing]]'' na paraan upang makabuo ng isang online na daluyang datos ng kemistri. Ang crowdsourced na pag-aalaga ng data ay nakapag-produce ng isang [[diksyunaryo]] ng mga pangalan ng kemikal na kaugnay ng mga istruktura ng kemikal na ginamit sa mga ''[[text-mining]]'' na aplikasyon sa biomedical at kemikal na literatura.<ref>{{Cite journal | doi = 10.1186/1758-2946-2-3| pmid = 20331846| title = Automatic vs. Manual curation of a multi-source chemical dictionary: The impact on text mining| journal = Journal of Cheminformatics| volume = 2| issue = 1| pages = 3| year = 2010| last1 = Hettne | first1 = K. M. | last2 = Williams | first2 = A. J. | last3 = Van Mulligen | first3 = E. M. | last4 = Kleinjans | first4 = J. | last5 = Tkachenko | first5 = V. | last6 = Kors | first6 = J. A. | pmc = 2848622| doi-access = free}}</ref> Gayunpaman, hindi ipinagpapaliban ang [[karapatan sa daluyang datos]] at hindi available ang ''[[data dump]]''; sa katunayan, sinasabi ng FAQ na limitado lamang ang mga pag-download na pinapayagan:<ref>{{cite web|url=http://www.chemspider.com/blog/who-would-like-to-have-the-entire-chemspider-database.html|title=ChemSpider Blog » Blog Archive » Who Would Like to Have the Entire ChemSpider Database?|website=www.chemspider.com|access-date=2014-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924173617/http://www.chemspider.com/blog/who-would-like-to-have-the-entire-chemspider-database.html|archive-date=2015-09-24|url-status=dead}}</ref> kaya't hindi garantisado ang [[karapatan sa forking]] at hindi maaaring ituring ang proyekto bilang [[Free content|libre]]/[[Open data|bukas]]. == Mga Tampok == ===Searching=== Narito ang ilang mga magagamit na search module: * Ang ''standard search'' ay nagpapahintulot ng [[Information retrieval|pagtatanong]] para sa mga [[systematic name|pangalan ng sistema]], mga [[trade name|pangalan ng kalakalan]] at mga kasingkahulugan, pati na rin ang mga numero ng rehistro. * Ang ''advanced search'' ay nagpapahintulot ng interactive na paghahanap batay sa istruktura ng kemikal, kemikal na subistruktura, pati na rin gamit ang molekular na pormula at [[molecular weight}bigat ng molar]] na saklaw, [[Chemical Abstracts Service|CAS]] na mga numero, mga supplier, at iba pa. Maaaring gamitin ang paghahanap upang mapalawak o mapaliit ang mga resulta na nahanap na. * Ang paghahanap ng istruktura gamit ang mga mobile device ay maaaring gawin gamit ang mga libreng app para sa [[iOS]] (iPhone/iPod/iPad)<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/us/app/chemspider/id458878661|title=ChemSpider on the App Store|website=App Store}}</ref> at para sa [[Android operating system|Android (operating system)]].<ref>{{cite web|url=https://play.google.com/store/apps/details?id=com.mmi.android.chemspider|title=ChemSpider Mobile - Android Apps on Google Play|website=play.google.com}}</ref> ===Chemistry document mark-up=== Ginamit ang ChemSpider database kasama ng [[text mining]] bilang batayan ng [[markup language|chemistry document markup]]. Ang ChemMantis,<ref>Welcome ChemMantis to ChemZoo and a Call for Contributions from the Community, 2008-10-23, A. Williams,[http://www.chemspider.com/blog/welcome-chemmantis-to-chemzoo-and-a-call-for-contributions-to-the-community.html blog post] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924173615/http://www.chemspider.com/blog/welcome-chemmantis-to-chemzoo-and-a-call-for-contributions-to-the-community.html# |date=2015-09-24 }}</ref> ang Chemistry Markup And Nomenclature Transformation Integrated System, ay gumagamit ng mga algorithm upang kilalanin at kunin ang mga pangalan ng kemikal mula sa mga dokumento at web page at i-convert ang mga pangalan ng kemikal sa mga estruktura ng kemikal gamit ang mga algorithm ng name-to-structure conversion at [[dictionary]] look-ups sa ChemSpider database. Ang resulta ay isang integrated system sa pagitan ng mga dokumento ng kemikal at paghahanap ng impormasyon sa pamamagitan ng ChemSpider mula sa higit sa 150 mga pinagkukunan ng data. ===SyntheticPages=== Ang SyntheticPages ay isang libreng interaktibong database ng mga pamamaraan ng [[synthetic chemistry]] na pinamamahalaan ng [[Royal Society of Chemistry]].<ref>{{cite web|title=ChemSpider SyntheticPages|url=http://cssp.chemspider.com/|publisher=Royal Society of Chemistry|access-date=26 June 2012}}</ref> Ang mga gumagamit ay nag-aambag ng mga synthetic na pamamaraan na kanilang isinagawa para mailathala sa site. Ang mga pamamaraang ito ay maaaring mga orihinal na gawa, ngunit kadalasan ay batay sa mga reaksyon mula sa literatura. [[Citations]] sa orihinal na pamamahaging pamamaraan ay ibinibigay kung kinakailangan. Ang mga ito ay nire-review ng isang siyentipikong editor bago mailathala. Ang mga pahina ay hindi dumadaan sa pormal na [[peer-review]] tulad ng isang artikulo sa [[scientific journal]], ngunit maaaring magbigay ng komento ang mga naka-log in na gumagamit. Ang mga komento ay sinusuri din ng mga siyentipikong editor. Layunin ng site na mangalap ng praktikal na karanasan kung paano magsagawa ng kapaki-pakinabang na [[chemical synthesis]] sa lab. Habang ang mga metodolohiyang eksperimento na nailathala sa isang karaniwang [[academic journal]] ay ipinapakita ng pormal at maikli, ang mga pamamaraan sa ChemSpider SyntheticPages ay ibinibigay ng may mas praktikal na detalye. Ang pagiging hindi pormal ay hinihikayat. Kasama rin ang mga komento ng mga nag-aambag. Ang iba pang mga publikasyon na may katulad na antas ng detalye ay ang ''[[Organic Syntheses]]'' at ''[[Inorganic Syntheses]]''. Ang SyntheticPages site ay orihinal na itinayo nina Professors Kevin Booker-Milburn ([[University of Bristol]]), Stephen Caddick ([[University College London]]), Peter Scott ([[University of Warwick]]) at Max Hammond. Noong Pebrero 2010, inihayag ang isang pagsasanib<ref>{{cite web|title=ChemSpider and SyntheticPages support synthetic chemistry|url=http://www.rsc.org/Publishing/News/ChemSpider_SyntheticPages.asp|work=RSC Publishing|publisher=Royal Society of Chemistry|access-date=2012-06-26|date=2010-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120726030459/http://www.rsc.org/Publishing/News/ChemSpider_SyntheticPages.asp |archive-date=26 July 2012}}</ref> sa pagitan ng makina ng paghahanap ng istruktura ng kemikal ng Royal Society of Chemistry na ChemSpider at ang pagbuo ng ChemSpider|SyntheticPages (CS|SP). ===Ibang serbisyo=== Maraming serbisyo ang available online. Kasama na rito ang pag-convert ng mga pangalan ng kemikal sa [[istruktura ng kemikal]], ang pagbuo ng mga [[SMILES]] at [[InChI]] string, pati na rin ang pagpapredikta ng maraming physicochemical na parametro at ang integrasyon sa isang web service na nagbibigay-daan para sa [[NMR]] prediction. ==Kasaysayan== Ang ChemSpider ay nakuha ng [[Royal Society of Chemistry]] (RSC) noong Mayo 2009.<ref>{{cite news|url=http://www.rsc.org/AboutUs/News/PressReleases/2009/ChemSpider.asp|title=RSC acquires ChemSpider|date=11 Mayo 2009|publisher=Royal Society of Chemistry|access-date=2009-05-11}}</ref> Bago ito nakuha ng RSC, ang ChemSpider ay pinamamahalaan ng isang pribadong kumpanya, ang ChemZoo Inc. Ang sistema ay unang inilunsad noong Marso 2007 sa isang [[beta release]] na anyo at lumipat sa ganap na paglulunsad noong Marso 2008. ===Open PHACTS=== Ang ChemSpider ay nagsilbing imbakan ng mga kemikal na compound bilang bahagi ng [[OpenPHACTS|Open PHACTS]] proyekto, isang [[Innovative Medicines Initiative]]. Ang Open PHACTS ay binuo gamit ang mga bukas na pamantayan, may bukas na access, at isang [[semantic web]] na pamamaraan upang malutas ang mga hadlang sa pagtuklas ng mga gamot na maliliit na molekula - magkakaibang mga pinagkukunan ng impormasyon, kakulangan ng mga pamantayan, at labis na impormasyon. <ref>{{Cite journal | last1 = Williams | first1 = A. J. | author-link1 = Antony John Williams| last2 = Harland | first2 = L. | last3 = Groth | first3 = P. | last4 = Pettifer | first4 = S. | author-link4 = Steve Pettifer| last5 = Chichester | first5 = C. | last6 = Willighagen | first6 = E. L. | last7 = Evelo | first7 = C. T. | last8 = Blomberg | first8 = N. | last9 = Ecker | first9 = G. | author-link9 = Gerhard Ecker| last10 = Goble | first10 = C. | author-link10 = Carole Goble| last11 = Mons | first11 = B. | author-link11 = Barend Mons| title = Open PHACTS: Semantic interoperability for drug discovery | doi = 10.1016/j.drudis.2012.05.016 | journal = [[Drug Discovery Today]]| volume = 17 | issue = 21–22 | pages = 1188–1198 | year = 2012 | pmid = 22683805 | doi-access = free }}</ref> ==Tignan din== * [[NIST]] * [[PubChem]] * [[DrugBank]] * [[ChEBI]] * [[ChEMBL]] == Sanggunian == {{Reflist|2}} {{DEFAULTSORT:Chemspider}} [[Category:Kemikal na database]] [[Category:Nomenklaturang kemikal]] [[Category:Biyolohikal na database]] 3urtv3nqk33qjoaxcfd1vusdf4o9lc9 0 334527 2221262 2205595 2026-08-21T23:43:10Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221262 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Oop-uml-class-example.svg|right|frame|Notasyon ng UML para sa isang ''class''. Ang ''Button class'' na ito ay may mga baryabol para sa datos at mga ''function''. Sa pamamagitan ng ''inheritance'', maaaring lumikha ng isang ''subclass'' bilang isang subset ng ''Button class''. Ang mga ''object'' ay mga ''instance'' ng isang ''class''.]] Ang '''''object-oriented programming''''' (OOP, literal: pagpoprogramang nakatuon sa bagay) ay isang paradigma (''paradigm'') sa [[Pagpoprograma sa kompyuter|pagpoprograma]] na nakabatay sa mga ''object'' (o bagay)<ref name="alanKayOnOO">{{Cite web |last=Kay |first=Dr. Alan |date=23 Hulyo 2003 |title=Dr. Alan Kay on the Meaning of "Object-Oriented Programming" |url=https://www.purl.org/stefan_ram/pub/doc_kay_oop_en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250304003920/http://userpage.fu-berlin.de/~ram/pub/pub_jf47ht81Ht/doc_kay_oop_en |archive-date=4 Mar 2025 |access-date=11 Pebrero 2010 |language=en-US}}</ref> – mga entidad ng [[software]] na naglalaman (''encapsulate'') ng datos at mga punsyon o ''function''. Ang isang programang pang-kompyuter na OOP ay binubuo ng mga ''object'' na nakikipag-ugnayan sa isa't isa.<ref>{{Cite journal |last1=Kindler |first1=E. |last2=Krivy |first2=I. |year=2011 |title=Object-Oriented Simulation of systems with sophisticated control |journal=International Journal of General Systems |language=en |volume=40 |issue=3 |pages=313–343 |doi=10.1080/03081079.2010.539975}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Lewis |first1=John |title=Java Software Solutions |last2=Loftus |first2=William |publisher=Pearson Education Inc. |year=2008 |isbn=978-0-321-53205-3 |edition=6 |series=Foundations of Programming Design |language=en |chapter=1.6: Object-Oriented Programming}}</ref> Ang isang wikang OOP ay yaong nagbibigay ng mga katangian ng ''object-oriented programming'', subalit dahil pinagtatalunan kung alin-alin ang mga katangiang bumubuo sa OOP, napagdedebatehan kung maituturing bang OOP ang isang wika – at kung hanggang saan nito sinusuportahan ang OOP. Dahil ang mga paradigma ay hindi magkakahiwalay o eksklusibo sa isa’t isa, maaaring maging maramihang-paradigma ang isang wika (ibig sabihin, maaari itong ikategorya sa higit pa sa OOP lamang). Kabilang sa mga kilalang [[Wikang pamprograma|wikang]] [[Wikang pamprograma|pamprograma]] may suporta sa OOP ang Ada, ActionScript, C++, Common Lisp, C#, Dart, [[Eiffel (wikang pamprograma)|Eiffel]], Fortran 2003, Haxe, [[Java (wikang pamprograma)|Java]],{{sfn|Bloch|2018|loc=Foreword (Paunang salita)|pp=xi-xii}} [[JavaScript]], Kotlin, Logo, [[MATLAB]], Objective-C, Object Pascal, Perl, [[PHP]], [[Python (wikang pamprograma)|Python]], R, Raku, Ruby, Scala, SIMSCRIPT, Simula, Smalltalk, Swift, Vala, at Visual Basic (.NET). == Kasaysayan == Ang ideya ng mga "''object''" sa programming ay nagsimula sa pangkat ng [[Artipisyal na Intelihensiya|artipisyal na intelihensiya]] sa [[Massachusetts Institute of Technology|''Massachusetts Institute of Technology'']] (MIT) noong huling bahagi ng dekada 1950 at unang bahagi ng dekada 1960. Dito, ang "''object''" ay tumutukoy sa mga ''atom'' ng LISP na may natukoy na mga katangian (''attributes'').<ref>{{Cite journal |last1=McCarthy |first1=J. |last2=Brayton |first2=R. |last3=Edwards |first3=D. |last4=Fox |first4=P. |last5=Hodes |first5=L. |last6=Luckham |first6=D. |last7=Maling |first7=K. |last8=Park |first8=D. |last9=Russell |first9=S. |date=Marso 1969 |title=LISP I Programmers Manual |url=http://history.siam.org/sup/Fox_1960_LISP.pdf |url-status=dead |journal=Computation Center and Research Laboratory of Electronics |language=en |publisher=Artificial Intelligence Group, M.I.T. Computation Center and Research Laboratory |page=88f |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717111134/http://history.siam.org/sup/Fox_1960_LISP.pdf |archive-date=17 Hulyo 2010 |quote=In the local M.I.T. patois, association lists [of atomic symbols] are also referred to as "property lists", and atomic symbols are sometimes called "objects". |place=[[Boston]], [[Massachusetts]]}}</ref><ref>{{Cite book |last1=McCarthy |first1=John |url=https://archive.org/details/lisp15programmer00john/page/105 |title=LISP 1.5 Programmer's Manual |last2=Abrahams |first2=Paul W. |last3=Edwards |first3=Daniel J. |last4=Hart |first4=Swapnil D. |last5=Levin |first5=Michael I. |publisher=MIT Press |year=1962 |isbn=978-0-262-13011-0 |page=[https://archive.org/details/lisp15programmer00john/page/105 105] |language=en |quote=Object – a synonym for atomic symbol |df=dmy-all}}</ref> Isa pang maagang halimbawa ang Sketchpad na nilikha ni Ivan Sutherland sa MIT noong 1960 hanggang 1961. Sa [[talahuluganan]] ng kaniyang teknikal na ulat, tinukoy ni Sutherland ang mga terminong gaya ng "''object''" at "''instance''" (na ang konsepto ng ''class'' ay saklaw ng "''master''" o "''definition''"), bagaman nakatuon ito sa interaksiyong grapikal.<ref>{{cite conference|author=Ivan E. Sutherland|title=Sketchpad: a man-machine graphical communication system|conference=AFIPS '63 (Spring): Proceedings of the May 21–23, 1963 Spring Joint Computer Conference|publisher=AFIPS Press|date=Mayo 1963|pages=329–346|doi=10.1145/1461551.1461591|doi-access=free|language=en}}</ref> Pagkaraan, noong 1968, ang AED-0, bersiyon ng MIT ng wikang ALGOL, ay nag-ugnay ng mga estruktura ng datos ("''plexes''") at mga ''procedure'', na nagpauna sa mga konseptong kalauna’y tinawag na "''messages''", "''methods''", at "''member functions''".<ref name="simuladev">{{cite journal |last1=Nygaard |first1=Kristen |last2=Dahl |first2=Ole-Johan |date=Agosto 1, 1978 |title=The development of the SIMULA languages |journal=ACM SIGPLAN Notices |language=en |volume=13 |issue=8 |pages=245–272 |doi=10.1145/960118.808391 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Ross |first1=Doug |title=The first software engineering language |url=http://www.csail.mit.edu/timeline/timeline.php?query=event&id=19 |url-status=dead |access-date=13 Mayo 2010 |work=LCS/AI Lab Timeline |publisher=MIT Computer Science and Artificial Intelligence Laboratory |language=en-US |archive-date=12 Abril 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110412161429/http://www.csail.mit.edu/timeline/timeline.php?query=event&id=19 }}</ref> Sa panahong ito, karaniwang paksa ng talakayan ang ''data abstraction'' (abstraksyon ng datos) at ''modular programming'' (pagpoprogramang modular). Samantala, sa [[Norway]], binuo ang Simula mula 1961 hanggang 1967.<ref name="simuladev" /> Ipinakilala ng Simula ang mahahalagang ideya ng ''object-oriented programming'', gaya ng mga ''class'', ''inheritance'', at ''dynamic binding''.<ref name="auto">{{Cite journal |last1=Holmevik |first1=Jan Rune |date=Tagniyebe 1994 |title=Compiling Simula: A historical study of technological genesis |url=http://www.idi.ntnu.no/grupper/su/publ/simula/holmevik-simula-ieeeannals94.pdf |url-status=dead |journal=IEEE Annals of the History of Computing |language=en |volume=16 |issue=4 |pages=25–37 |doi=10.1109/85.329756 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830065454/http://www.idi.ntnu.no/grupper/su/publ/simula/holmevik-simula-ieeeannals94.pdf |archive-date=30 Agosto 2017 |access-date=3 Marso 2018 |s2cid=18148999}}</ref> Pangunahing ginamit ang Simula ng mga mananaliksik na sangkot sa pisikal na pagmomodelo, tulad ng galaw ng mga [[barko]] at ng kanilang kargamento sa mga [[pantalan]].<ref name="auto" /> Karaniwang kinikilala ang Simula bilang unang wika na nagtataglay ng pangunahing mga katangian at balangkas ng isang ''object-oriented'' na wika.<ref>{{cite journal |last1=Madsen |first1=Ole Lehrman |title=Kristen Nygaard |url=https://amturing.acm.org/award_winners/nygaard_5916220.cfm |journal=A.M. Turing Award Laureates |language=en |access-date=4 Pebrero 2025}}</ref> Naimpluwensiyahan ng MIT at ng Simula, sinimulan ni Alan Kay ang paglinang ng kaniyang sariling mga ideya noong Nobyembre 1966. Kalaunan, nilikha niya ang Smalltalk, isang makapangyarihang wikang OOP. Pagsapit ng 1967, ginagamit na ni Kay ang katawagang "''object-oriented programming''" sa mga pag-uusap.<ref name="alanKayOnOO" /> Bagaman madalas siyang tawaging "ama" ng OOP,<ref>{{cite book |last1=Butcher |first1=Paul |url=https://books.google.com/books?id=Xg9QDwAAQBAJ&pg=PT204 |title=Seven Concurrency Models in Seven Weeks: When Threads Unravel |date=30 Hunyo 2014 |publisher=Pragmatic Bookshelf |isbn=978-1-68050-466-8 |page=204 |language=en}}</ref> sinabi ni Kay na naiiba ang kaniyang mga ideya sa karaniwang pagkaunawa sa OOP, at ipinahiwatig niyang hindi tinanggap ng establisimyento ng [[agham pangkompyuter]] ang kaniyang pananaw.<ref name="alanKayOnOO" /> Sa isang memo ng MIT noong 1976 na inakdaan nina Barbara Liskov at iba pa, nakalista ang Simula 67, CLU, at Alphard bilang mga wikang ''object-oriented'', subalit hindi nabanggit ang Smalltalk.<ref>{{cite book |last1=Butcher |first1=Paul |url=https://books.google.com/books?id=Xg9QDwAAQBAJ&pg=PT204 |title=Seven Concurrency Models in Seven Weeks: When Threads Unravel |date=30 Hunyo 2014 |publisher=Pragmatic Bookshelf |isbn=978-1-68050-466-8 |page=204 |language=en}}</ref> Noong dekada 1970, binuo sa Xerox PARC ang unang bersiyon ng wikang Smalltalk nina Alan Kay, Dan Ingalls, at Adele Goldberg. Namukod-tangi ang Smalltalk-72 dahil sa paggamit ng mga ''object'' sa antas ng wika at sa grapikal na ''environment'' sa pag-''develop''.<ref name="Bertrand Meyer 2009 329">{{Cite book |author=Bertrand Meyer |title=Touch of Class: Learning to Program Well with Objects and Contracts |url=https://archive.org/details/touchofclasslear0000meye |publisher=Springer Science & Business Media |year=2009 |isbn=978-3-540-92144-8 |pages=[https://archive.org/details/touchofclasslear0000meye/page/328 329] |language=en |bibcode=2009tclp.book.....M}}</ref> Ganap na dinamiko ang Smalltalk, na nagpapahintulot sa mga gumagamit na lumikha at magbago ng mga ''class'' habang sila’y gumagawa. Malaking bahagi ng teorya ng OOP ang na-''develop'' sa konteksto ng Smalltalk, tulad ng ''multiple inheritance''.<ref>{{cite report|last1=Borning|first1=Alan Hamilton|date=1979|title=Thinglab: a constraint-oriented simulation laboratory|url=https://constraints.cs.washington.edu/ui/thinglab-tr.pdf|publisher=Stanford University|language=en}}</ref> Noong huling bahagi ng dekada 1970 at dekada 1980, lalo pang sumikat ang OOP. Nilikha ang Flavors, isang ''object-oriented'' na Lisp, simula 1979, na nagpakilala ng ''multiple inheritance'' at ''mixins''.<ref>{{cite conference|last1=Moon|first1=David A.|date=Hunyo 1986|title=Object-Oriented Programming with Flavors|book-title=Conference proceedings on Object-oriented Programming Systems Languages and Applications|pages=1–8|isbn=978-0-89791-204-4|conference=OOPSLA '86|doi=10.1145/28697.28698|s2cid=17150741|url=https://www.cs.tufts.edu/comp/150FP/archive/david-moon/flavors.pdf|access-date=2022-03-17|language=en}}</ref> Noong Agosto 1981, itinampok ng Byte Magazine ang Smalltalk at OOP, na nagpakilala ng mga ideyang ito sa mas malawak na madla.<ref>{{cite news |last=Hsu |first=Hansen |date=17 Disyembre 2020 |title=Introducing the Smalltalk Zoo |language=en-US |work=CHM |url=https://computerhistory.org/blog/introducing-the-smalltalk-zoo-48-years-of-smalltalk-history-at-chm/ |url-status=live |access-date=27 Mayo 2021}}</ref> Ang LOOPS, ang ''object system'' para sa Interlisp-D, ay naimpluwensiyahan ng Smalltalk at Flavors, at nailathala ang isang papel tungkol dito noong 1982.<ref>{{cite conference|title=LOOPS: data and object oriented Programming for Interlisp|date=1982|conference=European AI Conference|last1=Bobrow|first1=D. G.|last2=Stefik|first2=M. J|url=https://www.markstefik.com/wp-content/uploads/2011/04/1982-Bobrow-Stefik-Data-Object-Pgming.pdf|language=en}}</ref> Noong 1986, dinaluhan ng 1,000 katao ang unang Kumperensiya sa ''Object-Oriented Programming, Systems, Languages, and Applications'' (OOPSLA). Minarkahan ng kumperensiyang ito ang simula ng mga pagsisikap na pagsamahin ang mga ''object system'' ng Lisp, na kalauna'y humantong sa Common Lisp Object System. Noong dekada 1980, may ilang tangkang magdisenyo ng mga ''processor architecture'' na may suporta sa ''[[Hardware (kompyuter)|hardware]]'' para sa mga ''object'' sa [[Memorya (kompyuter)|memorya]], subalit hindi nagtagumpay ang mga ito. Kabilang sa mga halimbawa ang Intel iAPX 432 at ang Linn Smart Rekursiv. Noong kalagitnaan ng dekada 1980, lumitaw ang mga bagong wikang ''object-oriented'' tulad ng Objective-C, C++, at Eiffel. Binuo ang Objective-C ni Brad Cox, na gumamit ng Smalltalk sa ITT Inc. Nilikha ni Bjarne Stroustrup ang C++ batay sa kaniyang karanasan sa paggamit ng Simula para sa kaniyang [[tesis]] sa [[doktorado]].<ref name="Bertrand Meyer 2009 329" /> Inilabas ni Bertrand Meyer ang unang disenyo ng [[Eiffel (wikang pamprograma)|wikang Eiffel]] noong 1985, na nakatuon sa kalidad ng software sa pamamagitan ng ''design by contract'' (disenyo ayon sa kontrata) na pamamaraan.{{sfn|Meyer|1997}} Noong [[dekada 1990]], naging pangunahing paraan ng programming ang OOP, lalo na nang mas maraming wika ang sumuporta rito. Kabilang dito ang Visual FoxPro 3.0<ref>1995 (Hunyo) Visual FoxPro 3.0, FoxPro evolves from a procedural language to an object-oriented language. Visual FoxPro 3.0 introduces a database container, seamless client/server capabilities, support for ActiveX technologies, and OLE Automation and null support. [http://www.foxprohistory.org/foxprotimeline.htm#summary_of_fox_releases Summary of Fox releases] (sa Ingles)</ref><ref>1995 Reviewers Guide to Visual FoxPro 3.0: [http://www.dfpug.de/loseblattsammlung/migration/whitepapers/vfp_rg.htm DFpug.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090805000634/http://www.dfpug.de/loseblattsammlung/migration/whitepapers/vfp_rg.htm |date=2009-08-05 }} (sa Ingles)</ref> at C++.<ref>{{Cite book |last1=Khurana |first1=Rohit |url=https://books.google.com/books?id=MHmqfSBTXsAC&pg=PA16 |title=Object Oriented Programming with C++, 1E |date=1 Nobyembre 2009 |publisher=Vikas Publishing House Pvt Limited |isbn=978-81-259-2532-3 |language=en}}</ref> Lalong sumikat ang OOP kasabay ng pag-usbong ng mga ''[[graphical user interface]]'', na gumagamit ng mga ''object'' para sa mga pindutan, menu, at iba pang elemento. Isang kilalang halimbawa ang ''framework'' na Cocoa ng [[Apple Inc.|Apple]], na ginagamit sa [[macOS]] at nakasulat sa Objective-C. Sa ETH Zürich, lumikha si Niklaus Wirth at ang kaniyang mga kasamahan ng mga bagong lapit sa OOP. Ang Modula-2 (1978) at Oberon (1987) ay nagtatampok ng natatanging pagtingin sa ''object orientation'', mga ''class'', at ''type checking'' sa kabila ng mga hangganan ng mga ''module''. Hindi lantad ang ''inheritance'' sa disenyo ni Wirth dahil kabaligtaran ang direksiyon ng kaniyang terminolohiya: tinatawag itong ''type extension'', at ang pananaw ay mula sa magulang (o ''parent'') pababa sa nagmamana. Maraming wikang pamprograma na unang na-''develop'' bago pa sumikat ang OOP ang kalauna'y dinagdagan ng mga katangiang ''object-oriented'', kabilang ang Ada, [[BASIC]], Fortran, [[Pascal (wikang pamprograma)|Pascal]], at COBOL. == Mga katangian == Nagkakaiba-iba ang mga katangiang OOP na ibinibigay ng bawat wika. Nasa ibaba ang ilang karaniwang katangian ng mga wikang OOP.<ref name="ArmstrongQuarks">Deborah J. Armstrong. ''The Quarks of Object-Oriented Development''. ''A survey of nearly 40 years of computing literature identified several fundamental concepts found in the large majority of definitions of OOP, in descending order of popularity: Inheritance, Object, Class, Encapsulation, Method, Message Passing, Polymorphism, and Abstraction.'' (sa Ingles)</ref><ref>John C. Mitchell, ''Concepts in programming languages'', Cambridge University Press, 2003, {{ISBN|0-521-78098-5}}, p.278. Lists: Dynamic dispatch, abstraction, subtype polymorphism, and inheritance. (sa Ingles)</ref><ref>Michael Lee Scott, ''Programming language pragmatics'', Edition 2, Morgan Kaufmann, 2006, {{ISBN|0-12-633951-1}}, p. 470. Lists encapsulation, inheritance, and dynamic dispatch. (sa Ingles)</ref><ref name="pierce">{{Cite book |last1=Pierce |first1=Benjamin |title=Types and Programming Languages |publisher=MIT Press |year=2002 |isbn=978-0-262-16209-8 |language=en}}, seksyon 18.1 "What is Object-Oriented Programming?" Lists: Dynamic dispatch, encapsulation or multi-methods (multiple dispatch), subtype polymorphism, inheritance or delegation, open recursion ("this"/"self") (sa Ingles)</ref> Mahirap ihambing ang OOP sa iba pang estilo, gaya ng ''relational programming'' (pagpoprogramang relasyonal), dahil walang malinaw at pinagkaisahang depinisyon ng OOP.<ref name="DatePage650">C. J. Date, Introduction to Database Systems, ika-6-ed., Pahina 650 (sa Ingles)</ref> === ''Encapsulation'' at ''information hiding'' === Ang ''information hiding'' (pagtatago ng impormasyon) at ''encapsulation'' (enkapsulasyon) ay maaaring tumukoy sa ilang magkakaugnay na konsepto: * '''''Cohesion'' (pagkakaugnay)''', ang pagsasama-sama ng magkakaugnay na mga ''field'' at ''method''. Ang ''field'' (kilala rin bilang ''attribute'' o ''property'') ay naglalaman ng [[impormasyon]] (tinatawag ding ''state'') bilang isang ''[[variable]]''. Ang ''method'' (kilala rin bilang ''function'' o ''action'') ay naglalarawan ng asal (''behavior'') sa pamamagitan ng [[Lohika|lohikal]] na ''code'' (kodigo). * '''''Decoupling'' (pagkakahiwalay ng mga bahagi)''', ang pag-oorganisa ng ''code'' upang ang piling bahagi lamang ng [[datos]] ang ginagamit ng mga kaugnay na ''function''. Pinapadali ng decoupling ang pagbabago sa panloob na paggana ng isang ''object'' nang hindi naaapektuhan ang ibang bahagi ng ''codebase'', gaya sa ''code refactoring'' (o muling pagsasaayos ng kodigo).<ref>{{Cite book |last1=McDonough |first1=James E. |title=Object-Oriented Design with ABAP: A Practical Approach |url=https://archive.org/details/objectorientedde0000jame |date=2017 |publisher=Apress |isbn=978-1-4842-2837-1 |location= |language=en-US |chapter=Encapsulation |doi=10.1007/978-1-4842-2838-8 |via=O'Reilly}}</ref> Ang mga ''object'' ay nagsisilbing hangganan sa pagitan ng kanilang panloob na mekanismo at ng panlabas na ''code'' na gumagamit sa kanila. * '''''Data hiding'' (pagtatago ng datos)''', ang pagtatago ng mga panloob na detalye ng isang object mula sa panlabas na ''code''. Ang ''code'' na gumagamit ay maaari lamang makipag-ugnayan sa ''object'' sa pamamagitan ng mga ''public member'', dahil nagbibigay ang wika ng mga ''access modifier'' na kumokontrol kung paano nakikita (''visibility'') ang isang ''variable'', ''method'' o ''class'' ng isang programa. Ang ilang wikang pamprograma, gaya ng Java, ay nagbibigay ng ''information hiding'' sa pamamagitan ng mga ''visibility keyword'' tulad ng {{code|private}} at {{code|public}}.{{sfn|Bloch|2018|loc=Chapter §4 Item15 Minimize the accessibility of classes and members|pp=73-77}} Ang ibang wika, gaya ng Python, ay walang pormal na ''visibility feature'', subalit sinusunod ng mga ''developer'' (o tagagawa ng programa) ang isang kumbensiyon tulad ng pagsisimula ng pangalan ng ''private member'' sa salungguhitan. Mayroon ding mga antas ng akses na nasa pagitan, gaya ng ''[[keyword]]'' na {{code|protected}} ng Java (na nagpapahintulot ng akses mula sa parehong ''class'' at mga ''subclass'' nito, subalit hindi mula sa mga ''object'' ng ibang ''class''), at ang ''keyword'' na {{code|internal}} sa C#, Swift, at Kotlin, na naglilimita ng akses sa mga ''file'' sa loob ng iisang ''module''.<ref>{{Cite web |date=2023-01-05 |title=What is Object Oriented Programming (OOP) In Simple Words? – Software Geek Bytes |url=https://softwaregeekbytes.com/object-oriented-programming-simple-words/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20230117082128/https://softwaregeekbytes.com/object-oriented-programming-simple-words/ |archive-date=17 Enero 2023 |access-date=2023-01-17 |language=en-US}}</ref> Sinasabi ng mga tagasuporta ng ''information hiding'' at ''data abstraction'' (abstraksyon ng dataos) na pinapadali nito ang muling paggamit ng ''code'' at [[Intuition|intuitibong]] kumakatawan sa mga sitwasyon sa tunay na mundo.<ref name="Luca1985">{{Cite journal |last1=Cardelli |first1=Luca |last2=Wegner |first2=Peter |date=1985-12-10 |title=On understanding types, data abstraction, and polymorphism |url=https://archive.org/details/sim_acm-computing-surveys_1985-12_17_4/page/471 |journal=ACM Computing Surveys |language=en-US |volume=17 |issue=4 |pages=471–523 |doi=10.1145/6041.6042 |issn=0360-0300 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |last1=Jacobsen |first1=Ivar |url=https://archive.org/details/objectorientedso00jaco/page/43 |title=Object Oriented Software Engineering |author2=Magnus Christerson |author3=Patrik Jonsson |author4=Gunnar Overgaard |publisher=Addison-Wesley ACM Press |year=1992 |isbn=978-0-201-54435-0 |pages=[https://archive.org/details/objectorientedso00jaco/page/43 43–69] |language=en}}</ref> Gayunman, may mga tumututol at nagsasabing hindi pinahuhusay ng OOP ang madaling pagbasa (''readability'') o modularidad.<ref name="badprop">{{Cite journal |last1=Cardelli |first1=Luca |year=1996 |title=Bad Engineering Properties of Object-Oriented Languages |url=http://lucacardelli.name/Papers/BadPropertiesOfOO.html |journal=ACM Comput. Surv. |language=en-US |volume=28 |issue=4es |pages=150–es |doi=10.1145/242224.242415 |issn=0360-0300 |url-access=subscription |access-date=21 Abril 2010 |s2cid=12105785}}</ref><ref name="armstrongjoe">{{cite book |last1=Armstrong |first1=Joe |url=http://www.codersatwork.com/ |title=Coders at Work: Reflections on the Craft of Programming |publisher=Codersatwork.com |editor1-last=Seibel |editor1-first=Peter |language=en-US |access-date=13 Nobyembre 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305165150/http://www.codersatwork.com/ |archive-date=5 Marso 2010}}</ref> Isinulat ni Eric S. Raymond na ang mga wikang OOP ay may tendensiyang maghikayat ng makakapal na patong-patong na mga programa na sumisira sa kalinawas. Inihahambing niya ito nang hindi pabor sa lapit ng [[Unix]] at ng [[C (wikang pamprograma)|wikang C]].<ref name="Eric S. Raymond 2003">{{cite web |last1=Raymond |first1=Eric S. |date=2003 |title=The Art of Unix Programming: Unix and Object-Oriented Languages |url=http://www.catb.org/esr/writings/taoup/html/unix_and_oo.html |access-date=6 Agosto 2014 |language=en}}</ref> Kasama sa ''SOLID'' ang prinsipyong buk''as''/nakasara (''open/closed principle''), na nagsasaad na ang mga ''class'' at ''function'' ay dapat na "bukas para sa ekstensyon, subalit sarado para sa pagbabago". Ipinahayag ni Luca Cardelli na ang mga wikang OOP ay may "napakahinang katangian ng modularidad pagdating sa pagpapalawig at pagbabago ng ''class''", at may tendensiyang maging labis na komplikado.<ref name="badprop" /> Inulit ang puntong ito ni Joe Armstrong, pangunahing imbentor ng Erlang, na sinipi na nagsabing:<ref name="armstrongjoe" /><blockquote>Ang problema sa mga wikang ''object-oriented'' ay dala-dala nila ang lahat ng di-tahas na kapaligirang nito. Gusto mo ng [[saging]], pero ang nakuha mo ay isang [[gorilya]] na may hawak na saging at ang buong [[gubat]].</blockquote>Sinabi ni Leo Brodie na ang ''information hiding'' ay maaaring humantong sa pagdodoble ng ''code'',<ref>{{Cite book |last1=Brodie |first1=Leo |url=https://thinking-forth.sourceforge.net/thinking-forth-ans.pdf |title=Thinking Forth |year=1984 |pages=92–93 |language=en |access-date=4 Mayo 2018}}</ref> na sumasalungat sa patakarang ''don't repeat yourself'' (huwag mong ulitin ang sarili mo) sa pagde-''develop'' ng software.<ref>{{cite web |last1=Hunt |first1=Andrew |title=Don't Repeat Yourself |url=http://wiki.c2.com/?DontRepeatYourself |access-date=4 Mayo 2018 |work=Category Extreme Programming |language=en}}</ref> === ''Inheritance'' === Maaaring suportahan ang ''inheritance'' o pagmamana sa pamamagitan ng ''class'' o ''prototype''. Magkaiba man ang mga ito, gumagamit sila ng magkakatulad na termino tulad ng ''object'' at ''instance''. ==== Batay sa ''class'' ==== Sa ''class-based programming'' (o pagpoprograma batay sa ''class''), ang pinakakaraniwang uri ng OOP, ang isang ''object'' ay isang ''instance'' ng isang ''class''. Tinutukoy ng ''class'' ang datos (mga ''variable'') at mga ''method'' (lohika). Nililikha ang ''object'' sa pamamagitan ng ''constructor''. Ang bawat ''instance'' ng ''class'' ay may parehong hanay ng mga ''variable'' at ''method''. Maaaring kabilang ang mga elemento sa: * ''Class variable'' – pag-aari ng mismong ''class''; iisang kopya lamang ang pinagsasaluhan ng lahat ng ''object'' ng ''class'' * ''Instance variable'' – pag-aari ng ''object''; bawat ''object'' ay may sariling bersyon ng mga ''variable'' na ito * ''Member variable'' – tumutukoy kapwa sa ''class variable'' at ''instance variable'' ng isang ''class'' * ''Class method'' – maaari lamang gumamit ng ''class variable'' * ''Instance method'' – pag-aari ng ''object''; maaaring gumamit ng parehong ''instance'' at ''class variable'' Maaaring magmana ang mga class mula sa iba pang class, na lumilikha ng isang herarkiya ng mga class: isang kaso ng ''subclass'' na nagmamana mula sa ''super-class''. Halimbawa, ang ''class'' na {{code|Empleyado}} ay maaaring magmana mula sa ''class'' na {{code|Persona}}, na nagbibigay sa ''object'' na ''Empleyado'' ng mga ''variable'' mula sa ''Persona''. Maaaring magdagdag ang ''subclass'' ng mga ''variable'' at ''method'' na hindi nakaaapekto sa ''super-class''. Pinahihintulutan din ng karamihan sa mga wika ang ''subclass'' na i-''override'' ang mga ''method'' ng ''super-class''. Sinusuportahan ng ilang wika ang maramihang ''inheritance'', kung saan ang isang ''class'' ay maaaring magmana mula sa higit sa isang ''class'', at may iba namang sumusuporta sa mga ''mixin'' o ''trait''. Halimbawa, ang isang ''mixin'' na tinatawag na ''UnicodeConversionMixin'' ay maaaring magdagdag ng ''method'' na ''unicode_tungong_ascii()'' sa parehong ''class'' na ''FileReader'' at ''WebPageScraper''. Ang isang ''abstract class'' ay hindi maaaring direktang gawing ''object''. Ginagamit lamang ito bilang ''super-class''. Mayroon ding mga ''utility class'' na naglalaman lamang ng mga ''class variable'' at ''class method'', at hindi nilalayong gawing ''instance'' o gawing basehan ng ''subclass''.{{sfn|Bloch|2018|loc=Chapter §2 Item 4 Enforce noninstantiability with a private constructor|p=19}} ==== Batay sa ''prototype'' ==== Sa halip na magbigay ng konsepto ng class, sa ''prototype-based programming'' (o pagpoprograma batay sa ''prototype''), ang isang ''object'' ay iniuugnay sa isa pang ''object'' na tinatawag na ''prototype'' o ''parent''. Sa Self, maaaring magkaroon ang isang ''object'' ng marami o walang ''parent'', subalit sa pinakapopular na wikang nakabatay sa ''prototype'', ang [[JavaScript]], ang isang ''object'' ay may eksaktong isang ''prototype link'', hanggang sa batayang ''object'' na ang prototype ay ''null''. Ang prototype ay nagsisilbing modelo para sa mga bagong ''object''. Halimbawa, kung mayroon kang ''object'' na {{code|prutas}}, maaari kang lumikha ng dalawang ''object'' na {{code|mansanas}} at {{code|narangha}} na nagbabahagi ng mga katangian ng ''prototype'' na {{code|prutas}}. Pinahihintulutan din ng mga wikang nakabatay sa ''prototype'' ang mga ''object'' na magkaroon ng kani-kanilang natatanging katangian, kaya maaaring magkaroon ang ''object'' na {{code|mansanas}} ng ''attribute'' na {{code|dami_ng_asukal}}, samantalang wala nito ang ''object'' na {{code|narangha}} o {{code|prutas}}. ==== Walang ''inheritance'' ==== Sa lahat ng wikang OOP, sa pamamagitan ng ''object composition'', maaaring maglaman ang isang ''object'' ng iba pang mga ''object''. Halimbawa, ang ''object'' na {{code|Empleyado}} ay maaaring maglaman ng ''object'' na {{code|Tirahan}}, kasama ng iba pang impormasyon tulad ng {{code|pangalan}} at {{code|posisyon}}. Ang ''composition'' ay isang ugnayang "mayroon" (''has-a''), tulad ng "ang empleyado ay may tirahan". Ang ilang wika, gaya ng Go, ay hindi sumusuporta sa ''inheritance''.<ref>{{Cite web |title=Is Go an object-oriented language? |url=https://golang.org/doc/faq#Is_Go_an_object-oriented_language |url-status=live |access-date=Abril 13, 2019 |language=en-US |quote=Although Go has types and methods and allows an object-oriented style of programming, there is no type hierarchy.}}</ref> Sa halip, hinihikayat nila ang prinsipyong "''composition over inheritance''" (komposisyon kaysa pagmamana), kung saan binubuo ang mga ''object'' gamit ang mas maliliit na bahagi sa halip na ugnayang ''parent'' at ''child''. Halimbawa, sa halip na magmana mula sa ''class'' na ''Persona'', maaaring maglaman na lamang ang ''class'' na ''Empleyado'' ng isang ''object'' na ''Persona''. Pinahihintulutan nito ang ''class'' ''na Empleyado'' na kontrolin kung gaano karami sa ''Persona'' ang ilalantad nito sa ibang bahagi ng programa. Ang ''delegation'' ay isa pang katangian ng wika na maaaring gamitin bilang alternatibo sa ''inheritance''. Magkakaiba ang pananaw ng mga ''programmer'' o tagapagprograma tungkol sa ''inheritance''. Ipinahayag ni Bjarne Stroustrup, may-akda ng C++, na posibleng gumawa ng OOP nang walang ''inheritance''.<ref>{{cite conference|last1=Stroustrup|first1=Bjarne|title=Object-Oriented Programming without Inheritance (Invited Talk)|date=2015|doi=10.4230/LIPIcs.ECOOP.2015.1|doi-access=free|url=https://www.youtube.com/watch?v=xcpSLRpOMJM|conference=29th European Conference on Object-Oriented Programming (ECOOP 2015)|at=1:34|language=en}}</ref> Pinuna naman ni Rob Pike ang ''inheritance'' dahil lumilikha ito ng masalimuot na herarkiya sa halip na mas payak na mga solusyon.<ref>{{cite web |last1=Pike |first1=Rob |date=14 Nobyembre 2012 |title=A few years ago I saw this page |url=http://plus.google.com/+RobPikeTheHuman/posts/hoJdanihKwb |archive-url=https://web.archive.org/web/20180814173134/http://plus.google.com/+RobPikeTheHuman/posts/hoJdanihKwb |archive-date=14 Agosto 2018 |access-date=1 Oktubre 2016 |language=en}}</ref> ==== ''Inheritance'' at ''behavioral subtyping'' ==== Madalas isipin na kapag ang isang ''class'' ay nagmana mula sa isa pa, nangangahulugan itong ang ''subclass'' ay "isang mas tiyak na uri" ng orihinal na ''class''. Ipinapalagay nito na sa semantika ng programa, ang mga ''object'' mula sa ''subclass'' ay maaaring palaging ipalit sa mga ''object'' ng orihinal na ''class'' nang walang problema. Ang konseptong ito ay kilala bilang ''behavioral subtyping'' (o pagsa-subtipo ng pagkilos), partikular ang prinsipyong substitusyong Liskov. Gayunman, madalas itong hindi totoo, lalo na sa mga wikang pamprograma na nagpapahintulot ng mga ''mutable object'', mga ''object'' na nagbabago matapos malikha. Sa katunayan, ang ''subtype polymorphism'' na ipinapatupad ng ''type checker'' sa mga wikang OOP ay hindi makagagarantiya ng ''behavioral subtyping'' sa karamihan, kung hindi man sa lahat, ng konteksto. Halimbawa, ang ''circle-ellipse problem'' (o suliraning [[bilog]]-[[elipse]]) ay kilalang mahirap lutasin gamit ang konsepto ng ''inheritance'' sa OOP. Ang ''behavioral subtyping'' ay di-matukoy sa pangkalahatan, kaya hindi ito madaling ipatupad ng isang ''[[compiler]]''. Dahil dito, kailangang maingat na idisenyo ng mga ''programmer'' ang mga herarkiya ng ''class'' upang maiwasan ang mga pagkakamaling hindi kayang hulihin ng mismong wika. === ''Dynamic dispatch'' === Maaaring tawagin ang isang method sa pamamagitan ng ''dynamic dispatch'' (o pagtatalagang dinamiko), kung saan pinipili ang ''method'' sa ''runtime'' (o oras ng pagtakbo) sa halip na sa oras ng pag-''compile''. Kapag ang pagpili ng ''method'' ay nakabatay sa higit sa isang uri ng ''object'' (tulad ng ibang mga ''object'' na ipinapasa bilang mga ''parameter''), ito ay tinatawag na ''multiple dispatch'' (o maramihang pagtatalaga). Sa kontekstong ito, ang pagtawag sa ''method'' ay tinatawag ding ''message passing'' (o pagpapasa ng mensahe), na nangangahulugang ang pangalan ng ''method'' at ang mga ''input'' o ipinasok nito ay parang isang mensaheng ipinapadala sa ''object'' upang ito ay kumilos.<ref>{{cite journal |last1=Naik |first1=Mayur |last2=Kumar |first2=Rajeev |date=Marso 2000 |title=Efficient message dispatch in object-oriented systems |journal=ACM SIGPLAN Notices |language=en-uS |volume=35 |issue=3 |pages=49–58 |doi=10.1145/351159.351174}}</ref> Gumagana ang ''dynamic dispatch'' kasabay ng ''inheritance'': kung ang isang ''object'' ay walang hinihinging ''method'', hahanapin nito ito sa ''parent class'' (''delegation''), at magpapatuloy pataas sa kadena hanggang sa makahanap ng tumutugmang ''method''. === ''Polymorphism'' === Ang ''polymorphism'' (polimorpismo) sa OOP ay tumutukoy sa ''subtyping'' o ''subtype polymorphism'', kung saan ang isang ''function'' ay maaaring gumana gamit ang isang tiyak na ''interface'' at sa gayon ay manipulahin ang mga entidad ng iba't ibang ''class'' sa iisang paraan.<ref>{{cite web |last1=Stroustrup |first1=Bjarne |date=Pebrero 19, 2007 |title=Bjarne Stroustrup's C++ Glossary |url=https://www.stroustrup.com/glossary.html#Gpolymorphism |url-status=live |access-date=Hunyo 9, 2011 |language=en-US |quote=polymorphism – providing a single interface to entities of different types.}}</ref> Halimbawa, isipin ang isang programa na may dalawang [[hugis]]: bilog at [[parisukat]]. Pareho silang nagmula sa isang karaniwang ''class'' na tinatawag na ''Hugis''. Bawat hugis ay may sariling paraan ng [[pagguhit]] ng sarili nito. Sa ''subtype polymorphism'', hindi na kailangang malaman ng programa ang eksaktong uri ng bawat hugis, at maaari na lamang nitong tawagin ang ''method'' na ''Guhit'' para sa bawat isa. Sisiguruhin ng ''runtime'' ng wika na ang tamang bersyon ng ''method'' ''na Guhit'' ang tatakbo para sa bawat hugis. Dahil ang mga detalye ng bawat hugis ay pinangangasiwaan sa loob ng kani-kanilang ''class'', nagiging mas simple at mas organisado ang ''code'', at napapalakas ang malinaw na paghihiwalay ng mga tungkulin (''separation of concerns''). === ''Open recursion'' === Maaaring ma-''access'' o tawagin ng mga ''method'' ng isang ''object'' ang datos ng mismong ''object''. Maraming wikang pamprograma ang gumagamit ng isang espesyal na [[salita]], tulad ng {{code|this|C++}} o {{code|self|swift}}, upang tukuyin ang kasalukuyang ''object''. Sa mga wikang sumusuporta sa ''open recursion'' (rekursyong bukas), ang isang ''method'' sa loob ng isang ''object'' ay maaaring tumawag ng iba pang mga ''method'' sa parehong ''object'', kabilang ang sarili nito, gamit ang espesyal na salitang ito. Pinahihintulutan nito ang isang ''method'' sa isang class na tumawag ng isa pang ''method'' na tinukoy sa kalaunang ''subclass'', isang katangiang kilala bilang ''late binding'' (huling pagtatalaga). == Kasikatan at pagtanggap == Maraming tanyag na wikang pamprograma, gaya ng C++, [[Java (wikang pamprograma)|Java]], at [[Python (wikang pamprograma)|Python]], ang gumagamit ng OOP. Noong nakaraan, malawak na tinanggap ang OOP,<ref>{{cite book |last1=Brucker |first1=Achim D. |title=ECOOP 2008 – Object-Oriented Programming |last2=Wolff |first2=Burkhart |date=2008 |isbn=978-3-540-70591-8 |series=Lecture Notes in Computer Science |volume=5142 |pages=438–462 |language=en |chapter=Extensible Universes for Object-Oriented Data Models |doi=10.1007/978-3-540-70592-5_19 |quote=object-oriented programming is a widely accepted programming paradigm}}</ref> subalit sa mga nakaraang taon, may ilang ''programmer'' o tapagprograma na pumuna rito at mas pinipili na ngayon ang ''functional programming'' o pagpoprogramang punsyunal.<ref>{{cite news |last1=Cassel |first1=David |date=21 Agosto 2019 |title=Why Are So Many Developers Hating on Object-Oriented Programming? |language=en |work=The New Stack |url=https://thenewstack.io/why-are-so-many-developers-hating-on-object-oriented-programming/}}</ref> Natuklasan sa isang pag-aaral nina Potok at iba pa na walang malaking pagkakaiba sa produktibidad sa pagitan ng OOP at ''procedural programming'' (pagpoprogramang pamamaraan).<ref>{{Cite journal |last1=Potok |first1=Thomas |last2=Vouk |first2=Mladen |last3=Rindos |first3=Andy |year=1999 |title=Productivity Analysis of Object-Oriented Software Developed in a Commercial Environment |url=https://www.csm.ornl.gov/~v8q/Homepage/Papers%20Old/spetep-%20printable.pdf |journal=Software: Practice and Experience |language=en |volume=29 |issue=10 |pages=833–847 |doi=10.1002/(SICI)1097-024X(199908)29:10<833::AID-SPE258>3.0.CO;2-P |access-date=21 Abril 2010 |s2cid=57865731}}</ref> Naniniwala ang ilan na labis na binibigyang-diin ng OOP ang paggamit ng mga ''object'' kaysa sa mga [[algoritmo]] at estruktura ng [[datos]].<ref name="stepanov">{{Cite web |last1=Stepanov |first1=Alexander |year=2001–2008 |title=STLport: An Interview with A. Stepanov |url=http://www.stlport.org/resources/StepanovUSA.html |access-date=21 Abril 2010 |language=en}}</ref><ref name="hickey">{{cite conference|last1=Hickey|first1=Rich|date=Nobyembre 2009|url=https://www.infoq.com/presentations/Are-We-There-Yet-Rich-Hickey|title=Are We There Yet? (keynote)|conference=JVM Languages Summit|language=en}}</ref> Halimbawa, binigyang-diin ng ''programmer'' na si Rob Pike na maaaring magdulot ang OOP ng labis na pagtuon ng mga ''programmer'' sa herarkiya ng mga uri (''type hierarchy'') sa halip na sa komposisyon. Tinawag pa niya ang OOP na "mga [[Romanong numero|numerong Romano]] ng kompyuting".<ref>{{cite mailing list|last1=Pike|first1=Rob|date=2 Marso 2004|url=http://groups.google.com/group/comp.os.plan9/msg/006fec195aeeff15|title=[9fans] Re: Threads: Sewing badges of honor onto a Kernel|access-date=17 Nobyembre 2016|mailing-list=comp.os.plan9|language=en}}</ref> Inilarawan naman ni Rich Hickey, lumikha ng Clojure, ang OOP bilang labis na pinasimple, lalo na pagdating sa paglalarawan ng mga bagay sa tunay na mundo na nagbabago sa paglipas ng panahon.<ref name="hickey" /> Sinabi ni Alexander Stepanov na sinusubukan ng OOP na ipasok ang lahat sa iisang uri (''type''), na maaaring maging limitasyon. Iginiit niya na kung minsan ay kailangan ang [[Alhebra|alhebrang]] may maraming uri: mga pamilya ng ''interface'' na sumasaklaw sa maraming uri, gaya sa ''generic programming'' (o pagpoprogramang pangkalahatan). Dagdag pa niya, ang pagtawag sa lahat bilang "''object''" ay hindi gaanong nakadaragdag sa pag-unawa.<ref name="stepanov" /> Nilikha ang OOP upang gawing mas madali ang muling paggamit at pagpapanatili ng ''code''.<ref name="realisticcodereuse">{{Cite web |last1=Ambler |first1=Scott |date=1 Enero 1998 |title=A Realistic Look at Object-Oriented Reuse |url=http://www.drdobbs.com/184415594 |access-date=5 Agosto 2025 |publisher=drdobbs.com |language=en}}</ref> Gayunman, hindi ito dinisenyo upang malinaw na ipakita ang daloy ng mga tagubilin ng isang programa. Ipinagkatiwala ito sa ''compiler''. Habang nagsimulang gumamit ang mga [[kompyuter]] ng mas maraming ''parallel processing'' o sabay-sabay na pagproseso at ''multiple threads'' (o maramihang tagabulin), naging mas mahalaga ang pag-unawa at pagkontrol sa daloy ng mga tagubilin. Mahirap itong gawin gamit ang OOP.<ref name="flaws">{{Cite web |last1=Shelly |first1=Asaf |date=22 Agosto 2008 |title=Flaws of Object Oriented Modeling |url=http://software.intel.com/en-us/blogs/2008/08/22/flaws-of-object-oriented-modeling/ |access-date=4 Hulyo 2010 |publisher=Intel Software Network |language=en}}</ref><ref name="multithreadingisaverb">{{Cite web |last1=James |first1=Justin |date=1 Oktubre 2007 |title=Multithreading is a verb not a noun |url=http://blogs.techrepublic.com.com/programming-and-development/?p=518 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071010105117/http://blogs.techrepublic.com.com/programming-and-development/?p=518 |archive-date=10 Oktubre 2007 |access-date=4 Hulyo 2010 |publisher=techrepublic.com |language=en |df=dmy-all}}</ref><ref name="multicore">{{Cite web |last1=Shelly |first1=Asaf |date=22 Agosto 2008 |title=HOW TO: Multicore Programming (Multiprocessing) Visual C++ Class Design Guidelines, Member Functions |url=http://support.microsoft.com/?scid=kb%3Ben-us%3B558117 |access-date=4 Hulyo 2010 |publisher=support.microsoft.com |language=en}}</ref><ref>{{cite web |author=Robert Harper |date=17 Abril 2011 |title=Some thoughts on teaching FP |url=https://existentialtype.wordpress.com/2011/04/17/some-advice-on-teaching-fp/ |access-date=5 Disyembre 2011 |publisher=Existential Type Blog |language=en}}</ref> Naniniwala si Paul Graham, isang kilalang siyentista sa [[agham pangkompyuter]], na gusto ng malalaking kumpanya ang OOP dahil nakatutulong ito sa pamamahala ng malalaking pangkat ng mga karaniwang ''programmer''. Ayon sa kaniya, nagdaragdag ang OOP ng istruktura, kaya mas mahirap para sa isang tao na gumawa ng seryosong pagkakamali, subalit kasabay nito'y nililimitahan nito ang mga mahuhusay na ''programmer''.<ref name="graham">{{Cite web |last1=Graham |first1=Paul |title=Why ARC isn't especially Object-Oriented. |url=https://www.paulgraham.com/noop.html |access-date=13 Nobyembre 2009 |publisher=PaulGraham.com |language=en}}</ref> Ipinapahayag naman ni Eric S. Raymond, isang ''programmer'' ng [[Unix]] at tagapagtaguyod ng ''open-source software'' (software na may bukas na ''code''), na hindi ang OOP ang pinakamahusay na paraan ng pagsulat ng mga programa.<ref name="Eric S. Raymond 2003" /> Ayon kay Richard Feldman, bagaman nakatulong ang mga katangian ng OOP upang manatiling organisado ang ilang wika, nagmumula ang kanilang kasikatan sa iba pang mga dahilan.<ref>{{cite web |last1=Feldman |first1=Richard |date=30 Setyembre 2019 |title=Why Isn't Functional Programming the Norm? |url=https://www.youtube.com/watch?v=QyJZzq0v7Z4&t=2069s |website=[[YouTube]] |language=en}}</ref> Iginiit ni Lawrence Krubner na hindi nagbibigay ang OOP ng natatanging bentahe kumpara sa iba pang mga estilo, tulad ng ''functional programming'', at maaari pa nitong gawing mas komplikado ang pagsulat ng ''code''.<ref name="lawrence">{{Cite web |last1=Krubner |first1=Lawrence |title=Object Oriented Programming is an expensive disaster which must end |url=http://www.smashcompany.com/technology/object-oriented-programming-is-an-expensive-disaster-which-must-end |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141014233854/http://www.smashcompany.com/technology/object-oriented-programming-is-an-expensive-disaster-which-must-end |archive-date=14 Oktubre 2014 |access-date=14 Oktubre 2014 |publisher=smashcompany.com |language=en}}</ref> Sinabi naman ni Luca Cardelli na mas mabagal ang OOP at mas matagal i-''compile'' kaysa sa ''procedural programming''.<ref name="badprop2">{{Cite journal |last1=Cardelli |first1=Luca |year=1996 |title=Bad Engineering Properties of Object-Oriented Languages |url=http://lucacardelli.name/Papers/BadPropertiesOfOO.html |journal=ACM Comput. Surv. |language=en-US |volume=28 |issue=4es |pages=150–es |doi=10.1145/242224.242415 |issn=0360-0300 |url-access=subscription |access-date=21 Abril 2010 |s2cid=12105785}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} == Talababa == *{{cite book |title="Effective Java: Programming Language Guide" |last1=Bloch |first1=Joshua |publisher=Addison-Wesley |edition=third |isbn=978-0134685991 |year=2018 |language=en }} * {{Cite book |first1=Bertrand |last1=Meyer |year=1997 |title=Object-Oriented Software Construction |publisher=Prentice Hall |language=en |isbn=978-0-13-629155-8 |url=https://bertrandmeyer.com/OOSC2/ }} == Mga panlabas na link == * [http://www.codeproject.com/Articles/22769/Introduction-to-Object-Oriented-Programming-Concep Panimula sa Object Oriented Programming Concepts (OOP) at Higit pa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210514133424/https://www.codeproject.com/Articles/22769/Introduction-to-Object-Oriented-Programming-Concep |date=2021-05-14 }} ni LWC Nirosh * [https://thenewstack.io/why-are-so-many-developers-hating-on-object-oriented-programming/ Pagtalakay sa Kahinaan ng OOP] * [http://java.sun.com/docs/books/tutorial/java/concepts/index.html Mga Konsepto ng OOP (Mga Tutorial sa Java)] [[Kategorya:Mga paradigma sa pagpoprograma]] hvg81odstixlzwbubab14oxoxlxgwhb 0 336328 2221325 2221126 2026-08-22T04:42:26Z Meow 73714 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Neneng 2026 path.png]] → [[File:Gaenari 2026 path.png]] Named by RSMC Tokyo 2221325 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane season | Track = 2026 Pacific typhoon season summary.png | Basin = WPac | Year = 2026 | First storm formed = Enero 13, 2026 | Last storm dissipated = Nagaganap | Strongest storm name = Sinlaku | Strongest storm winds = 115 | Strongest storm pressure = 905 | Average wind speed = 10 | Total depressions = 8 | Total storms = 6 | Total hurricanes = 1 | Total super = 1 total | Fatalities = 31 total | Damages = 483 | five seasons = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2024|2024]], [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025|2025]], '''2026''', ''[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2027|2027]]'', ''[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2028|2028]]'' | Atlantic season = Panahon ng bagyo sa Atlantiko ng 2026 | East Pacific season = Panahon ng bagyo sa Silangang Pasipiko ng 2026 | North Indian season = Panahon ng bagyo sa Hilagang India ng 2026 }} Ang '''Panahon ng bagyo sa pasipiko ng 2026''' ay isang paparating na kaganapan taunang siklo ng bagyong pagbubuo sa kanlurang Karagatang Pasipiko. Ang yugto ay tatakbo sa buong 2026, kahit na ang karamihan sa mga tropikal na bagyo ay karaniwang nagkakaroon sa pagitan ng Mayo at Oktubre. Ang saklaw ng akdang ito ay may-hanggan sa Karagatang Pasipiko sa hilaga ng ekwador sa pagitan ng 100°E at ika-180 meridian. Sa loob ng hilagang-kanlurang Karagatang Pasipiko, mayroong dalawang magkahiwalay na ahensya na nagtatalaga ng mga pangalan sa mga tropikal na bagyo na kadalasang maaring humantong sa isang bagyo na may dalawang pangalan. Pangalanan ng Japan Meteorological Agency (JMA) ang isang bagyo kung mayroon itong 10 minutong napapanatiling bilis ng hangin na hindi bababa sa 65 km/h (40 mph) saanman sa basin. Ang Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko o sa Ingles pa ay Philippine Atmospheric, Geophysical, Astronomical Services Administration (PAGASA), ay nagtatalaga ng mga pangalan sa mga bagyo na lumilipat o nabubuo bilang isang tropikal depresyon sa Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas , kilala rin sa Ingles bilang Philippine Area of Responsibility (PAR), na matatagpuan sa pagitan ng 135°E at 115°E at sa pagitan ng 5°N–25°N, hindi alintana kung ang isang tropical cyclone ay nabigyan na o hindi ng JMA ==Pangalan sa mga bagyo== Pangalanan ng Japan Meteorological Agency (JMA) ang isang bagyo kung mayroon itong 10 minutong napapanatiling bilis ng hangin na hindi bababa sa 65 km/h (40 mph) saanman sa basin. Ang Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko o sa Ingles pa ay Philippine Atmospheric, Geophysical, Astronomical Services Administration (PAGASA), ay nagtatalaga ng mga pangalan sa mga bagyo na lumilipat o nabubuo bilang isang tropikal depresyon sa Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas , kilala rin sa Ingles bilang Philippine Area of Responsibility (PAR), na matatagpuan sa pagitan ng 135°E at 115°E at sa pagitan ng 5°N–25°N, hindi alintana kung ang isang tropical cyclone ay nabigyan na o hindi ng JMA. Ang mga tropikal na depresyon na sinusubaybayan ng United States' Joint Typhoon Warning Center (JTWC) ay binibigyan ng numerong may "W" na suffix; W ibig sabihin kanluran, isang sanggunian sa kanlurang rehiyon ng Pasipiko. {{clear}} ==Mga sistema== ===Nasa loob ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas=== ====1. Bagyong Ada (''Nokaen'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Enero 13 | Dissipated = Enero 22 | image = Nokaen 2026-01-17 0635Z.jpg | track = Nokaen 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 50 | Pressure = 996 }} {{clear}} ====2. Bagyong Basyang (''Penha'')==== {{See also|Bagyong Basyang (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Pebrero 3 | Dissipated = Pebrero 7 | image = Penha 2026-02-05 0441Z.jpg | track = Penha 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 40 | Pressure = 1000 }} {{clear}} ====5. Bagyong Caloy (''Hagupit'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Mayo 5 | Dissipated = Mayo 15 | image = Hagupit 2026-05-08 0015Z.jpg | track = Hagupit 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 40 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====6. Bagyong Domeng (''Jangmi'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Mayo 26 | Dissipated = Hunyo 3 | image = JMA TD 08 2026-05-26 0428Z.jpg | track = Jangmi 2026 path.png | 10-min winds = 60 | 1-min winds = 70 | Pressure = 975 }} {{clear}} ====7. Tropikal Depresyon Ester==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 3 | Dissipated = Hunyo 6 | image = JMA TD 09 06-03-2026.jpg | track = Ester 2026 path.png | 10-min winds = 30 | 1-min winds = | Pressure = 1002 }} {{clear}} ====8. Bagyong Francisco (''Mekkhala'')==== {{See also|Bagyong Francisco (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 18 | Dissipated = Hunyo 27 | image = Mekkhala 2026-06-22 0250Z.png | track = JMA TD 11 path.png | 10-min winds = 100 | 1-min winds = 125 | Pressure = 925 }} {{clear}} ====9. Bagyong Gardo (''Higos'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 22 | Dissipated = Hunyo 27 | image = Higos 2026-06-25 0615Z.jpg | track = Higos 2026 path.png | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 50 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====10. Super Bagyong Inday (''Bavi'')==== {{See also|Super Bagyong Inday}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 30 | Dissipated = Hulyo 15 | image = BAVI H9RGB 2026-07-04 0320z cropped.png | track = Bavi 2026 path.png | 10-min winds = 100 | 1-min winds = 140 | Pressure = 925 }} {{clear}} ====11. Bagyong Henry (''Maysak'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 30 | Dissipated = Hulyo 7 | image = Maysak 2026-07-03 0040Z.png | track = Maysak 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 35 | Pressure = 996 }} {{clear}} ====12. Bagyong Josie (''Haishen'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 12 | Dissipated = Hulyo 14 | image = Haishen 2026-07-13 0430Z.jpg | track = Haishen 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = | Pressure = 1002 }} {{clear}} ====13. Bagyong Kiyapo (''Noul'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 22 | Dissipated = Hulyo 27 | image = Noul 2026-07-24 0230Z.png | track = Noul 2026 path.png | 10-min winds = 75 | 1-min winds = 85 | Pressure = 960 }} {{clear}} ====15. Bagyong Luis–Maymay (''Kujira'')==== {{See also|Bagyong Luis–Maymay}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 31 | Dissipated = kasalukuyan | image = Kujira 2026-08-05 0200Z.jpg | track = Kujira 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 30 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====19. Tropikal Depresyon Neneng==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 18 | Dissipated = kasalukuyan | image = Neneng 2026-08-19 0440Z.jpg | track = Gaenari 2026 path.png | Prewinds = < | 10-min winds = 30 | 1-min winds = | Pressure = 1002 }} {{clear}} =====Mga bagyo sa bawat buwan ng 2026===== {| class="wikitable sortable" |- | '''[[Buwan (panahon)|Buwan]]''' | {{center|'''[[Bagyo sa Pilipinas|Bagyo]]'''}} |- | Enero || Ada |- | Pebrero || Basyang |- | Marso || rowspan="2"| <center>{{grey|N/A}}</center> |- | Abril |- | Mayo || Caloy, Domeng |- | Hunyo || Ester, Francisco, Gardo |- | Hulyo || Henry, Inday, Josie, Kiyapo |- | Agosto || Luis-Maymay, Neneng, Obet |- | Setyembre || rowspan="4"| <center>{{grey|N/A}}</center> |- | Oktubre |- | Nobyembre |- | Disyembre |} ===Nasa labas ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas=== ====3. Bagyong Nuri==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Marso 10 | Dissipated = Marso 13 | image = Nuri 2026-03-11 0404Z.jpg | track = Nuri 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 30 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====4. Bagyong Sinlaku==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Abril 8 | Dissipated = Abril 20 | image = Sinlaku 2026-04-12 1547Z.jpg | track = Sinlaku 2026 path.png | 10-min winds = 115 | 1-min winds = 160 | Pressure = 905 }} {{clear}} ====14. Super Bagyong Dolphin==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 26 | Dissipated = kasalukuyan | image = Dolphin 2026-07-29 1920Z.jpg | track = Dolphin 2026 path.png | 10-min winds = 110 | 1-min winds = 150 | Pressure = 910 }} {{clear}} ====16. Bagyong Chan-hom==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 5 | Dissipated = Agosto 15 | image = Chan-hom 2026-08-11 0350Z.jpg | track = Chan-hom 2026 path.png | 10-min winds = 50 | 1-min winds = 50 | Pressure = 980 }} {{clear}} ====17. Bagyong Peilou==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 8{{refn|The JTWC recognises this system as a regeneration of Kujira, therefore it also has the same designation as Kujira.|group="nb"}} | Dissipated = Agosto 13 | image = Peilou 2026-08-10 0320Z.jpg | track = Peilou 2026 path.png | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 40 | Pressure = 992 }} {{clear}} ====18. Bagyong Nangka==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 11 | Dissipated = Agosto 16 | image = Nangka 2026-08-13 0310Z.jpg | track = Nangka 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 35 | Pressure = 990 }} {{clear}} ===Pilipinas=== {{See also|Talaan ng mga rinetirong pangalan bagyo sa Pilipinas}} Ngayong panahon, gagamit ang [[Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko|PAGASA]] ng sarili nitong pamamaraan ng pagbibigay ng pangalan para sa mga bagyong bubuo sa o papasok sa kanilang tinukoy sa sariling [[Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas|sakop na responsibilidad]]. Sa panahon na ito, ginagamit ng PAGASA ang sumusunod na listahan ng mga pangalan, na huling ginamit noong [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2022|2022]] at muling gagamitin noong 2030, na na-update na may mga pagpapalit ng mga retiradong pangalan, kung mayroon man. Ang lahat ng mga pangalan ay pareho noong 2022 maliban kay ''Ada'', ''Francisco'', ''Kiyapo'' at ''Pilandok'', na pinalitan ang mga pangalang ''[[Bagyong Agaton|Agaton]]'', ''[[Bagyong Florita (2022)|Florita]]'', ''[[Bagyong Karding|Karding]]'' at ''[[Bagyong Paeng|Paeng]]'' pagkatapos nilang magretiro. Lahat ng tatlong bagong pangalan ay ginamit sa unang pagkakataon ngayon ng panahon. {| style="width:100%;" | * Ada (2601) * [[Bagyong Basyang (2026)|Basyang]] (2602) * Caloy (2605) * [[Bagyong Domeng (2026)|Domeng]] (2606) * Ester | * [[Bagyong Francisco (2026)|Francisco]] (2607) * Gardo (2608) * [[Bagyong Henry (2026)|Henry]] (2610) * [[Super Bagyong Inday|Inday]] (2609) * Josie (2611) | * [[Bagyong Kiyapo (2026)|Kiyapo]] (2612) * [[Bagyong Luis–Maymay|Luis]] (2614) * [[Bagyong Luis–Maymay|Maymay]] (2614) * {{tcname active|Neneng}} * {{tcname unused|Obet}} | * {{tcname unused|Pilandok}} * {{tcname unused|Queenie}} * {{tcname unused|Rosal}} * {{tcname unused|Samuel}} * {{tcname unused|Tomas}} | * {{tcname unused|Umberto}} * {{tcname unused|Venus}} * {{tcname unused|Waldo}} * {{tcname unused|Yayang}} * {{tcname unused|Zeny}} |} <div style="text-align:center">'''Auxiliary list'''</div> {| style="width:90%;" | * {{tcname unused|Agila}} * {{tcname unused|Bagwis}} | * {{tcname unused|Chito}} * {{tcname unused|Diego}} | * {{tcname unused|Elena}} * {{tcname unused|Felino}} | * {{tcname unused|Gunding}} * {{tcname unused|Harriet}} | * {{tcname unused|Indang}} * {{tcname unused|Jessa}} |} {{clear}} ==Mga sanggunian== [[Kategorya:Bagyo sa Pasipiko]] ooylu8qt2e11rxi6pxoo1pm6bg3uhfa 2221349 2221325 2026-08-22T11:18:15Z Ivan P. Clarin 84769 /* 19. Tropikal Depresyon Neneng */ 2221349 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane season | Track = 2026 Pacific typhoon season summary.png | Basin = WPac | Year = 2026 | First storm formed = Enero 13, 2026 | Last storm dissipated = Nagaganap | Strongest storm name = Sinlaku | Strongest storm winds = 115 | Strongest storm pressure = 905 | Average wind speed = 10 | Total depressions = 8 | Total storms = 6 | Total hurricanes = 1 | Total super = 1 total | Fatalities = 31 total | Damages = 483 | five seasons = [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2024|2024]], [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2025|2025]], '''2026''', ''[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2027|2027]]'', ''[[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2028|2028]]'' | Atlantic season = Panahon ng bagyo sa Atlantiko ng 2026 | East Pacific season = Panahon ng bagyo sa Silangang Pasipiko ng 2026 | North Indian season = Panahon ng bagyo sa Hilagang India ng 2026 }} Ang '''Panahon ng bagyo sa pasipiko ng 2026''' ay isang paparating na kaganapan taunang siklo ng bagyong pagbubuo sa kanlurang Karagatang Pasipiko. Ang yugto ay tatakbo sa buong 2026, kahit na ang karamihan sa mga tropikal na bagyo ay karaniwang nagkakaroon sa pagitan ng Mayo at Oktubre. Ang saklaw ng akdang ito ay may-hanggan sa Karagatang Pasipiko sa hilaga ng ekwador sa pagitan ng 100°E at ika-180 meridian. Sa loob ng hilagang-kanlurang Karagatang Pasipiko, mayroong dalawang magkahiwalay na ahensya na nagtatalaga ng mga pangalan sa mga tropikal na bagyo na kadalasang maaring humantong sa isang bagyo na may dalawang pangalan. Pangalanan ng Japan Meteorological Agency (JMA) ang isang bagyo kung mayroon itong 10 minutong napapanatiling bilis ng hangin na hindi bababa sa 65 km/h (40 mph) saanman sa basin. Ang Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko o sa Ingles pa ay Philippine Atmospheric, Geophysical, Astronomical Services Administration (PAGASA), ay nagtatalaga ng mga pangalan sa mga bagyo na lumilipat o nabubuo bilang isang tropikal depresyon sa Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas , kilala rin sa Ingles bilang Philippine Area of Responsibility (PAR), na matatagpuan sa pagitan ng 135°E at 115°E at sa pagitan ng 5°N–25°N, hindi alintana kung ang isang tropical cyclone ay nabigyan na o hindi ng JMA ==Pangalan sa mga bagyo== Pangalanan ng Japan Meteorological Agency (JMA) ang isang bagyo kung mayroon itong 10 minutong napapanatiling bilis ng hangin na hindi bababa sa 65 km/h (40 mph) saanman sa basin. Ang Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko o sa Ingles pa ay Philippine Atmospheric, Geophysical, Astronomical Services Administration (PAGASA), ay nagtatalaga ng mga pangalan sa mga bagyo na lumilipat o nabubuo bilang isang tropikal depresyon sa Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas , kilala rin sa Ingles bilang Philippine Area of Responsibility (PAR), na matatagpuan sa pagitan ng 135°E at 115°E at sa pagitan ng 5°N–25°N, hindi alintana kung ang isang tropical cyclone ay nabigyan na o hindi ng JMA. Ang mga tropikal na depresyon na sinusubaybayan ng United States' Joint Typhoon Warning Center (JTWC) ay binibigyan ng numerong may "W" na suffix; W ibig sabihin kanluran, isang sanggunian sa kanlurang rehiyon ng Pasipiko. {{clear}} ==Mga sistema== ===Nasa loob ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas=== ====1. Bagyong Ada (''Nokaen'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Enero 13 | Dissipated = Enero 22 | image = Nokaen 2026-01-17 0635Z.jpg | track = Nokaen 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 50 | Pressure = 996 }} {{clear}} ====2. Bagyong Basyang (''Penha'')==== {{See also|Bagyong Basyang (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Pebrero 3 | Dissipated = Pebrero 7 | image = Penha 2026-02-05 0441Z.jpg | track = Penha 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 40 | Pressure = 1000 }} {{clear}} ====5. Bagyong Caloy (''Hagupit'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Mayo 5 | Dissipated = Mayo 15 | image = Hagupit 2026-05-08 0015Z.jpg | track = Hagupit 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 40 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====6. Bagyong Domeng (''Jangmi'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Mayo 26 | Dissipated = Hunyo 3 | image = JMA TD 08 2026-05-26 0428Z.jpg | track = Jangmi 2026 path.png | 10-min winds = 60 | 1-min winds = 70 | Pressure = 975 }} {{clear}} ====7. Tropikal Depresyon Ester==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 3 | Dissipated = Hunyo 6 | image = JMA TD 09 06-03-2026.jpg | track = Ester 2026 path.png | 10-min winds = 30 | 1-min winds = | Pressure = 1002 }} {{clear}} ====8. Bagyong Francisco (''Mekkhala'')==== {{See also|Bagyong Francisco (2026)}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 18 | Dissipated = Hunyo 27 | image = Mekkhala 2026-06-22 0250Z.png | track = JMA TD 11 path.png | 10-min winds = 100 | 1-min winds = 125 | Pressure = 925 }} {{clear}} ====9. Bagyong Gardo (''Higos'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 22 | Dissipated = Hunyo 27 | image = Higos 2026-06-25 0615Z.jpg | track = Higos 2026 path.png | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 50 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====10. Super Bagyong Inday (''Bavi'')==== {{See also|Super Bagyong Inday}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 30 | Dissipated = Hulyo 15 | image = BAVI H9RGB 2026-07-04 0320z cropped.png | track = Bavi 2026 path.png | 10-min winds = 100 | 1-min winds = 140 | Pressure = 925 }} {{clear}} ====11. Bagyong Henry (''Maysak'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hunyo 30 | Dissipated = Hulyo 7 | image = Maysak 2026-07-03 0040Z.png | track = Maysak 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 35 | Pressure = 996 }} {{clear}} ====12. Bagyong Josie (''Haishen'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 12 | Dissipated = Hulyo 14 | image = Haishen 2026-07-13 0430Z.jpg | track = Haishen 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = | Pressure = 1002 }} {{clear}} ====13. Bagyong Kiyapo (''Noul'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 22 | Dissipated = Hulyo 27 | image = Noul 2026-07-24 0230Z.png | track = Noul 2026 path.png | 10-min winds = 75 | 1-min winds = 85 | Pressure = 960 }} {{clear}} ====15. Bagyong Luis–Maymay (''Kujira'')==== {{See also|Bagyong Luis–Maymay}} {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 31 | Dissipated = kasalukuyan | image = Kujira 2026-08-05 0200Z.jpg | track = Kujira 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 30 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====19. Bagyong Neneng (''Gaemari'')==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 18 | Dissipated = kasalukuyan | image = Neneng 2026-08-19 0440Z.jpg | track = Gaenari 2026 path.png | Prewinds = < | 10-min winds = 30 | 1-min winds = | Pressure = 1002 }} {{clear}} =====Mga bagyo sa bawat buwan ng 2026===== {| class="wikitable sortable" |- | '''[[Buwan (panahon)|Buwan]]''' | {{center|'''[[Bagyo sa Pilipinas|Bagyo]]'''}} |- | Enero || Ada |- | Pebrero || Basyang |- | Marso || rowspan="2"| <center>{{grey|N/A}}</center> |- | Abril |- | Mayo || Caloy, Domeng |- | Hunyo || Ester, Francisco, Gardo |- | Hulyo || Henry, Inday, Josie, Kiyapo |- | Agosto || Luis-Maymay, Neneng, Obet, Pilandok |- | Setyembre || rowspan="4"| <center>{{grey|N/A}}</center> |- | Oktubre |- | Nobyembre |- | Disyembre |} ===Nasa labas ng Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas=== ====3. Bagyong Nuri==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Marso 10 | Dissipated = Marso 13 | image = Nuri 2026-03-11 0404Z.jpg | track = Nuri 2026 path.png | 10-min winds = 35 | 1-min winds = 30 | Pressure = 998 }} {{clear}} ====4. Bagyong Sinlaku==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Abril 8 | Dissipated = Abril 20 | image = Sinlaku 2026-04-12 1547Z.jpg | track = Sinlaku 2026 path.png | 10-min winds = 115 | 1-min winds = 160 | Pressure = 905 }} {{clear}} ====14. Super Bagyong Dolphin==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Hulyo 26 | Dissipated = kasalukuyan | image = Dolphin 2026-07-29 1920Z.jpg | track = Dolphin 2026 path.png | 10-min winds = 110 | 1-min winds = 150 | Pressure = 910 }} {{clear}} ====16. Bagyong Chan-hom==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 5 | Dissipated = Agosto 15 | image = Chan-hom 2026-08-11 0350Z.jpg | track = Chan-hom 2026 path.png | 10-min winds = 50 | 1-min winds = 50 | Pressure = 980 }} {{clear}} ====17. Bagyong Peilou==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 8{{refn|The JTWC recognises this system as a regeneration of Kujira, therefore it also has the same designation as Kujira.|group="nb"}} | Dissipated = Agosto 13 | image = Peilou 2026-08-10 0320Z.jpg | track = Peilou 2026 path.png | 10-min winds = 45 | 1-min winds = 40 | Pressure = 992 }} {{clear}} ====18. Bagyong Nangka==== {{Infobox hurricane | Basin = WPac | Formed = Agosto 11 | Dissipated = Agosto 16 | image = Nangka 2026-08-13 0310Z.jpg | track = Nangka 2026 path.png | 10-min winds = 40 | 1-min winds = 35 | Pressure = 990 }} {{clear}} ===Pilipinas=== {{See also|Talaan ng mga rinetirong pangalan bagyo sa Pilipinas}} Ngayong panahon, gagamit ang [[Pangasiwaan ng Pilipinas sa Serbisyong Atmosperiko, Heopisiko at Astronomiko|PAGASA]] ng sarili nitong pamamaraan ng pagbibigay ng pangalan para sa mga bagyong bubuo sa o papasok sa kanilang tinukoy sa sariling [[Sakop na Responsibilidad ng Pilipinas|sakop na responsibilidad]]. Sa panahon na ito, ginagamit ng PAGASA ang sumusunod na listahan ng mga pangalan, na huling ginamit noong [[Panahon ng bagyo sa Pasipiko ng 2022|2022]] at muling gagamitin noong 2030, na na-update na may mga pagpapalit ng mga retiradong pangalan, kung mayroon man. Ang lahat ng mga pangalan ay pareho noong 2022 maliban kay ''Ada'', ''Francisco'', ''Kiyapo'' at ''Pilandok'', na pinalitan ang mga pangalang ''[[Bagyong Agaton|Agaton]]'', ''[[Bagyong Florita (2022)|Florita]]'', ''[[Bagyong Karding|Karding]]'' at ''[[Bagyong Paeng|Paeng]]'' pagkatapos nilang magretiro. Lahat ng tatlong bagong pangalan ay ginamit sa unang pagkakataon ngayon ng panahon. {| style="width:100%;" | * Ada (2601) * [[Bagyong Basyang (2026)|Basyang]] (2602) * Caloy (2605) * [[Bagyong Domeng (2026)|Domeng]] (2606) * Ester | * [[Bagyong Francisco (2026)|Francisco]] (2607) * Gardo (2608) * [[Bagyong Henry (2026)|Henry]] (2610) * [[Super Bagyong Inday|Inday]] (2609) * Josie (2611) | * [[Bagyong Kiyapo (2026)|Kiyapo]] (2612) * [[Bagyong Luis–Maymay|Luis]] (2614) * [[Bagyong Luis–Maymay|Maymay]] (2614) * {{tcname active|Neneng}} * {{tcname unused|Obet}} | * {{tcname unused|Pilandok}} * {{tcname unused|Queenie}} * {{tcname unused|Rosal}} * {{tcname unused|Samuel}} * {{tcname unused|Tomas}} | * {{tcname unused|Umberto}} * {{tcname unused|Venus}} * {{tcname unused|Waldo}} * {{tcname unused|Yayang}} * {{tcname unused|Zeny}} |} <div style="text-align:center">'''Auxiliary list'''</div> {| style="width:90%;" | * {{tcname unused|Agila}} * {{tcname unused|Bagwis}} | * {{tcname unused|Chito}} * {{tcname unused|Diego}} | * {{tcname unused|Elena}} * {{tcname unused|Felino}} | * {{tcname unused|Gunding}} * {{tcname unused|Harriet}} | * {{tcname unused|Indang}} * {{tcname unused|Jessa}} |} {{clear}} ==Mga sanggunian== [[Kategorya:Bagyo sa Pasipiko]] 3kxdd52k24ub5mwzysoyttmqxmnirvu 0 338427 2221342 2209654 2026-08-22T08:41:14Z Ivan P. Clarin 84769 2221342 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Winston Stolk | image = | caption = | birth_name = Winston Clark Stolk | birth_date = {{birth date and age|2007|7|22}} | birth_place = [[Pilipinas]] | nationality = [[Dutch]]-[[Pilipino]] | other_names = Clark | height = {{height|m=1.88}} | occupation = aktor & modelo | known_for = "Dutch Charmer and Future Pilot ng Pasay", Atoy | years_active = 2022–kasalukuyan | eduction = Thames International Business School | alma_mater = Airlink International Aviation College | website = {{Instagram|winstonstolk}} }} '''Winston Clark Stolk''', (isinilang noong Hulyo 22, 2007) ay isang Olandes at Pilipinong aktor sa [[Sparkle GMA Artist Center]] sa [[GMA Network]], ay kabilang sa mga "Sparkle Campus Cuties", at unang nakita sa television sa "The Master Cutter" (2026) bilang batang Atoy.<ref>https://www.gmanetwork.com/sparkle/artists/winstonstolk</ref> ==Pilmograpiya== ===Telebisyon=== * 2026 - ''The Master Cutter'' bilang batang Atoy * 2025 - ''Sparkle Campus Cutie'' kanyang sarili * 2022 - ''Family Fued'' kanyang sarili ==Tingnan rin== * [[Fred Moser]] ==References== {{reflist}} ==Other websites== * {{IMDb name|17375889}} {{DEFAULTSORT:Stolk, Winston}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 2007]] [[Kategorya:Mga batang artista mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga Pilipino]] [[Kategorya:Mga Dutch]] {{stub|Artista|Pilipinas}} 9f5bg3fe8bo9ck6aczi1q09s5chm1bk 2221345 2221342 2026-08-22T08:49:47Z Ivan P. Clarin 84769 2221345 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Winston Stolk | image = | caption = | birth_name = Winston Clark Stolk | birth_date = {{birth date and age|2007|7|22}} | birth_place = [[Pasay]], [[Pilipinas]] | nationality = [[Dutch]]-[[Pilipino]] | other_names = Clark | height = {{height|m=1.88}} | occupation = aktor & modelo | known_for = "Dutch Charmer and Future Pilot ng Pasay", Atoy | years_active = 2022–kasalukuyan | eduction = Thames International Business School | alma_mater = Airlink International Aviation College | website = {{Instagram|winstonstolk}} }} '''Winston Clark Stolk''', (isinilang noong Hulyo 22, 2007) ay isang Olandes at Pilipinong aktor sa [[Sparkle GMA Artist Center]] sa [[GMA Network]], ay kabilang sa mga "Sparkle Campus Cuties", at unang nakita sa television sa "The Master Cutter" (2026) bilang batang Atoy.<ref>https://www.gmanetwork.com/sparkle/artists/winstonstolk</ref> ==Pilmograpiya== ===Telebisyon=== * 2026 - ''The Master Cutter'' bilang batang Atoy * 2025 - ''Sparkle Campus Cutie'' kanyang sarili * 2022 - ''Family Fued'' kanyang sarili ==Tingnan rin== * [[Fred Moser]] ==References== {{reflist}} ==Other websites== * {{IMDb name|17375889}} {{DEFAULTSORT:Stolk, Winston}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 2007]] [[Kategorya:Mga batang artista mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga Pilipino]] [[Kategorya:Mga Dutch]] {{stub|Artista|Pilipinas}} 8korn47kfq87kbzx4svrqn07z4kn0cq 0 338883 2221257 2217885 2026-08-21T23:18:13Z Mananaliksik 2510 2221257 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist|name=Quevedo|image=Quevedo2023hh.jpg|caption=Quevedo in 2023|alt=|birth_name=Pedro Luis Domínguez Quevedo|birth_date={{Birth date and age|df=yes|2001|12|07}}|birth_place=[[Madrid]], Espanya|years_active=2020–kasalukuyan|occupation={{Hlist|mang-aawit|rapper}}|genre={{Hlist|[[Reggaeton]]|[[Latin pop]]|[[Latin trap]]}}|instrument=|label={{Hlist|Taste the Floor|DQE|[[Rimas Entertainment|Rimas]]}}|website={{URL|quevedoyouknow.com}}}}Si '''Pedro Luis Domínguez Quevedo ('''ipinanganak noong ika-7 ng Disyembre 2001), kilala bilang '''Quevedo''', ay isang Espanyol na mang-aawit at rapper. Nakamit niya ang pandaigdigang na pagkilala noong 2022 sa kanyang kolab na " Quvedo: Bzrp Music Sessions, Vol. 52 ", na nanguna sa mga pandaigdigang tsart. Isang nangungunang pigura sa musikang urban music ng [[Canarias]], kilala si Quevedo sa kanyang malalim na boses at eklektiko na istilo na pinaghalo ang reggaeton, pop rap, at trap. Matapos ang isang panahon ng pagsikat na kinabibilangan ng paglabas ng kanyang unang album ''na Donde Quiero Estar'' (2023), pansamantalang nagpahinga si Quevedo noong 2024 bago bumalik kasama ang kanyang pangalawang studio album, ''ang Buenas Noches'' (2024), na pumasok sa nangungunang 12 posisyon ng mga tsart ng Espanya pagkatapos itong ilabas. Noong 2026, nakamit niya ang labing-anim na numero unong kanta sa [[Espanya]] at nananatiling isa sa mga pinakapinapanood na artistang Espanyol sa buong mundo. <ref>{{Cite web |last=Bustios |first=Pamela |date=2024-12-04 |title=Quevedo Scores Highest-Charting Album With ‘Buenas Noches’ Debut |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/quevedo-highest-charting-album-buenas-noches-debut-1235845052/ |access-date=2026-01-05 |website=Billboard |language=en-US}}</ref> == Talambuhay == Si Quevedo ay ipinanganak sa [[Madrid]], [[Espanya]]. Noong siya ay isang taong gulang, lumipat ang kanyang pamilya sa [[Brasil|Brazil]], kung saan siya nanirahan hanggang sa edad na lima. <ref>{{Cite web |last=Arjona |first=Ana |date=2022-08-22 |title=Quién es Quevedo, el artista cuyo éxito molesta (a algunos) |url=https://www.revistavanityfair.es/articulos/quevedo-artista-quedate-quien-es-edad |access-date=2026-01-05 |website=Vanity Fair |language=es-ES}}</ref> Kalaunan ay bumalik sila sa Espanya, at nanirahan sa Las Palmas . Nag-aral siya sa Paaralan ng San Antonio María Claret at kalaunan ay nag-patala ng Antas sa Pangangasiwa at Pamamahala ng Pangangalaka sa pamantansan, ngunit nagpasyang huminto upang magtuon nang buo sa kanyang karera sa musika. Nagsimula siyang mag-freestyle noong 2020, at nakipagtulungan sa prodyuser na si Linton upang ilunsad ang kanyang mga unang kanta. <ref name="bio">{{Cite web |last=Monzón, Idaina |date=8 July 2022 |title=Biografía: ¿Quién es Quevedo? Nosotros te lo contamos |url=https://happyfm.es/musica/biografia-quien-es-quevedo-213783/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708121911/https://happyfm.es/musica/biografia-quien-es-quevedo-213783/ |archive-date=8 July 2022 |access-date=8 July 2022 |website=Happy.fm |language=es}}</ref> == Mga Sanggunian == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == Mga panlabas na link == * {{Commonscatinline}} * {{Official website|https://quevedoyouknow.com/}} * [https://open.spotify.com/artist/52iwsT98xCoGgiGntTiR7K Quevedo] on [[Spotify]] * [https://www.instagram.com/quevedo.pd/ Quevedo] - [[Instagram]] * {{IMDb name|name=Quevedo}} * Quevedo discography at Discogs * {{YouTube|Quevedo}} [[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]] [[Kategorya:Ipinanganak noong 2001]] [[Kategorya:Articles with hCards]] [[Kategorya:Mga artikulo na may maikling paglalarawan]] [[en:Quevedo (singer)]] [[es:Quevedo (cantante)]] [[fr:Quevedo (rappeur)]] 8dxnfny6xy2ekwdy5l3le32qgubqgld 0 338960 2221314 2221239 2026-08-22T03:01:15Z LknFenix 125962 + Mga parangal at pagkilala 2221314 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = Heoreserbang Masungi | image = Sapot Masungi Georserve.jpg | image_size = | image_alt = | image_caption = Ang pantanaw na platapormang ''Sapot'' sa Heoreserbang Masungi | map = Luzon#Philippines | map_alt = | map_caption = Heoreserbang Masungi, Kilometer 47, Lansangang-bayang Marilaque, Baras, Rizal, Pilipinas, 1970 | map_size = 220 | pushpin_relief = 1 | location = [[Baras, Rizal|Baras]], [[Rizal (lalawigan)|Rizal]], [[Pilipinas]] | coordinates = {{coords|14|36|18|N|121|20|19|E|region:PH|display=inline, title}} | area = {{convert|2,700|ha|km2}}<ref name="Philstar">{{cite news |last1=Flores |first1=Dominique Nicole |title=What is the Masungi Georeserve conservation project? |trans-title=Ano ang proyektong pangkonserbasyon na Heoreserbang Masungi? |url=https://www.philstar.com/headlines/climate-and-environment/2025/02/20/2422954/what-masungi-georeserve-conservation-project |access-date=Marso 10, 2025 |work=[[The Philippine Star]] |date=Pebrero 20, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250309164943/https://www.philstar.com/headlines/climate-and-environment/2025/02/20/2422954/what-masungi-georeserve-conservation-project |url-status=live |archive-date=Marso 9, 2025}}</ref> | established =1996 | elevation = {{convert|2,100|ft|m|abbr=on}} | visitation_num = | visitation_year =December 2015 | operator = Masungi Georeserve Foundation | child = | module = | website = [https://masungigeoreserve.com Masungi Georeserve] }} Ang '''Heoreserbang Masungi''' ay isang lugar ng konserbasyon sa Pilipinas na nasa ibabaw ng isang pormasyon ng batong-apog na ''karst'' sa katimugang bahagi ng Bulubunduking [[Sierra Madre (Pilipinas)|Sierra Madre]] sa [[Baras, Rizal|Baras]], [[Rizal]]. Nakasentro ito sa mga pormasyong heolohikal ng Batong Masungi na nasa taas na {{Convert|640|m|ft}}.<ref>{{Cite web |title=Masungit Rock, Province of Rizal, Calabarzon |url=http://www.masungigeoreserve.com |access-date=Enero 10, 2017 |publisher=Geonamebase.com|language=en|trans-title=Batong Masungit, Lalawigan ng Rizal, Calabarzon}}</ref> Noong 1993, iminungkahing ideklara ang Batong Masungi at ang mga karatig-pook nito bilang isang "istriktong reserbang pangkalikasan " at isang "santuwaryo ng maiilap na hayop". Mula noon, naging tanyag itong destinasyon para sa mga paglalakad at mga isang-araw na pamamasyal mula sa [[Kalakhang Maynila]], at nagsimulang paunlarin upang makamit ang katayuang heoparke.<ref name="Philstar" /> == Paglalarawan == [[Talaksan:The Masungi Georeserve.jpg|alt=discovery trail of Masungi Georeserve|thumb|Bahagi ng landas ng pagtuklas ng Heoreserbang Masungi na may mga pormasyon ng batong-apog na karst at mga bahaging may lubid.]] [[Talaksan:Duyan (Giant Hammock) at Masungi Georeserve.jpg|alt=Duyan (Giant Hammock) at Masungi Georeserve|thumb|Ang duyan sa Heoreserbang Masungi]] Matatagpuan ang Heoreserbang Masungi sa Kilometer 47, [[Lansangang-bayang Marilaque]], [[Baras, Rizal]], [[Pilipinas]]. Natatangi ito sa masusungit nitong mga tuktok ng batong-apog na ''karst'', matatarik na dalisdis, at nakapaligid na luntiang kagubatan sa bundok. Naglalaman ito ng ilang yungib, kabilang ang Yungíb ni Ruben, na may mga pormasyon ng estalaktita at estalagmita, gayundin ng isang gawang-taong puwente.<ref name="rappler">{{cite web|url=https://www.rappler.com/life-and-style/travel/127172-masungi-georeserve-rizal-guide-tips/ |title=A first-timer's guide to Masungi Georeserve, where adventure awaits |work=[[Rappler]] |author=Reyes, Nicole |date=Marso 27, 2016 |access-date=Enero 10, 2017|language=en|trans-title=Isang pambaguhang gabay sa Heoreserbang Masungi, kung saan naghihintay ang abentura}}</ref> Ang isang tanyag na atraksiyon sa parke ay ang Sapot, isang platapormang metal na may mga hagdang gawa sa kahoy na nagpapahintulot sa mga bisita na maglakad sa nakabiting lambat sa ibabaw ng karst at masilayan ang 360-digring tanawin ng [[Sierra Madre (Pilipinas)|Sierra Madre]] at [[Laguna de Bay]].<ref name="rappler" /> Ang pinakamataas na tuktok ng parke, ang Tatay, ay mayroon ding platapormang pantanaw sa tuktok nito. Pinagdurugtong ang mga pormasyong batong-apog ng mga tulay na nakabitin, mga kursong lubid, at mga eco-trail na binuo ng Masungi Georeserve Foundation, Inc. (MGFI), isang [[samahang hindi pangkalakalan]] na itinatag ng inhinyerong sibil na si Ben Dumaliang at siyang namamahala sa parke. Kasangkot din sa pagpapaunlad ng mga ito ang Blue Star Development, ang pangkalahatang kontratista ng parke na pagmamay-ari rin ni Dumaliang.<ref name="inq">{{cite news |author=Evangelista, Cake |date=Nobyembre 27, 2016 |title=Exploring Rizal's Masungi Georeserve |url=http://lifestyle.inquirer.net/245409/exploring-rizals-masungi-georeserve/ |access-date=Enero 10, 2017 |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]]|language=en|trans-title=Paggalugad sa Heoreserbang Masungi sa Rizal}}</ref><ref name="DENR takeover">{{cite news |last1=Jordan |first1=Giselle |last2=Sy Cua |first2=Eric John |title=DENR takes over Rizal georeserve |url=https://www.manilatimes.net/2025/03/08/news/denr-takes-over-rizal-georeserve/2069407 |access-date=Marso 9, 2025 |work=[[The Manila Times]] |date=Marso 8, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250309102433/https://www.manilatimes.net/2025/03/08/news/denr-takes-over-rizal-georeserve/2069407 |url-status=live |archive-date=Marso 9, 2025|language=en|trans-title=DENR, pinamahalaan na ang heoreserba sa Rizal}}</ref> Sa isa sa mga tulay na nakabitin, makikita ang isang kahoy na silungang kahawig ng isang kableng bagon na tinatawag na Patak, na nagsisilbing pahingahan para sa mga bisita. Ang Duyan, isang higanteng duyan ng lubid na umaabot sa ilang daang talampakan, ay isa sa mga pinakanalilitratuhang kursong lubid sa Masungi.<ref name="rappler" /> === Biyolohiya at ekolohiya === Ang Masungi ay tahanan ng humigit-kumulang 400 espesye ng halaman at hayop, kabilang ang mga ibon, insekto, bu-ot, [[bayawak]], ahas, unggoy, at [[musang]].<ref name="inq" /><ref name="cry">{{cite web |last1=Limos |first1=Mario Alvaro |title=The Cry of Masungi: How the Battle Rages for This Piece of Paradise |url=https://www.esquiremag.ph/long-reads/features/the-cry-of-masungi-georeserve-a00293-20201207-lfrm |website=Esquire Philippines |publisher=Summit Media |date=Disyembre 7, 2020 |access-date=Enero 15, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201207154015/https://www.esquiremag.ph/long-reads/features/the-cry-of-masungi-georeserve-a00293-20201207-lfrm |archive-date=Disyembre 7, 2020|language=en|trans-title=Ang Sigaw ng Masungi: Kung Paano Umiigting ang Labanan para sa Pirasong Ito ng Paraiso}}</ref> Mahigit 100,000 katutubong puno ang nakapalibot sa parke, na karamihan ay mga [[punong nara]]. Nagsisilbi rin ang Masungi bilang tirahan ng mga endemikong espesye, kabilang ang higanteng bu-ot ng Hilagang Luzon, lawin-bulik, ''JC's vine'', at [[salinggogon]], na namumulaklak ayon sa panahon.<ref name="MB">{{cite news |last1=Parian |first1=Pancho |title=The women behind Masungi Georeserve |url=https://mb.com.ph/2023/3/25/the-women-behind-masungi-georeserve |access-date=Marso 9, 2025 |work=[[Manila Bulletin]] |date=Marso 25, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250309120222/https://mb.com.ph/2023/3/25/the-women-behind-masungi-georeserve |url-status=live |archive-date=Marso 9, 2025|language=en|trans-title=Ang mga kababaihan sa likod ng Heoreserbang Masungi}}</ref><ref>{{cite web |last1=De La Cruz |first1=Christia |title=LOOK: Philippines' Own Version of Sakura Are in Full Bloom Near Manila |url=https://www.spot.ph/things-to-do/the-latest-things-to-do/104158/philippine-cherry-blossoms-salinggogon-at-masungi-in-rizal-a833-20230323 |website=Spot.ph |access-date=Marso 7, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512012427/https://www.spot.ph/things-to-do/the-latest-things-to-do/104158/philippine-cherry-blossoms-salinggogon-at-masungi-in-rizal-a833-20230323 |url-status=live |archive-date=Mayo 12, 2023 |date=Marso 23, 2023|language=en|trans-title=TINGNAN: Ang Sariling Bersiyon ng Sakura ng Pilipinas, Namumulaklak nang Husto malapit sa Maynila}}</ref> Ang pitogong Arayat, isang endemikong [[Pitogo (halaman)|pitogo]] sa [[Luzon]], ay tumutubo rin sa Masungi.<ref>{{cite web |last1=De la Cruz |first1=Christa |title=These Prehistoric Plants in the Philippines Are Older Than Dinosaurs |url=https://www.esquiremag.ph/long-reads/features/cycads-ancient-line-of-seed-plants-grow-in-masungi-georeserve-a833-sa00171-20200709-src-spot |website=Esquire Philippines |publisher=Summit Media |access-date=Enero 15, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115033817/https://www.esquiremag.ph/long-reads/features/cycads-ancient-line-of-seed-plants-grow-in-masungi-georeserve-a833-sa00171-20200709-src-spot |archive-date=Enero 15, 2021 |date=Hulyo 9, 2020|language=en|trans-title=Ang mga Sinaunang Halamang Ito sa Pilipinas ay Mas Matanda Kaysa sa mga Dinosauro}}</ref> === Mga detalye ng daanan === Upang maipagpatuloy ang mga pagsisikap sa konserbasyon, bumuo ang Heoreserbang Masungi ng mga ginabayang [[Turismong pang-ekolohiya|ekotour]] na nagtatampok sa tanawing ''karst'', mga kuweba, at mayamang biodibersidad habang nililimitahan ang epekto ng mga bisita. Kabilang dito ang ''Discovery Trail'', na gumagabay sa mga bisita patungo sa mga pormasyong batong-apog at mga lugar ng konserbasyon sa Masungi, at ang ''Legacy Trail'', na nagpapahintulot sa mga bisita na lumahok sa mga aktibidad sa pagtatanim ng puno at pagpapanumbalik ng kalupaan.<ref name="MB" /> == Mga parangal at pagkilala == Ang Heoreserbang Masungi at ang mga pinuno nito sa konserbasyon ay nakatanggap ng maraming internasyonal na parangal para sa kanilang gawaing pangkalikasan.<ref name="MB" /> Sa ika-14 na ordinaryong pagpupulong ng mga Partido sa Kumbensyon sa Biyolohikal na Dibersidad na ginanap sa [[Ehipto]], natanggap ng Masungi ang ''Pathfinder Award'' para sa inobasyon sa konserbasyon ng kalikasan mula sa [[International Union for Conservation of Nature|Pandaigdigang Unyon para sa Konserbasyon ng Kalikasan]], Programa sa Pagpapaunlad ng mga Nagkakaisang Bansa, at Pandaigdigang Komisyon sa mga Protektadong Lugar para sa “natatangi” nitong modelo ng pagpopondo sa pamamagitan ng ekoturismo, na nanaig laban sa mahigit 200 internasyonal na nominado.<ref>{{cite news |last1=Magsino |first1=Dona |title=Masungi Georeserve wins international award |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/travel/676260/masungi-georeserve-wins-international-award/story/ |access-date=Marso 9, 2025 |work=[[GMA News]] |date=Nobyembre 27, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250309124418/https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/travel/676260/masungi-georeserve-wins-international-award/story/ |url-status=live |archive-date=Marso 9, 2025|language=en|trans-title=Masungi Georeserve, nanalo ng internasyonal na parangal}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] lcanc9xx4ijg0ccdcg9etrfw6zjr90i 0 339075 2221268 2220184 2026-08-22T00:23:33Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221268 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:Omega Centauri by ESO.jpg|thumb|Omega Centauri, isang pabilog na kumpol ng bituin.]] Ang '''Omega Centauri''' (ω Cen, [[Bagong Pangkalahatang Katalogo|NGC]] 5139, [[Katalogong Caldwell|Caldwell]] 80, o [[Katalogong Melotte|Melotte]] 118) ay isang [[pabilog na kumpol ng bituin]] sa [[Talampad|konstelasyon]] ng [[Centaurus (talampad)|Centaurus]] na natuklasan ni [[Edmond Halley]] noong 1677.<ref name=":0">{{Cite web |date= |title=Omega Centauri - NASA Science |url=https://science.nasa.gov/asset/hubble/omega-centauri-2/ |access-date=2026-08-12 |language=en-US}}</ref> Ito ay matatagpuan sa layong 15,800 [[Sinag-taon|taong-liwanag]] (4,850 [[Parsec|parsecs]]).<ref>{{Cite web |title=eSky: Omega Centauri |url=https://www.glyphweb.com/esky/clusters/omegacentauri.html |access-date=2026-08-12 |website=www.glyphweb.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Berman |first=Bob |date=2015-04-24 |title=Weird Object: Omega Centauri {{!}} Astronomy.com |url=https://www.astronomy.com/observing/weird-object-omega-centauri/ |access-date=2026-08-12 |website=Astronomy Magazine |language=en-US}}</ref> Ito ang pinakamalaking kilalang pabilog na kumpol ng bituin sa [[Ariwanas]] na may diyametrong humigit-kumulang nasa 150 taong-liwanag.<ref>{{Cite web |last=McClure |first=Bruce |date=2026-05-06 |title=Meet Omega Centauri, a giant globular star cluster |url=https://earthsky.org/clusters-nebulae-galaxies/omega-centauri-milky-ways-prize-star-cluster/ |access-date=2026-08-12 |website=EarthSky |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last= |title=Omega Centauri - The glittering giant of the southern skies |url=https://www.eso.org/public/news/eso0844/ |access-date=2026-08-12 |website=ESO |language=en}}</ref> Tinatayang naglalaman ito ng humigit-kumulang nasa 10 milyong [[bituin]] at may 4 milyong [[masa ng araw]].<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=APOD: 2010 March 31 - Millions of Stars in Omega Centauri |url=https://apod.nasa.gov/apod/ap100331.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100402230154/https://apod.nasa.gov/apod/ap100331.html |archive-date=2010-04-02 |access-date=2026-08-12 |website=apod.nasa.gov}}</ref><ref>{{Cite web |title=Omega Centauri |url=https://www.aapod2.com/blog/omega-centauri-2024 |access-date=2026-08-12 |website=AAPOD2.COM |language=en-US}}</ref> May mga ipinapakita ng ebidensya na may isang bihirang [[itim na butas]] na may katamtamang masa (''intermediate-mass black hole'') sa gitna nito, kasama ang mas maliliit na itim na butas na kasinlaki ng bituin (''stellar-mass black hole''), at natukoy ito sa pamamagitan ng [[astrometriya]].<ref>{{Cite web |title=Hubble finds evidence for rare black hole in Omega Centauri |url=https://www.esa.int/About_Us/ESAC/Hubble_finds_evidence_for_rare_black_hole_in_Omega_Centauri |access-date=2026-08-12 |website=ESA |language=en|date=2024-10-07}}</ref><ref>{{Cite web |date=2008-02-04 |title=Black hole found in Omega Centauri |url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Black_hole_found_in_Omega_Centauri |access-date=2026-08-12 |website=ESA |language=en}}</ref><ref name="Noyola2008">{{cite journal| last1 = Noyola | first1= E.| last2= Gebhardt | first2= K. | last3 = Bergmann | first3 = M.| title = Gemini and Hubble Space Telescope Evidence for an Intermediate-Mass Black Hole in ω Centauri| url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2008-04-01_676_2/page/1008 | journal = The Astrophysical Journal| arxiv = 0801.2782|date=2008| volume = 676| issue = 2| pages = 1008–1015| doi = 10.1086/529002| bibcode = 2008ApJ...676.1008N| s2cid= 208867075}}</ref><ref>{{Cite web |last=Cooper |first=Keith |last2= |first2= |date=2026-07-14 |title=The 1st of 10,000 'missing' black holes in the Omega Centauri star cluster has been found by the Hubble and James Webb space telescopes |url=https://www.space.com/astronomy/black-holes/the-1st-of-10-000-missing-black-holes-in-the-omega-centauri-star-cluster-has-been-found-by-the-hubble-and-james-webb-space-telescopes |access-date=2026-08-12 |website=Space.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Häberle |first=Maximiliam |last2=Neumayer |first2=Nadine |display-authors=1 |date=2024-07-10 |title=Fast-moving stars around an intermediate-mass black hole in ω Centauri |url=https://www.nature.com/articles/s41586-024-07511-z |journal=Nature |volume=631 |pages=285-288 |arxiv=2405.06015 |bibcode=2024Natur.631..285H |doi=10.1038/s41586-024-07511-z}}</ref> == Tingnan din == * [[Moroporo]] (''Pleiades'') * [[Basung (astronomiya)|Basung]] (''Hyades'') == Mga sanggunian == {{Reflist}} {{Astronomiya-stub}} [[Kategorya:Mga kumpol ng bituin]] [[Kategorya:Astronomiya]] 9sdmuxkg3a9ersly5fypgyyqp4ci49p 0 339079 2221272 2220220 2026-08-22T00:33:28Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 1 book for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221272 wikitext text/x-wiki {{Infobox galaxy | name = Centaurus A | image = [[Image:ESO Centaurus A LABOCA.jpg|200px]] | caption = Larawan ng Centaurus A. | epoch = [[J2000]] | type = S0 pec<ref name="ned">{{cite web | website=NASA/IPAC Extragalactic Database | title=Results for object NGC 5128 (Centaurus A) | url=https://ned.ipac.caltech.edu/byname?objname=Centaurus+A | access-date=2026-08-12 }}</ref> or Ep<ref name="harris10b">{{cite journal |last1=Harris |first1=Gretchen L. H. |title=NGC 5128: The Giant Beneath |date=2010 |pages=475–481 |issue=4 |volume=27 |journal=Publications of the Astronomical Society of Australia |arxiv = 1004.4907 |bibcode=2010PASA...27..475H |doi=10.1071/AS09063 |s2cid=118604663 }}</ref> | ra = {{RA|13|25|27.6150}}<ref name="ned" /> | dec = {{DEC|-43|01|08.806}}<ref name="ned" /> | dist_ly = 11–13 [[light-year|Mly]] (3–5 [[parsec|Mpc]])<ref name="tonryetal2001">{{cite journal | author=J. L. Tonry | display-authors=1 | author2=A. Dressler | author3=J. P. Blakeslee | author4=E. A. Ajhar | author5=A. B. Fletcher | author6=G. A. Luppino | author7=M. R. Metzger | author8=C. B. Moore | title=The SBF Survey of Galaxy Distances. IV. SBF Magnitudes, Colors, and Distances | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2001-01-10_546_2/page/681 | journal=Astrophysical Journal | date=2001 | volume=546 | issue=2 | pages=681–693 | bibcode=2001ApJ...546..681T | doi=10.1086/318301 |arxiv = astro-ph/0011223 | s2cid=17628238 }}</ref><ref name="ned-dist">{{cite web |title=Distance Results for NGC 5128 |work=NASA/IPAC Extragalactic Database |url=http://nedwww.ipac.caltech.edu/cgi-bin/nDistance?name=NGC+5128 |access-date=2026-08-12}}</ref> | h_radial_v = 547 ± 5&nbsp;km/[[second|s]]<ref name="ned" /> | z = {{val|0.001825|0.0000167}} | appmag_v = 6.84<ref name="GAXEL">{{cite journal|last=Gil de Paz |first=Armando |last2=Boissier |first2=Samuel|display-authors=1|title=The GALEX Ultraviolet Atlas of Nearby Galaxies|journal=Astrophysical Journal Supplement|volume=173|issue=2 |pages=185–255 |date=2007|doi=10.1086/516636|arxiv=astro-ph/0606440 |bibcode=2007ApJS..173..185G}}</ref> | size_v = {{Val|25.7|×|20.0|u=arcminute}}<ref name="ned" /> | constellation name = [[Centaurus (talampad)|Centaurus]] }} [[File:Centaurus A EN.webm|thumb|Isang bidyo (sa [[Wikang Ingles|Ingles]]) na nagpapakita tungkol sa galaksiyang Centaurus A.]] Ang Centaurus A (kilala bilang [[Bagong Pangkalahatang Katalogo|NGC]] 5128 o [[Katalogong Caldwell|Caldwell]] 77) ay isang [[galaksiyang radyo]] sa [[Talampad|konstelasyon]] ng [[Centaurus (talampad)|Centaurus]]. Natuklasan ito noong 1826 ng [[astronomo]] na si [[James Dunlop]].<ref>{{Cite web |title=New General Catalog Objects: NGC 5100 - 5149 |url=https://cseligman.com/text/atlas/ngc51.htm#5128 |access-date=2026-08-12 |website=cseligman.com}}</ref><ref>{{Cite web |last= |title=Radio galaxy Centaurus A |url=https://www.eso.org/public/images/eso0005b/ |access-date=2026-08-12 |website=ESO |language=en}}</ref> Ito ang pinakamalapit na kilalang galaksiyang radyo na matatagpuan sa layo na humigit-kumulang 11 hanggang 13 milyong [[Sinag-taon|taong-liwanag]] mula sa [[Daigdig]].<ref name="ned-dist" /><ref>{{Cite web |date=2012-01-03 |title=Active Galaxy Centaurus A |url=https://science.nasa.gov/missions/hubble/active-galaxy-centaurus-a/ |access-date=2026-08-12 |language=en-US|website=NASA Science}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=ViewSpace {{!}} Black Holes: Centaurus A |url=https://viewspace.org/interactives/unveiling_invisible_universe/black_holes/centaurus_a |access-date=2026-08-12 |website=viewspace.org |language=en}}</ref> Ang galaksiyang ito ay may laki na nasa 123,100 taong-liwanag.<ref name="ned" /> Ang sentro ng galaksiya ay may napakabigat na [[itim na butas]] (''supermassive black hole'') na may masang humigit-kumulang 55 milyong beses ng [[masa ng Araw]]. Gumagawa ito ng napakalalakas na [[jet na astropisikal]].<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |last=Todd |first=Iain |date=2026-07-14 |title=James Webb Space Telescope reveals a black hole and star formation in a nearby galaxy. Here are 10 reasons why this image is so amazing |url=https://www.skyatnightmagazine.com/news/james-webb-space-telescope-centaurus-a |access-date=2026-08-12 |website=BBC Sky at Night Magazine |language=en}}</ref> Nabuo ang Centaurus A matapos ang isang malaking [[Galaksiyang pagbangga|banggaan ng mga galaksiya]].<ref>{{Cite web |date=2019-12-18 |title=Caldwell 77 - NASA Science |url=https://science.nasa.gov/mission/hubble/science/explore-the-night-sky/hubble-caldwell-catalog/caldwell-77/ |access-date=2026-08-12 |language=en-US}}</ref> Ayon sa mga siyentipiko, nangyari ang banggaan ng dalawang [[galaksiya]] na humigit-kumulang nasa dalawang bilyong taon ang nakalipas<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |last=Lea |first=Robert |date=2026-07-07 |title=James Webb Space Telescope celebrates its 4th birthday with stunning image of a galaxy crash site |url=https://www.space.com/astronomy/james-webb-space-telescope/james-webb-space-telescope-celebrates-its-4th-birthday-with-stunning-image-of-a-galaxy-crash-site |access-date=2026-08-12 |website=Space.com |language=en}}</ref> na nagdulot ng kakaibang hugis na makikita natin ngayon at nagpasimula ng matinding pagbuo ng mga bagong [[bituin]]. Dalawang kilalang [[supernoba]] ang nadiskubre sa galaksiyang ito: * SN 1986G – isang supernoba na Uri Ia na natuklasan noong Mayo 3, 1986.<ref>{{Cite web |title=SN 1986G |url=https://www.wis-tns.org/object/1986g |access-date=2026-08-12 |website=Transient Name Server |publisher=[[Pandaigdigang Unyong Astronomiko|IAU]]}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Phillips |first=M. M. |last2=Phillips |first2=A. C. |last3=Heathcote |first3=S. R. |last4=Blanco |first4=V. M. |last5=Geisler |first5=D. |last6=Hamilton |first6=D. |last7=Suntzeff |first7=N. B. |last8=Jablonski |first8=F. J. |last9=Steiner |first9=J. E. |last10=Cowley |first10=A. P. |display-authors=1 |date=1987 |title=The type Ia supernova 1986G in NGC 5128 – Optical photometry and spectra |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/132020 |journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=99 |pages=592-605 |bibcode=1987PASP...99..592P |doi=10.1086/132020}}</ref> * SN 2016adj – isang supernoba na Uri Ib na natuklasan noong Pebrero 8, 2016.<ref>{{Cite web |title=SN 2016adj |url=https://www.wis-tns.org/object/2016adj |access-date=2026-08-12 |website=Transient Name Server |publisher=[[Pandaigdigang Unyong Astronomiko|IAU]]}}</ref> == Tingnan din == * [[Omega Centauri]] * [[Messier 87]]<br /> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Mga galaksiya]] m3t41awo08gialk201jv63ygpu5gh0p 0 339150 2221251 2220551 2026-08-21T15:06:45Z TentingZones1 122212 /* */ 2221251 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = Lons-le-Saunier |native_name = Lon-Tsânier |settlement_type = Bayan, prepektura |image_skyline = Lons-le-Saunier - Place de la liberté 5.jpg |image_caption = Place de la Liberté, na may [[Tore ng Orasan (Lons-le-Saunier)|Tore ng Orasan]] at [[Teatro ng Lons-le-Saunier]]. |image_shield = Blason Lons-le-Saunier.svg |pushpin_map = France |map_caption = Lokasyon ng Lons-le-Saunier |subdivision_type = Bansa |subdivision_name = {{Flag|France}} |subdivision_type1 = [[Mga Rehiyon ng Pransiya|Rehiyon]] |subdivision_name1 = [[Bourgogne-Franche-Comté]] |subdivision_type2 = [[Mga Departamento ng Pransiya|Departamento]] |subdivision_name2 = [[Jura (departamento)|Jura]] |subdivision_type3 = Arrondissement |subdivision_name3 = [[Arrondissement of Lons-le-Saunier|Lons-le-Saunier]] |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |leader_title = Alkalde (2026-2032) |leader_name = Cyrille Brero<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/en/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=9 August 2021|language=fr}}</ref> |area_total_km2 = 7.68 |population_as_of = 2023 |population_total = 16618 |population_density_km2 = auto |website = http://www.lonslesaunier.fr/ |coordinates = {{coord|46.6753|5.5544|format=dms|display=inline,title}} |postal_code = 39300/39000 |postal_code_type = INSEE/Postal code |elevation_min_m = 243 |elevation_max_m = 415 |elevation_m = 255 |population_demonym = Lédoniens }} Ang '''Lons-le-Saunier''' ({{IPA|fr|lɔ̃s lə sonje|-|Fr-Lons-le-Saunier.ogg}}; [[Franco-Provençal|Arpitano]]: ''Lon-Tsânier'') ay ang kabisera ng departamento ng [[Jura (departamento)|Jura]], sa rehiyong pangkultura at pangkasaysayan ng [[Franche-Comté]] at rehiyong administratibo ng [[Bourgogne-Franche-Comté]]. Ang lungsod ay matatagpuan sa taas na 255 metro. Ang pangalan ng Lons-le-Saunier ay dahil sa mga [[pagawaan ng asin]] nito, na unang ginamit ng mga Romano, na nagdala ng kayamanan sa mga pamilya sa [[Bourgogne]], [[Vienne, Isère|Vienne]], at [[Chalon-sur-Saône|Chalon]] mula noong Gitnang Panahon, pati na rin sa maraming mga abbey at kumbento. Mayroon itong 17,320 na naninirahan noong 2018, sa loob ng mas malaking metropolitan area na 26,700. Ang mga naninirahan dito ay tinatawag na Lédoniens (lalaki) at Lédoniennes (babae). ==Heograpiya== Ang lungsod ay nasa puso ng rehiyon ng [[Revermont]], sa paanan ng [[Plateau de Lons-le-Saunier|unang talampas]] ng [[Kabundukan ng Jura]] sa silangan at timog, habang ang kapatagan ng Bresse ay umaabot sa kanluran at ang [[Vignible du Jura|mga ubasan]] sa hilaga. Ang lungsod ay matatagpuan sa halos magkaparehong distansya (60 hanggang 80 kilometro kung tutuusin) mula sa [[Besançon]], [[Chalon-sur-Saône]], [[Dijon]], [[Bourg-en-Bresse]], at [[Ginebra]], na tumatawid sa hanay ng kabundukan. Ang Lons-le-Saunier ay ang pangatlong pinakamaliit na prepektura ng departamento sa France ayon sa lawak, kasunod ng [[Basse-Terre]] at [[Bobigny]]. Ang teritoryo ng komyun ay nasa hangganan ng siyam na komyun: Ang mga nasa hangganang komyun ay ang [[Chille]], [[Courbouzon, Jura|Courbouzon]], [[Macornay]], [[Montaigu, Jura|Montaigu]], [[Montmorot]], [[Pannessières]], [[Perrigny, Jura|Perrigny]] at [[Villeneuve-sous-Pymont]]. ==Pangalan== Ang pangalan ng lokalidad ay pinatutunayan sa mga anyong ''Laons'' noong 1233,<ref name="NEG">[[Ernest Nègre]], ''[[Toponymie générale de la France]]'', Droz, Genève, 1990, t. 1, p.171, n° 2706 [https://books.google.fr/books?id=rsNpi7IVulEC&pg=PA171&lpg=PA171&dq=Ernest+N%C3%A8gre+Lons+le+Saunier&source=bl&ots=dSSoJgj9Jg&sig=ACfU3U34dBogMuArqZm61uyYOQssALEpEg&hl=fr&sa=X&ved=2ahUKEwir9LyKjvLqAhVG1BoKHYphAYYQ6AEwEXoECAoQAQ#v=onepage&q=Ernest%20N%C3%A8gre%20Lons%20le%20Saunier&f=false sur ''books.google.fr''.]</ref> ''dou Poys de Lons'' noong 1290,<ref name="PRI">PRINET (Max), « Industrie du sel en Franche-Comté avant la conquête française » (suite) in ''Mémoires de la société d'Émulation du Doubs'', année 1897 (1898), t. 2, p. 105, n.2.</ref> ''Pois de Laon'' noong 1295,<ref name="PRI" /> ''dou Pois de Laon lou Sanier'' noong 1310-11,<ref name="PRI"/> ''Lons le Sanier'' noong 1315, at de ''Ledone Salnerii'' noong 1397 (anyong Latin).<ref name="NEG"/> Ang Lons ay isang hindi kilalang uri ng toponimiko dahil sa kawalan ng mga anyong nagmula pa noong [[Maagang Gitnang Panahon]]; malamang na nagmula ito sa Galiko. Ang mga anyong Laon, bagama't medyo bago, ay nagmumungkahi ng posibleng parallel na ebolusyon sa [[Laon]], katulad ng ''Lugdunum'', isang kilalang-kilala at napakaraming uri ng toponimiko ng Keltiko (kahit sa Inglatera) na binubuo nina ''Lug'' "diyos na Lug" + ''-dunon'' (na may Latin na dulong ''-um'') "kuta" o "kuta, pinatibay na bakuran, bundok."<ref>Xavier Delamarre, ''Dictionnaire de la Langue gauloise'' (''approche linguistique du vieux celtique continental''), éditions Errance, Paris, 2003, p. 163 {{ISBN|2-87772-237-6}}, p. 154-155.</ref> Gayunpaman, kung makakahanap nga tayo ng bakas (''-on'') ng lumang Galiko apelatib na ''dunum'', ang unang elemento ay maaaring kumatawan sa personal na pangalang Galiko na ''Litu'', ''Litus'', na nagpapahiwatig ng ebolusyong ponetiko na *''Litódunu(m)'' > *''Litodónu(m)'' > *''Lioónu(m)''. Ang karagdagang pantukoy na ''le Sanier'' o ''le Saunier'' ay lumitaw noong huling bahagi ng Gitnang Panahon. Sa kabaligtaran, ang karaniwang pangngalang ''saunier'' ay pinatutunayan nang mas maaga sa Pranses sa ''Histoire des Anglais'' ni Geffrei Gaimar, sa anyong ''salnier'' noong bandang 1140, na nangangahulugang "isang nagbebenta at namamahagi ng asin," at pagkatapos ay sa isang koleksyon ng mga dokumento noong ika-12 at ika-13 siglo, ang ''Ban sur le sel'', sa anyong ''saulnier':, na nangangahulugang "isang gumagawa ng asin." Ang medyebal na Latin ay may anyong ''salinarius': (nagmula sa ''salinae'', mga gawaan ng asin), na pinatunayan noong 1086, na nangangahulugang "tagagawa ng asin."<ref>[http://www.cnrtl.fr/etymologie/saunier Site du cnrtl : étymologie de "saunier".]</ref> Hindi alam kung kaninong tao ang tinutukoy ng pantukoy na ito, maliban kung ang ''le Saunier'' ay tumutukoy sa produksyon ng asin ng lokalidad sa kabuuan, na binigyang-katauhan. ==Kasaysayan== Ang mga [[bukal na may tubig-alat]] ng Lons-le-Saunier ay ginagamit na simula pa noong [[Neolitiko]].<ref>{{cite web|url=http://www.terrasalina.eu/wp-content/uploads/2018/07/HistoireDeSel-Web-FR-DE.pdf|title=Histoire de sel entre Jura et Alpes — Salzgeschichten zwischen Jura und Alpen|first=Christian|last=Schülé|year=2017|page=17|language=fr, de}}</ref> Noong ika-19 na siglo, itinatag ang mga paliguan na may init, kung saan napreserba ang napakalaking Thermes Lédonia. Noong ika-19 na siglo, may mga pandayan ng tanso at bakal, at kalakalan ng mga kabayo, baka, butil, keso, atbp.<ref name="Globe">Ross, J.M. (editor) (1878). [https://books.google.com/books?id=qkCwPOyRWTgC "Globe Encyclopaedia of Universal Information"], Vol. IV, Edinburgh-Scotland, Thomas C. Jack, Grange Publishing Works</ref> ==Ekonomiya== Ang Lons-le-Saunier ay tahanan ng [[Chambre de commerce et d'industrie du Jura]], na, kasama ang Keolis (isang subsidiary ng SNCF), ang namamahala sa [[Paliparan ng Dole-Jura]]. Sa kasalukuyan, ang ekonomiya ng Jura ay nagbago nang malaki, na nakasentro sa dalawang pangunahing sentro: [[Dole, Jura|Dole]] at Lons-le-Saunier. Nakikinabang ang Lons-le-Saunier dahil sa kalapitan nito sa [[Switzerland]] at matatagpuan sa pasukan patungo sa mga sikat na lugar ng turista tulad ng [[Parc naturel régional du Haut-Jura]]. Bukod pa rito, ang estratehikong lokasyon ng Lons-le-Saunier sa sangandaan ng kapatagan ng Jura at ng mga unang talampas ay nagbigay dito ng mahalagang papel bilang isang sentro ng komersyo. [[File:Société Crème.JPG|thumb|Isang produktong pang-agrikultura na pinoproseso ng pagkain na gawa sa lungsod ng Lons-le-Saunier, pangunahing batay sa [[patis ng tupa]].]] ==Klima== {{Weather box|width=auto |metric first=y |single line=y |collapsed = Y |location = Lons-le-Saunier (1991–2020 normals, extremes 1974–present) |Jan record high C = 17.2 |Feb record high C = 20.8 |Mar record high C = 23.8 |Apr record high C = 28.3 |May record high C = 32.4 |Jun record high C = 36.6 |Jul record high C = 39.4 |Aug record high C = 39.8 |Sep record high C = 33.7 |Oct record high C = 29.0 |Nov record high C = 22.4 |Dec record high C = 19.9 |Jan record low C = -19.6 |Feb record low C = -15.8 |Mar record low C = -12.2 |Apr record low C = -3.8 |May record low C = -0.2 |Jun record low C = 1.7 |Jul record low C = 6.6 |Aug record low C = 4.8 |Sep record low C = 0.4 |Oct record low C = -4.2 |Nov record low C = -9.2 |Dec record low C = -15.0 |Jan high C = 6.0 |Feb high C = 7.6 |Mar high C = 12.4 |Apr high C = 16.1 |May high C = 20.0 |Jun high C = 23.8 |Jul high C = 25.9 |Aug high C = 25.8 |Sep high C = 21.3 |Oct high C = 16.2 |Nov high C = 10.1 |Dec high C = 6.6 | year high C = 16.0 |Jan mean C = 3.3 |Feb mean C = 4.2 |Mar mean C = 8.1 |Apr mean C = 11.3 |May mean C = 15.1 |Jun mean C = 18.7 |Jul mean C = 20.7 |Aug mean C = 20.5 |Sep mean C = 16.5 |Oct mean C = 12.5 |Nov mean C = 7.1 |Dec mean C = 3.9 | year mean C = 11.8 |Jan low C = 0.6 |Feb low C = 0.8 |Mar low C = 3.8 |Apr low C = 6.4 |May low C = 10.1 |Jun low C = 13.6 |Jul low C = 15.5 |Aug low C = 15.3 |Sep low C = 11.8 |Oct low C = 8.8 |Nov low C = 4.1 |Dec low C = 1.3 | year low C = 7.7 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 83.0 |Feb precipitation mm = 76.6 |Mar precipitation mm = 79.7 |Apr precipitation mm = 91.5 |May precipitation mm = 113.0 |Jun precipitation mm = 88.8 |Jul precipitation mm = 95.4 |Aug precipitation mm = 95.3 |Sep precipitation mm = 95.0 |Oct precipitation mm = 112.4 |Nov precipitation mm = 117.2 |Dec precipitation mm = 99.5 |year precipitation mm = 1147.4 |unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 12.2 | Feb precipitation days = 11.1 | Mar precipitation days = 10.9 | Apr precipitation days = 10.8 | May precipitation days = 12.6 | Jun precipitation days = 9.7 | Jul precipitation days = 9.5 | Aug precipitation days = 9.8 | Sep precipitation days = 9.1 | Oct precipitation days = 12.0 | Nov precipitation days = 12.2 | Dec precipitation days = 13.5 | year precipitation days =133.4 |source 1 = Meteociel<ref>{{cite web |url=https://www.meteociel.fr/obs/clim/normales_records.php?code=39362001 |title=Normales et records pour Lons-le-Saunier (39) |publisher=Meteociel |access-date=21 November 2024}}</ref>}} ==Eskudo de armas== [[File:Blason Lons-le-Saunier.svg|thumb|Lons-le-Saunier]] ''Nahahati: Unang hati, I gules isang liko o at II o isang sungay ng pangangaso na kulay asul, may bibig, may ferrulated at nakatali gules, pangalawa ay kulay pilak na kapatagan.''<ref>[https://armorialdefrance.fr/page_blason.php?ville=%2010864 Eskudo de armas ng Lons-le-Saunier]</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Lons-le-Saunier]] [[Kategorya:Jura (departamento)]] [[Kategorya:Mga komuna sa Pransiya]] [[Kategorya:Mga pamayanan sa Pransiya]] opyce5y5l8wgij63kekgelyxjnhe4cv 0 339191 2221302 2220894 2026-08-22T02:20:32Z InternetArchiveBot 113521 Bluelink 2 books for verifiability (20260821sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2221302 wikitext text/x-wiki [[Talaksan:NGC 3109 imaged by the Dark Energy Camera.jpg|thumb|Ang larawan ng NGC 3109.]] '''Ang NGC 3109''' ay isang maliit na galaksiyang espayral na may bara na uri ng Magellanic o galaksiyang hindi regular na may layong 4.35 milyong [[Sinag-taon|taong-liwanag]] mula sa Daigdig<ref name="karachentsevetal2004"/><ref name="Karachentsevetal2006"/>, sa konstelasyon ng [[Hydra (talampad)|Hydra]]. Pinaniniwalaang nakikipag-ugnayan ang NGC 3109 sa Dwendeng Antlia, isang dwendeng galaksiyang eliptikal, sa pamamagitan ng interaksyong tidal. Natuklasan ito ni [[John Herschel]] noong Marso 24, 1835 habang siya ay nasa lugar na ngayon ay tinatawag na [[Timog Aprika]].<ref name=Ign>{{cite web|url=http://www.seds.org/~spider/spider/LG/n3109.html|title=Irregular Galaxy NGC 3109|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071107164538/http://www.seds.org/~spider/spider/LG/n3109.html |archivedate=2007-11-07|url-status=live}}</ref> Mayroon itong diyametrong isophotal na humigit-kumulang nasa 12.80 kiloparsecs o 41,700 taong-liwanag.<ref name=NED>{{cite web |url=https://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/objsearch?objname=NGC+3109&extend=no&hconst=67.74&omegam=0.3089&omegav=0.6911&corr_z=1&out_csys=Equatorial&out_equinox=J2000.0&obj_sort=RA+or+Longitude&of=pre_text&zv_breaker=30000.0&list_limit=5&img_stamp=YES |title=Detailed Information for Object NGC 3109 |work=NASA/IPAC Extragalactic Database |access-date=2026-08-18}}</ref><ref name="ned">{{cite web | website=NASA/IPAC Extragalactic Database | publisher = NASA and Caltech | title=Results for object NGC 3109 | url=https://ned.ipac.caltech.edu/byname?objname=NGC+3109 | access-date=2026-08-18 }}</ref> Inuri ito bilang isang galaksiyang hindi regular na uri ng Magellanic,<ref>{{Cite book |last=Aparicio |first=A. |url=https://books.google.com/books?id=3gn5hS2zIkcC&pg=PA286 |title=Stellar Astrophysics for the Local Group: VIII Canary Islands Winter School of Astrophysics |last2=Herrero |first2=A. |last3=Sánchez |first3=F. |date=1998-06-13 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-63255-3 |language=en}}</ref> bagaman maaaring isa itong maliit na galaksiyang espayral. Kung napatunayan na ito ay isang galaksiyang espayral, maaari itong maging pinakamaliit na galaksiyang espayral sa [[Lokal na pangkat|Lokal na Pangkat]].<ref>{{Cite book |last=Sauvage |first=Marc |url=https://books.google.com/books?id=xAPX8UfT6qAC&q=ngc+3109&pg=PA123 |title=The Evolution of Galaxies: II - Basic Building Blocks |last2=Stasinska |first2=Grazyna |last3=Schaerer |first3=D. |date=2002-07-31 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4020-0622-7 |language=en}}</ref> Ang NGC 3109 ay isa sa mga pinakamalapit ng mga galaksiya na karaniwang itinuturing na bahagi ng Lokal na Pangkat at matatagpuan sa pinakalabas na bahagi nito. Isa ito sa mga galaksiyang may pinakamababang metalisidad sa Lokal na Pangkat at kabilang sa mga galaksiyang bumubuo ng bituin na kakaunti ang metal.<ref name="HidalgoEtAl">{{Cite journal | doi = 10.1088/0004-6256/136/6/2332 | last = Hidalgo | first = Sebastian L. |display-authors=etal | title =The Disc-Halo Structure of NGC 3109| url = https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-12_136_6/page/2332 |journal = The Astronomical Journal | volume = 136 | issue = 6 | pages = 2332–2342 | date = 2008 | bibcode=2008AJ....136.2332H}}</ref> == Tingnan din == * [[Bagong Pangkalahatang Katalogo]] * [[NGC 7840]] == Mga sanggunian == {{Reflist|refs= <ref name="karachentsevetal2004">{{cite journal | author=I. D. Karachentsev | author2=V. E. Karachentseva | author3=W. K. Hutchmeier | author4=D. I. Makarov | title=A Catalog of Neighboring Galaxies | journal=Astronomical Journal | date=2004 | volume=127 | issue=4 | pages=2031–2068 | bibcode=2004AJ....127.2031K | doi=10.1086/382905 | type=abstract| doi-access=free }}</ref> <ref name="Karachentsevetal2006">{{cite journal | author=Karachentsev, I. D. | author2=Kashibadze, O. G. | title=Masses of the local group and of the M81 group estimated from distortions in the local velocity field | url=https://archive.org/details/sim_astrophysics_january-march-2006_49_1/page/3 | journal=Astrophysics | date=2006 | volume=49 | issue=1 | pages=3–18 | bibcode=2006Ap.....49....3K | doi=10.1007/s10511-006-0002-6 | s2cid=120973010 }}</ref> }} {{Stub|Astronomiya}} [[Kategorya:Mga galaksiya]] n71cmxmkn9lz9pl33k0chwmldei9p5w 1728 339217 2221241 2221150 2026-08-21T12:01:21Z Ralffralff 104750 /* Mga kalahok */ +participant 2221241 wikitext text/x-wiki Ang '''Mga Bituin ng Pelikulang Pilipino''' ay isang editathon na gaganapin mula 00:00, ika-21 ng Agosto 2026, hanggang 23:59, ika-30 ng Setyembre 2026 (UTC+8), na nakatuon sa pagpapalawig ng mga impormasyon sa Wikipediang Tagalog tungkol sa pinilakang-tabing o industriya ng pelikulang Pilipino. == Mga artikulo == Ang mga sumusunod ay mga artikulong nakaukol sa paksang industriya ng pelikulang Pilipino na maaaring likhain o palawigin. Maaari ring magsumite ng artikulo na hindi nakalista. == Mga kalahok == * [[User:PhiliptheNumber1|PhiliptheNumber1]] ([[User talk:PhiliptheNumber1|kausapin]]) * [[Tagagamit:Ralffralff|Ralffralff]] ([[Usapang tagagamit:Ralffralff|kausapin]]) == Mga resulta == 24sgym08ebq8hg5mirxw6m33xy4m1x2 2221242 2221241 2026-08-21T12:14:34Z GerryYabes 37451 /* Mga kalahok */ Add paricipant 2221242 wikitext text/x-wiki Ang '''Mga Bituin ng Pelikulang Pilipino''' ay isang editathon na gaganapin mula 00:00, ika-21 ng Agosto 2026, hanggang 23:59, ika-30 ng Setyembre 2026 (UTC+8), na nakatuon sa pagpapalawig ng mga impormasyon sa Wikipediang Tagalog tungkol sa pinilakang-tabing o industriya ng pelikulang Pilipino. == Mga artikulo == Ang mga sumusunod ay mga artikulong nakaukol sa paksang industriya ng pelikulang Pilipino na maaaring likhain o palawigin. Maaari ring magsumite ng artikulo na hindi nakalista. == Mga kalahok == * [[User:PhiliptheNumber1|PhiliptheNumber1]] ([[User talk:PhiliptheNumber1|kausapin]]) * [[Tagagamit:Ralffralff|Ralffralff]] ([[Usapang tagagamit:Ralffralff|kausapin]]) *[[Tagagamit: GerryYabes|GerryYabes]] ([[Usapang tagagamit:GerryYabes|kausapin]]) == Mga resulta == h39b8xda3xfmxiyz0ro3mxw27w5rdag 2221252 2221242 2026-08-21T15:43:26Z Buszmail 67296 /* Mga kalahok */ 2221252 wikitext text/x-wiki Ang '''Mga Bituin ng Pelikulang Pilipino''' ay isang editathon na gaganapin mula 00:00, ika-21 ng Agosto 2026, hanggang 23:59, ika-30 ng Setyembre 2026 (UTC+8), na nakatuon sa pagpapalawig ng mga impormasyon sa Wikipediang Tagalog tungkol sa pinilakang-tabing o industriya ng pelikulang Pilipino. == Mga artikulo == Ang mga sumusunod ay mga artikulong nakaukol sa paksang industriya ng pelikulang Pilipino na maaaring likhain o palawigin. Maaari ring magsumite ng artikulo na hindi nakalista. == Mga kalahok == * [[User:PhiliptheNumber1|PhiliptheNumber1]] ([[User talk:PhiliptheNumber1|kausapin]]) * [[Tagagamit:Ralffralff|Ralffralff]] ([[Usapang tagagamit:Ralffralff|kausapin]]) *[[Tagagamit:GerryYabes|GerryYabes]] ([[Usapang tagagamit:GerryYabes|kausapin]]) *[[Tagagamit:Buszmail|Buszmail]] ([[Usapang tagagamit:Buszmail|kausapin]]) == Mga resulta == 4tc2ta4nr0bsmefxl6igq6a00zd8k8k 2221253 2221252 2026-08-21T15:51:52Z Buszmail 67296 2221253 wikitext text/x-wiki Ang '''Mga Bituin ng Pelikulang Pilipino''' ay isang editathon na gaganapin mula 00:00, ika-21 ng Agosto 2026, hanggang 23:59, ika-30 ng Setyembre 2026 (UTC+8), na nakatuon sa pagpapalawig ng mga impormasyon sa Wikipediang Tagalog tungkol sa pinilakang-tabing o industriya ng pelikulang Pilipino. == Mga artikulo == Ang mga sumusunod ay mga artikulong nakaukol sa paksang industriya ng pelikulang Pilipino na maaaring likhain o palawigin. Maaari ring magsumite ng artikulo na hindi nakalista. == Mga kalahok == * [[User:PhiliptheNumber1|PhiliptheNumber1]] ([[User talk:PhiliptheNumber1|kausapin]]) * [[Tagagamit:Ralffralff|Ralffralff]] ([[Usapang tagagamit:Ralffralff|kausapin]]) *[[Tagagamit:GerryYabes|GerryYabes]] ([[Usapang tagagamit:GerryYabes|kausapin]]) *[[Tagagamit:Buszmail|Buszmail]] ([[Usapang tagagamit:Buszmail|kausapin]]) == Mga resulta == [[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] oucvu84n7es01jyp7qqx1tcov2cu43d 2 339237 2221254 2026-08-21T15:57:55Z TentingZones1 122212 /* */ 2221254 wikitext text/x-wiki ==Mga nakaplanong artikulo maaaring igawa== * '''[[Cacheu]]''' - [[Guinea-Bissau]] * '''[[Paoua]]''' - [[Republika ng Gitnang Aprika]] * '''[[Tambacounda]], [[Thiès]], [[Diourbel]]''' - [[Senegal]] * '''[[Bad Kohlgrub]], [[Bad Hindelang]], [[Wilhelmsfeld]], [[Amt Neuhaus]], [[Genthin]], [[Elstra]], [[Babensham]], [[Aalen]], [[Erfurt]], [[Bad Kissingen]], [[Mittelsinn]], [[Thanstein]], [[Bad Orb]], [[Bad Pyrmont]], [[Bad Elster]], [[Bockenheim an der Weinstraße]], [[Rheda-Weidenbrück]], [[Schlat]], [[Haidmühle]], [[Konzell]], [[Zeschdorf]], [[Egmating]], [[Emmering]], [[Eschenbach]], [[Bad Sülze]], [[Ringelai]], [[Hallbergmoos]], [[Kolbermoor]]''' - [[Alemanya]] * '''[[Lespignan]], [[Gaujan]], [[Artassenx]], [[Saint-Quentin-de-Caplong]], [[Céyzerieu]], [[Aulnat]], [[Durmignat]], [[Castillon, Kalbados|Castillon]] ([[Kalbados]]), [[Sanguinet]], [[Gueberschwihr]], [[Puimisson]], [[Puissalicon]], [[Bagneaux-sur-Loing]], [[Kerlouan]], [[Kerlaz]], [[Gigondas]], [[Vacqueyras]], [[Lagamas]], [[Mont-de-Marsan]], [[Champagney, Jura|Champagney]] ([[Jura (departamento)|Jura]]), [[Sampans]], [[Le Houga]], [[Le Castéra]], [[Plaisance-du-Touch]], [[Verlus]], [[Navarrenx]], [[Montpouillan]], [[Nérac]], [[Hordain]], [[Cagnac-les-Mines]], [[Blaye-les-Mines]], [[Lhuys]], [[Fourchambault]], [[Boiscommun]], [[Folembray]], [[Annemasse]], [[Le Chastang]], [[Huilliécourt]], [[Palaiseul]], [[Couvignon]], [[Épothémont]], [[Toulonjac]], [[Augan]], [[Han-lès-Juvigny]], [[Seilh]], [[Laboutarie]]''', ''[[Pineuilh]], [[Nompatelize]]'' - [[Pransiya]] * '''[[Atakpamé]]''' - [[Togo]] * '''[[Bamenda]], [[Ngaoundal]], [[Douala]], [[Yokadouma]], [[Moloundou]]''' - [[Cameroon]] * '''[[Tshabong]], [[Maun]], [[Francistown]]''' - [[Botswana]] * '''[[Lichinga]], [[Quelimane]], [[Nampula]]''' - [[Mozambique]] * '''[[Bermagui]], [[Jerramungup]], [[Norseman]], [[Mount Magnet]], [[Thargomindah]], [[Wollongong]], [[Merimbula]], [[Coober Pedy]], [[Mount Isa]], [[Lightning Ridge]], [[Gilgandra]], [[Murray Bridge]], [[Warrnambool]], [[Nhulunbuy]]''' - [[Awstralya]] * '''[[Manado]], [[Kendari]], [[Samarinda]], [[Kolonodale]], [[Merauke]], [[Meulaboh]], [[Bukittinggi]], [[Tasikmalaya]], [[Sungai Penuh]], [[Sibolga]], [[Tomohon]], [[Palu]], [[Watampone]], [[Saumlaki]], [[Maumere]], [[Banyuwangi]], [[Balikpapan]], [[Pangkalan Bun]], [[Nusantara, Silangang Kalimantan|Nusantara]], [[Ciamis]], [[Palopo]], [[Kota Ambon]], [[Manokwari]]''' - [[Indonesia]] * '''[[Mahajanga]]''' - [[Madagascar]] * '''[[Nouadhibou]], [[Kaédi]], [[Tidjikja]], [[Rosso]], [[Kiffa]]''' - [[Mawritanya]] * '''[[Koulikoro]], [[Kayes]], [[Nioro du Sahel]], [[Bougouni]], [[Kidal]]''' - [[Mali (bansa)|Mali]] * '''[[Kitgum]]''' - [[Uganda]] * '''[[Pathankot]]''' - [[India]] * '''[[Bario, Sarawak|Bario]], [[Kinabatangan]], [[Kota Belud]]''' - [[Malaysia]] * '''[[Sembehun]], [[Koidu]], [[Kenema]], [[Bo]]''' - [[Sierra Leone]] * '''[[Sunyani]], [[Dormaa Ahenkro]], [[Kumasi]], [[Mpraeso]], [[Navrongo]], [[Techiman]]''' - [[Ghana]] * '''[[Bobo-Dioulasso]], [[Fada N'Gourma]]''' - [[Burkina Faso]] * '''[[Tskaltubo]], [[Stepantsminda]], [[Akhalkalaki]], [[Akhaltsikhe]], [[Borjomi]], [[Kutaisi]]''' - [[Heorhiya]] * '''[[Vanadzor]]''' - [[Armenya]] * ''[[Mingachevir]]'', '''[[Neftchala]]''', ''[[Lankaran]]'', '''[[Yevlakh]]''' - [[Azerbaijan]] * '''[[São Felix du Xingu]], [[Xique-Xique]], [[Ipatinga]], [[Bauru]], [[Alto Alegre]], [[Passo Fundo]], [[Ijuí]], [[Bagé]], [[Paraty]], [[Guanambi]]''' - [[Brazil]] * '''[[Bulawayo]]''' - [[Zimbabwe]] * '''[[Rawalpindi]]''' - [[Pakistan]] * '''[[Kapyl]], [[Myadzyel]], [[Baranavichy]], [[Slonim]], [[Davyd-Haradok]], [[Vawkavysk]]''' - [[Belarus]] * '''[[Vantaa]]''' - [[Pinlandiya]] * '''[[Nykøbing Falster]], [[Kerteminde]], [[Aabenraa]], [[Roskilde]]''' - [[Denmark]] * '''[[Limanowa]]''' - [[Polonya]] ==Dagdag mga detalye planong igawa== * [[Guinea-Bissau]] * [[Yaoundé]] * [[Sugbongcogon]] * [[Polangui]] * [[Lungsod ng Legazpi]] * [[Nabua]] * [[Nueva Ecija]] * [[Malolos]] * [[Espanya]] * [[José Rizal]] m1xekhsd5jaj3xbgs451kh1ggqp0v7t 2221330 2221254 2026-08-22T06:17:29Z TentingZones1 122212 /* Mga nakaplanong artikulo maaaring igawa */ * [[Saint-Quentin-de-Caplong]] 2221330 wikitext text/x-wiki ==Mga nakaplanong artikulo maaaring igawa== * '''[[Cacheu]]''' - [[Guinea-Bissau]] * '''[[Paoua]]''' - [[Republika ng Gitnang Aprika]] * '''[[Tambacounda]], [[Thiès]], [[Diourbel]]''' - [[Senegal]] * '''[[Bad Kohlgrub]], [[Bad Hindelang]], [[Wilhelmsfeld]], [[Amt Neuhaus]], [[Genthin]], [[Elstra]], [[Babensham]], [[Aalen]], [[Erfurt]], [[Bad Kissingen]], [[Mittelsinn]], [[Thanstein]], [[Bad Orb]], [[Bad Pyrmont]], [[Bad Elster]], [[Bockenheim an der Weinstraße]], [[Rheda-Weidenbrück]], [[Schlat]], [[Haidmühle]], [[Konzell]], [[Zeschdorf]], [[Egmating]], [[Emmering]], [[Eschenbach]], [[Bad Sülze]], [[Ringelai]], [[Hallbergmoos]], [[Kolbermoor]]''' - [[Alemanya]] * '''[[Lespignan]], [[Gaujan]], [[Artassenx]], <s>[[Saint-Quentin-de-Caplong]]</s>, [[Céyzerieu]], [[Aulnat]], [[Durmignat]], [[Castillon, Kalbados|Castillon]] ([[Kalbados]]), [[Sanguinet]], [[Gueberschwihr]], [[Puimisson]], [[Puissalicon]], [[Bagneaux-sur-Loing]], [[Kerlouan]], [[Kerlaz]], [[Gigondas]], [[Vacqueyras]], [[Lagamas]], [[Mont-de-Marsan]], [[Champagney, Jura|Champagney]] ([[Jura (departamento)|Jura]]), [[Sampans]], [[Le Houga]], [[Le Castéra]], [[Plaisance-du-Touch]], [[Verlus]], [[Navarrenx]], [[Montpouillan]], [[Nérac]], [[Hordain]], [[Cagnac-les-Mines]], [[Blaye-les-Mines]], [[Lhuys]], [[Fourchambault]], [[Boiscommun]], [[Folembray]], [[Annemasse]], [[Le Chastang]], [[Huilliécourt]], [[Palaiseul]], [[Couvignon]], [[Épothémont]], [[Toulonjac]], [[Augan]], [[Han-lès-Juvigny]], [[Seilh]], [[Laboutarie]]''', ''[[Pineuilh]], [[Nompatelize]]'' - [[Pransiya]] * '''[[Atakpamé]]''' - [[Togo]] * '''[[Bamenda]], [[Ngaoundal]], [[Douala]], [[Yokadouma]], [[Moloundou]]''' - [[Cameroon]] * '''[[Tshabong]], [[Maun]], [[Francistown]]''' - [[Botswana]] * '''[[Lichinga]], [[Quelimane]], [[Nampula]]''' - [[Mozambique]] * '''[[Bermagui]], [[Jerramungup]], [[Norseman]], [[Mount Magnet]], [[Thargomindah]], [[Wollongong]], [[Merimbula]], [[Coober Pedy]], [[Mount Isa]], [[Lightning Ridge]], [[Gilgandra]], [[Murray Bridge]], [[Warrnambool]], [[Nhulunbuy]]''' - [[Awstralya]] * '''[[Manado]], [[Kendari]], [[Samarinda]], [[Kolonodale]], [[Merauke]], [[Meulaboh]], [[Bukittinggi]], [[Tasikmalaya]], [[Sungai Penuh]], [[Sibolga]], [[Tomohon]], [[Palu]], [[Watampone]], [[Saumlaki]], [[Maumere]], [[Banyuwangi]], [[Balikpapan]], [[Pangkalan Bun]], [[Nusantara, Silangang Kalimantan|Nusantara]], [[Ciamis]], [[Palopo]], [[Kota Ambon]], [[Manokwari]]''' - [[Indonesia]] * '''[[Mahajanga]]''' - [[Madagascar]] * '''[[Nouadhibou]], [[Kaédi]], [[Tidjikja]], [[Rosso]], [[Kiffa]]''' - [[Mawritanya]] * '''[[Koulikoro]], [[Kayes]], [[Nioro du Sahel]], [[Bougouni]], [[Kidal]]''' - [[Mali (bansa)|Mali]] * '''[[Kitgum]]''' - [[Uganda]] * '''[[Pathankot]]''' - [[India]] * '''[[Bario, Sarawak|Bario]], [[Kinabatangan]], [[Kota Belud]]''' - [[Malaysia]] * '''[[Sembehun]], [[Koidu]], [[Kenema]], [[Bo]]''' - [[Sierra Leone]] * '''[[Sunyani]], [[Dormaa Ahenkro]], [[Kumasi]], [[Mpraeso]], [[Navrongo]], [[Techiman]]''' - [[Ghana]] * '''[[Bobo-Dioulasso]], [[Fada N'Gourma]]''' - [[Burkina Faso]] * '''[[Tskaltubo]], [[Stepantsminda]], [[Akhalkalaki]], [[Akhaltsikhe]], [[Borjomi]], [[Kutaisi]]''' - [[Heorhiya]] * '''[[Vanadzor]]''' - [[Armenya]] * ''[[Mingachevir]]'', '''[[Neftchala]]''', ''[[Lankaran]]'', '''[[Yevlakh]]''' - [[Azerbaijan]] * '''[[São Felix du Xingu]], [[Xique-Xique]], [[Ipatinga]], [[Bauru]], [[Alto Alegre]], [[Passo Fundo]], [[Ijuí]], [[Bagé]], [[Paraty]], [[Guanambi]]''' - [[Brazil]] * '''[[Bulawayo]]''' - [[Zimbabwe]] * '''[[Rawalpindi]]''' - [[Pakistan]] * '''[[Kapyl]], [[Myadzyel]], [[Baranavichy]], [[Slonim]], [[Davyd-Haradok]], [[Vawkavysk]]''' - [[Belarus]] * '''[[Vantaa]]''' - [[Pinlandiya]] * '''[[Nykøbing Falster]], [[Kerteminde]], [[Aabenraa]], [[Roskilde]]''' - [[Denmark]] * '''[[Limanowa]]''' - [[Polonya]] ==Dagdag mga detalye planong igawa== * [[Guinea-Bissau]] * [[Yaoundé]] * [[Sugbongcogon]] * [[Polangui]] * [[Lungsod ng Legazpi]] * [[Nabua]] * [[Nueva Ecija]] * [[Malolos]] * [[Espanya]] * [[José Rizal]] s3fatwfya732lq7ym5cyc98thacbnxc 2221333 2221330 2026-08-22T06:39:52Z TentingZones1 122212 /* Mga nakaplanong artikulo maaaring igawa */ * [[Cacheu]] 2221333 wikitext text/x-wiki ==Mga nakaplanong artikulo maaaring igawa== * <s>'''[[Cacheu]]'''</s> - [[Guinea-Bissau]] * '''[[Paoua]]''' - [[Republika ng Gitnang Aprika]] * '''[[Tambacounda]], [[Thiès]], [[Diourbel]]''' - [[Senegal]] * '''[[Bad Kohlgrub]], [[Bad Hindelang]], [[Wilhelmsfeld]], [[Amt Neuhaus]], [[Genthin]], [[Elstra]], [[Babensham]], [[Aalen]], [[Erfurt]], [[Bad Kissingen]], [[Mittelsinn]], [[Thanstein]], [[Bad Orb]], [[Bad Pyrmont]], [[Bad Elster]], [[Bockenheim an der Weinstraße]], [[Rheda-Weidenbrück]], [[Schlat]], [[Haidmühle]], [[Konzell]], [[Zeschdorf]], [[Egmating]], [[Emmering]], [[Eschenbach]], [[Bad Sülze]], [[Ringelai]], [[Hallbergmoos]], [[Kolbermoor]]''' - [[Alemanya]] * '''[[Lespignan]], [[Gaujan]], [[Artassenx]], <s>[[Saint-Quentin-de-Caplong]]</s>, [[Céyzerieu]], [[Aulnat]], [[Durmignat]], [[Castillon, Kalbados|Castillon]] ([[Kalbados]]), [[Sanguinet]], [[Gueberschwihr]], [[Puimisson]], [[Puissalicon]], [[Bagneaux-sur-Loing]], [[Kerlouan]], [[Kerlaz]], [[Gigondas]], [[Vacqueyras]], [[Lagamas]], [[Mont-de-Marsan]], [[Champagney, Jura|Champagney]] ([[Jura (departamento)|Jura]]), [[Sampans]], [[Le Houga]], [[Le Castéra]], [[Plaisance-du-Touch]], [[Verlus]], [[Navarrenx]], [[Montpouillan]], [[Nérac]], [[Hordain]], [[Cagnac-les-Mines]], [[Blaye-les-Mines]], [[Lhuys]], [[Fourchambault]], [[Boiscommun]], [[Folembray]], [[Annemasse]], [[Le Chastang]], [[Huilliécourt]], [[Palaiseul]], [[Couvignon]], [[Épothémont]], [[Toulonjac]], [[Augan]], [[Han-lès-Juvigny]], [[Seilh]], [[Laboutarie]]''', ''[[Pineuilh]], [[Nompatelize]]'' - [[Pransiya]] * '''[[Atakpamé]]''' - [[Togo]] * '''[[Bamenda]], [[Ngaoundal]], [[Douala]], [[Yokadouma]], [[Moloundou]]''' - [[Cameroon]] * '''[[Tshabong]], [[Maun]], [[Francistown]]''' - [[Botswana]] * '''[[Lichinga]], [[Quelimane]], [[Nampula]]''' - [[Mozambique]] * '''[[Bermagui]], [[Jerramungup]], [[Norseman]], [[Mount Magnet]], [[Thargomindah]], [[Wollongong]], [[Merimbula]], [[Coober Pedy]], [[Mount Isa]], [[Lightning Ridge]], [[Gilgandra]], [[Murray Bridge]], [[Warrnambool]], [[Nhulunbuy]]''' - [[Awstralya]] * '''[[Manado]], [[Kendari]], [[Samarinda]], [[Kolonodale]], [[Merauke]], [[Meulaboh]], [[Bukittinggi]], [[Tasikmalaya]], [[Sungai Penuh]], [[Sibolga]], [[Tomohon]], [[Palu]], [[Watampone]], [[Saumlaki]], [[Maumere]], [[Banyuwangi]], [[Balikpapan]], [[Pangkalan Bun]], [[Nusantara, Silangang Kalimantan|Nusantara]], [[Ciamis]], [[Palopo]], [[Kota Ambon]], [[Manokwari]]''' - [[Indonesia]] * '''[[Mahajanga]]''' - [[Madagascar]] * '''[[Nouadhibou]], [[Kaédi]], [[Tidjikja]], [[Rosso]], [[Kiffa]]''' - [[Mawritanya]] * '''[[Koulikoro]], [[Kayes]], [[Nioro du Sahel]], [[Bougouni]], [[Kidal]]''' - [[Mali (bansa)|Mali]] * '''[[Kitgum]]''' - [[Uganda]] * '''[[Pathankot]]''' - [[India]] * '''[[Bario, Sarawak|Bario]], [[Kinabatangan]], [[Kota Belud]]''' - [[Malaysia]] * '''[[Sembehun]], [[Koidu]], [[Kenema]], [[Bo]]''' - [[Sierra Leone]] * '''[[Sunyani]], [[Dormaa Ahenkro]], [[Kumasi]], [[Mpraeso]], [[Navrongo]], [[Techiman]]''' - [[Ghana]] * '''[[Bobo-Dioulasso]], [[Fada N'Gourma]]''' - [[Burkina Faso]] * '''[[Tskaltubo]], [[Stepantsminda]], [[Akhalkalaki]], [[Akhaltsikhe]], [[Borjomi]], [[Kutaisi]]''' - [[Heorhiya]] * '''[[Vanadzor]]''' - [[Armenya]] * ''[[Mingachevir]]'', '''[[Neftchala]]''', ''[[Lankaran]]'', '''[[Yevlakh]]''' - [[Azerbaijan]] * '''[[São Felix du Xingu]], [[Xique-Xique]], [[Ipatinga]], [[Bauru]], [[Alto Alegre]], [[Passo Fundo]], [[Ijuí]], [[Bagé]], [[Paraty]], [[Guanambi]]''' - [[Brazil]] * '''[[Bulawayo]]''' - [[Zimbabwe]] * '''[[Rawalpindi]]''' - [[Pakistan]] * '''[[Kapyl]], [[Myadzyel]], [[Baranavichy]], [[Slonim]], [[Davyd-Haradok]], [[Vawkavysk]]''' - [[Belarus]] * '''[[Vantaa]]''' - [[Pinlandiya]] * '''[[Nykøbing Falster]], [[Kerteminde]], [[Aabenraa]], [[Roskilde]]''' - [[Denmark]] * '''[[Limanowa]]''' - [[Polonya]] ==Dagdag mga detalye planong igawa== * [[Guinea-Bissau]] * [[Yaoundé]] * [[Sugbongcogon]] * [[Polangui]] * [[Lungsod ng Legazpi]] * [[Nabua]] * [[Nueva Ecija]] * [[Malolos]] * [[Espanya]] * [[José Rizal]] 7p1pznhka1m8dnkng33sbviuh6oxut4 0 339238 2221315 2026-08-22T03:13:30Z LknFenix 125962 Inilikha sa pagsalin ng pahinang "[[:en:Special:Redirect/revision/1369016065|The Peninsula Manila]]" 2221315 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = The Peninsula Manila | image = Talaksan:The Peninsula Manila, Makati City, Feb 2024.jpg | caption = The Peninsula Manila noong 2024 | location = Mga sulok ng [[Abenida Ayala]] at [[Abenida Makati]], [[Makati]], [[Pilipinas]] | coordinates = {{coord|14|33|18|N|121|01|30|E|display=inline,title}} | landlord = Manila Peninsula Hotel, Inc. | owner = Hongkong and Shanghai Hotels Ltd. | floor_area = | floor_count = 11 | parking = | website = }} Ang '''The Peninsula Manila''' (karaniwang tinatawag na '''Manila Peninsula''' o simpleng '''Manila Pen''') ay isang 5-bituing marangyang otel sa [[Pilipinas]]. Matatagpuan ito sa kanto ng [[Abenida Ayala]] at [[Abenida Makati]] sa Sentrong Kalakalang Distrito ng Makati, na nasa hurisdiksyon ng Barangay Urdaneta. Bahagi ang otel ng The Peninsula Hotels, isang kadenang nakabase sa [[Hong Kong]], at ito ang unang otel ng kadenang iyon sa labas ng teritoryo ng Tsina.<ref>{{Cite web |last=Calasanz |first=Pierre A. |date=January 15, 2017 |title=The Peninsula Manila, Then and Now |url=https://www.esquiremag.ph/the-good-life/pursuits/manila-peninsula-a1579-20170105-lfrm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922182436/https://www.esquiremag.ph/the-good-life/pursuits/manila-peninsula-a1579-20170105-lfrm |archive-date=September 22, 2023 |access-date=August 2, 2024 |website=[[Esquire (magazine)|Esquire Philippines]]}}</ref> [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] ray18hr056spflr2y0wenhsexu4zizo 2221322 2221315 2026-08-22T04:29:18Z LknFenix 125962 Pag-aayos sa sanggunian 2221322 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = The Peninsula Manila | image = Talaksan:The Peninsula Manila, Makati City, Feb 2024.jpg | caption = The Peninsula Manila noong 2024 | location = Mga sulok ng [[Abenida Ayala]] at [[Abenida Makati]], [[Makati]], [[Pilipinas]] | coordinates = {{coord|14|33|18|N|121|01|30|E|display=inline,title}} | landlord = Manila Peninsula Hotel, Inc. | owner = Hongkong and Shanghai Hotels Ltd. | floor_area = | floor_count = 11 | parking = | website = }} Ang '''The Peninsula Manila''' (karaniwang tinatawag na '''Manila Peninsula''' o simpleng '''Manila Pen''') ay isang 5-bituing marangyang otel sa [[Pilipinas]]. Matatagpuan ito sa kanto ng [[Abenida Ayala]] at [[Abenida Makati]] sa Sentrong Kalakalang Distrito ng Makati, na nasa hurisdiksyon ng Barangay Urdaneta. Bahagi ang otel ng The Peninsula Hotels, isang kadenang nakabase sa [[Hong Kong]], at ito ang unang otel ng kadenang iyon sa labas ng teritoryo ng Tsina.<ref>{{Cite web |last=Calasanz |first=Pierre A. |date=Enero 15, 2017 |title=The Peninsula Manila, Then and Now |url=https://www.esquiremag.ph/the-good-life/pursuits/manila-peninsula-a1579-20170105-lfrm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922182436/https://www.esquiremag.ph/the-good-life/pursuits/manila-peninsula-a1579-20170105-lfrm |archive-date=Setyembre 22, 2023 |access-date=Agosto 2, 2024 |website=[[Esquire (magazine)|Esquire Philippines]]|language=en|trans-title=Ang The Peninsula Manila, Noon at Ngayon}}</ref> == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] sn79rdoisq4oczvoreqtwzam30fg7lk 2221324 2221322 2026-08-22T04:35:48Z LknFenix 125962 + Panimula 2221324 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = The Peninsula Manila | image = Talaksan:The Peninsula Manila, Makati City, Feb 2024.jpg | caption = The Peninsula Manila noong 2024 | location = Mga sulok ng [[Abenida Ayala]] at [[Abenida Makati]], [[Makati]], [[Pilipinas]] | coordinates = {{coord|14|33|18|N|121|01|30|E|display=inline,title}} | landlord = Manila Peninsula Hotel, Inc. | owner = Hongkong and Shanghai Hotels Ltd. | floor_area = | floor_count = 11 | parking = | website = }} Ang '''The Peninsula Manila''' (karaniwang tinatawag na '''Manila Peninsula''' o simpleng '''Manila Pen''') ay isang 5-bituing marangyang otel sa [[Pilipinas]]. Matatagpuan ito sa kanto ng [[Abenida Ayala]] at [[Abenida Makati]] sa Sentrong Kalakalang Distrito ng Makati, na nasa hurisdiksyon ng Barangay Urdaneta. Bahagi ang otel ng The Peninsula Hotels, isang kadenang nakabase sa [[Hong Kong]], at ito ang unang otel ng kadenang iyon sa labas ng teritoryo ng Tsina.<ref>{{Cite web |last=Calasanz |first=Pierre A. |date=Enero 15, 2017 |title=The Peninsula Manila, Then and Now |url=https://www.esquiremag.ph/the-good-life/pursuits/manila-peninsula-a1579-20170105-lfrm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922182436/https://www.esquiremag.ph/the-good-life/pursuits/manila-peninsula-a1579-20170105-lfrm |archive-date=Setyembre 22, 2023 |access-date=Agosto 2, 2024 |website=[[Esquire (magazine)|Esquire Philippines]]|language=en|trans-title=Ang The Peninsula Manila, Noon at Ngayon}}</ref> Ang lupa ay pagmamay-ari ng Ayala Hotels, Inc. (isang subsidiaryo ng Ayala Corporation<ref name="ftI">{{Cite report|date=Enero 20, 2022|author=FTI Consulting|title=Property-for-Share Swap between Ayala Land, Inc., Mermac, Inc., and Ayala Corporation: Fairness Opinion Report|url=https://ir.ayalaland.com.ph/wp-content/uploads/2022/04/AC-ALI-Property-for-Share-Swap-Fairness-Opinion-Appraisal-and-Valuation-Reports.pdf}}</ref>) at ipinauupa sa Manila Peninsula Hotel, Inc., ang operador ng otel. == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] sibuqdawpy6202x19ucv7hezvxwi483 2221327 2221324 2026-08-22T04:56:20Z LknFenix 125962 + Kasaysayan 2221327 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = The Peninsula Manila | image = Talaksan:The Peninsula Manila, Makati City, Feb 2024.jpg | caption = The Peninsula Manila noong 2024 | location = Mga sulok ng [[Abenida Ayala]] at [[Abenida Makati]], [[Makati]], [[Pilipinas]] | coordinates = {{coord|14|33|18|N|121|01|30|E|display=inline,title}} | landlord = Manila Peninsula Hotel, Inc. | owner = Hongkong and Shanghai Hotels Ltd. | floor_area = | floor_count = 11 | parking = | website = }} Ang '''The Peninsula Manila''' (karaniwang tinatawag na '''Manila Peninsula''' o simpleng '''Manila Pen''') ay isang 5-bituing marangyang otel sa [[Pilipinas]]. Matatagpuan ito sa kanto ng [[Abenida Ayala]] at [[Abenida Makati]] sa Sentrong Kalakalang Distrito ng Makati, na nasa hurisdiksyon ng Barangay Urdaneta. Bahagi ang otel ng The Peninsula Hotels, isang kadenang nakabase sa [[Hong Kong]], at ito ang unang otel ng kadenang iyon sa labas ng teritoryo ng Tsina.<ref>{{Cite web |last=Calasanz |first=Pierre A. |date=Enero 15, 2017 |title=The Peninsula Manila, Then and Now |url=https://www.esquiremag.ph/the-good-life/pursuits/manila-peninsula-a1579-20170105-lfrm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922182436/https://www.esquiremag.ph/the-good-life/pursuits/manila-peninsula-a1579-20170105-lfrm |archive-date=Setyembre 22, 2023 |access-date=Agosto 2, 2024 |website=[[Esquire (magazine)|Esquire Philippines]]|language=en|trans-title=Ang The Peninsula Manila, Noon at Ngayon}}</ref> Ang lupa ay pagmamay-ari ng Ayala Hotels, Inc. (isang subsidiaryo ng Ayala Corporation<ref name="ftI">{{Cite report|date=Enero 20, 2022|author=FTI Consulting|title=Property-for-Share Swap between Ayala Land, Inc., Mermac, Inc., and Ayala Corporation: Fairness Opinion Report|url=https://ir.ayalaland.com.ph/wp-content/uploads/2022/04/AC-ALI-Property-for-Share-Swap-Fairness-Opinion-Appraisal-and-Valuation-Reports.pdf}}</ref>) at ipinauupa sa Manila Peninsula Hotel, Inc., ang operador ng otel. == Kasaysayan == Binuksan ang Peninsula Manila noong Setyembre 14, 1976, bago ang komperensiya ng [[Pondo ng Monetaryong Pandaigdig]] noong taong iyon.<ref>[http://manila.peninsula.com/tpm/information.html Hotel in Manila: The Peninsula Manila Hotel Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080209003457/http://manila.peninsula.com/tpm/information.html |date=02-09-2008 }} manila.peninsula.com.</ref><ref>{{cite news|url=https://www.pressreader.com/china/the-peninsula-magazine/20211201/282149294608655|title=The Early Days|magazine=The Peninsula Magazine|date=Disyembre 1, 2021|accessdate=Hunyo 13, 2023|language=en|trans-title=Mga Unang Araw}}</ref><ref>{{cite web|url=https://archivescatalog.imf.org/Details/archive/110052204|title=Archives {{!}} Details - International Monetary Fund|website=Pondo ng Monetaryong Pandaigidig|accessdate=Hunyo 13, 2023|language=en|trans-title=Mga Archive {{!}} Mga Detalye - Pondo ng Monetaryong Pandaigdig}}</ref> Ang dalawang gusali o wing ng otel ay itinayo sa mga kanto ng Abenida Ayala at Abenida Makati at ipinangalan sa dalawang abenida. Noong 1994, inayos ang otel, kabilang ang pagdaragdag ng bagong paunten at pagpipinta ng ilan sa mga dingding nito sa mga bagong kulay. == Mga sanggunian == {{Reflist}} [[Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata]] b1tp5qymhkatac8j7a8wabut0ncdkyh 0 339239 2221316 2026-08-22T03:14:35Z LknFenix 125962 Ikinakarga sa [[The Peninsula Manila]] 2221316 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[The Peninsula Manila]] fv44bdczsf8sz0l2ixb15qkdfyu4mzl 0 339240 2221317 2026-08-22T03:15:00Z LknFenix 125962 Ikinakarga sa [[The Peninsula Manila]] 2221317 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[The Peninsula Manila]] ore4g6ew53nlh60ahuqw4avrfxjjts9 0 339241 2221318 2026-08-22T03:15:25Z LknFenix 125962 Ikinakarga sa [[The Peninsula Manila]] 2221318 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[The Peninsula Manila]] ore4g6ew53nlh60ahuqw4avrfxjjts9 0 339242 2221319 2026-08-22T03:15:47Z LknFenix 125962 Ikinakarga sa [[The Peninsula Manila]] 2221319 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[The Peninsula Manila]] ore4g6ew53nlh60ahuqw4avrfxjjts9 0 339243 2221320 2026-08-22T03:16:23Z LknFenix 125962 Ikinakarga sa [[The Peninsula Manila]] 2221320 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[The Peninsula Manila]] ore4g6ew53nlh60ahuqw4avrfxjjts9 1 339244 2221321 2026-08-22T03:17:09Z LknFenix 125962 + isinalinwikang pahina 2221321 wikitext text/x-wiki {{Isinalinwikang pahina|en|The Peninsula Manila}} kaulc21m1dwotcdpkn1imkolmis7809 0 339245 2221329 2026-08-22T06:14:56Z TentingZones1 122212 /* */ 2221329 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = Saint-Quentin-de-Caplong |other_name = San Quintin de Camplong |native_name = Sent Quentin de Camp Long |settlement_type = Bayan |image_skyline = Stquentcaplong vue.JPG |image_caption = Ang nayon sa gitna ng mga ubasan. |image_shield = Blason ville fr Saint-Quentin-de-Caplong (Gironde).svg |pushpin_map = France#France Nouvelle-Aquitaine |pushpin_map_caption = Lokasyon ng Saint-Quentin-de-Caplong |subdivision_type = Bansa |subdivision_name = {{Flag|France}} |subdivision_type1 = [[Mga Rehiyon ng Pransiya|Rehiyon]] |subdivision_name1 = [[Nouvelle-Aquitaine]] |subdivision_type2 = [[Mga Departamento ng Pransiya|Departamento]] |subdivision_name2 = [[Gironda]] |subdivision_type3 = Arrondissement |subdivision_name3 = [[Arrondissement of Libourne|Liborna]] |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |leader_title = Alkade (2026-2032) |leader_name = Christiane Charrut<ref>[https://www.st-quentin-de-caplong.fr/mairie.php Informations municipales]</ref> |area_total_km2 = 11.27 |population_as_of = 2023 |population_total = 267 |population_demonym = |population_density_km2 = auto |website = https://www.st-quentin-de-caplong.fr/ |coordinates = {{coord|44.7844|0.1322|format=dms|display=inline,title}} |elevation_m = 90 |elevation_min_m = 18 |elevation_max_m = 111 |postal_code_type = INSEE/Postal code |postal_code = 33467/33220 }} Ang '''Saint-Quentin-de-Caplong''' (''Sent Quentin de Camp Long'' o '''''Sent Quentin de Cablong''''') ay isang [[Mga komuna sa Pransiya|bayan]] sa timog-kanlurang [[Pransiya]], na matatagpuan sa departamento ng [[Gironda]] (rehiyon ng [[Nouvelle-Aquitaine]]). ==Heograpiya== Ang bayan ay puno ng kakahuyan at tinatamnan ng mga baging. Ang mga kalapit na komunidad ay [[Caplong]], [[Eynesse]], [[Gensac, Gironda|Gensac]], Les [[Lèves-et-Thoumeyragues]], [[Massugas]], [[Pessac-sur-Dordogne]], [[Saint-André-et-Appelles]] at [[Saint-Avit-de-Soulège]]. ==Pangalan== Ang '''Saint Quentin''' (mga patotoo sa Latin na ''Sanctus-Quintinis'', noong 1339, at ''Sanctus-Quintinius'', noong 1361) ay isang agitoponym: 'ito ay isang pangalan ng lugar na tumutukoy sa isang pangalan ng santo. Ang isa ay si ''Sanctus Quinntinus'', martir sa ''Vermandois'' ([[Pikardiya]]) noong 300, noong panahon ng paghahari ni [[Diyokletyan]].<ref>Albert Dauzat, Charles Rostaing, ''Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France'', Librairie Guénégaud, Paris, reedicion 1984, p. 625</ref><ref name =BBF>Bénédicte Boyrie-Fénié, ''Dictionnaire toponymique des communes, Gironde'', ed. CAIRN, Pau, 2008, p. 326</ref> Upang maiwasan ang homonymy kay [[Saint-Quentin-de-Baron]], na nasa [[Gironda]] din, ang pangalan ay tumutukoy sa kalapit na komyun ng [[Cablong]]. ==Kasaysayan== Ang Saint Quentin, isang dati nang parokya,<ref>http://www.geoportail.gouv.fr/accueil?c=0.15,44.7836&z=0.0001122899999984639&l=GEOGRAPHICALGRIDSYSTEMS.CASSINI$GEOPORTAIL:OGC:WMTS%281%29&permalink=yes</ref> ay tila nilikha bilang isang komyun sa pamamagitan ng paghihiwalay ng komyun ng Cablong sa pagitan ng 1793 at 1800: noong 1793, ang komyun ay ''Cablong et Saint Quentin'' (sa Pranses). Ang dalawang nayon ay isang kilometro ang layo. Ang populasyon ng Cablong ay 1100 na naninirahan noong 1793 at 511 noong 1800, ang sa Saint Quentin ay hindi nasenso noong 1793 at binilang na may 515 na naninirahan noong 1800.<ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=34346</ref><ref>http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=6881</ref> ==Ekonomiya== Ang ekonomiya ng munisipalidad ay pangunahing agrikultura, paggawa ng alak, at mga tindahan. ==Mga pasilidad, serbisyo at lokal na buhay== <gallery mode="packed" heights="110">Coeur de Bourg.jpg| Tindahan ng groseri</gallery> <gallery mode="packed" heights="110"> L'épicerie communale de Saint Quentin de Caplong Coeur de Bourg.jpg|Ang tindahan ng groseri ng munisipyo</gallery> <gallery mode="packed" heights="110">La terrasse de l'épicerie Coeur de Bourg.jpg| Tindahan ng groseri: ang terasa</gallery> <gallery mode="packed" heights="100"> Stquentcaplong sf.JPG|La salle des fêtes. </gallery> ==Mga lugar at monumento== Ang simbahan ng parokya ng Saint-Quentin, sa istilong neo-Romanesque, na napapalibutan ng sementeryo. <gallery mode="packed" heights="150"> Stquentcaplong eg.JPG|L'église Saint-Quentin. Stquentcaplong monu.JPG|Le monument aux morts. </gallery> ==Eskudo de armas== [[File:Blason ville fr Saint-Quentin-de-Caplong (Gironde).svg|thumb|Saint-Quentin-de-Caplong]] ''Ang mga Gules, isang kurba o may nakasulat na "SAINT QUENTIN DE CAPLONG" sa malalaking titik na sable at pangunahing may kasamang isang bulaklak na may tangkay at dahon sa mismong gilid at sa ilalim ay isang toreng pilak na gawa sa mason na sable.''<ref>[https://armorialdefrance.fr/page_blason.php?ville=18914 Eskudo de armas ng Saint-Quentin-de-Caplong]</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Saint-Quentin-de-Caplong]] [[Kategorya:Gironda]] [[Kategorya:Mga pamayanan sa Pransiya]] [[Kategorya:Mga komuna sa Pransiya]] 20w51mne9279cvd4269obs1l9g32dia 828 339246 2221331 2026-08-22T06:38:15Z TentingZones1 122212 Bagong pahina: return { name = 'Guinea-Bissau', top = 12.9, bottom = 10.6, left = -16.9, right = -13.4, image = 'Guinea-Bissau adm location map.svg', image1 = 'Guinea-Bissau relief location map.svg' } 2221331 Scribunto text/plain return { name = 'Guinea-Bissau', top = 12.9, bottom = 10.6, left = -16.9, right = -13.4, image = 'Guinea-Bissau adm location map.svg', image1 = 'Guinea-Bissau relief location map.svg' } 0kdyotpc9reiycr2vq6qfcomhjtue9z 0 339247 2221332 2026-08-22T06:38:58Z TentingZones1 122212 /* */ 2221332 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |official_name = Cacheu |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = |settlement_type = <!--For Town or Village (Leave blank for the default City)--> |motto = <!-- images and maps -----------> |image_skyline = Forte de Cacheu 4.jpg |imagesize = 300px |image_caption = Kuta ng Cacheu |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Guinea-Bissau<!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position =bottom |pushpin_mapsize =320 |pushpin_map_caption =Lokasyon sa Guinea-Bissau <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Bansa |subdivision_name = [[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|25px]] [[Guinea-Bissau]] |subdivision_type1 = [[Mga rehiyon ng Guinea-Bissau|Rehiyon]] |subdivision_name1 = [[Rehiyon ng Cacheu]] |subdivision_type2 = [[Mga sektor ng Guinea-Bissau|Sektor]] |subdivision_name2 = [[Cacheu (sektor)|Sektor ng Cacheu]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = Itinatag ang Kapitan at itinayo ang kuta |established_date = 1588 |established_title2 = Isinama (bayan) |established_date2 = 1605 |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2009 census |population_footnotes = |population_note = |population_total = 9882 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title =Ethnicities |population_blank1 = |population_blank2_title =Religions |population_blank2 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> |timezone = |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|12|16|14|N|16|09|57|W|region:GW|display=inline}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = 44 |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} Ang '''Cacheu''' ay isang bayan sa hilagang-kanlurang [[Guinea-Bissau]] na nakahiga sa [[Ilog Cacheu]], ang kabisera ng rehiyon na may [[Rehiyon ng Cacheu|parehong pangalan]]. Ang populasyon nito ay tinatayang nasa 9,849 noong 2008. ==Pangalan== Ang bayan ng Cacheu ay matatagpuan sa teritoryo ng mga [[taong Papel]]. Ang pangalan ay nagmula sa [[Taong Bainuk|Bainuk]]: ''Caticheu'', na nangangahulugang 'ang lugar kung saan kami nagpapahinga'.<ref>Philip J. Havik, ''Silences and Soundbites: The Gendered Dynamics of Trade and Brokerage in the Pre-colonial Guinea Bissau Region'' (LIT Verlag Münster, 2004; {{ISBN|3825877094}}), p. 57, citing Cissoko, paper presentation at 5th Centenary Conference 'Cacheu, Cidade Antiga', Cacheu, 1988.</ref> ==Kasaysayan== Ang Cacheu ay isa sa mga pinakaunang pamayanang kolonyal ng Europa sa sub-Saharan Africa, dahil sa estratehikong lokasyon nito sa [[Ilog Cacheu]]. Nakabuo ang Cacheu ng populasyon ng Europa/Afro-Europeo mula sa huling bahagi ng ika-16 na siglo sa pamamagitan ng impormal na pamayanan ng mga mangangalakal, adventurer, at mga itinakwil (''[[lançados]]'') ng Cape Verde at Portuges. Nagpadala rin ang mga awtoridad sa kalupaan ng [[Portugal]] ng mga ''[[degredados]]'' sa Cacheu - mga taong hinatulan ng pagkatapon dahil sa iba't ibang pagkakasala.<ref>{{cite book |title=A History of Portugal and the Portuguese Empire |volume=2 |last=Disney |first=AR |year=2009 |publisher=Cambridge University Press |pages=51–55}}</ref> Noong 1567, sinalakay ng Ingles na alipin na si John Hawkins ang pamayanan.{{sfn|Lobban|Mendy|2013|pp=xi}} Dahil sa mga banta at isang panahon ng panlipunang tunggalian sa kanilang mga host na Papels, noong 1589, humingi at nakatanggap ng pahintulot ang mga mangangalakal mula sa hari ng Cacheu na magtayo ng isang kuta. Pagkatapos ay iniwan nila ang bayan at lumipat nang maramihan sa bagong kuta noong 1591 sa pagtatangkang maiwasan ang kontrol ng lokal na pamahalaan.{{sfn|Rodney|1966|pp=176}} Hindi matagumpay na sinalakay ng mga Papel ang kuta bago naabot ang isang kasunduan na nagpapahintulot sa paninirahan nang magkasama.{{sfn|Rodney|1966|pp=178}} Gayunpaman, walang ligtas na suplay ng tubig ang kuta, at ginamit ng mga lokal ang kanilang kontrol sa tubig upang pilitin ang mga Portuges na magkaroon ng mga konsesyon sa kalakalan.{{sfn|Rodney|1966|pp=263}} [[Image:DC - Cacheu. Arredores - Uma fonte.jpg|left|thumb|Isang balon sa Cacheu, noong bandang 1900]] Noong 1598, isang pari ang hinirang, at noong 1605, inalok ang pamayanan ng isang karta ng munisipyo ng korona ng Portugal.{{sfn|Rodney|1966|pp=145}}<ref name=HPIP/> Sa panahong ito, ang pamayanan ay may humigit-kumulang 1500 naninirahan, kung saan 500 ay puti.{{sfn|Rodney|1966|pp=180}} Isang bagong kuta, na nakatayo pa rin hanggang ngayon, ang itinayo gamit ang bato noong dekada 1640.<ref name=HPIP>{{Cite web|title=Cacheu: Historical Background and Urbanism|url=https://hpip.org/pt/Contents/Place/225|url-status=live|website=HPIP|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001123627/https://hpip.org/pt/Contents/Place/225 |archive-date=2020-10-01 }}</ref> Ang Cacheu ay isang mahalagang lugar ng pangangalakal ng alipin para sa mga Portuges sa rehiyon ng [[Upper Guinea]], kung saan sinikap ng korona na matiyak na ang mga buwis sa lahat ng aliping iniluluwas ay nababayaran. Ito rin ay isang sentro ng paggawa ng bangka, kung saan karamihan sa mga artisano ay mga Aprikano.{{sfn|Rodney|1966|pp=154}} Ang mga lancados, Papels, at iba pang mga mangangalakal na Europeo ay regular na lumalabag sa umano'y monopolyong ito.{{sfn|Rodney|1966|pp=283-4}} Upang palakasin ang mga pagtatangkang ito, noong 1676, inilunsad ng mga Portuges ang Company of Cacheu and Rivers and Commerce of Guinea, ang una sa ilan na sinubukan at nabigong kontrolin ang kalakalan ng mga alipin mula Cacheu hanggang sa [[Bagong Mundo]].<ref name=HPIP/> Noong 1684, isang kilalang mangangalakal ng aliping lancado, si [[Bibiana Vaz]], ay binihag pa ang kapitan-major at ikinulong siya sa [[Farim]] sa loob ng 14 na buwan.{{sfn|Lobban|Mendy|2013|pp=75}} Nang dumating ang mga kinatawan ng Kompanya, tumanggi ang 'Republika ng Cacheu' na payagang lumapag sila, at hinihingi ang kontrol sa kalakalan at direktang komunikasyon sa hari. Isang triumvirate, na kinabibilangan ng kapatid ni Bibiana, ang namuno sa bayan "sa ngalan ng mga tao", ibig sabihin ay ang mga mangangalakal na Afro-Portuges sa loob ng ilang buwan bago muling nabawi ng kompanya ang kontrol.{{sfn|Rodney|1966|pp=457-64}} Ang kalagayan ng garison ay unti-unting lumala mula sa huling bahagi ng ika-17 siglo hanggang ika-19 na siglo. Noong 1878, isang pinalakas na puwersang Portuges ang matagumpay na sumalakay sa Cacanda bilang paghihiganti sa naunang pagpatay sa kapitan-major ng Cacheu, ang una sa serye ng mga 'kampanya ng pagpapatahimik' na nagtapos sa pangwakas na pagsakop sa rehiyon noong 1914. Gayunpaman, habang lumalawak at tumitibay ang [[Portuguese Guinea]], ang mga bayan tulad ng [[Bolama]], [[Bissau]] at [[Canchungo]] ay naging mga sentrong administratibo sa kapinsalaan ng Cacheu.{{sfn|Lobban|Mendy|2013|pp=77}} ==Mga kasalukuyang atraksyon== [[Image:Cacheu_statues_in_fortress.jpg|thumb|Kuta ng Cacheu]] Ang mga kalsada sa bayan ay sementado ng mga butil ng oil palm. Kabilang sa mga kilalang gusali sa Cacheu ang kuta na itinayo ng mga Portuges noong ika-16 na siglo, na nagmula pa noong panahon na ang Cacheu ay isang sentro para sa [[kalakalan ng alipin]]. Ang Museo ng Alaala ng Pang-aalipin at Itim na Trapiko (Memorial da Escravatura e Tráfico Negreiro de Cacheu) ay nagbibigay ng kontekstong pangkasaysayan sa lugar.<ref>{{cite web |title=Memorial da Escravatura e Tráfico Negreiro de Cacheu (in Portuguese) |url=https://memorialcacheu.org/ |access-date=10 June 2024}}</ref> Kabilang sa iba pang mga atraksyon sa bayan ang [[Parque Natural dos Tarrafes do Rio Cacheu]] at isang regular na pamilihan. Ang pamilihan ay nagsisilbi sa mga nakapalibot na lugar na nagluluwas ng niyog, langis ng palma, at bigas.<ref>Britannica, The Editors of Encyclopaedia. "Cacheu". Encyclopedia Britannica, 31 Oct. 2008, https://www.britannica.com/place/Cacheu-Guinea-Bissau. Accessed 27 July 2023.</ref> ==Mga sanggunian== {{reflist}} [[Kategorya:Cacheu]] [[Kategorya:Guinea-Bissau]] tutga4exef5joevpau13i0mcl7cs1lp 0 339248 2221336 2026-08-22T08:17:52Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Infobox television | title = Born to Shine | image = Born to Shine (Philippine TV series) title card.jpg | alt = An image with a red background. The series title is displayed on the center of the image. The logo of GMA Network is displayed on the upper right side of the image. | caption = Title card | genre = {{Plainlist| * [[Drama (film and television)|Drama]] * [[Musical film|Musical]]}} | director = Rod Marmol<ref>{{cite web|url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/s... 2221336 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | title = Born to Shine | image = Born to Shine (Philippine TV series) title card.jpg | alt = An image with a red background. The series title is displayed on the center of the image. The logo of GMA Network is displayed on the upper right side of the image. | caption = Title card | genre = {{Plainlist| * [[Drama (film and television)|Drama]] * [[Musical film|Musical]]}} | director = Rod Marmol<ref>{{cite web|url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/new-show-alert-zephanie-michael-sager-bibida-sa-isang-drama-at-musical-series-ng-gma/128099/ |title=New Show Alert: Zephanie, Michael Sager, bibida sa isang drama at musical series ng GMA |author=Javier, Kristian Eric |date=November 24, 2025 |website=[[GMA Network Inc.]] |access-date=April 5, 2026}}</ref> | starring = {{Plainlist| * Zephanie Dimaranan * Michael Sager * Olive May}} | country = Pilipinas | language = Tagalog | num_episodes = 126 | runtime = 25–30 minuto | company = [[GMA Entertainment Group]] | network = [[GMA Network]] | first_aired = {{Start date|2026|3|23}} | last_aired = kasalukuyan }} Ang '''Born to Shine''' ay isang teleserye sa Pilipinas, noong Marso 23, 2026 sa ilalim ng palatutunang GMA Network na inilathala ng direktor na Rod Marmol na pinagbibidahan nina Zephanie Dimaranan bilang Jeni, Michael Sager bilang Nate at Olive May bilang Meghan. ==Tauhan== ===Pangunahing tauhan=== * Zephanie Dimaranan bilang Jennie "Jeni" Sicat (Yumi) * Michael Sager bilang Nathaniel "Nate" Pascual * Olive May bilang Meghan (Nixi, Yumi) ===Supportadong tauhan=== * [[Manilyn Reynes]] bilang Minchie Reyes-Sicat * [[Smokey Manaloto]] bilang Perry Sicat * [[Vina Morales]] bilang Ysadara "Dara" Halari * [[Tessie Tomas]] bilang Amelia Halari * [[Sheryl Cruz]] bilang Vanna Grande (former Manager of Yumi) * [[Tina Paner]] bilang Charoce Alonso * [[Kobie Brown]] bilang JC * Alvaro Oyteza bilang Lolong * [[Miggs Cuaderno]] bilang Basha * Mitzi Josh bilang Yuna Mercado (Yumi) * Gaea Mischa bilang Nancy Sebastian (Yumi) * Naya Ambi bilang Alfea Torres (Yumi) * Roselle Nava bilang Monica Pascual (current Manager of Yumi) * [[Jade Lopez]] bilang Anya Bravo (Yumi, Assistant) * Muriel Lomadilla bilang Ging (Yumi, Assistant) * [[Nikki Co]] bilang Oliver ===Bisitang tauhan=== * [[Rayver Cruz]] bilang Dio Halari * [[Julie Ann San Jose]] bilang batang Dara Halari * [[Mikee Quintos]] bilang batang Minchie * [[Kristoffer Martin]] bilang batang Perry Sicat * [[Jeric Gonzales]] bilang batang George * [[Gwen Zamora]] bilang Calie * Gab Pangilinan bilang batang Charice Alonzo * [[Sharmaine Arnaiz]] bilang Viring * Dang Cruz bilang Sally * Don Umali bilang George * Sue Prado bilang Dolor * Sean Lucas bilang Reyster Constantino * [[Geneva Cruz]] bilang Sugar Halari * [[Christian Vasquez]] bilang Freddie Grande * Gelo Rivera (BGYO) * Akira Morishita (BGYO) * Mikki Claver (BGYO) * Nate Porcalla (BGYO) * JL Toreliza (BGYO) * Chloe Redondo bilang Gabby Rosales (Nixi) * Angelica Santiago bilang Rami Chavez (Nixi) * Aaliyah De Gracia bilang Tiffany Santos (Nixi) * Golden Caledonia bilang Lexi Hipolito (Nixi) * AC Bonifacio bilang Kendall Domingo (Nixi) * Inah Evans bilang Chikanene * Pepita Curtis bilang Chikatita * Divine Aucina bilang Allona * Gerlald * Don Umali bilang George * Charm Aranton bilang Fan ni Meghan * Marnie Lapus bilang Emmy ===Cameo tauhan=== * Cecil Paz bilang Ivy * Marx Topacio bilang Sam * Gilleth Sandico bilang Karina * Twinkie Dy bilang Twinkie * Anton Vinzon bilang Makmak Batumbakal * [[Therese Malvar]] bilang Jolly ==Talababa== * {{IMDb title|39013843}} [[Kategorya:Palatuntunan ng GMA Network]] mp7eel7g0lg1vf91zehwmaqxh7o6uc2 2221337 2221336 2026-08-22T08:28:40Z Ivan P. Clarin 84769 2221337 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | title = Born to Shine | image = Born to Shine (Philippine TV series) title card.jpg | alt = An image with a red background. The series title is displayed on the center of the image. The logo of GMA Network is displayed on the upper right side of the image. | caption = Title card | genre = {{Plainlist| * [[Drama (film and television)|Drama]] * [[Musical film|Musical]]}} | director = Rod Marmol<ref>{{cite web|url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/new-show-alert-zephanie-michael-sager-bibida-sa-isang-drama-at-musical-series-ng-gma/128099/ |title=New Show Alert: Zephanie, Michael Sager, bibida sa isang drama at musical series ng GMA |author=Javier, Kristian Eric |date=November 24, 2025 |website=[[GMA Network Inc.]] |access-date=April 5, 2026}}</ref> | starring = {{Plainlist| * Zephanie Dimaranan * Michael Sager * Olive May}} | country = Pilipinas | language = Tagalog | num_episodes = 126 | runtime = 25–30 minuto | company = [[GMA Entertainment Group]] | network = [[GMA Network]] | first_aired = {{Start date|2026|3|23}} | last_aired = kasalukuyan }} Ang '''Born to Shine''' ay isang teleserye sa Pilipinas, noong Marso 23, 2026 sa ilalim ng palatutunang GMA Network na inilathala ng direktor na Rod Marmol na pinagbibidahan nina Zephanie Dimaranan bilang Jeni, Michael Sager bilang Nate Lim at Olive May bilang Megan. ==Tauhan== ===Pangunahing tauhan=== * Zephanie Dimaranan bilang Jennie "Jeni" Sicat (Yumi) * Michael Sager bilang Nathaniel "Nate" Pascual-Lim * Olive May bilang Megan Halari (Nixi, Yumi) ===Supportadong tauhan=== * [[Manilyn Reynes]] bilang Minchie Reyes-Sicat * [[Smokey Manaloto]] bilang Perry Sicat * [[Vina Morales]] bilang Ysadara "Dara" Halari * Tessie Tomas bilang Amelia Halari * [[Sheryl Cruz]] bilang Vanna Grande (former Manager of Yumi) * [[Tina Paner]] bilang Charoce Alonso * [[Kobie Brown]] bilang JC * Alvaro Oyteza bilang Lolong * [[Miggs Cuaderno]] bilang Basha * Mitzi Josh bilang Yuna Mercado (Yumi) * Gaea Mischa bilang Nancy Sebastian (Yumi) * Naya Ambi bilang Alfea Torres (Yumi) * Roselle Nava bilang Monica Pascual (current Manager of Yumi) * [[Jade Lopez]] bilang Anya Bravo (Yumi, Assistant) * Muriel Lomadilla bilang Ging (Yumi, Assistant) * [[Nikki Co]] bilang Oliver ===Bisitang tauhan=== * [[Rayver Cruz]] bilang Dio Halari * [[Julie Ann San Jose]] bilang batang Dara Halari * [[Mikee Quintos]] bilang batang Minchie * Kristoffer Martin bilang batang Perry Sicat * [[Jeric Gonzales]] bilang batang George * [[Gwen Zamora]] bilang Calie * Gab Pangilinan bilang batang Charice Alonzo * [[Sharmaine Arnaiz]] bilang Viring * Maey Bautista bilang Belen * Dang Cruz bilang Sally * Don Umali bilang George * Sue Prado bilang Dolor * Sean Lucas bilang Reyster Constantino * [[Geneva Cruz]] bilang Sugar Halari * [[Christian Vasquez]] bilang Freddie Grande * Gelo Rivera (BGYO) * Akira Morishita (BGYO) * Mikki Claver (BGYO) * Nate Porcalla (BGYO) * JL Toreliza (BGYO) * Chloe Redondo bilang Gabby Rosales (Nixi) * Angelica Santiago bilang Rami Chavez (Nixi) * Aaliyah De Gracia bilang Tiffany Santos (Nixi) * Golden Caledonia bilang Lexi Hipolito (Nixi) * AC Bonifacio bilang Kendall Domingo (Nixi) * Sharmaine Santiago bilang (Manager ng Nixi) * Inah Evans bilang Chikanene * Pepita Curtis bilang Chikatita * Divine Aucina bilang Allona * Gerlald Madrid bilang Gener * Don Umali bilang George * Charm Aranton bilang Fan ni Meghan * Marnie Lapus bilang Emmy * Baninay Baustista bilang punong abala sa event ===Cameo tauhan=== * Cecil Paz bilang Ivy * Marx Topacio bilang Sam * John Philip Koch bilang Pulis * Geleen Eugenio bilang Conci * Neomi Gonzales bilang Esther * Hannah Prescillas bilang Marie Sarsuela * Gilleth Sandico bilang Karina * Mel Kimura bilang kapatid ni Karina * Twinkie Dy bilang Twinkie * Kaloy Tingcungco bilang Kaloy * Patricia Tumulak bilang punong abala ng PinaSaya * Brent Valdez bilang punong abala ng PinaSaya * Anton Vinzon bilang Makmak Batumbakal * [[Therese Malvar]] bilang Jolly ==Talababa== * {{IMDb title|39013843}} [[Kategorya:Palatuntunan ng GMA Network]] p6jxo9a59madt785y40jdanlkwt1157 2221339 2221337 2026-08-22T08:31:37Z Ivan P. Clarin 84769 2221339 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | title = Born to Shine | image = | alt = An image with a red background. The series title is displayed on the center of the image. The logo of GMA Network is displayed on the upper right side of the image. | caption = Title card | genre = {{Plainlist| * [[Drama (film and television)|Drama]] * [[Musical film|Musical]]}} | director = Rod Marmol<ref>{{cite web|url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/new-show-alert-zephanie-michael-sager-bibida-sa-isang-drama-at-musical-series-ng-gma/128099/ |title=New Show Alert: Zephanie, Michael Sager, bibida sa isang drama at musical series ng GMA |author=Javier, Kristian Eric |date=November 24, 2025 |website=[[GMA Network Inc.]] |access-date=April 5, 2026}}</ref> | starring = {{Plainlist| * Zephanie Dimaranan * Michael Sager * Olive May}} | country = Pilipinas | language = Tagalog | num_episodes = 126 | runtime = 25–30 minuto | company = [[GMA Entertainment Group]] | network = [[GMA Network]] | first_aired = {{Start date|2026|3|23}} | last_aired = kasalukuyan }} Ang '''Born to Shine''' ay isang teleserye sa Pilipinas, noong Marso 23, 2026 sa ilalim ng palatutunang GMA Network na inilathala ng direktor na Rod Marmol na pinagbibidahan nina Zephanie Dimaranan bilang Jeni, Michael Sager bilang Nate Lim at Olive May bilang Megan. ==Tauhan== ===Pangunahing tauhan=== * Zephanie Dimaranan bilang Jennie "Jeni" Sicat (Yumi) * Michael Sager bilang Nathaniel "Nate" Pascual-Lim * Olive May bilang Megan Halari (Nixi, Yumi) ===Supportadong tauhan=== * [[Manilyn Reynes]] bilang Minchie Reyes-Sicat * [[Smokey Manaloto]] bilang Perry Sicat * [[Vina Morales]] bilang Ysadara "Dara" Halari * Tessie Tomas bilang Amelia Halari * [[Sheryl Cruz]] bilang Vanna Grande (former Manager of Yumi) * [[Tina Paner]] bilang Charoce Alonso * [[Kobie Brown]] bilang JC * Alvaro Oyteza bilang Lolong * [[Miggs Cuaderno]] bilang Basha * Mitzi Josh bilang Yuna Mercado (Yumi) * Gaea Mischa bilang Nancy Sebastian (Yumi) * Naya Ambi bilang Alfea Torres (Yumi) * Roselle Nava bilang Monica Pascual (current Manager of Yumi) * [[Jade Lopez]] bilang Anya Bravo (Yumi, Assistant) * Muriel Lomadilla bilang Ging (Yumi, Assistant) * [[Nikki Co]] bilang Oliver ===Bisitang tauhan=== * [[Rayver Cruz]] bilang Dio Halari * [[Julie Ann San Jose]] bilang batang Dara Halari * [[Mikee Quintos]] bilang batang Minchie * Kristoffer Martin bilang batang Perry Sicat * [[Jeric Gonzales]] bilang batang George * [[Gwen Zamora]] bilang Calie * Gab Pangilinan bilang batang Charice Alonzo * [[Sharmaine Arnaiz]] bilang Viring * Maey Bautista bilang Belen * Dang Cruz bilang Sally * Don Umali bilang George * Sue Prado bilang Dolor * Sean Lucas bilang Reyster Constantino * [[Geneva Cruz]] bilang Sugar Halari * [[Christian Vasquez]] bilang Freddie Grande * Gelo Rivera (BGYO) * Akira Morishita (BGYO) * Mikki Claver (BGYO) * Nate Porcalla (BGYO) * JL Toreliza (BGYO) * Chloe Redondo bilang Gabby Rosales (Nixi) * Angelica Santiago bilang Rami Chavez (Nixi) * Aaliyah De Gracia bilang Tiffany Santos (Nixi) * Golden Caledonia bilang Lexi Hipolito (Nixi) * AC Bonifacio bilang Kendall Domingo (Nixi) * Sharmaine Santiago bilang (Manager ng Nixi) * Inah Evans bilang Chikanene * Pepita Curtis bilang Chikatita * Divine Aucina bilang Allona * Gerlald Madrid bilang Gener * Don Umali bilang George * Charm Aranton bilang Fan ni Meghan * Marnie Lapus bilang Emmy * Baninay Baustista bilang punong abala sa event ===Cameo tauhan=== * Cecil Paz bilang Ivy * Marx Topacio bilang Sam * John Philip Koch bilang Pulis * Geleen Eugenio bilang Conci * Neomi Gonzales bilang Esther * Hannah Prescillas bilang Marie Sarsuela * Gilleth Sandico bilang Karina * Mel Kimura bilang kapatid ni Karina * Twinkie Dy bilang Twinkie * Kaloy Tingcungco bilang Kaloy * Patricia Tumulak bilang punong abala ng PinaSaya * Brent Valdez bilang punong abala ng PinaSaya * Anton Vinzon bilang Makmak Batumbakal * [[Therese Malvar]] bilang Jolly ==Talababa== * {{IMDb title|39013843}} [[Kategorya:Palatuntunan ng GMA Network]] 481lfu68q8gra4wsh2w3kgh9ek4klgn 2221348 2221339 2026-08-22T10:29:46Z Ivan P. Clarin 84769 /* Supportadong tauhan */ 2221348 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | title = Born to Shine | image = | alt = An image with a red background. The series title is displayed on the center of the image. The logo of GMA Network is displayed on the upper right side of the image. | caption = Title card | genre = {{Plainlist| * [[Drama (film and television)|Drama]] * [[Musical film|Musical]]}} | director = Rod Marmol<ref>{{cite web|url=https://www.gmanetwork.com/entertainment/showbiznews/new-show-alert-zephanie-michael-sager-bibida-sa-isang-drama-at-musical-series-ng-gma/128099/ |title=New Show Alert: Zephanie, Michael Sager, bibida sa isang drama at musical series ng GMA |author=Javier, Kristian Eric |date=November 24, 2025 |website=[[GMA Network Inc.]] |access-date=April 5, 2026}}</ref> | starring = {{Plainlist| * Zephanie Dimaranan * Michael Sager * Olive May}} | country = Pilipinas | language = Tagalog | num_episodes = 126 | runtime = 25–30 minuto | company = [[GMA Entertainment Group]] | network = [[GMA Network]] | first_aired = {{Start date|2026|3|23}} | last_aired = kasalukuyan }} Ang '''Born to Shine''' ay isang teleserye sa Pilipinas, noong Marso 23, 2026 sa ilalim ng palatutunang GMA Network na inilathala ng direktor na Rod Marmol na pinagbibidahan nina Zephanie Dimaranan bilang Jeni, Michael Sager bilang Nate Lim at Olive May bilang Megan. ==Tauhan== ===Pangunahing tauhan=== * Zephanie Dimaranan bilang Jennie "Jeni" Sicat (Yumi) * Michael Sager bilang Nathaniel "Nate" Pascual-Lim * Olive May bilang Megan Halari (Nixi, Yumi) ===Supportadong tauhan=== * [[Manilyn Reynes]] bilang Minchie Reyes-Sicat * [[Smokey Manaloto]] bilang Perry Sicat * [[Vina Morales]] bilang Ysadara "Dara" Halari * Tessie Tomas bilang Amelia Halari * [[Sheryl Cruz]] bilang Vanna Grande (former Manager of Yumi) * [[Tina Paner]] bilang Charice Alonso * [[Kobie Brown]] bilang JC * Alvaro Oyteza bilang Lolong * [[Miggs Cuaderno]] bilang Basha * Mitzi Josh bilang Yuna Mercado (Yumi) * Gaea Mischa bilang Nancy Sebastian (Yumi) * Naya Ambi bilang Alfea Torres (Yumi) * Roselle Nava bilang Monica Pascual (current Manager of Yumi) * [[Jade Lopez]] bilang Anya Bravo (Yumi, Assistant) * Muriel Lomadilla bilang Ging (Yumi, Assistant) * [[Nikki Co]] bilang Oliver ===Bisitang tauhan=== * [[Rayver Cruz]] bilang Dio Halari * [[Julie Ann San Jose]] bilang batang Dara Halari * [[Mikee Quintos]] bilang batang Minchie * Kristoffer Martin bilang batang Perry Sicat * [[Jeric Gonzales]] bilang batang George * [[Gwen Zamora]] bilang Calie * Gab Pangilinan bilang batang Charice Alonzo * [[Sharmaine Arnaiz]] bilang Viring * Maey Bautista bilang Belen * Dang Cruz bilang Sally * Don Umali bilang George * Sue Prado bilang Dolor * Sean Lucas bilang Reyster Constantino * [[Geneva Cruz]] bilang Sugar Halari * [[Christian Vasquez]] bilang Freddie Grande * Gelo Rivera (BGYO) * Akira Morishita (BGYO) * Mikki Claver (BGYO) * Nate Porcalla (BGYO) * JL Toreliza (BGYO) * Chloe Redondo bilang Gabby Rosales (Nixi) * Angelica Santiago bilang Rami Chavez (Nixi) * Aaliyah De Gracia bilang Tiffany Santos (Nixi) * Golden Caledonia bilang Lexi Hipolito (Nixi) * AC Bonifacio bilang Kendall Domingo (Nixi) * Sharmaine Santiago bilang (Manager ng Nixi) * Inah Evans bilang Chikanene * Pepita Curtis bilang Chikatita * Divine Aucina bilang Allona * Gerlald Madrid bilang Gener * Don Umali bilang George * Charm Aranton bilang Fan ni Meghan * Marnie Lapus bilang Emmy * Baninay Baustista bilang punong abala sa event ===Cameo tauhan=== * Cecil Paz bilang Ivy * Marx Topacio bilang Sam * John Philip Koch bilang Pulis * Geleen Eugenio bilang Conci * Neomi Gonzales bilang Esther * Hannah Prescillas bilang Marie Sarsuela * Gilleth Sandico bilang Karina * Mel Kimura bilang kapatid ni Karina * Twinkie Dy bilang Twinkie * Kaloy Tingcungco bilang Kaloy * Patricia Tumulak bilang punong abala ng PinaSaya * Brent Valdez bilang punong abala ng PinaSaya * Anton Vinzon bilang Makmak Batumbakal * [[Therese Malvar]] bilang Jolly ==Talababa== * {{IMDb title|39013843}} [[Kategorya:Palatuntunan ng GMA Network]] 82h7qksmpz3x5m9muw8j8mp6wdva74x 1 339249 2221338 2026-08-22T08:31:19Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Isinalinwikang pahina|en|Born to Shine (Philippine TV series)}} 2221338 wikitext text/x-wiki {{Isinalinwikang pahina|en|Born to Shine (Philippine TV series)}} 64jdsmy7zu6wxb19ob4cwfzvkzp07m3 1 339250 2221340 2026-08-22T08:32:42Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Isinalinwikang pahina|en|Apoy sa Dugo}} 2221340 wikitext text/x-wiki {{Isinalinwikang pahina|en|Apoy sa Dugo}} t86qjhropxvo4wfae3dxd7alnvidpm9 0 339251 2221341 2026-08-22T08:40:43Z Ivan P. Clarin 84769 Bagong pahina: {{Infobox person | name = Fred Moser | image = | caption = | birth_name = Frederic Blue Moser | birth_date = {{birth date and age|2007|10|25}} | birth_place = [[Albay]], [[Pilipinas]] | nationality = [[Suwiso]]-[[Pilipino]] | other_names = Fred | height = {{height|m=1.88}} | occupation = aktor & modelo | known_for = "Charismatic rising talent ng Albay" | years_active = 2026–kasalukuyan | eduction = | alma_mater = | website = {{Instagram|f... 2221341 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Fred Moser | image = | caption = | birth_name = Frederic Blue Moser | birth_date = {{birth date and age|2007|10|25}} | birth_place = [[Albay]], [[Pilipinas]] | nationality = [[Suwiso]]-[[Pilipino]] | other_names = Fred | height = {{height|m=1.88}} | occupation = aktor & modelo | known_for = "Charismatic rising talent ng Albay" | years_active = 2026–kasalukuyan | eduction = | alma_mater = | website = {{Instagram|fredmoserr}} }} '''Frederic Blue Moser''', (isinilang noong Oktubre 25, 2007) ay isang Olandes at Pilipinong aktor sa [[Star Magic]] sa [[Kapamilya]], ay isa sa mga kalahok ng ''[[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0]]''. ==Pilmograpiya== ===Telebisyon=== * 2026 - ''Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition'' bilang Housmate ==Tingnan rin== * [[Winston Stolk]] ==References== {{reflist}} ==Other websites== * {{IMDb name|17877607}} {{DEFAULTSORT:Moser, Fred}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 2007]] [[Kategorya:Mga batang artista mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga Pilipino]] [[Kategorya:Mga Suwiso]] {{stub|Artista|Pilipinas}} 5ixbrevmveje5d3xvefzi1eza9appte 2221343 2221341 2026-08-22T08:44:10Z Ivan P. Clarin 84769 2221343 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Fred Moser | image = | caption = | birth_name = Frederic Blue Moser | birth_date = {{birth date and age|2007|10|25}} | birth_place = [[Albay]], [[Pilipinas]] | nationality = [[Suwiso]]-[[Pilipino]] | other_names = Fred | height = {{height|m=1.88}} | occupation = aktor & modelo | known_for = "Charismatic rising talent ng Albay" | years_active = 2026–kasalukuyan | eduction = | alma_mater = | website = {{Instagram|fredmoserr}} }} '''Frederic Blue Moser''', (isinilang noong Oktubre 25, 2007) ay isang Olandes at Pilipinong aktor sa [[Star Magic]] sa [[Kapamilya]], ay isa sa mga kalahok ng ''[[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0]]''.<ref>https://www.gmanetwork.com/entertainment/photos/get-to-know-fred-moser-one-of-the-housemates-in-pbb-celebrity-collab-edition-20/25445/349201/%3famp</ref><ref>https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2026/1/21/fred-moser-opens-up-about-his-passion-pets-and-playful-side-0817</ref> ==Pilmograpiya== ===Telebisyon=== * 2026 - ''Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition'' bilang Housmate ==Tingnan rin== * [[Winston Stolk]] ==References== {{reflist}} ==Other websites== * {{IMDb name|17877607}} {{DEFAULTSORT:Moser, Fred}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 2007]] [[Kategorya:Mga batang artista mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga Pilipino]] [[Kategorya:Mga Suwiso]] {{stub|Artista|Pilipinas}} 0ajnoduymqh4a5yypbxf74obwz5wwxm 2221346 2221343 2026-08-22T08:50:09Z Ivan P. Clarin 84769 2221346 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Fred Moser | image = | caption = | birth_name = Frederic Blue Moser | birth_date = {{birth date and age|2007|10|25}} | birth_place = [[Legazpi]], [[Albay]], [[Pilipinas]] | nationality = [[Suwiso]]-[[Pilipino]] | other_names = Fred | height = {{height|m=1.88}} | occupation = aktor & modelo | known_for = "Charismatic rising talent ng Albay" | years_active = 2026–kasalukuyan | eduction = | alma_mater = | website = {{Instagram|fredmoserr}} }} '''Frederic Blue Moser''', (isinilang noong Oktubre 25, 2007) ay isang Olandes at Pilipinong aktor sa [[Star Magic]] sa [[Kapamilya]], ay isa sa mga kalahok ng ''[[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0]]''.<ref>https://www.gmanetwork.com/entertainment/photos/get-to-know-fred-moser-one-of-the-housemates-in-pbb-celebrity-collab-edition-20/25445/349201/%3famp</ref><ref>https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2026/1/21/fred-moser-opens-up-about-his-passion-pets-and-playful-side-0817</ref> ==Pilmograpiya== ===Telebisyon=== * 2026 - ''Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition'' bilang Housmate ==Tingnan rin== * [[Winston Stolk]] ==References== {{reflist}} ==Other websites== * {{IMDb name|17877607}} {{DEFAULTSORT:Moser, Fred}} [[Kategorya:Ipinanganak noong 2007]] [[Kategorya:Mga batang artista mula sa Pilipinas]] [[Kategorya:Mga Pilipino]] [[Kategorya:Mga Suwiso]] {{stub|Artista|Pilipinas}} 9kia5k2s5n5bohit6dal15ul2pmp6tq