Usapang tagagamit:Jojit fb

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="tl">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>tlwiki</dbname>
    <base>https://tl.wikipedia.org/wiki/Unang_Pahina</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.18</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Midya</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Natatangi</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Usapan</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Tagagamit</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Usapang tagagamit</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Usapang Wikipedia</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Talaksan</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Usapang talaksan</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Usapang MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Padron</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Usapang padron</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Tulong</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Usapang tulong</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorya</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Usapang kategorya</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portada</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Usapang Portada</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Usapang tagagamit:Jojit fb</title>
    <ns>3</ns>
    <id>1202</id>
    <revision>
      <id>2223453</id>
      <parentid>2220989</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T07:06:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>GinawaSaHapon</username>
        <id>102500</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pa-update po ng Module:Navbox */ bagong seksiyon</comment>
      <origin>2223453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125554" sha1="pc5vtx242cv8zx341sn3iww79x6d82u" xml:space="preserve">{{Hidden title}}
&lt;div style=&quot;float: right; position: absolute; left: 0px; top: -75px; padding-top: 0px; padding-left: 0px;&quot;&gt;&lt;div style=&quot;background:white; font-size: 150%; padding-top: 0px; padding-bottom: 0; position:relative; left:0; &quot;&gt;'''Kausapin si Jojit'''&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
&lt;div id=&quot;talkpageheader-override&quot; class=&quot;topicon&quot; style=&quot;float: left; position: absolute; left: -1px; top: 20px; padding-top: 0px; padding-left: 0px; display:none&quot;&gt;
{{Usertalksuper|user=Jojit}}
&lt;/div&gt;


&lt;div id=&quot;talk&quot; class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;border: 2px solid #800000; margin: 0em 1em 0em 1em; text-align: center; padding:5px; clear: both; background-color: #FFFFFF&quot;&gt;
Hindi tulad ng mga ibang Wikipedista, '''hindi ako gumagawa ng mga arkibo ng mga Usapang Pahina''' yayamang awtomatikong naarkibo ang mga lumang pagbabago, na makikita gamit ang &quot;[https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_tagagamit:Jojit_fb&amp;action=history pahina ng kasaysayan]&quot;. Ngunit tinatala ko [[User talk:Jojit fb/Mga kumentong tinanggal|'''ang mga kumentong tinanggal ko''']]. Tinatala ko rin ang mga [[User talk:Jojit fb/Mga arkibo ng ABN|arkibo ng mga artikulong ginawa at pinalawig ko]] na naging &quot;Alam ba ninyo?&quot; Ganoon din ang [[User talk:Jojit fb/Mga pasasalamat, pagbati at parangal|mga pasasalamat, pagbati at parangal]] na pinapanatili ko dito upang kilalanin ang mga taong nagkaloob nito at ibalik sa kanila ang pasasalamat at di upang ipagmalaki ko ang parangal na natamo ko.&lt;/div&gt;
{{TOC right}}

== A barnstar for you! ==

{| style=&quot;border: 1px solid {{{border|gray}}}; background-color: {{{color|#fdffe7}}};&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; valign=&quot;middle&quot; | [[File:Bästa nyskrivna.svg|100px]]
|rowspan=&quot;2&quot; |
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;&quot; | '''100,000 edits'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;&quot; |Awarded to Jojit fb up 100,000 edits to Tagalog Wikipedia! Your edits are much appreciated! Well done! - [[Natatangi:Mga ambag/112.202.96.78|112.202.96.78]] 02:13, 30 Mayo 2024 (UTC)
|}

:''Thanks.'' Maraming salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:59, 30 Mayo 2024 (UTC)

== Patulong sa paglipat ==

Magandang gabi.

Gusto ko po sanang ilipat yung pahina ng [[lingguwistika]] papunta sa [[lingwistika]] (mas ginagamit sa mga naka-Tagalog na pahina sa internet, ayon sa research ko), pero nagkakaproblema po ako dito. Hindi ako sigurado kung paano ko ito ililipat, since may &quot;lingwistika&quot; na pahina kaya nagkaproblema. Sinubukan kong tanggalin yung redirect doon, pero ganon pa rin.

Salamat po sa tulong.

[[Tagagamit:GinawaSaHapon|&lt;span style=&quot;border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;&quot;&gt;GinawaSaHapon&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')&lt;/span&gt; 13:00, 1 Hunyo 2024 (UTC)

:Paumanhin {{ping|GinawaSaHapon}}, subalit mas tama ang &quot;lingguwistika&quot; kasi sa ortograpiyang Tagalog/Filipino &quot;kung ano ang bigkas ay siyang baybay&quot;. Wala pa din akong nakikitang diksyunaryo na ang baybay ay &quot;lingwistika&quot;. At sa tingin ko na mas popular ang &quot;lingguwistika&quot; at ito ang ginamit mismo ng [http://wika.pbworks.com/f/ORTOPDF.pdf dokumento] ng [[Komisyon sa Wikang Pilipino]] tungkol sa [[Palabaybayan ng Filipino|Ortograpiyang Filipino]]. Gayon din ng sa isang [https://phlconnect.ched.gov.ph/admin/uploads/eae27d77ca20db309e056e3d2dcd7d69/Batayang-Kaalaman-sa-Wika-at-Lingguwistika-LOPEZ-MARIA-ELIZA-S.pdf dokumentong] naka-''upload'' sa [[Kagawaran ng Edukasyon]]. Kung tingin mo na karaniwan pa rin ang &quot;lingwistika&quot;, ihain mo na lamang sa [[WP:KAPE|Kapihan]] para magkaroon ng konsenso. Kung anuman ang mapagkasunduan, susunod ako at ililipat ang dapat na ilipat. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 14:40, 1 Hunyo 2024 (UTC)
::Sige, hindi ko na masyadong iaargumento pa ito. Okey naman ako sa kahit ano e.
::[[Tagagamit:GinawaSaHapon|&lt;span style=&quot;border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;&quot;&gt;GinawaSaHapon&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')&lt;/span&gt; 00:46, 2 Hunyo 2024 (UTC)

== Tinatanggal [[Tagagamit:SahilgKhan3]] ==

Kamusta, Sir @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]..... Mangyaring tanggalin ang mga pahina sa pag-redirect [[Tagagamit:SahilgKhan3]] kasi nilalaman ay. Maraming salamat...... [[Natatangi:Mga ambag/2001:448A:1021:28B1:4935:FF5:CDF9:2764|2001:448A:1021:28B1:4935:FF5:CDF9:2764]] 09:44, 4 Hunyo 2024 (UTC)
:{{Done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 10:32, 4 Hunyo 2024 (UTC)

== Edit warring si 49.144.10.114 ==

*{{pagelinks|Vicarius Filii Dei}}
*[[special:contribs/49.144.10.114]]

Pakiharang po ng IP address 49.144.10.114 dahil binababoy yung mga pahina nina [[Vicarius Filii Dei]]. Hindi po sila pasok sa notability ng Wikipedia. Rinerevert ni 49.144.10.114 yung paglagay ko ng nilalaman. Base na rin po sa ambag, mukhang may [[:en:WP:NPOV|WP:NPOV]] rin po ito.

Maraming salamat po. - [[Natatangi:Mga ambag/124.217.58.254|124.217.58.254]] 01:00, 30 Hunyo 2024 (UTC)

:{{done}} Nakaprotekta na rin ang pahina. Salamat sa pag-ulat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:29, 30 Hunyo 2024 (UTC)

== Palikha ng bagong kategorya ==

* [[:Kategorya:Mga file format pang-kompyuter]]
* [[:Kategorya:Mga file sa kompyuter]]

Sinubukan na magdagdag ng dalawang kategorya dahil ito ay [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Natatangi:Talaan_ng_pang-aabuso&amp;wpSearchUser=124.217.51.239 hindi pinayagan] gawa ng ''edit filter''. Gusto ko po sanang palikha yung kategorya ng tungkol sa kompyuter. Maraming salamat. - [[Natatangi:Mga ambag/124.217.51.239|124.217.51.239]] 03:51, 5 Hulyo 2024 (UTC)

:Subukan mo uli. Puwede ka nang maglikha ng kategorya pero 'yung isa mong kategorya (Kategorya:Mga file sa kompyuter) ay walang laman. Kung hindi mo agad malagyan ang kategoryang iyan, mabubura iyan. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 05:28, 6 Hulyo 2024 (UTC)
::Tapos na po ako mag-edit sa nasabing palikha ng bagong kategorya. Salamat po. - [[Natatangi:Mga ambag/124.217.51.239|124.217.51.239]] 03:58, 7 Hulyo 2024 (UTC)

== Bandalismo ==

Magandang araw po, [[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. Paharang po si ‎[[Natatangi:Mga ambag/112.198.121.161|&lt;bdi&gt;112.198.121.161&lt;/bdi&gt;]] dahil sa bandalismo at pang-ii-spam sa mga pahina. Kayo na po ang bahala kung gaano katagal. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|&lt;span style=&quot;border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;&quot;&gt;GinawaSaHapon&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')&lt;/span&gt; 07:03, 5 Hulyo 2024 (UTC)

:Pabago-bago pala IP po nila. Kamakailan po ay nanira sila sa mga pahina ng [[Meta Platforms]] at [[WhatsApp]]. Ito po yung isa niyang IP: ‎[[Natatangi:Mga ambag/112.198.113.21|&lt;bdi&gt;112.198.113.21&lt;/bdi&gt;]]. Pare-pareho po ang edit message niya. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|&lt;span style=&quot;border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;&quot;&gt;GinawaSaHapon&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')&lt;/span&gt; 07:07, 5 Hulyo 2024 (UTC)

::Prinotekta ko na lamang ang mga pahinang binandalo. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 05:31, 6 Hulyo 2024 (UTC)
:::Pabago-bago pala IP po nila. Paharang po si 112.198.64.0/18 dahil sa bandalismo at pang-ii-spam sa mga pahina. [[Natatangi:Mga ambag/112.202.102.174|112.202.102.174]] 11:10, 14 Hulyo 2024 (UTC)
::::Prinotekta ko na lamang ang artikulong [[Microsoft Windows]]. Tapos, may ginawa na lamang akong ibang paraan para hindi na siya makapagbandalo. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 15:29, 15 Hulyo 2024 (UTC)

== Paki-update po ng Padron:Ibang gamit ==

Magandang araw po, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]], paki-update po sana ng [[Padron:Ibang gamit]] upang umayon ito sa hitsura ng ibang mga hatnote dito sa tlwiki. Kasalukuyan po kasi itong gumagamit ng karaniwang text na hindi katulad ng ibang katulad na hatnote dito at sa enwiki. Nakaharang kasi po ito sa ngayon. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|&lt;span style=&quot;border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;&quot;&gt;GinawaSaHapon&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')&lt;/span&gt; 08:15, 14 Hulyo 2024 (UTC)
:Medyo madami ang gagawin dito. Ipila ko lang sa gagawin ko. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 15:45, 15 Hulyo 2024 (UTC)
::Sige lang po. Di naman kinakailangan agad-agad to. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|&lt;span style=&quot;border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;&quot;&gt;GinawaSaHapon&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')&lt;/span&gt; 06:27, 16 Hulyo 2024 (UTC)
:::{{ping|GinawaSaHapon}} Mukhang okay na ito. Pa-tsek na lang kung may isyu pa. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:51, 23 Hulyo 2024 (UTC)
::::Nakumpirma ko na po. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|&lt;span style=&quot;border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;&quot;&gt;GinawaSaHapon&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')&lt;/span&gt; 04:20, 23 Hulyo 2024 (UTC)

== Thank You for Your Contribution to Feminism and Folklore 2024! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|center|500px]]

{{int:please-translate}}

Dear Wikimedian,

We extend our sincerest gratitude to you for making an extraordinary impact in the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition. Your remarkable dedication and efforts have been instrumental in bridging cultural and gender gaps on Wikipedia. We are truly grateful for the time and energy you've invested in this endeavor.

As a token of our deep appreciation, we'd love to send you a special postcard. It serves as a small gesture to convey our immense thanks for your involvement in organizing the competition. To ensure you receive this token of appreciation, kindly fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeHYAhFA9Q5vUs9UA1N45TOUxUdSNO8igGTmg4oPUL_qXS1EQ/viewform?usp=sf_link this form] by August 15th, 2024.

Looking ahead, we are thrilled to announce that we'll be hosting Feminism and Folklore in 2025. We eagerly await your presence in the upcoming year as we continue our journey to empower and foster inclusivity.

Once again, thank you for being an essential part of our mission to promote feminism and preserve folklore on Wikipedia.

With warm regards,

'''Feminism and Folklore International Team'''.
--[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 12:28, 21 Hulyo 2024 (UTC)
&lt;/div&gt;.
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2024&amp;oldid=26557949 --&gt;
:''Thank you. Done filling out the form.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 12:42, 21 Hulyo 2024 (UTC)

== Baybayin Script ==

Magandang araw, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. Matanong ko lang po kung maaari ba akong &quot;magtransliterate&quot; ng ilang mga pahina sa sulat &quot;Baybayin&quot;? Alam kong hindi praktikal ang gawain na ito dahil marami ang hindi marunong makabasa sa Baybayin, ngunit nais kong gawin ito upang mavisualize ng mga mambabasa kung ano ang itsura ng isang pahina ng Wikipedia na nakasulat sa Baybayin. Nalaman ko na maaari itong gawin dahil nakita ko ang isang pahina na pinamagatang &quot;Pulo&quot;, at maaaring &quot;multiscript&quot; ang isang pahina. Ngunit nang tinignan ko ang kasaysayan ng pagbabago, napansin kong natanggal na pala ito, at dito ko natagpuan ang iyong account. Hindi po ba pinapayagan ang pagtransliterate ng Tagalog na wikipedia sa sulat Baybayin? Maraming salamat po.  [[Tagagamit:Mirusan44|Mirusan44]] ([[Usapang tagagamit:Mirusan44|kausapin]]) 13:44, 21 Hulyo 2024 (UTC)

:Hindi pinapayagan ang mga artikulong Baybayin dito sa Wikipediang Tagalog. Para sa dahilan, pakitingin na lamang itong usapan namin tungkol dito: [[Usapang_tagagamit:Jossisad#Paglikha ng mga artikulo sa Baybayin]]. Kung nais nilang makita ang itsura ng baybayin, mayroon namang mga ibang websayt na maaring gawin ito. Sana'y maunawaan mo. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 14:58, 21 Hulyo 2024 (UTC)
::Maraming salamat po sa iyong tugon. Nauunawaan ko naman ito at maraming salamat rin po sa lahat ng iyong ginawa para sa Wikipediang Tagalog. [[Tagagamit:Mirusan44|Mirusan44]] ([[Usapang tagagamit:Mirusan44|kausapin]]) 10:41, 22 Hulyo 2024 (UTC)

== Benedict Cua ==

Hello Jojit, i am an administrator of wiki it: i ask for the protection of [[Benedict Cua]]. I noticed a lot of vandalism in the page. Thank you [[Tagagamit:Quinlan83|Quinlan83]] ([[Usapang tagagamit:Quinlan83|kausapin]]) 17:22, 21 Hulyo 2024 (UTC)
:''Thanks for reporting. I already protected it but the article didn't establish notability for a long time, so, it was redirected to a related article. This is a standard practice here in Tagalog Wikipedia for those cases. Normally, if there is no related article, it would have been deleted.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:43, 22 Hulyo 2024 (UTC)
:::That's fine. Thank you very much!--[[Tagagamit:Quinlan83|Quinlan83]] ([[Usapang tagagamit:Quinlan83|kausapin]]) 07:22, 22 Hulyo 2024 (UTC)

== Palipat po ng pahina ==

Magandang araw po uli, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. Pwede po bang palipat po ng [[pagtitistis]] papunta sa [[pag-oopera]]. Mas karaniwang ginagamit (sa karaniwang diskurso, lalo na sa modernong Tagalog) kasi yung ''pag-oopera'' kesa sa ''pagtitistis'', sang-ayon sa [[:en:WP:COMMONNAME|WP:COMMONNAME]]. Alam kong mas pormal na Tagalog ang nauna, pero mukhang mas makakabuti sa tlwiki kung gagamitin natin yung ''pag-oopera'' bilang pangunahing pamagat.

Sinubukan kong ilipat ito, pero mukhang kailangan palang burahin muna yung pahinang paglilipatan bago magawa yon. Hindi sapat ang user rights ko para doon. Salamat po, at pasensiya po sa abala. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|&lt;span style=&quot;border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;&quot;&gt;GinawaSaHapon&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')&lt;/span&gt; 05:33, 23 Hulyo 2024 (UTC)

:{{Done}} Walang problema, {{ping|GinawaSaHapon}}, gawain naman iyan ng isang tagapangasiwa. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 05:41, 23 Hulyo 2024 (UTC)
::Salamat po sa napakabilis na tugon. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|&lt;span style=&quot;border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;&quot;&gt;GinawaSaHapon&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')&lt;/span&gt; 05:44, 23 Hulyo 2024 (UTC)

== Pagbura sa artikulong Brenda Mage ==

Komusta, naway mabuti ang iyong lagay. Nais ko lamang ipaalam sayo ang pagbura sa artikulong [[Brenda Mage]] sa kadahilanang wala itong sapat na sanggunian at impormasyon at napakaaikli ng artikulo na di naaayon sa pamantayan ng Wikipedyang Filipino. Maraming salamat [[Tagagamit:Rc ramz|Rc ramz]] ([[Usapang tagagamit:Rc ramz|kausapin]]) 04:27, 20 Setyembre 2024 (UTC)

:Salamat sa abiso. Ni-redirect na lamang sa [[Pinoy Big Brother: Kumunity Season 10]]. Sa alternatibong paraan, maaaring mo i-tag ang isang artikulo para burahin sa paglalagay ng &lt;nowiki&gt;{{delete}}&lt;/nowiki&gt; sa itaas nito. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 06:40, 21 Setyembre 2024 (UTC)

== Translation request ==

Hello, Jojit.

Can you translate and upload the article [[:en:Azerbaijan Time]] in Tagalog Wikipedia?

Yours sincerely, [[Tagagamit:Oirattas|Oirattas]] ([[Usapang tagagamit:Oirattas|kausapin]]) 07:29, 8 Oktubre 2024 (UTC)

:I have other priorities in this wiki but I will try to put this on my queue. Thanks. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 09:04, 8 Oktubre 2024 (UTC)

== Question regarding vandalism ==

Hello! I wanted to ask how to deal with vandals here. Specifically: how do I report them? Background: nearly every wiki which got opted out of global-sysops wikis list has some kind of a &quot;administrator noticeboard&quot; or &quot;vandalism report page&quot;, but I wasn't able to find anything like that here. Best regards, [[Tagagamit:TenWhile6|TenWhile6]] ([[Usapang tagagamit:TenWhile6|kausapin]]) 17:19, 14 Oktubre 2024 (UTC)

:Hi {{ping|TenWhile6}} ''There is no central noticeboard reporting vandalism in this wiki. Folks usually report them at  [[Usapang_Wikipedia:Kapihan|the Kapihan]]. They also directly message or ping administrators to report vandalism. User:WayKurat and I often receive vandalism reports as we are the most active admins. We don't have a centralized notice for vandalism because we have few volunteers in this wiki. Thus, creating such a page will eventually become inactive, and no one will notice someone reported vandalism. Thanks for your message.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 01:33, 16 Oktubre 2024 (UTC)
::Thanks for your answer :)
::Then I'll implement [[meta:XReport]] here, reporting to the page [[Usapang_Wikipedia:Kapihan]]. [[Tagagamit:TenWhile6|TenWhile6]] ([[Usapang tagagamit:TenWhile6|kausapin]]) 09:11, 16 Oktubre 2024 (UTC)
::{{done}} Test: [[Natatangi:Diff/2133044]]
::Tell me if you want me to change the report text in any way (maybe translate it?) [[Tagagamit:TenWhile6|TenWhile6]] ([[Usapang tagagamit:TenWhile6|kausapin]]) 09:44, 16 Oktubre 2024 (UTC)

''Here's the translation:''
&lt;pre&gt;
	&quot;tl&quot;: {
		&quot;button&quot;: &quot;Ulat&quot;,
		&quot;process&quot;: &quot;Nag-uulat...&quot;,
		&quot;local-button&quot;: &quot;Ulat lokal&quot;,
		&quot;global-button&quot;: &quot;Ulat global&quot;,
		&quot;type&quot;: &quot;Uri ng ulat&quot;,
		&quot;title&quot;: &quot;Iulat ang tagagamit&quot;,
		&quot;description&quot;: &quot;Iulat ang tagagamit sa mga Tagapangasiwa\&quot; sa Kapihan&quot;,
		&quot;Ptitle&quot;: &quot;Pahina ng ulat&quot;,
		&quot;Pdescription&quot;: &quot;Hiling iprotekta ang pahina&quot;,
		&quot;SDtitle&quot;: &quot;Mabilisang pagbura&quot;,
		&quot;SDdescription&quot;: &quot;Hiling para sa mabilisang pagbura ng pahinang ito&quot;,
		&quot;SDgsr&quot;: &quot;Hiling sa mabilisang pagbura sa Global sysops/Requests&quot;,
		&quot;SDprocess&quot;: &quot;Hinihiling ang mabilisang pagbura...&quot;,
		&quot;reason&quot;: &quot;Dahilan&quot;,
		&quot;c-reason&quot;: &quot;Ibang dahilan&quot;,
		&quot;error-reason&quot;: &quot;Kailangan mong magbigay ng dahilan!&quot;,
		&quot;error-page&quot;: &quot;Kailangan mong magbigay ng pahina!&quot;,
		&quot;error-user&quot;: &quot;Kailangan mong magbigay ng tagagamit!&quot;,
		&quot;error-requested&quot;: &quot;Naiulat na.&quot;,
		&quot;error-SDrequested&quot;: &quot;Nahiling na ang mabilisang pagbura.&quot;,
		&quot;error-api&quot;: &quot;May nangyaring kamalian habang inuulat ang $1.&quot;,
		&quot;error-activated&quot;: &quot;Hindi pinapagana ang $1 sa wiki na ito.&quot;,
		&quot;error-specialpage&quot;: &quot;Hindi maaaring iulat ang mga natatanging pahina.&quot;,
		&quot;success&quot;: &quot;Matagumpay ang hiling&quot;,
		&quot;close&quot;: &quot;Isara&quot;,
		&quot;username&quot;: &quot;Pangalan ng tagagamit&quot;,
		&quot;hide-username&quot;: &quot;Itago ang pangalan ng tagagamit&quot;,
		&quot;pagename&quot;: &quot;Pangalan ng pahina&quot;
	}
&lt;/pre&gt;
--[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 14:17, 17 Oktubre 2024 (UTC)

:Thanks for your help! I added it, the XReport interface is now translated. If you want to translate [[Natatangi:Diff/2133044]] too (&quot;report concerning [Username]&quot;), you can do so too, otherwise I can just leave it in english. Best regards, [[Tagagamit:TenWhile6|TenWhile6]] 14:42, 17 Oktubre 2024 (UTC)

== Join the Wikipedia Asian Month Campaign 2024 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Dear 2022 &amp; 2023 WAM Organizers,

Greetings from Wikipedia Asian Month User Group!

The [[m:Wikipedia_Asian_Month_2024|Wikipedia Asian Month Campaign 2024]] is just around the corner. We invite you to register your language for the event on the &quot;[[m:Wikipedia_Asian_Month_2024/Join_an_Event|Join an event]]&quot; page and once again become an organizer for your language's Wikipedia. Additionally, this year we have selected [[m:Wikipedia_Asian_Month_User_Group/Ambassadors|ambassadors]] for various regions in Asia. If you encounter any issues and need support, feel free to reach out to the ambassador responsible for your area or contact me for further communication. We look forward to seeing you again this year. Thank you! 
[[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|100px|right]]

[[m:User:Betty2407|Betty2407]] ([[m:User talk:Betty2407|talk]]) 11:00, 20 October 2024 (UTC) on behalf of [[m:Wikipedia_Asian_Month_2024/Team|Wikipedia Asian Month 2024 Team]]


&lt;small&gt;You received this message because you was an organizer in the previous campaigns.
- [[m:User:Betty2407/WAMMassMessagelist|Unsubscribe]]&lt;/small&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Betty2407@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist&amp;oldid=27632678 --&gt;

:''Tagalog Wikipedia already registered last week. The project page is [[Wikipedia:Buwan na Pang-Asya sa Wikipedia/2024]]. Thanks for the invite.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:21, 21 Oktubre 2024 (UTC)

== Aking mga artikulo ==

Ang lahat ng aking mga artikulo ay na-update, ngunit ang template na nagsasaad na ang artikulo ay maikli ay nakabitin pa rin. Hindi lahat ng artikulo ay may sapat na impormasyon upang magsulat ng higit sa 300 salita, kaya maraming mga artikulo ang mas maikli ngunit kapaki-pakinabang. Aalisin ba ang template? [[Tagagamit:VictoriaCulpechina|VictoriaCulpechina]] ([[Usapang tagagamit:VictoriaCulpechina|kausapin]]) 11:00, 21 Oktubre 2024 (UTC)
:Hindi ko pa natingnan lahat ng mga binago mo subalit yung [[Myotragus balearicus]], marami pa ring mali-mali ang balarila (o ''grammar''). At saka, baka hindi mo ako naintindihan sa sinabi ko tungkol sa ''template'' (o padron). Hindi ko naman pinatatangal iyon. Sinasabi ko lamang na ang bilang ng salita sa isang artikulo ay hindi kasama ang mga salita nasa loob ng ''template''. Irepaso o i-''review'' ko yung iba mong binago. Balikan kita. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 00:30, 22 Oktubre 2024 (UTC)

== Feminism and Folklores  2024 Organizers Feedback ==

Dear Organizer,
[[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg | right | frameless]]

We extend our heartfelt gratitude for your invaluable contributions to [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2024 Feminism and Folklore 2024]. Your dedication to promoting feminist perspectives on Wikimedia platforms has been instrumental in the campaign's success.

To better understand your initiatives and impact, we invite you to participate in a short survey (5-7 minutes). 

Your feedback will help us document your achievements in our report and showcase your story in our upcoming blog, highlighting the diversity of [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore Feminism and Folklore] initiatives.

Click to participate in the [https://forms.gle/dSeoDP1r7S4KCrVZ6  survey]. 

By participating in the By participating in the survey, you help us share your efforts in reports and upcoming blogs. This will help showcase and amplify your work, inspiring others to join the movement.

The survey covers:
#Community engagement and participation
#Challenges and successes
#Partnership

Thank you again for your tireless efforts in promoting  [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore Feminism and Folklore].

Best regards,&lt;br&gt;
[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;{{int:Talkpagelinktext}}&lt;/span&gt;]]) 14:23, 26 October 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&amp;oldid=27662256 --&gt;

== Bandalismo: 112.205.89.181 ==

Magandang gabi po, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]].

Patuloy pong gumagawa ng bandalismo ang IP address na [https://tl.m.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Mga_ambag/112.205.89.181 112.205.89.181], at mukhang palagi niyang tinatarget yung mga pahina ng bangko simula pa po kagabi. Paharang po nito. Salamat po.

[[Tagagamit:GinawaSaHapon|&lt;span style=&quot;border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;&quot;&gt;GinawaSaHapon&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')&lt;/span&gt; 15:19, 26 Oktubre 2024 (UTC)

:Paumanhin {{ping|GinawaSaHapon}}, ngayon ko lang napansin ito. Hindi ko siguro napansin agad dahil may mensahe ang tagapag-organisa ng Feminism at Folklore bago ang mensahe mo. ''Anyway'', may pandaigdigang tagapangasiwa ang nagharang ng tatlong araw sa IP na iyan tapos hindi naman siya nag-bandalo pagkatapos nun. Maraming salamat sa pag-ulat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 06:22, 8 Nobyembre 2024 (UTC)

== Notabilidad ng pamagat ==

Magandang araw po

May batayang notabilidad po ba pagdating sa pamagat ng isang artikulo? Halimbawa po kung napatunayang obsoleto na ang isang salita at iba na ang ginagamit sa kasalukuyang panahon, alin ang pipiliing salita? May mga nag-aadbokasiya po kasi na &quot;Sugbuhanin&quot; (dating tawag sa mga taga-Cebu noong unang panahon) na lang daw ang gamitin kaysa sa &quot;Sebwano&quot; o &quot;Cebuano&quot;. Ang kaso nga lang po talaga,  “Cebuano” o “Sebwano” ang mas kilala at mas ginagamit sa kasalukuyan, kaya’t sa tingin ko po ay mas praktikal itong gamitin sa mga pamagat at laman ng artikulo upang mas madaling maunawaan ng mga mambabasa. Salamat po.  [[Tagagamit:Kali Igba|Kali Igba]] ([[Usapang tagagamit:Kali Igba|kausapin]]) 07:33, 9 Nobyembre 2024 (UTC)
:{{ping|Kali Igba}} Oo, may batayang notabilidad dapat ang pagpamagat ng artikulo dito sa Wikipediang Tagalog lalo na kung kaduda-duda ang salitang gagawing pamagat. Hindi pa naisulat ang patakaran na iyan subalit sa karamihan ng mga usapang naganap sa usapang pahina (halimbawa [[Usapan:Antartika|dito]]) at maging sa [[Usapang Wikipedia:Kapihan|Kapihan]], ang konsensus o pangkahalatang kasunduan ay kailangang may sanggunian ang pamagat na gagamitin lalo na kung hindi ito pangkaraniwan. Mailalapat lamang ito kung walang ibang karaniwang katutubong salita na magagamit. Kung may karaniwang katutubong salita magagamit bilang pamagat, iyon ang gagamitin. Hango ang patakaran na ito sa [[:en:WP:COMMONNAME]] o ang paggamit ng karaniwang salita bilang pamagat para mas maintidihan ng nakakarami. Bigyang diin ko lamang na &quot;karaniwang katutubong salita&quot; ang gagamitan at hindi ang karaniwang banyagang salita. Kasi, maaring ikatuwiran na mas karaniwan ang salitang banyaga kasya katutubong salita. Nawa'y nasagot ko ang tanong mo. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 15:24, 10 Nobyembre 2024 (UTC)
::Sige po. Pakilipat na nga lang po nung pamagat ng artikulo. Di ko po kasi alam kung paano ibalik sa dating pamagat. Salamat po uli. [[Tagagamit:Kali Igba|Kali Igba]] ([[Usapang tagagamit:Kali Igba|kausapin]]) 10:26, 11 Nobyembre 2024 (UTC)
:::Naibalik ko na. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 14:14, 12 Nobyembre 2024 (UTC)

== [Reminder] Apply for Cycle 3 Grants by December 1st! ==

Dear Feminism and Folklore Organizers,

We hope this message finds you well. We are excited to inform you that the application window for Wikimedia Foundation's Cycle 3 of our grants is now open. Please ensure to submit your applications by December 1st.

For a comprehensive guide on how to apply, please refer to the Wiki Loves Folklore Grant Toolkit: https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Folklore_Grant_Toolkit

Additionally, you can find detailed information on the Rapid Grant timeline here: https://meta.wikimedia.org/wiki/Grants:Project/Rapid#Timeline

We appreciate your continuous efforts and contributions to our campaigns. Should you have any questions or need further assistance, please do not hesitate to reach out:  '''support@wikilovesfolkore.org'''

Kind regards, &lt;br&gt;
On behalf of the Wiki Loves Folklore International Team. &lt;br&gt;
[[User:Joris Darlington Quarshie | Joris Darlington Quarshie]] ([[User talk:Joris Darlington Quarshie|talk]]) 08:39, 9 November 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&amp;oldid=27662256 --&gt;

== [Workshop] Identifying Win-Win Relationships with Partners for Wikimedia ==

Dear Recipient,&lt;br&gt;
We are excited to invite you to the third workshop in our Advocacy series, part of the Feminism and Folklore International Campaign. This highly anticipated workshop, titled &lt;b&gt;&quot;Identifying Win-Win Relationships with Partners for Wikimedia,&quot;&lt;/b&gt; will be led by the esteemed Alex Stinson, Lead Program Strategist at the Wikimedia Foundation. Don't miss this opportunity to gain valuable insights into forging effective partnerships.

===Workshop Objectives===
* &lt;b&gt;Introduction to Partnerships: &lt;/b&gt;Understand the importance of building win-win relationships within the Wikimedia movement.
* &lt;b&gt;Strategies for Collaboration: &lt;/b&gt;Learn practical strategies for identifying and fostering effective partnerships.
* &lt;b&gt;Case Studies:&lt;/b&gt; Explore real-world examples of successful partnerships in the Wikimedia community.
* &lt;b&gt;Interactive Discussions: &lt;/b&gt;Engage in discussions to share experiences and insights on collaboration and advocacy.

===Workshop Details===
📅 Date: 7th December 2024&lt;br&gt;
⏰ Time: 4:30 PM UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1733589000 Check your local time zone])&lt;br&gt;
📍 Venue: Zoom Meeting

===How to Join:===
Registration Link: https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Identifying_Win-Win_Relationships_with_Partners_for_Wikimedia &lt;br&gt;
Meeting ID: 860 4444 3016 &lt;br&gt;
Passcode: 834088

We welcome participants to bring their diverse perspectives and stories as we drive into the collaborative opportunities within the Wikimedia movement. Together, we’ll explore how these partnerships can enhance our advocacy and community efforts.

Thank you,

Wiki Loves Folklore International Team

[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;{{int:Talkpagelinktext}}&lt;/span&gt;]]) 07:34, 03 December 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&amp;oldid=27662256 --&gt;

== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2025 in Your Country ==

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|frameless]]

Dear Team,
My name is Joris Darlington Quarshie (user: Joris Darlington Quarshie), and I am the Event Coordinator for the Wiki Loves Folklore 2025 (WLF) International campaign.

Wiki Loves Folklore 2025 is a photographic competition aimed at highlighting folk culture worldwide. The annual international photography competition is held on Wikimedia Commons between the 1st of February and the 31st of March. This campaign invites photographers and enthusiasts of folk culture globally to showcase their local traditions, festivals, cultural practices, and other folk events by uploading photographs to Wikimedia Commons.

As we celebrate the seventh anniversary of Wiki Loves Folklore, the international team is thrilled to invite Wikimedia affiliates, user groups, and organizations worldwide to host a local edition in their respective countries. This is an opportunity to bring more visibility to the folk culture of your region and contribute valuable content to the internet.

* Please find the project page for this year’s edition at:
https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Folklore_2025
* To sign up and organize the event in your country, visit:
https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Folklore_2025/Organize

If you wish to organize your local edition in either February or March instead of both months, feel free to let us know.

In addition to the photographic competition, there will also be a Wikipedia writing competition called Feminism and Folklore, which focuses on topics related to feminism, women's issues, gender gaps, and folk culture on Wikipedia.

We welcome your team to organize both the photo and writing campaigns or either one of them in your local Wiki edition. If you are unable to organize both campaigns, feel free to share this opportunity with other groups or organizations in your region that may be interested.

* You can find the Feminism and Folklore project page here:
https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025

* The page to sign up is:
https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025/Project_Page

For any questions or to discuss further collaboration, feel free to contact us via the Talk page or email at support@wikilovesfolklore.org. If your team wishes to connect via a meeting to discuss this further, please let us know.

We look forward to your participation in Wiki Loves Folklore 2025 and to seeing the incredible folk culture of your region represented on Wikimedia Commons.

Sincerely,

The Wiki Loves Folklore International Team

[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;{{int:Talkpagelinktext}}&lt;/span&gt;]]) 08:50, 27 December 2024 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&amp;oldid=27662256 --&gt;

:{{done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 06:40, 5 Enero 2025 (UTC)

== Invitation to Organise Feminism and Folklore 2025 ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|center|550px|frameless]]
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;em&gt;{{int:please-translate}}&lt;/em&gt;&lt;/div&gt;

Dear {{PAGENAME}},

My name is [[User:SAgbley|Stella Agbley]], and I am the Event Coordinator for the Feminism and Folklore 2025 (FnF) International campaign.

We're thrilled to announce the Feminism and Folklore 2025 writing competition, held in conjunction with Wiki Loves Folklore 2025! This initiative focuses on enriching Wikipedia with content related to feminism, women's issues, gender gaps, and folk culture.

=== Why Host the Competition? ===
* Empower voices: Provide a platform for discussions on feminism and its intersection with folk culture.
* Enrich Wikipedia: Contribute valuable content to Wikipedia on underrepresented topics.
* Raise awareness: Increase global understanding of these important issues.

=== Exciting Prizes Await! ===
We're delighted to acknowledge outstanding contributions with a range of prizes:

**International Recognition:**
* 1st Prize: $300 USD
* 2nd Prize: $200 USD
* 3rd Prize: $100 USD
* Consolation Prizes (Top 10): $50 USD each

**Local Recognition (Details Coming Soon!):**
Each participating Wikipedia edition (out of 40+) will offer local prizes. Stay tuned for announcements!  
All prizes will be distributed in a convenient and accessible manner. Winners will receive major brand gift cards or vouchers equivalent to the prize value in their local currency.

=== Ready to Get Involved? ===
Learn more about Feminism and Folklore 2025: [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025 Feminism and Folklore 2025]  
Sign Up to Organize a Campaign: [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025/Project_Page Campaign Sign-Up Page]

=== Collaboration is Key! ===
Whether you choose to organize both photo and writing competitions (Wiki Loves Folklore and Feminism and Folklore) or just one, we encourage your participation. If hosting isn't feasible, please share this opportunity with interested groups in your region.

=== Let's Collaborate! ===
For questions or to discuss further collaboration, please contact us via the Talk page or email at support@wikilovesfolklore.org. We're happy to schedule a meeting to discuss details further.  
Together, let's celebrate women's voices and enrich Wikipedia with valuable content!

Thank you,  
**Wiki Loves Folklore International Team**

&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:02, 05 January 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&amp;oldid=27662256 --&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&amp;oldid=27662256 --&gt;

:{{done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 06:10, 6 Enero 2025 (UTC)

== Miss Universe Philippines 2025 ==

Magandang araw po @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]! Nagagambala po ako sa artikulong [[Miss Universe Philippines 2025]] dahil may isang IP user na pilit pinapalitan ang &quot;Lungsod ng Iloilo&quot; sa &quot;Iloilo&quot; bagamat ang Miss Iloilo pageant ay para sa Lungsod ng Iloilo. Maaari mo bang gawan ng paraan para maiayos ito? Maraming salamat. [[Tagagamit:Allyriana000|Allyriana000]] ([[Usapang tagagamit:Allyriana000|kausapin]]) 02:23, 16 Enero 2025 (UTC)
:Hi {{ping|Allyriana000}}, nakaprotekta na ang pahina sa mga tagagamit na walang akawnt (o IP user). Tanging mga may rehistradong akawnt lamang ang makakapagpabago ng pahina. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:49, 16 Enero 2025 (UTC)
::Maraming salamat @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]! [[Tagagamit:Allyriana000|Allyriana000]] ([[Usapang tagagamit:Allyriana000|kausapin]]) 02:54, 16 Enero 2025 (UTC)

== Thank you for being a medical contributors! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
{| style=&quot;background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]]
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;&quot; |'''The 2024 Cure Award''' 
|-
| style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! 

Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs.

Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating].
|}

Thanks again :-)  -- [[mdwiki:User:Doc_James|&lt;span style=&quot;color:#0000f1&quot;&gt;'''Doc James'''&lt;/span&gt;]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 06:23, 26 Enero 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&amp;oldid=28172893 --&gt;

== I have sent you an e-mail ==

@[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] Hi Jojit fb! I have sent you an e-mail. Can you review it and accomplish my request there? Thanks [[Tagagamit:AngeloFlavio93|AngeloFlavio93]] ([[Usapang tagagamit:AngeloFlavio93|kausapin]]) 15:55, 11 Pebrero 2025 (UTC)
:''Thank you for reaching out again. I appreciate your efforts with the Tagalog Wikipedia articles. I am here to guide and assist contributors like you. However, it is best for the original author to edit and improve the articles since we have limited editors on Tagalog Wikipedia. Please expand the draft and make corrections based on Wikipedia’s guidelines. If you have any questions about translation or formatting, I am happy to help. Once you have made the necessary corrections, I can move the articles to the main space as soon as they meet the standards. If you cannot translate the article, consider posting on the [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_Wikipedia:Kapihan&amp;action=edit&amp;section=new Kapihan], the community's message board, to seek assistance from other editors willing to help you. Regarding the template, I will review it and attempt to move it to the main namespace, but I may wait until you have translated the article, as it seems that only your article would be using the template. Please let me know if you have any specific questions!'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 01:43, 12 Pebrero 2025 (UTC)
::@[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] I have already translated these articles:
::[[Tagagamit:FlavioAngelo/Kinakailangang bisa para sa may pasaporte ng Albanya|https://tl.m.wikipedia.org/wiki/Tagagamit:FlavioAngelo/Kinakailangang_bisa_para_sa_may_pasaporte_ng_Albanya]]
::[[Tagagamit:FlavioAngelo/Pasaporte ng Albanya]]
::[[Tagagamit:FlavioAngelo/Patakaran sa bisa ng Albanya|https://tl.m.wikipedia.org/wiki/Tagagamit:FlavioAngelo/Patakaran_sa_bisa_ng_Albanya]]
::and the translation of the template which was made by my friend:
::[[Tagagamit:FlavioAngelo/Padron:Timatic Visa Policy|https://tl.m.wikipedia.org/wiki/Tagagamit:FlavioAngelo/Padron:Timatic_Visa_Policy]]
::So you can move the drafts to the article space now.
::Please move them.
::Thanks [[Tagagamit:AngeloFlavio93|AngeloFlavio93]] ([[Usapang tagagamit:AngeloFlavio93|kausapin]]) 07:39, 12 Pebrero 2025 (UTC)
:::''Thank you for expanding the article. I will do my best to assist you. However, your draft requires further improvement. I cannot help you now due to my other priorities on this wiki. Additionally, your draft cannot be moved to the main namespace yet, as it still needs work. There are foreign words that require translation, and there are also some grammar errors and issues with the &quot;Manual of Style&quot; that need addressing.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 15:37, 12 Pebrero 2025 (UTC)
::::@[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] You told me months ago when I contacted you for the first time, that you will take a look at the draft articles and correct them when you will have time. You tell me now the same thing. It doesn't cost you anything to review the draft articles and correct them. Please correct them now and make the drafts articles. Thanks [[Tagagamit:AngeloFlavio93|AngeloFlavio93]] ([[Usapang tagagamit:AngeloFlavio93|kausapin]]) 09:41, 13 Pebrero 2025 (UTC)
:::::''I apologize if there was any misunderstanding. When I mentioned that I could not assist at the time, I did not mean that I would personally edit the articles but rather that I could potentially provide guidance when available. Additionally, as a reviewer, my role is to assess the draft, not to edit it directly.  As I previously said, your draft still requires further improvement. There are foreign words that need translation (for example, &quot;Arab League&quot; and &quot;boycott,&quot; among others), as well as grammar errors and issues needing alignment with the Manual of Style. These issues need fixing before moving the draft to the main namespace. I still have other priorities, but if you need guidance on specific points, I may be able to provide advice when time permits. Otherwise, I recommend seeking feedback from other editors or relevant [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_Wikipedia:Kapihan&amp;action=edit&amp;section=new noticeboards] for assistance. Thank you!'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 14:05, 13 Pebrero 2025 (UTC)

== Miss Universe Philippines 2025, ulit ==

Magandang araw, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]! Nagagambala po ako sa artikulong [[Miss Universe Philippines 2025]] dahil may isang user sa pangalang @[[Tagagamit:Hunneybunch|Hunneybunch]] na bigla na lamang binura ang karamihan ng nakalagay sa artikulo, partikular na ang Tala ng mga kandidata, na may sapat naman na sanggunian. Maaari mo bang gawan ng paraan para maiayos ito? Maraming salamat. [[Tagagamit:Allyriana000|Allyriana000]] ([[Usapang tagagamit:Allyriana000|kausapin]]) 09:12, 15 Pebrero 2025 (UTC)
:{{ping|Allyriana000}} Salamat sa mensahe mo. Nagmensahe na ako sa usapang pahina niya. Hinihimok ko muna na magkasundo kayo kung ano ang dapat nilalaman ng artikulo, at ilahad ito sa [[Usapan:Miss Universe Philippines 2025|usapang pahina ng artikulo]]. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 10:43, 15 Pebrero 2025 (UTC)

== Padron para sa television season ==

Magandang araw, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]! Hindi ko alam kung maitatanggi mo itong request ko o hindi pero, maaari mo bang gawin ang padron ng Infobox television season para sa Tagalog Wikipedia? Dalawang television seasons na ang nagawa ko para sa Pinoy Big Brother (Gen 11 at Celebrity Edition Collab), at hindi talaga akma ang padrong Infobox television para sa mga artikulong ito. Salamat! [[Tagagamit:Allyriana000|Allyriana000]] ([[Usapang tagagamit:Allyriana000|kausapin]]) 06:23, 9 Marso 2025 (UTC)
:Pasensya na, medyo abala ako sa ibang bagay. at may persooal a prayoridad sa wiking ito. Kaya, hinihimok ko na ikaw na lamang ang gumawa. Tingin ko naman na kaya mong gumawa ng Padron, batay sa nakaraan mong mga pagbabago. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 15:06, 9 Marso 2025 (UTC)

== Join Us Today: Amplify Women’s Stories on Wikipedia! ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;
[[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|center|550px|frameless]]

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
{{center|''{{int:please-translate}}''}}

Dear {{PAGENAME}},
{{quote|Join us this International Women’s Month to uncover hidden stories and reshape cultural narratives! Dive into an interactive workshop where we’ll illuminate gaps in folklore and women’s history on Wikipedia—and take action to ensure their legacies are written into history.}}

Facilitated by '''Rosie Stephenson-Goodknight''', this workshop will explore how to identify and curate missing stories about women’s contributions to culture and heritage. Let’s work together to amplify voices that have been overlooked for far too long!

== Event Details ==
* '''📅 Date''': Today (15 March 2025)
* '''⏰ Time''': 4:00 PM UTC ([https://www.timeanddate.com/worldclock/converter.html Convert to your time zone])
* '''📍 Platform''': [https://us06web.zoom.us/j/87522074523?pwd=0EEz1jfr4i9d9Nvdm3ioTaFdRGZojJ.1 Zoom Link]
* '''🔗 Session''': [[meta:Event:Feminism and Folklore International Campaign: Finding and Curating the Missing Gaps on Gender Disparities|Feminism and Folklore International Campaign: Finding and Curating the Missing Gaps on Gender Disparities]]
* '''🆔 Meeting ID''': 860 8747 3266
* '''🔑 Passcode''': FNF@2025

== Participation ==
Whether you’re a seasoned editor or new to Wikipedia, this is your chance to contribute to a more inclusive historical record. ''Bring your curiosity and passion—we’ll provide the tools and guidance!''

'''Let’s make history ''her'' story too.''' See you there!

Best regards,&lt;br&gt;
'''Joris Quarshie'''&lt;br&gt;
[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]

&lt;div style=&quot;margin-top:1em; text-align:center;&quot;&gt;
Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]  [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;
--[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|msg]]) 07:15, 24 March 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&amp;oldid=27662256 --&gt;

:''Thanks for the invitation. Sorry, I wasn't able to attend. I saw this just now.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 22:51, 15 Marso 2025 (UTC)

== Ikalawang Digmaang Pandaigdig ==

Magandang araw po @[[user:Jojit fb|Jojit fb]]! Nagagambala po ako sa artikulong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] dahil may isang IP user na pilit nang binaboy ang pahina sa paraan ng paglalagay ng nilalaman. Kadalasang mga IP o new user ang mga nagbabandalismo ng pahina. Delikado po yon lalo na't isa ang pahinang ito sa mga madalas puntahn ng mga Pilipino, lalo na yung mga researcher at estudyante (umaabot na po sa 30,000 ang pageviews nito as of my editing here). Maaari mo bang gawan ng paraan para maiwasan ito? Maraming salamat. - [[Natatangi:Mga ambag/112.202.112.199|112.202.112.199]] 14:05, 27 Marso 2025 (UTC)
:{{done}} Nakaprotekta na ang pahina sa mga hindi nakarehistrong tagagamit para medyo maiwasan ang bandalismo. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 00:41, 28 Marso 2025 (UTC)

== [[Batas ng Pilipinas sa karapatang-sipi]] ==

Hello. Tama po ba yung ginamit kong pamagat para sa &quot;copyright law of the Philippines&quot;? ([https://www.ipophil.gov.ph/glosaryo-ng-yamang-isip/glossary-of-terms-copyright/ Ayon sa IPOPHL], &quot;karapatang-sipi&quot; ang Tagalog ng copyright)

O di kaya po, &quot;[[Batas sa karapatang-sipi sa Pilipinas]]&quot;, &quot;[[Batas sa karapatang-sipi ng Pilipinas]]&quot;, o [[Batas karapatang-sipi ng Pilipinas]]? &lt;span style=&quot;color:#4169e1; font-family:Footlight MT&quot;&gt;[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;color:#202734; font-family:Palatino&quot;&gt;([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])&lt;/span&gt; 08:58, 9 Abril 2025 (UTC)

:{{ping|JWilz12345}} Salamat sa mensahee mo. Tama naman 'yung Batas ng Pilipinas sa karapatang-sipi. Sa pansariling pananaw, mas gusto ko 'yung [[Batas sa karapatang-sipi ng Pilipinas]] dahil nabibigyan-diin 'yung ''copyright law'' kaysa ''Philippine law'' (batas ng Pilipinas). Sa akin lamang 'yun at nasa iyo ang pasya kung ano ang pipiliin mo sa pagitan ng [[Batas ng Pilipinas sa karapatang-sipi]] at [[Batas sa karapatang-sipi ng Pilipinas]]. 'Yung iba sa pagpipilian ay hindi wasto ng balarila. Nawa'y nakatulong ako sa pagpapasya mo. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 01:46, 11 Abril 2025 (UTC)
::Salamat po. Ililipat ko na lang sa pamagat na ayon sa mungkahi mo. &lt;span style=&quot;color:#4169e1; font-family:Footlight MT&quot;&gt;[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;color:#202734; font-family:Palatino&quot;&gt;([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])&lt;/span&gt; 03:20, 12 Abril 2025 (UTC)

== [[Padron:Free media]] ==

Hi! Can you perhaps add a category to this template like on English Wikipedia? So all the free files end up in [[:Category:All free media]]? It will make it easier to locate files without a license etc. It's like [[Padron:Non-free media]] only for free files. [[Tagagamit:MGA73|MGA73]] ([[Usapang tagagamit:MGA73|kausapin]]) 17:49, 19 Abril 2025 (UTC)
:Also non-free files should be deleted if they are not used in an article. Perhaps you could have a look at [[Special:UnusedFiles]] or ask your fellow admins to have a look? If you would like to batch delete those files there is a script for that or Global Sysops can help. Also I'm working on a list of files without a license ([[User:MGA73/NoLicense]]). Right now it also includes the free files but if you add a category as requested above I can remove the free files from the list. --[[Tagagamit:MGA73|MGA73]] ([[Usapang tagagamit:MGA73|kausapin]]) 18:05, 19 Abril 2025 (UTC)
::I had help to fix [[Padron:Free media]]. But it would still be good if you can help with the unused files.

:::{{ping|MGA73}} ''Sorry for the late reply. I have been busy lately in real life. I will help in deleting those unused files. Thanks.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 09:02, 22 Abril 2025 (UTC)
::::Hi! Thank you. And don't worry about the late reply. Real life is important! --[[Tagagamit:MGA73|MGA73]] ([[Usapang tagagamit:MGA73|kausapin]]) 09:07, 22 Abril 2025 (UTC)

== Wikipedia Asian Month 2024 Barnstar ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;border: 2px solid gold; background: #FAFAD2; padding: 1em; text-align: left;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
&lt;/div&gt;

'''Dear {{ROOTPAGENAME}}''',

Thank you for joining us in celebrating the 10th year of Wikipedia Asian Month!&lt;br&gt; 
We truly appreciate your contributions, and we look forward to seeing more articles about Asia written in different languages.

We also hope you continue to participate each year!

'''Sincerely,&lt;br&gt;'''
'''Wikipedia Asian Month User Group'''

[[File:2024 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|center|300px]]
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Betty2407@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist&amp;oldid=28585917 --&gt;

:''Thanks''! --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:29, 23 Abril 2025 (UTC)

== Invitation: Gendering the Archive - Building Inclusive Folklore Repositories (April 30th) ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;
[[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|center|550px|frameless]]

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
{{center|''{{int:please-translate}}''}}
Dear {{PAGENAME}},

You are invited to a hands-on session focused on [[meta:Gendering the Archive: Building Inclusive Repositories for Folklore Documentation|Gendering the Archive: Building Inclusive Repositories for Folklore Documentation]]. This online workshop will guide participants on how to create, edit, and expand gender-inclusive folklore articles and multimedia archives on Wikipedia and Wikidata. The session will be led by Rebecca Jeannette Nyinawumuntu.

=== Objectives ===
* '''Design Inclusive Repositories:''' Learn best practices for structuring folklore archives that foreground gender perspectives.
* '''Hands-On Editing:''' Practice creating and improving articles and items on Wikipedia and Wikidata with a gender-inclusive lens.
* '''Collaborative Mapping:''' Work in small groups to plan new entries and multimedia uploads that document underrepresented voices.
* '''Advocacy &amp; Outreach:''' Discuss strategies to promote and sustain these repositories within your local and online communities.

=== Details ===
* '''Date:''' 30th April 2025
* '''Day:''' Wednesday
* '''Time:''' 16:00 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746028800 Check your local time zone])
* '''Venue:''' Online (Zoom)
* '''Speaker:''' Rebecca Jeannette Nyinawumuntu (Co-founder, Wikimedia Rwanda &amp; Community Engagement Director)

=== How to Join ===
* '''Zoom Link:''' [https://us06web.zoom.us/j/89158738825?pwd=ezEgXbAqwq9KEr499DvJxSzZyXSVQX Join here]
* '''Meeting ID:''' 891 5873 8825
* '''Passcode:''' FNF@2025
* '''Add to Calendar:''' [https://zoom.us/meeting/tZ0scuGvrTMiGNH4I3T7EEQmhuFJkuCHL7Ci/ics?meetingMasterEventId=Xv247OBKRMWeJJ9LSbX2hA Add to your calendar] ''''

=== Agenda ===
# Welcome &amp; Introductions: Opening remarks and participant roll-call.
# Presentation: Overview of gender-inclusive principles and examples of folklore archives.
# Hands-On Workshop: Step-by-step editing on Wikipedia and Wikidata—create or expand entries.
# Group Brainstorm: Plan future repository items in breakout groups.
# Q&amp;A &amp; Discussion: Share challenges, solutions, and next steps.
# Closing Remarks: Summarise key takeaways and outline follow-up actions.

We look forward to seeing you there!

Best regards,&lt;br&gt;
Stella&lt;br&gt;
Feminism and Folklore Organiser

-[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;{{int:Talkpagelinktext}}&lt;/span&gt;]]) 10:28, 24 April 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&amp;oldid=28399508 --&gt;

== Talaan ng mga album ng Candid Records (UK) ==

Hello, Jojit. I started this article about Candid Records as part of my 100wikidays challenge. Technically, I could have just authored stubs and made my life easier, but I wanted to contribute quality articles. Furthermore, I wished to provide articles relevant to our Philippine culture and achievements, both heritage and contemporary. Who else could be better equipped to write accurately about Candid than someone who was there, albeit it was twenty years in the past? I disavow any conflict of interest on this subject, especially now that the widely respected British producer Alan Bates died in 2023 and the company is no longer, since 2019. The list, in my view, is a justifiable vehicle to mention that Filipinos found respect on the international stage, particularly in the very exclusive genre of jazz. I remain hopeful for your kind understanding and tolerance for the article. Respectfully, [[Tagagamit:Buszmail|Buszmail]] ([[Usapang tagagamit:Buszmail|kausapin]]) 11:42, 26 Abril 2025 (UTC)
:Pakibasa na lamang ang [[Wikipedia:Salungat na interes]] o para sa mas detalydong impormasyon sa bersyong Ingles nito sa [[Wikipedia:Conflict of interest]]. Ito kasi ang pangunahing isyu ng talaang sinulat mo bukod pa sa isyu sa kayarian at pagkakasulat ng artikulo na kailangang linisin. Pinapayo ko na hayaan mo ang ibang tao na walang kaugnayan sa paksa ang magbago ng talaan para matanggal ang hatnote. At matatanggal din ang ibang isyu kung malilinis ito at makakapagbibigay ng maaasahang sanggunian. Salamat sa pang-unawa. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:18, 27 Abril 2025 (UTC)

== Patulong sa paglipat ==

Magandang araw po @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. Pakilipat po sana ng [[pagsakop sa lagusan ng ihi]] patungo sa mas angkop na [[impeksiyon sa lagusan ng ihi]]. Mas akma yung katawagan na &quot;impeksiyon&quot; kesa sa pagsakop. May problema po kasi sa paglilipat. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|&lt;span style=&quot;border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;&quot;&gt;GinawaSaHapon&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')&lt;/span&gt; 04:50, 10 Mayo 2025 (UTC)

== Block Vandal ==

Hi @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]], have a nice day. Could you please block user [[Tagagamit:MarioMill324]] permanently? He has deleted and changed templates arbitrarily on several articles (see his contributions for more). And he has also been banned on enwiki for vandalism and on wikidata for account abuse (also he was banned by me on cebwiki). Thanks! [[Tagagamit:Như Gây Mê|&lt;span style=&quot;color:orange;&quot;&gt;&lt;strong&gt;Halley&lt;/strong&gt;&lt;/span&gt;]] [[Philippines|&lt;span style=&quot;color:#00bbe6;&quot;&gt;&lt;strong&gt;&lt;sup&gt;luv Filipino ❤&lt;/sup&gt;&lt;/strong&gt;&lt;/span&gt;]] 22:49, 10 Mayo 2025 (UTC)
:{{ping|Như Gây Mê}} {{done}} (''Done!'') --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:56, 13 Mayo 2025 (UTC)
::@[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] ''Btw:'' I give you [[:ceb:MediaWiki:Gadget-masstool.js|MassTool]] (for sysop) and [[:ceb:MediaWiki:Gadget-TodoList.js|ToDoList]] (for all users) toolkit scripts for you to add gadget at [[MediaWiki:Gadgets-definition]] to create utilities that make it easier for you to work with the sysop toolset, hope it's useful to you and to tlwiki :) hehe. [[Tagagamit:Như Gây Mê|&lt;span style=&quot;color:orange;&quot;&gt;&lt;strong&gt;Halley&lt;/strong&gt;&lt;/span&gt;]] [[Philippines|&lt;span style=&quot;color:#00bbe6;&quot;&gt;&lt;strong&gt;&lt;sup&gt;luv Filipino ❤&lt;/sup&gt;&lt;/strong&gt;&lt;/span&gt;]] 05:10, 13 Mayo 2025 (UTC)
:::{{ping|Như Gây Mê}} Paumanhin sa huli nang sagot. Sa aking pagrepaso sa mga nirerekomenda mong gadyet, mukhang hindi siya pamantayang gadyet na nilalagay sa mga ibang wikang bersyon ng Wikipedia, at nag-aalangan akong ilagay siya. Kung nais mo pang isulong na ilagay siya dito sa Wikipediang Tagalog, minumungkahi ko na hingin ang payo ng ibang tagagamit sa pamamagitan ng paglalagay ng paskil sa [http://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_Wikipedia:Kapihan&amp;action=edit&amp;section=new Kapihan], ang pampamayang usapan dito Wikipedia Tagalog. Maraming salamat. (''Sorry for the late reply. Upon reviewing the gadgets you recommended, it doesn't seem like they are standard gadgets included in other Wikipedia language versions, and I'm hesitant to include them. If you still want to pursue including them here on the Tagalog Wikipedia, I suggest you ask for other users' advice by posting in [http://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_Wikipedia:Kapihan&amp;action=edit&amp;section=new Kapihan], the community discussion forum here on Wikipedia Tagalog. Thank you very much.) --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 06:20, 19 Mayo 2025 (UTC)

== [[Talaan ng mga laro sa Game Boy Advance]] ==

Pakibura ang ''redirect'' na ito para malipat ko po ang [[Listahan ng mga Game Boy Advance game]] sa nabanggit na pamagat. Salamat po ''in advance''. &lt;span style=&quot;color:#4169e1; font-family:Footlight MT&quot;&gt;[[Tagagamit:JWilz12345|JWilz12345]]&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;color:#202734; font-family:Palatino&quot;&gt;([[Usapang tagagamit:JWilz12345|''Kausapin'']]|[[Natatangi:Mga ambag/JWilz12345|''Mga ambag ko'']])&lt;/span&gt; 05:12, 3 Hunyo 2025 (UTC)
:Ako na lamang ang naglipat. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 05:16, 3 Hunyo 2025 (UTC)

== Kailangan ko ng mungkahi ==

Kumusta @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] Kailangan ko ng iyong tulong, o magmungkahi kung sino ang maaari kong kontakin. Isinulat ko ang draft ng isang artikulo, tungkol sa isang sikat na artistang Italyano.
https://tl.wikipedia.org/wiki/Tagagamit:PamelaBertaccini/burador
Sa aking palagay ay handa na itong gawing opisyal, ngunit nais ko muna ang iyong opinyon.
Hinihintay ko ang iyong mabait na tugon, maraming salamat.
(Gayundin, sa palagay ko ay hindi ako awtorisadong ilipat ang pahina, dahil kamakailan lamang ako ay sumali sa Wikipedia ng Pilipinas). [[Tagagamit:PamelaBertaccini|&lt;span style=&quot;font-family: 'Futura LT Pro Light', Futura, sans-serif; text-shadow: 1px 1px 2px #a5a5a5; font-size:110%; color:#01b30e&quot;&gt;'''PamelaBertaccini'''&lt;/span&gt;]] 10:57, 11 Hunyo 2025 (UTC)
:Hi {{ping|PamelaBertaccini}}, maraming salamat sa mensahe mo. May mga ilang isyu sa ''manual of style'' tulad ng kailangang naka-italiko ang gawang sining at hindi na kadalasang sinasalin kung wala namang opisyal na salin sa Tagalog. Halimbawa, Manifesto ng Neo-Cave Art -&gt; ''Manifesto of Neo-Cave Art''. Kailangan din isalin ang mga banyaga (o Ingles) na salita tulad ng &quot;Prehistory&quot; na maaaring isalin bilang &quot;prehistorya&quot; o &quot;bago ang kasaysayan&quot; na mas katutubo. Marami pang mga banyagang salita sa arikulo mo, pakisalin na lamang. Tingnan ang [[Wikipedia:Pagsasalinwika]] at baka makatulong sa iyo. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:39, 12 Hunyo 2025 (UTC)
::Maraming salamat @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]
::Nagawa ko na ang lahat ng iminungkahi mo at sana ay maayos na ang page ngayon.
::https://tl.wikipedia.org/wiki/Tagagamit:PamelaBertaccini/burador
::Maaari mo bang tingnan kung handa na itong ilipat? Salamat muli sa iyong kabaitan. [[Tagagamit:PamelaBertaccini|&lt;span style=&quot;font-family: 'Futura LT Pro Light', Futura, sans-serif; text-shadow: 1px 1px 2px #a5a5a5; font-size:110%; color:#01b30e&quot;&gt;'''PamelaBertaccini'''&lt;/span&gt;]] 09:00, 12 Hunyo 2025 (UTC)
:::May mga salitang Ingles pa rin na hindi nakasalin. Marami ito. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 14:54, 12 Hunyo 2025 (UTC)
::::Hi @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] Oo, dahil maraming pamagat ng mga gawa at eksibisyon (halos kalahati) ang may orihinal na pamagat sa Ingles (at hindi sa Italyano) at dahil mga pamagat ang mga ito, iniwan ko ang mga ito sa kanilang orihinal na wika.
::::Kaya paano ko ito dapat gawin? Isasalin ko ba? Pero sa pangkalahatan, hindi isinasalin ang mga pamagat ng mga eksibisyon at mga gawa. Sabihin mo sa akin, salamat. [[Tagagamit:PamelaBertaccini|&lt;span style=&quot;font-family: 'Futura LT Pro Light', Futura, sans-serif; text-shadow: 1px 1px 2px #a5a5a5; font-size:108%; color:#01b30e&quot;&gt;'''Pamela Bertaccini'''&lt;/span&gt;]] 16:43, 12 Hunyo 2025 (UTC)
:::::Oo, hindi nga sinasalin ang mga pamagat ng eksibisyon. Sinabi ko na sa 'yo na di na kailangang isalin 'yun. Ang sinasabi ko ay 'yung mga salita tulad ng &quot;Prehistory&quot;, &quot;zoomorphic&quot; at &quot;anthropomorphic&quot; na maaring isalin bilang &quot;bago ang kasaysayan&quot;, &quot;soomorpiko&quot;, at &quot;antromorpiko&quot;. Marami pang ibang Ingles na salita, paki-tingin na lamang. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 09:07, 13 Hunyo 2025 (UTC)
::::::@[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] Tama ka — marami pa ring maling salita sa teksto noon. May ilang salita na nanatili sa Ingles o isinalin nang hindi tama (hindi sa pinakamahusay na paraan). Ngayon, dapat ay maayos na talaga ang teksto. Maaari mo bang tingnan kung ayos na ito? At kung ayos na nga, ikaw ba ang naglilipat ng pahina, o ako ang dapat gumawa nito? [[Tagagamit:PamelaBertaccini|&lt;span style=&quot;font-family: 'Futura LT Pro Light', Futura, sans-serif; text-shadow: 1px 1px 2px #a5a5a5; font-size:105%; color:#01b30e&quot;&gt;'''Pamela Bertaccini'''&lt;/span&gt;]] 14:28, 13 Hunyo 2025 (UTC)
:::::::Mayroon pa rin pero kaunti na lamang. Ito pa ang dapat isalin:
::::::::nag-explore -&gt; sumubok
::::::::53rd -&gt; ika-53
::::::::Castellana Caves -&gt; mga Yungib ng Castellana
::::::Kapag okay na, ako na ang maglilipat. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 08:59, 15 Hunyo 2025 (UTC)
:::::::@[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] Salamat muli sa iyong suporta. Sinunod ko ang iyong mungkahi at binago ang mga salitang kailangang baguhin. Mananatili akong available kung mayroon ka pang mapansin na kailangang baguhin. Salamat. [[Tagagamit:PamelaBertaccini|&lt;span style=&quot;font-family: 'Futura LT Pro Light', Futura, sans-serif; text-shadow: 1px 1px 2px #a5a5a5; font-size:105%; color:#01b30e&quot;&gt;'''Pamela Bertaccini'''&lt;/span&gt;]] 09:33, 15 Hunyo 2025 (UTC)

== You're invited: Feminism and Folklore Advocacy Session – June 20! ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

Hello {{PAGENAME}}

[[File:Feminism and Folklore logo.svg | right | frameless]]

We are pleased to invite you to an inspiring session in the Feminism and Folklore International Campaign Advocacy Series titled:

🎙️ Documenting Indigenous Women’s Wisdom: The Role of Grandmothers and Elders&lt;br&gt;
🗓 Friday, June 20, 2025&lt;br&gt;
⏰ 4:00 PM UTC&lt;br&gt;
🌍 Online – [https://us06web.zoom.us/j/86470824823?pwd=s7ruwuxrradtJNcZLVT9EyClb8g7ho.1 Zoom link]&lt;br&gt;
👤 Facilitator: Obiageli Ezeilo (Wiki for Senior Citizens Network)&lt;br&gt;

Join us as we explore how the oral teachings of grandmothers and elders preserve cultural heritage and influence today’s feminist movements. Learn how to document these narratives using Wikimedia platforms!

🔗 Event Page &amp; Details:
https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Documenting_Indigenous_Women%E2%80%99s_Wisdom:_The_Role_of_Grandmothers_and_Elders

This session includes:&lt;br&gt;
✔️ A keynote presentation&lt;br&gt;
✔️ Story-sharing interactive segment&lt;br&gt;
✔️ Q&amp;A + tools for documenting women’s wisdom on Wikimedia&lt;br&gt;

We hope to see you there!

Warm regards,&lt;br&gt;
Stella&lt;br&gt;
On behalf of Feminism and Folklore Team&lt;br&gt;

[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|&lt;span class=&quot;signature-talk&quot;&gt;{{int:Talkpagelinktext}}&lt;/span&gt;]]) 23:49, 17 June 2025 (UTC)
 &lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&amp;oldid=28399508 --&gt;

:''Thanks for the invite! It’s midnight in my time zone, and I have an early commitment the next day, so I won’t be able to attend. I hope it goes well!'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:00, 18 Hunyo 2025 (UTC)

== Feminism and Folklore 2025 - Local prize winners ==

[[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''{{int:please-translate}}''

Dear Wikimedian,

Congratulations on your outstanding achievement in winning a local prize in the '''Feminism and Folklore 2025''' writing competition! We truly appreciate your dedication and the valuable contribution you’ve made in documenting local folk culture and highlighting women’s representation on your local Wikipedia.

To claim your prize, please complete the [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdONlpmv1iTrvXnXbHPlfFzUcuF71obJKtPGkycgjGObQ4ShA/viewform?usp=dialog prize form] by July 5th, 2025. Kindly note that after this date, the form will be closed and submissions will no longer be accepted.

Please also note that all prizes will be awarded in the form of [https://www.tremendous.com/ Tremendous Vouchers] only.

If you have any questions or need assistance, feel free to contact us via your talk page or email. We're happy to help.

Warm regards,

[[:m:Feminism and Folklore 2025|FNF 2025 International Team]]

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;
--[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 10:20, 21 Hunyo 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf25&amp;oldid=28891702 --&gt;

:{{Done}}. ''I already finished filling out the form. Thanks.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:42, 23 Hunyo 2025 (UTC)

== Patulong sa paglipat ==

Magandang araw po Jojit.

Pakilipat po ng [[pananalig ng sari]] patungo sa mas ginagamit na salin nito na [[teorya ng kategorya]]. Sa kasalukuyan, isang redirect ang teorya ng kategorya doon sa pananalig ng sari.

Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|&lt;span style=&quot;border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;&quot;&gt;GinawaSaHapon&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')&lt;/span&gt; 00:05, 23 Hunyo 2025 (UTC)
:{{Done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:09, 23 Hunyo 2025 (UTC)
::Magandang araw ulit po.
::Palipat rin po pala ng [[pagsakop sa lagusan ng ihi]] patungong [[impeksiyon sa daanan ng ihi]]. Per sa mga sanggunian na nakita ko sa net, ito ang ginagamit na salin para sa UTI (sources: [https://www.kidneyeducation.com/Filipino/Impeksiyon-sa-Daanan-ng-Ihi/997 Kidney Education], [https://www.chcrr.org/tl/patient-education/what-is-a-urinary-tract-infection-uti/ CHCRR], at maging [https://www.abs-cbn.com/lifestyle/2025/6/24/tv-patrol-mulberry-picking-patok-sa-arayat-pampanga-2029 ABS-CBN]). Salamat po ulit. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|&lt;span style=&quot;border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;&quot;&gt;GinawaSaHapon&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')&lt;/span&gt; 06:09, 25 Hunyo 2025 (UTC)
:::{{done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 06:20, 25 Hunyo 2025 (UTC)

== Abuse filter ==

Hi Jojit fb, can I ask if the [[Natatangi:Talaan_ng_pansala/8]] is currently including blocking edits with the word &quot;larendo valdez&quot; in the edit summary? As I still see LTA can still cause vandalism without being blocked by this filter. [[Tagagamit:Như Gây Mê|&lt;span style=&quot;color:orange;&quot;&gt;&lt;strong&gt;Halley&lt;/strong&gt;&lt;/span&gt;]] [[Philippines|&lt;span style=&quot;color:#00bbe6;&quot;&gt;&lt;strong&gt;&lt;sup&gt;luv Filipino ❤&lt;/sup&gt;&lt;/strong&gt;&lt;/span&gt;]] 10:29, 23 Hunyo 2025 (UTC)
: Btw, if your filter doesn't already have this LTA blocking syntax, I can send you this one:&lt;syntaxhighlight lang=&quot;css&quot;&gt;
ccnorm(&quot;larendo Valdez&quot;) in ccnorm(SUMMARY)
&lt;/syntaxhighlight&gt; [[Tagagamit:Như Gây Mê|&lt;span style=&quot;color:orange;&quot;&gt;&lt;strong&gt;Halley&lt;/strong&gt;&lt;/span&gt;]] [[Philippines|&lt;span style=&quot;color:#00bbe6;&quot;&gt;&lt;strong&gt;&lt;sup&gt;luv Filipino ❤&lt;/sup&gt;&lt;/strong&gt;&lt;/span&gt;]] 12:36, 23 Hunyo 2025 (UTC)
::{{ping|Như Gây Mê}} Maraming salamat sa pag-abiso! Maaari bang magbigay ka ng mga halimbawa ng kamakailang bandalismong &quot;larendo valdez&quot; na nalusutan ng pansalang ito? (''Thanks for the heads up! Can you provide examples to the recent &quot;larendo valdez&quot; vandalism that bypassed this filter?'') --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 00:16, 24 Hunyo 2025 (UTC)
::: @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]] [https://tl.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Google_Play_Music&amp;curid=324213&amp;diff=2165898&amp;oldid=2165897 recent example here] [[Tagagamit:Như Gây Mê|&lt;span style=&quot;color:orange;&quot;&gt;&lt;strong&gt;Halley&lt;/strong&gt;&lt;/span&gt;]] [[Philippines|&lt;span style=&quot;color:#00bbe6;&quot;&gt;&lt;strong&gt;&lt;sup&gt;luv Filipino ❤&lt;/sup&gt;&lt;/strong&gt;&lt;/span&gt;]] 00:21, 24 Hunyo 2025 (UTC)
::::Salamat {{ping|Như Gây Mê}}! Naaayos ko na ang pansala. (''Thanks Như Gây Mê! Fixed the filter.'') --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 00:34, 24 Hunyo 2025 (UTC)

== [[Natatangi:Mga ambag/240B:253:3460:9300:71D0:A8FD:629:EF5B|240B:253:3460:9300:71D0:A8FD:629:EF5B]] ==

Hi Jojit, can you block this IP. The IP above continuously copying and pasting template content of another article into unrelated articles. [[Tagagamit:Như Gây Mê|&lt;span style=&quot;color:orange;&quot;&gt;&lt;strong&gt;Halley&lt;/strong&gt;&lt;/span&gt;]] [[Philippines|&lt;span style=&quot;color:#00bbe6;&quot;&gt;&lt;strong&gt;&lt;sup&gt;luv Filipino ❤&lt;/sup&gt;&lt;/strong&gt;&lt;/span&gt;]] 11:45, 28 Hunyo 2025 (UTC)
:{{done}} (''Done.'') --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:53, 29 Hunyo 2025 (UTC)

== Patulong po sa isyu ng isang artikulo ==

Magandang araw po may mga isyu po ang artikulong &quot;[[Katutubong relihiyong Tagalog]]. 

May ipinasok po na nilalaman partikular na po dun sa &quot;'''Mga Makabagong Diwata at mga mitolohikal na bathala.&quot;''' Kwestyunable po ang mga nilagay na mga makabagong bathala dahil walang malinaw na batayan na bahagi sa kasaysayan ito ng paniniwalang Tagalog. Kahit sa konteksto ng mitolohiya, hindi po ito pasok kung hindi ito naging bahagi ng pananampalataya nila. Tinanong ko na rin po kung anong katibayan— kagaya ng tala sa kasaysayan at antopolohikal na katibayan sa mga nilagay na pigura, ngunit wala pong nailatag na maayos na pagpapatibay. 

Halimbawa:

'''*Dumangan-''' yung sanggunian po ay walang kinalaman dahil tungkol sa '''Capital House Investment Management Ltd,''' 

'''*Mayari-''' ito po ay kwestiyonable dahil wala pong katibayan na naging bahagi ito ng paniniwalang Tagalog bilang Diyos ng buwan. Ang akda po ni Jocano ay di-mapagkakatiwalaan dahil wala itong nailatag na katibayan kung bahagi talaga ito ng paniniwalang Tagalog. Iba po ang sinasabi ng mga ibang tala sa kasaysayan kagaya ng Vocabulario de lengua Tagala at Boxer Codex

'''*Lakapati-''' ito po ay hindi makabago, parte talaga ito kasaysayan ng paniniwalang Tagalog, samakatuwid mali pong sabihin na makabago ito, dahil bahagi talaga ito ng katutubong paniniwala. 

'''*Apolaki-''' ito po ay sa Pangasinan. Walang malinaw na tala sa kasaysayan kung bahagi ito ng paniniwalang Tagalog. 


Sa tingin ko po, mas maigi pong burahin na lang ito dahil sa kawalan ng katiyakan at pagpapatibay. At saka, ang paksa po ng artikulo ay Katutubong relihiyong Tagalog. Yung mga makabagong Diyos po ay mas bagay na tituluhan na  &quot;Mga Kamakailang Literaryong Imbensyon” o “Kalituhan sa Modernong Panahon&quot;. Nakaka-mislead po kasi ang nilalaman na iyon kung ihahalo sa katutubong buhay-relihiyon ng Tagalog, lalo na po kung walang malinaw na katibayan. 
Salamat po.  [[Tagagamit:MysticWizard|MysticWizard]] ([[Usapang tagagamit:MysticWizard|kausapin]]) 23:07, 8 Agosto 2025 (UTC)

:Binabandalismo nya yung pahina. Una Binura nya yung Mga Sinaunang mga bathala, pagtapos binura mo yung mga maka &quot;Mga Makabagong Diwata at mga mitolohikal na bathala. parehong tama ang mga lumang diyos at mga bagong diyos, kaya kita ni re  reklamo badalismo ginagawa mo eh.  Ang linaw linaw magkaiba yung mga Sinaunang bathala at diwata ng mga Tagalog, saka yung mga Makabagong mitolohikal. pareho mo binura sa magkaibang pagkakataon. Binandalismp mo yung pahina. Tignan nyo pa eh [[Tagagamit:ZamboniZoomer|ZamboniZoomer]] ([[Usapang tagagamit:ZamboniZoomer|kausapin]]) 23:44, 8 Agosto 2025 (UTC)

== Badalismo pa Block po ng Vandal ==

Magandang Araw po, paki double check and block po si [[Tagagamit:MysticWizard]] yung mga edit po nya vandalismo. Sinilip ko yung mga edit nya mali mali yung nilalagay nya tas marami siyang binubura. Tignan nyo po yung editing history nya mula  [[Katutubong relihiyong Tagalog]] hangang sa [[Babaylan]] pati narin sa [[Kasariang sariling pagpapakilanlan]] at marami pang iba, gumagamit siya ng chatgpt para ibahin yaong artikulo at malakas ang POV at homophobikong pananaw sa mga artikulo. paki sundan po yung mga edit nya. makikita ninyo puro sya bandalismo at POV pagdating sa mga artikulong may kasarian.  Patuloy pong gumagawa ng bandalismo  at mukhang palagi niyang tinatarget yung mga pahina ng pag tungkol sa kasarian at sekswalidad. Paharang po nito. double check po ninyo Salamat po.[[Tagagamit:ZamboniZoomer|ZamboniZoomer]] ([[Usapang tagagamit:ZamboniZoomer|kausapin]]) 13:32, 9 Agosto 2025 (UTC)

== Patulong sa paglipat  ==

Magandang gabi po, {{ping|Jojit fb}} Palipat po sana ng [[Kapuluan ng Kaláyaan]] (na may tuldik sa ikalawang ''a'') patungo sa [[Kapuluan ng Kalayaan]] (walang tuldik). Hindi po kasi ginagamit sa karaniwang diskurso yung may tuldik, at mukhang nagawa po yata ito ng naglipat kanina bilang pang-iwas sa error sa paglipat dulot ng teknikal na restriksiyon. Sana po ay maaksyunan agad sa libreng oras niyo. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|&lt;span style=&quot;border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;&quot;&gt;GinawaSaHapon&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')&lt;/span&gt; 13:34, 9 Agosto 2025 (UTC)
:{{ping|GinawaSaHapon}} {{done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 07:37, 11 Agosto 2025 (UTC)

== Vandalism ==

* {{pagelinks|Saging}}
Hi @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]], have a nice day. Could you please check the page history of [[Saging]] and protect this page to prevent vandalism. It has added blatant arbitrarily and unsourced content (see his contributions here: [[special:contribs/136.158.79.146|136.158.79.146]] and [[special:contribs/112.206.250.216|112.206.250.216]]). Thanks! - [[Natatangi:Mga ambag/131.226.106.29|131.226.106.29]] 10:05, 10 Agosto 2025 (UTC)
:Hinarang muna ang mga di nakarehistrong tagagamit. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 07:43, 11 Agosto 2025 (UTC)

== Block vandalism  ==

Hi Jojit, can you please block [[Tagagamit:Holobungasixgorillion]]. This account is only for vandalism. Thanks! [[Tagagamit:Như Gây Mê|&lt;span style=&quot;color:orange;&quot;&gt;&lt;strong&gt;Halley&lt;/strong&gt;&lt;/span&gt;]] [[Philippines|&lt;span style=&quot;color:#00bbe6;&quot;&gt;&lt;strong&gt;&lt;sup&gt;luv Filipino ❤&lt;/sup&gt;&lt;/strong&gt;&lt;/span&gt;]] 11:02, 11 Agosto 2025 (UTC)

:+ [[Tagagamit:MNSQPC]] [[Tagagamit:Như Gây Mê|&lt;span style=&quot;color:orange;&quot;&gt;&lt;strong&gt;Halley&lt;/strong&gt;&lt;/span&gt;]] [[Philippines|&lt;span style=&quot;color:#00bbe6;&quot;&gt;&lt;strong&gt;&lt;sup&gt;luv Filipino ❤&lt;/sup&gt;&lt;/strong&gt;&lt;/span&gt;]] 11:04, 11 Agosto 2025 (UTC)

:{{done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:27, 12 Agosto 2025 (UTC)

== Palipat po ulit ==

Magandang gabi, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. Palipat po ng [[Suwesya(Sweden)]] patungo sa [[Suwesya]]. May nagkamali na naman po kasi sa paglipat. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|&lt;span style=&quot;border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;&quot;&gt;GinawaSaHapon&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')&lt;/span&gt; 13:45, 15 Agosto 2025 (UTC)

:Ok na po pala. Nailipat na po ng isang admin. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|&lt;span style=&quot;border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;&quot;&gt;GinawaSaHapon&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')&lt;/span&gt; 00:58, 16 Agosto 2025 (UTC)
::Binura ko na lamang 'yung [[Suwesya(Sweden)]] dahil hindi balido. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:28, 17 Agosto 2025 (UTC)

== Pagbubura ==

Bakit binubura ng mga artikulo na ginagawa ko ulit para sa astronomiya? [[Tagagamit:XiAndromedae|XiAndromedae]] ([[Usapang tagagamit:XiAndromedae|kausapin]]) 04:08, 26 Agosto 2025 (UTC)
:Wala namang naburang ginawa mo. Tingnan ito [https://tl.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Naburang_mga_ambag/XiAndromedae], salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:11, 26 Agosto 2025 (UTC)
::Pasensya na pero pag may ginagawa akong artikulo may nakikita ako &quot;binura ni Jojit FB&quot; at pumupunta sa Tagagamit artikulo mo. [[Tagagamit:XiAndromedae|XiAndromedae]] ([[Usapang tagagamit:XiAndromedae|kausapin]]) 04:17, 26 Agosto 2025 (UTC)
:::Wala din napuntang artikulo sa Tagagamit namespace ko. Tingan ito [https://tl.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Talatuntunan_ng_unlapi?prefix=Jojit+fb%2F&amp;namespace=2], salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:20, 26 Agosto 2025 (UTC)
::::Pakitukoy na lang 'yung pangalan ng artikulo. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:22, 26 Agosto 2025 (UTC)
::::Pag ginagawa ko si Titania, nakikita ko na pag umulit kay sa pag-aalis ko sa app May nakikita ako bago pumunta sa editing
::::Pasensya kung hindi, nakikita ko lang ito sa lahat na artikulo na nagawa ko pag pupunta doon ulit. [[Tagagamit:XiAndromedae|XiAndromedae]] ([[Usapang tagagamit:XiAndromedae|kausapin]]) 04:23, 26 Agosto 2025 (UTC)
:::::''Sorry'', medyo hindi ko naintindihan 'yung sinabi mo. Pero kung ang tinutukoy mo na [[Titania]], wala pa ang artikulong ito at di naman ito nabura kailanman. Tingnan ito [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Natatangi:Tala/delete&amp;page=Titania], salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:34, 26 Agosto 2025 (UTC)
::::::kaya nga, ang &lt;nowiki&gt;[[Titania (buwan)]]&lt;/nowiki&gt; ay ginagawa ko habang inilagay ko ang comment, pasensya pero nakikita lang ang pangalan mo doon sa artikulo habang ginagawa siya kanina. [[Tagagamit:XiAndromedae|XiAndromedae]] ([[Usapang tagagamit:XiAndromedae|kausapin]]) 04:48, 26 Agosto 2025 (UTC)
:::::::Ah ok, nakuha ko na. 'Yung [[Titania (buwan)]], nabura ko 'yan noong 2019 pa. At binura ko 'yung nakaraang bersyon niyan bago ang 2019. Ang dahilan ay dahil walang sapat na impormasyon sa matagal na panahon, ayon sa [[WP:BURA]] B1. ''Actually'', 'yang bagong likha mo dapat sa [[Titania]] dapat dahil wala namang ibang artikulo dito sa Wikipediang Tagalog na Titania. Teka, ilipat ko. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 05:14, 26 Agosto 2025 (UTC)
::::::::Paano mo inilipat ang pangalan ng Artikulo? [[Tagagamit:XiAndromedae|XiAndromedae]] ([[Usapang tagagamit:XiAndromedae|kausapin]]) 05:26, 26 Agosto 2025 (UTC)
:::::::::Mayroong link na &quot;Ilipat&quot; sa &quot;Mga kagamitan&quot; na matatagpuan sa kanang bahagi kung nasa desktop/computer/laptop ka. Para sa dokumentasyon, tingnan ito [[:en:Wikipedia:Moving a page]]. Wala pang katumbas 'yan sa Tagalog, pero 'yung konsepto, pareho lang. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 05:38, 26 Agosto 2025 (UTC)

== Posibleng kaso ng bandalismo ==

Magandang hapon po @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. Ngayong hapon po, sunod-sunod na nag-edit si [[Tagagamit:Derk29]] ng mga walang katuturang edit (puro mga espasyo) mula 11:35 ng umaga hanggang 17:18 ng hapon. Hindi ako sigurado kung isang kaso ito ng bandalismo, pero pasok ito sa spamming. Baka kagagawan ng isang automated script lalo na't halos magkakasunod-sunod ang pasok ng edit. Sana magawan agad ng paraan, napo-pollute ang Recent changes dahil dito e. Espekulasyon ko lang, pero nagpapadami yata ng edit count. Salamat. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|&lt;span style=&quot;border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;&quot;&gt;GinawaSaHapon&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')&lt;/span&gt; 09:39, 2 Setyembre 2025 (UTC)
:Binigyan ko na siya ng babala sa kanyang usapang pahinang tagagamit. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 08:10, 3 Setyembre 2025 (UTC)

== [[:en:WP:EDITWAR|Digmaan ng pag-edit]] ==

May nangyayaring [[:en:WP:EDITWAR|digmaan sa pag-edit]] (WP:EDITWAR) sa mga artikulong ito: [[Kara David]], [[Kyla]], [[Katrina Velarde]], [[Golden Cañedo]], [[Connie Sison]], at [[Allona]]. Ang anonymous user na ito ay blinock ng isang global sysop [https://tl.m.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Mga_ambag/~2025-27236-37] at ni Waykurat [https://tl.m.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Mga_ambag/~2025-26682-35] dahil sa pagbabandalismo o mga kwestyonableng edit. Hinihiling ko po sana na '''taasan ang proteksyon ng mga pahinang nabanggit''' dahil ito po ang palaging binibisita ng &quot;offending&quot; user. Kahit ilang beses na po siyang nasabihan sa talk page at na-block, gumagamit pa rin siya ng isang di-malinaw na edit summary tulad ng &quot;Oo Nga&quot; at tila nakakatakas po sa mga restriksyon. [[Tagagamit:AsianStuff03|AsianStuff03]] ([[Usapang tagagamit:AsianStuff03|kausapin]]) 23:45, 1 Oktubre 2025 (UTC)

:Ang offending user ay patuloy pa ring nakikipagdigma ng edit (WP:EDITWAR) sa nabanggit na mga artikulo [[Tagagamit:AsianStuff03|AsianStuff03]] ([[Usapang tagagamit:AsianStuff03|kausapin]]) 00:42, 3 Oktubre 2025 (UTC)

::Naprotekta ko na ang mga pahinang nabanggit mo at gumawa rin ako ng restriksyon sa paglalagay sa ''edit summary''. Salamat sa pag-ulat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:14, 3 Oktubre 2025 (UTC)
:::Pabago-bago pala tagagamit po nila. Kamakailan po ay nanira sila sa mga pahina ng [[Regine Angeles]] at [[Rachelle Ann Go]]. Ito po yung isa niyang tagagamit: ‎[[Natatangi:Mga ambag/~2026-19445-27|&lt;bdi&gt;~2026-19445-27&lt;/bdi&gt;]]. Ka-iba po ang gumagamit pa rin siya ng isang di-malinaw na edit summary tulad ng &quot;Ayos&quot; niya. [[Natatangi:Mga ambag/&amp;#126;2026-19686-31|&amp;#126;2026-19686-31]] ([[Usapang tagagamit:&amp;#126;2026-19686-31|talk]]) 11:20, 30 Marso 2026 (UTC)
::::Nakaprotekta na ang mga pahinang nabanggit. Di ko mailalagay sa ''abuse filter'' 'yang &quot;Ayos&quot; dahil karaniwang salita 'yan. Magbantay na lamang tayo sa mga pahina. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 12:58, 30 Marso 2026 (UTC)

== Tinatanggal [[:Tagagamit:Tina wavv]] ==

Kamusta, sir @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]].... Mangyaring tanggalin ang mga pahina sa pag-redirect [[:Tagagamit:Tina wavv]] dahil mayroong pag-redirect sa mga hindi umiiral na pahina. Maraming salamat.... [[Natatangi:Mga ambag/&amp;#126;2025-29684-31|&amp;#126;2025-29684-31]] ([[Usapang tagagamit:&amp;#126;2025-29684-31|talk]]) 16:07, 22 Oktubre 2025 (UTC)

:ang Wavv ay tinatag noong nakaraang taon at naging parte ng live stream ng NASA para sa Solar Eclipse. Ang Wavv AI Music ay ginamit din sa Noke Mall, games at mga events lalo na sa tech week ng San Francisco, California. Ang Wavv AI Music ay may mga sponsorship din para sa darating na taon at kasalukuyang kausap ang Netflix, Roblox at Youtube para sa partnership program. [[Tagagamit:Tina wavv|Tina wavv]] ([[Usapang tagagamit:Tina wavv|kausapin]]) 20:21, 22 Oktubre 2025 (UTC)
::Replying in English: No independent media coverage from a quick Google search, failing [[:en:WP:NOTABILITY|Wikipedia's notability guideline]]. Basing from the [[Wavv]] article itself, it is moreso promotional than an encyclopedic one. Some of the sources used were down such as this one [https://globalleadersinstitute.org/arts-prize-2025] and this one [https://www.benzinga.com/pressreleases/25/09/n39104435/wavv-ai-music-innovation]. I'm not even sure if the article is overall AI generated and spewing &quot;hallucinations&quot;. [[Tagagamit:AsianStuff03|AsianStuff03]] ([[Usapang tagagamit:AsianStuff03|kausapin]]) 00:30, 23 Oktubre 2025 (UTC)
:Salamat sa pag-ulat ''anon user'' at sa pagtugon mo [[Tagagamit:AsianStuff03|AsianStuff03]]. Nabura ko na ang parehong pahinang tagagamit at 'yung artikulo mismo. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:49, 23 Oktubre 2025 (UTC)
::Magandang araw, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]].
::Bumalik na naman yung Tina wavv at ginawa muli yung artikulo, sa ilalim ng pangalang [[Wavv AI]]. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|&lt;span style=&quot;border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;&quot;&gt;GinawaSaHapon&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')&lt;/span&gt; 00:59, 24 Oktubre 2025 (UTC)
:::Salamat sa pag-ulat. {{done}} Nabura na. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:02, 24 Oktubre 2025 (UTC)

== Request ==

Hello, Jojit fb.

Can you translate and rename the English title [[Jerusalem Light Rail]] into Tagalog? Israel is not an English-speaking country and English is not an official language in Israel.

Yours sincerely, [[Natatangi:Mga ambag/&amp;#126;2025-34052-15|&amp;#126;2025-34052-15]] ([[Usapang tagagamit:&amp;#126;2025-34052-15|talk]]) 14:59, 17 Nobyembre 2025 (UTC)

:''Thanks for your message. Somebody already renamed it.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 01:08, 18 Nobyembre 2025 (UTC)

== Translation request ==

Hello, Jojit fb. 

Can you translate and upload the article about the prominent Turkish economist [[:en:Dani Rodrik]] in Tagalog Wikipedia? It does not need to be long.

Yours sincerely, [[Tagagamit:Kurcke|Kurcke]] ([[Usapang tagagamit:Kurcke|kausapin]]) 21:12, 18 Nobyembre 2025 (UTC)
:''Sorry, I have other priorities in this wiki, and most likely I can't fulfill your request. You may request it to the [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_Wikipedia:Kapihan&amp;action=edit&amp;section=new Community Notice Board]. Thanks.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 05:28, 19 Nobyembre 2025 (UTC)
::Hello, Jojit fb.
::I understand. Thank you for the advice.
::Yours sincerely, [[Tagagamit:Kurcke|Kurcke]] ([[Usapang tagagamit:Kurcke|kausapin]]) 07:20, 19 Nobyembre 2025 (UTC)

== Bakit maraming bandalismo ==

Bakit maraming bandalismo sa Wikipedia  [[Tagagamit:TFFA-4460|TFFA-4460]] ([[Usapang tagagamit:TFFA-4460|kausapin]]) 07:21, 3 Disyembre 2025 (UTC)
:Maraming dahilan ang bandalismo sa Wikipedia. Pangunahin dito ang pagiging bukas nito at maaaring baguhin ninuman ang ilang mga pahina. Pangalawa, kakaunti lamang ang mga boluntaryong patnugot o ''editor'' na nagbabantay sa mga artikulo, at hindi sa lahat na oras, may magpapanumbalik ng mga binandalong pahina. Ang iba pang dahilan ay pagsubok (o ''testing'') lamang, nagpapansin, hindi sinasadyang pagkakamali, at magkaroon ng disrupsyon sa Wikipedia bukod sa iba pang dahilan. Salamat sa tanong mo. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 08:02, 3 Disyembre 2025 (UTC)

== Maikling deskripsyon ==

Maligayang Pasko Jojit! Kahit paPasko na nag-aambag parin tayo dito sa Tagalog Wikipedia! Napakadakila ng ginagawa natin para sa sarili nating wika! 

May hiling ako; maari ba na malagay rin sa PC bersyon ng Wikipedia Tagalog ang mga maikling deskripsyon kahit pa nabuksan na ang akda? Dahil sa kasalukuyan, nasa hanapan lang ng Wikipedia Tagalog sa PC ang mga maikling deskripsyon, di tulad sa mobile bersyon at sa Wikipedia Ingles na sa pareho mayron. Pinapangako kong lubhang makakatulong tong pagbabagong to sa pagsasalamuha ng mga tao sa Wikipedia Tagalog. Salamat Jojit! [[Tagagamit:Cloverangel237|Cloverangel237]] ([[Usapang tagagamit:Cloverangel237|kausapin]]) 12:10, 24 Disyembre 2025 (UTC)

:Maligayang Pasko din sa iyo {{ping|Cloverangel237}} Dinagdag ko na 'yung gadget para sa maikling deskripsyon. Maaari mo siyang paganahin sa pagpunta sa [https://tl.wikipedia.org/wiki/Natatangi:Mga_nais#mw-prefsection-gadgets Mga nais mo &gt; Mga gadyet (kasangkapan)] at i-tsek ang Shortdesc helper at I-''save'' ang iyong kagustuhan. Kapag nagawa mo na iyon, makikita mo na ang mga maikling deskripsyon sa mga artikulo, at kung wala pa, puwede kang magdagdag. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 07:53, 25 Disyembre 2025 (UTC)
::Salamat sa pagtupad ng hiling ko, Jojit! Pagpalain ka sana ngayong bagong taon! [[Tagagamit:Cloverangel237|Cloverangel237]] ([[Usapang tagagamit:Cloverangel237|kausapin]]) 10:05, 28 Disyembre 2025 (UTC)
:::Walang anuman. Pagpalain ka din ngayong bagong taon! :-) --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 22:54, 28 Disyembre 2025 (UTC)

== Pagkonekta sa isang artikulo  ==

Malapit na ang 2026 sapagkat wala pa akong magawa na artikulo dahil ang [[Bunganga (heolohiya)]] ay wala pa ring translation button dahil hindi ko kaya ma-edit ang [[wikidata:Q55818|impact crater sa Wikidata]] kasi naprotektahan. Sana maikonekta mo ang artikulo na iyon dahil kaya mo iyata ikonekta sila. '''{{font color|#00C080|Maligayang bagong taon!}} '''

[[Tagagamit:XiAndromedae|{{font color|#0080FF|XiAndromedae}}]] ([[Usapang tagagamit:XiAndromedae|kausapin]]) 00:43, 31 Disyembre 2025 (UTC)
:Salamat sa mensahe mo. Pinalawig ko muna ang artikulo mo at ikonekta sa [[wikidata:Q3240715|crater]] imbis sa [[wikidata:Q55818|impact crater]] dahil &quot;bunganga&quot; (''crater'') lamang ang ginawa mong pamagat at hindi &quot;bunganga dulot ng banggaan&quot; (''impact crater''). Manigong bagong taon din sa iyo! :-) --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:22, 31 Disyembre 2025 (UTC)

== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge; padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]]

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;padding: 1em 2em;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026

Dear {{BASEPAGENAME}},

We are pleased to invite you to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.

The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.

;About the Campaign
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and women.

;What Can Participants Write About?
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:

* Folk festivals, rituals, and celebrations
* Folk dances, music, and traditional performances
* Women and queer figures in folklore
* Women in mythology and oral traditions
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives
* Fairy tales, folk stories, and legends
* Folk games, sports, and cultural practices

Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.

;How to Sign Up as an Organizer
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:

# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]]
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline
#* Local and international prizes
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''

;Campaign Tools

The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:

* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.

Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''

;Learn More &amp; Get Support
*For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.
* Join the office hours on 23 January 2026 and connect with the international Team. ([[:m:Event:Wiki Loves Folklore 2026 Office Hours|sign up now]])

If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.

;Join Us
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.

Thank you and best wishes,

'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''

----

''Stay connected:''
[[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp;[[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 16:31, 18 Enero 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf25&amp;oldid=29949330 --&gt;

== Feminism and Folklore 2026 – Community Organisers &amp; Jury ==

Hello {{PAGENAME}}!,

Thank you for taking the lead in organising '''Feminism and Folklore 2026''' in your community. We truly appreciate your efforts!

To ensure a smooth and successful campaign, please make sure you have:
* Fully completed all details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Feminism and Folklore 2026 Project Page]]:
* Started promoting the campaign within your community.
* Requested a local administrator to place a '''sitenotice''' about the campaign so users are notified.
* Used the '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/fnf/ Article List Generator Tool]''' and shared the generated article lists with your community.

=== Internet &amp; Childcare Support ===
Community organisers and jury members who require '''internet and childcare support''' (non-mandatory, opt-in, request-only support) should fill the support request form '''by 22 February 2026'''.

'''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeutXEF1yTnJfExWUYPIf6SkhcnTgul07BeI-biqT4RE_vsrA/viewform Link to the form]'''

Requests submitted after this date will not be entertained.

=== Important Participation Guidelines ===

* Minimum article size: '''3000 bytes and 300 words''' (final decision may be set by local organisers).
* If your country is not listed on the Article list generator tool, please contact us.

=== Community Engagement ===

* Keep your community active and motivated throughout the campaign.
* Share your achievements and notable articles with us so we can highlight them globally.
* In the support form, please indicate if you would like a '''quick coordination call after the campaign'''.
Let’s make '''Feminism and Folklore''', under the banner of '''#WeTogether''', help bridge the '''gender gap''' and '''folklore gap''' on Wikipedia worldwide. 🌍✊

Thank you for your collaboration!

''If someone from your community organisers or jury has missed this message feel free to share this message with them.''

Feminism and Folklore International Team.

–[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 05:17, 16 Pebrero 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&amp;oldid=30083330 --&gt;

== Help ==

Hello, I recently created [[Pagpatay ng lahi sa Gaza|this]] article. Can you help me improve it? You said I know English. [[Tagagamit:جودت|جودت]] ([[Usapang tagagamit:جودت|kausapin]]) 17:15, 22 Pebrero 2026 (UTC)
:''I will try to make improvements, but this is not my priority at the moment. You may want to ask someone from the [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_Wikipedia:Kapihan&amp;action=edit&amp;section=new Kapihan], the community notice board, where someone may be willing to help you. Thank you.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 01:55, 23 Pebrero 2026 (UTC)

== Next Steps and Feedback meeting for Feminism and Folklore Organizers ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge; padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]]

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;padding: 1em 2em;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

Dear Organizer,

I hope this message finds you well.

First and foremost, on behalf of the International Team I want to extend my gratitude to you for your efforts in organizing the '''Feminism and Folklore 2026''' campaign on your local Wikipedia. Your contribution has been instrumental in bridging the gender and folk gap on Wikipedia, and we truly appreciate your dedication to this important cause.

As the campaign has ended I wanted to inform you about the next steps. It's time to commence the jury process using the CampWiz or Fountain tool where your campaign was hosted. Please ensure that you update the details of the jury, campaign links and the names of organizers accurately on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|sign-up page]].

Once the jury process is completed, kindly update only the top 3 winners details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|results page]] accordingly. The deadline for jury submission of results is '''April 30, 2026'''. However, if you find that the number of articles is high and you require more time, please don't hesitate to inform us via email or on campaign Meta Wiki talk page. We are more than willing to approve an extension if needed.

Should you encounter any issues with the tools, please feel free to reach out to us on Telegram for assistance. 

Your feedback and progress updates are crucial for us to improve the campaign and better understand your community's insights. Therefore, we kindly ask you to spare just an hour to collectively share your progress and achievements with us during our '''[[:m:Event:Feminism and Folklore 2026 Post-Campaign Office Hour|community feedback session]]'''. Your input will greatly assist us in making the campaign more meaningful and impactful.

Thank you once again for your hard work and dedication to the Feminism and Folklore campaign. Your efforts are deeply appreciated, and we look forward to hearing from you soon.

Warm regards,

[[User:Tiven2240|Tiven2240]]

on behalf of Feminism and Folklore International Team 

&lt;nowiki&gt;#WeTogether&lt;/nowiki&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 11:57, 11 Abril 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&amp;oldid=30391231 --&gt;

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:11, 28 Abril 2026 (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472482 --&gt;

== Maaari kang bumoto sa U4C election ==

&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
Kinoktak kita dahil bumoto ka dati sa eleksiyon ng [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. Maaari kang bumoto sa kasalukuyang U4C election, na bukás ngayon at magsasara sa 2 Hunyo 2026. Basahin pa patungkol sa mga kandidato at ang eleksiyon dito sa [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|pahinang pang-eleksiyon sa Meta]], at doon ka rin makakapagboto. Importante ang pakikilahok dito sa pamamahala ng mga komunidad ng Wikimedia, at nakagagalak na iyong mapag-aralan ang mga kandidato at ang pagboto.

-- Sa kooperasyon ng U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;

[[m:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:16, 20 Mayo 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30569826 --&gt;

== Patulong sa paglipat ==

Magandang araw po @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]]. May naglipat kamakailan sa pahina ng Singapura papunta sa anyo na may diacritics ([[ Síngapúra]]). Pa-revert po sana pabalik sa Singapura o Singapore. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|&lt;span style=&quot;border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;&quot;&gt;GinawaSaHapon&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')&lt;/span&gt; 01:17, 22 Mayo 2026 (UTC)

:Update po. Nilipat po ulit ng user yung pahina patungong [[Singgapúr]].  [[Tagagamit:GinawaSaHapon|&lt;span style=&quot;border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;&quot;&gt;GinawaSaHapon&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')&lt;/span&gt; 02:21, 22 Mayo 2026 (UTC)

:{{ping|GinawaSaHapon}} Ok na 'yung pahina. Nakaprotekta na rin ang paglipat. Salamat sa pag-ulat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 02:29, 23 Mayo 2026 (UTC)

== Final Reminder: Submission of Local Winners for Feminism and Folklore 2026 ==

Dear Feminism and Folklore organiser, 

This is a friendly reminder that the deadline for submitting the names and details of your local winners for '''Feminism and Folklore 2026''' is '''5 June 2026'''.

Please ensure that your community's [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|winner information]] is submitted before this date. Communities that do not provide their winner data by the deadline will unfortunately not be eligible for prize distribution, and the international organizing team will not be able to accommodate late submissions received after 5 June 2026.

Thank you for your prompt attention to this matter and for your participation in the campaign.

Best regards,

'''Feminism and Folklore International Organizing Team'''

--[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 02:09, 3 Hunyo 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&amp;oldid=30627457 --&gt;
:''I have already completed that. By the way, I sent an email to your support address on May 13, 2026, but I have not received a response yet. Could you please check on its status? Thanks.'' --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:54, 3 Hunyo 2026 (UTC)

== Wikipedia Asian Month 2025 Golden Barnstar ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
[[File:2025 Wikipedia Asian Month Special Barnstar.png|500px]]&lt;/div&gt;

[[User:Betty2407|Betty2407]] ([[User talk:Betty2407|talk]]) 08:38, 6 June 2026 (UTC) on behalf of Wikipedia Asian Month User Group
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Betty2407@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist2&amp;oldid=30642952 --&gt;

:''Thank you.'' :-) --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:53, 7 Hunyo 2026 (UTC)

== Congratulations to the Local Winners of Feminism and Folklore 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]]

Dear {{PAGENAME}},

The Feminism and Folklore International Organizing Team is pleased to congratulate the Local Winners of '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]'''.

Local Winners are participants who achieved top rankings within their respective language communities through their valuable contributions to documenting folklore, women's history, culture, traditions, and related knowledge on Wikimedia projects in their local languages.

Your efforts have helped enrich Wikimedia content, preserve cultural heritage, and improve the representation of diverse communities and knowledge systems across the movement. We sincerely appreciate your dedication and contribution to the success of the campaign.

=== Appreciation Form ===

As a token of appreciation to receive prizes, all Local Winners are requested to complete the following form by '''22 June 2026'''.

'''Form link''' - 
[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdGU7vkzANkB8P1k2X-NPwOwqBoTZafzgUZ-23wnVCeW2cj3g/viewform here]

; Deadline
: 22 June 2026

Please ensure that all information provided in the form is accurate and complete. This information will be used for the appreciation process.

=== Thank you ===

We extend our heartfelt thanks to all Local Winners for their outstanding contributions and continued support of free knowledge. Your work has strengthened local-language content and helped make knowledge about folklore and women more accessible to communities around the world.

Congratulations once again on your achievement.

—''Feminism and Folklore International Organizing Team''
&lt;/div&gt;
--[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 17:25, 7 Hunyo 2026 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&amp;oldid=30649454 --&gt;

== Thank you for organising Feminism and Folklore 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]]

Dear {{PAGENAME}},

Your dedication, coordination, and hard work played a vital role in making this year's [[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign successful. We truly appreciate the time and effort you invested in engaging your community and supporting participants.

As we have completed the jury phase and begin planning for next year's campaign, we would like to learn from your experiences. Please complete the organisers' feedback form and share your insights, challenges, and suggestions on how we can improve the campaign.

'''This feedback form is mandatory for all organisers''', as it helps us evaluate the campaign and make meaningful improvements for future editions.

'''Form link [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf6IsGAsxkTEWTwueyLg-gBjRVlY3g2kTNj3xRhDiILiQnQwQ/viewform?usp=dialog here]'''

Please submit your response by '''25 June 2026'''.

Thank you once again for your invaluable contributions and for helping make Feminism and Folklore a global success. We look forward to working with you again in the future!

Regards,

'''Feminism and Folklore Team'''

--[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 12:05, 18 Hunyo 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&amp;oldid=30704175 --&gt;

== Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]]

Dear {{PAGENAME}},

Your contributions helped make this year's [[:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign a great success, and we are truly grateful for your time, knowledge, and dedication to documenting women's stories and folklore on Wikimedia projects.

As we reflect on this year's campaign and prepare for the next edition, we'd love to hear about your experience. Please take a few minutes to fill out our feedback form and share your thoughts and suggestions.

As a token of our appreciation, everyone who completes the form will receive a '''special digital postcard'''! in their email. This year marks '''''25 years of Wikipedia''''', and the postcard has been created to celebrate this milestone and to recognize the incredible efforts of participants like you who continue to enrich free knowledge for the world.

'''Form Link - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdqFZN9IdWbAnZ_7DyG5bIsuq7KAkdsIxweC_TdPH9In-tthQ/viewform?usp=dialog here]'''

Please complete the feedback form by '''25 June 2026'''.

Thank you once again for making Feminism and Folklore 2026 a success. We hope to see you again in future campaigns!

Best regards,

Feminism and Folklore international Team.

--[[Tagagamit:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Usapang tagagamit:MediaWiki message delivery|kausapin]]) 14:31, 18 Hunyo 2026 (UTC)

&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&amp;oldid=30704478 --&gt;

== Proteksiyon sa mga pahina ==

Magandang araw po, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]].

Kasalukuyang binibrigada po ang pahinang [[Iglesia ni Cristo]] (at ilang kaugnay tulad ng [[Felix Manalo]]) magmula noong sumikat sa Reddit (r/Philippines) yung isang post tungkol sa vandalism sa naturang pahina. Mangyari po sanang gawing protected yung pahina kahit hanggang sa humupa ang kasalukuyang sitwasyon. May mga nakarehistrong user din po palang kabilang sa brigada.

Sa kabilang banda po, pakisilip po sana mga ambag ni JohnDeo33. Hindi ko po masabi kung vandalism po yon o good faith edit lang ng kasisimula. Kayo na po manghusga. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|&lt;span style=&quot;border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;&quot;&gt;GinawaSaHapon&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')&lt;/span&gt; 02:22, 12 Hulyo 2026 (UTC)
:Salamat sa pag-ulat {{ping|GinawaSaHapon}} nakaprotekta na ang mga pahina. Binalaan ko na lamang muna si Johndeo333. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 03:14, 12 Hulyo 2026 (UTC)
::Pakiharang po sana mga ambag ni JohnDeo33 dahil sa balewalain ang mga babala at pag-tuloy ng nakakagambala o ''disruptive'' yung mga pahina. Salamat po. - [[Natatangi:Mga ambag/&amp;#126;2026-39748-04|&amp;#126;2026-39748-04]] ([[Usapang tagagamit:&amp;#126;2026-39748-04|talk]]) 08:36, 14 Hulyo 2026 (UTC)
:::{{Done}} Hinarang na. Salamat sa pag-ulat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 08:51, 14 Hulyo 2026 (UTC)

== Patulong sa paglipat ==

Magandang araw po, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]].

Pakilipat po sana ng [[Panahon (meteorolohiya)]] patungo sa [[Panahon]], na kasalukuyang redirect ng [[Oras]]. Nilipat ko po kasi ang Oras mula sa dating Panahon dahil isa itong natural disambiguation sa karaniwang diskurso. Mas tumutukoy ang ''panahon'' bilang katumbas ng ''weather'' sa Ingles ayon sa karaniwang paggamit. Kumbaga, kapag tinanong ng &quot;ano ang panahon ngayon?&quot;, hindi naman sasagot ng alas-dose ang kausap. Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|&lt;span style=&quot;border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;&quot;&gt;GinawaSaHapon&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')&lt;/span&gt; 08:33, 22 Hulyo 2026 (UTC)
:{{Done}} --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 15:30, 22 Hulyo 2026 (UTC)

== Tulong ==

Kumusta {{ping|Jojit fb}} Isa akong bagong tagagamit ng Wikipedia dito. Kamakailan lang, tinanong ko ang isang tagagamit na si [[Tagagamit:AsianStuff03|AsianStuff03]] tungkol sa aking pag-aalala tungkol sa aking mga kamakailang ginawang artikulo sa Tagalog Wikipedia, ngunit hindi ko pa maidaragdag ang mga sitelink sa Wikidata dahil hindi pa awtomatikong nakumpirma ang aking account.

Maaari mo bang idagdag ang mga sumusunod na sitelink sa kanilang mga kaukulang item sa Wikidata?
* Bagong Pangkalahatang Katalogo (New General Catalogue) - https://tl.wikipedia.org/wiki/Bagong_Pangkalahatang_Katalogo
* Paskong pang-ilaw (Christmas lights) - https://tl.wikipedia.org/wiki/Paskong_pang-ilaw

Narito ang isa pang artikulo sa Wikipediang Tagalog na hindi ko ginawa noong una pa lang, palagay rin ng sitelink:
* Estatwa (Statue) - https://tl.wikipedia.org/wiki/Estatwa

Pakitingnan din ang artikulong ito dahil karamihan sa mga ito ay hindi isinalin sa Tagalog (Filipino) at dapat itong isalin sa lalong madaling panahon:
* Anya Taylor-Joy - https://tl.wikipedia.org/wiki/Anya_Taylor-Joy

Isa pang isyu: Gusto kong ilipat ang artikulo ng pahina ng tagagamit na ito sa isang pangunahing pahina (Main Page). Lumalabas na mayroong isang na-redirect na pahina tungkol sa [[Huntington Beach]] at hindi ko ito mapagsama-sama. Kaya, maaari mo bang subukang ayusin ang isyung ito:
* Huntington Beach, California - https://tl.wikipedia.org/wiki/Tagagamit:Caehlla2357/Mga_nais_gawin_na_artikulo/Huntington_Beach,_California

Sana ay tumugon ka. Maraming salamat po! [[Tagagamit:Lolbet101|Lolbet101]] ([[Usapang tagagamit:Lolbet101|kausapin]]) 14:42, 6 Agosto 2026 (UTC)

:Paumanhin, gusto ko man tumulong sa iyo, marami akong ibang prayoridad sa wiking ito. Mga gawaing tagapangasiwa lamang ang mapagbibigyan ko. Sa lahat ng hiniling mo, ang gawaing tagapangasiwa lamang diyan ay ang paglipat. Subalit ang pinapalipat mo ay hindi pa maaaring ilipat dahil napakaikling artikulo pa siya. Kung mapapalawig ito sa balangkas at maayos ang pagkasalin, matutulungan kita sa paglipat. Sa ibang aspeto, maaring tumulong sa iyo ang mga tagagamit na hindi tagapangasiwa. Kung gusto, maaari mong hilingan iyan sa [https://tl.wikipedia.org/w/index.php?title=Usapang_Wikipedia:Kapihan&amp;action=edit&amp;section=new Kapihan] kung saan mas maraming iba pang tagagamit ang maaaring tumulong sa iyo. Maraming salamat sa pag-unawa. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 15:21, 6 Agosto 2026 (UTC)
::Kumusta po. Kamakailan lang, inayos ng [[Tagagamit:AsianStuff03|AsianStuff03]] ang mga isyu tungkol sa mga artikulong [[Bagong Pangkalahatang Katalogo]], [[Paskong pang-ilaw]], [[Estatwa]], at [[Anya Taylor-Joy]], ngunit, hindi niya kayang ayusin ang isyu tungkol sa [[Huntington Beach, California]], kaya ako nagtanong sayo upang ayusin ito. Hindi po ba ikaw yung tagapangasiwa dito sa Tagalog Wikipedia? May iba pa akong makakatulong upang ayusin ang artikulong ito? [[Tagagamit:Lolbet101|Lolbet101]] ([[Usapang tagagamit:Lolbet101|kausapin]]) 02:46, 7 Agosto 2026 (UTC)
:::Tulad ng nasabi ko, matutulungan kita sa paglipat dahil nga tagapangasiwa ako. Pero, tulad ng sinabi ko, napakaikli niya, 'yung balangkas o ''draft'' na ito: [[Tagagamit:Caehlla2357/Mga_nais_gawin_na_artikulo/Huntington_Beach,_California]]. Kailangang palawigin o habaan ito, na hindi bababa sa 300 salita na may mga sanggunian bago siya mailipat. Kaya, kailangang muna mapahaba siya bago siya mailipat. Balikan mo ako kung napahaba na siya at ililipat ko siya. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 08:16, 7 Agosto 2026 (UTC)
::::Paumanhin po at ako'y nawalan ng gana na mag-edit nang ilang taon. Marami na akong maisusulat muli, ngunit marami na rin akong karagdagang paksa na nais talakayin. [[Tagagamit:Caehlla2357|Caehlla2357]] ([[Usapang tagagamit:Caehlla2357|kausapin]]) 11:54, 7 Agosto 2026 (UTC)
:::::{{ping|Caehlla2357}} Ayos lang, hindi mo po kailangang magsisi. Gusto ko lang siguraduhin na ang ilang artikulong wala sa pangunahing pahina (''Main page'') ay dapat ding nasa pangunahing pahina. Tinitiyak nito na ang Tagalog Wikipedia ay may mga artikulo sa ibang mga wika ng Wikipedia. Kaya ko po kino-convert ang iyong mga artikulo sa isang pangunahing artikulo (''Main''), hindi isang artikulong tagagamit (''User article''), gaya yung ginawa mo. Kung mayroon kang ibang mga paksang nais pag-usapan, tanungin mo lang ako. Sana maintindihan mo, salamat po. [[Tagagamit:Lolbet101|Lolbet101]] ([[Usapang tagagamit:Lolbet101|kausapin]]) 03:55, 8 Agosto 2026 (UTC)
:::::{{ping|Caehlla2357}} Hindi ikaw ang tinutukoy ko. Nagkataon lamang nasa ''draft'' mo 'yung gusto palawigin ni {{ping|Lolbet101}}. ''Anyway'', hindi mo na kailangang mong mag-paumanhin dahil lahat naman ginagawa dito walang pilitan at boluntaryo lamang. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 04:26, 8 Agosto 2026 (UTC)

== Fair-use image upload, at typo ng lokasyon sa infobox ==

Hi po, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]], tanong ko lang po kung pano po i upload yung mga [[fair use]] file na katulad na inupload nyo na imahe dun sa [[Hello, Love, Goodbye]] [https://tl.wikipedia.org/wiki/Talaksan:Hello-love-goodbye-poster.jpg (imahe)]. Maaari po bang maidagdag sa [[Wikipedia:Pagkakarga_(Pag-aupload)|Upload wizard]] ang kakayahang mag-upload ng mga fair use image sa [[Tagalog Wikipedia]]?. Karamihan po kasi ng mga artikulo tungkol sa mga pelikula at TV series sa [[Tagalog Wikipedia]] ay walang mga imahe. Sana po ay magkaroon ng paraan para makapag-upload ng mga fair use image, para po magkaroon ng visual na representasyon ang mga artikulo para sa mga mambabasa. Napansin ko rin po na isa kayo sa mga Interface Administrator ng Tagalog Wikipedia, kaya naisip ko po na baka maaari ninyo akong matulungan kung paano ito ginagawa o kung posible itong paganahin.

Tsaka po may typo po sa infobox ng lokasyon (nakalagay po ay &quot;lookasyon&quot;) sa [[Padron:Infobox military conflict]] tulad ng artikulo sa [[Alitan sa Bajo de Masinloc]] kasi di po ma edit ang typo sa template na iyon. Salamat po! [[Tagagamit:KyutKoTalaga|KyutKoTalaga]] ([[Usapang tagagamit:KyutKoTalaga|kausapin]]) 10:22, 14 Agosto 2026 (UTC)
:{{ping|KyutKoTalaga}} Paumanhin sa matagal na pagtugon. Sa ngayon, mga tagapangsiwa (o ''admin'') lamang ang may kakayahang mag-''upload'' ng midya (larawan, bidyo atbp.) dito sa Wikipediang Tagalog. Napagpasyahan iyan ng pamayanan na ganyan ang patakaran. Noong unang taon ng Wikipedia, puwede, subalit dahil nga sa pasya, hindi na maaari. Dahil ako nga isa sa mga tagapangasiwa, puwede kitang tulungan. Ilista mo lamang ang mga artikulo gusto mong lagyan ng larawang may patas na gamit, at kung maaari, magbigay ka ng ''link'' kung saan makukuha at larawang ia-''upload''. Ako ang mag-a-''upload''. Salamat. --[[User:Jojit fb|Jojit]] ([[User talk:Jojit fb|usapan]]) 23:59, 18 Agosto 2026 (UTC)

== Pa-update po ng Module:Navbox ==

Magandang araw po, @[[Tagagamit:Jojit fb|Jojit fb]].

Pa-update po ng [[Module:Navbox]] mula sa enwiki. Kailangan po kasing i-update din yung [[Padron:Navbox with collapsible groups]] since di po makita yung mga child navbox (hal. yung update ko po sa [[Padron:IPA navigation]]).

Salamat po. [[Tagagamit:GinawaSaHapon|&lt;span style=&quot;border-radius: 3px; background-color:#3366cc; color: white; font-weight: bold; padding: 5px;&quot;&gt;GinawaSaHapon&lt;/span&gt;]] &lt;span style=&quot;font-size:85%;&quot;&gt;('''[[Usapang tagagamit:GinawaSaHapon|usap tayo!]]''')&lt;/span&gt; 07:06, 4 Setyembre 2026 (UTC)</text>
      <sha1>pc5vtx242cv8zx341sn3iww79x6d82u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Meycauayan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1715</id>
    <revision>
      <id>2223350</id>
      <parentid>2125572</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T12:20:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47880-95</username>
        <id>165998</id>
      </contributor>
      <comment>/* Demograpiko */</comment>
      <origin>2223350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13418" sha1="h8cnchimn50lbyzd143v55gf7kioj1f" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine city 2
| infoboxtitle = Lungsod ng Meycauayan
| caption      = Mapa ng [[Bulacan]] na nagpapakita ng lokasyon ng Meycauayan. &lt;br&gt;Coordinates 14°44'N 120°57'E
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| region          = {{PH wikidata|region}}
| province        = {{PH wikidata|province}}
| districts    = ikaapat na distrito ng Bulacan
| barangays    = 23
| class        = 3rd class city; component
| mayor        = Linabelle Villarica ([[PDP-Laban]])
| founded      = 1578
| cityhood     = Disyembre 10, 2006
| areakm2      = 22.10
}}

Ang '''Meycauayan''' ay isang lungsod na matatagpuan sa lalawigan ng [[Bulacan]]. Ito ay matatagpuan labingsyam na kilometro sa hilaga ng [[Maynila]] at dalawampu't dalawang kilometro mula sa siyudad ng [[Malolos]]. Ang Lungsod ng Meycauayan ay napaliligiran ng [[Marilao, Bulacan|Marilao]] sa hilaga, [[Lungsod ng Valenzuela]] sa timog, [[Lungsod ng Caloocan]] sa silangan, at ng [[Obando]] sa kanluran. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

Kilala ang lungsod ng Meycauayan bilang sentro ng industriya ng pag-aalahas sa Pilipinas.

==Mga Baranggay==
Ang Lungsod ng Meycauayan ay nahahati sa 26 na mga baranggay.

&lt;table border=0&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td valign=top&gt;
* Bagbaguin
* Bahay Pare
* Bancal
* Banga
* Bayugo
* Calvario
* Caingin
* Camalig
* Hulo
* Iba
* Langka
* Lawa
* Libtong
* Liputan
&lt;/td&gt;&lt;td valign=top&gt;
* Longos
* Malhacan
* Pajo
* Pandayan
* Pantoc
* Perez
* Poblacion
* Saluysoy
* Gasak
* Tugatog
* Ubihan
* Zamora

&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

==Kasaysayan==

Ang taguring &quot;Meycauayan&quot; ay mula sa [[wikang Tagalog]] na ''&quot;may kawayan&quot;''. Ito ay dahil sa ang lugar noon ay katatagpuan ng maraming kawayanan. Ayon sa alamat, mayroong dalawang magkalabang tribo, ang tribo ni Raha Yantok at Raha Sugod. Nais ni Raha Yantok na sakupin ang pangkat ni Raha Sugod kaya ito ay natakda ng labanan. Sa paglawig ng kanilang labanan natuklasan nila ang isang lugar na puno ng kawayan na siya nilang tinawag na &quot;pook na may kawayan&quot;.

Noong 1578, ilang taon matapos maitatag ang Siyudad ng [[Maynila]], naitatag ang bayan ng Meycauayan sa ilalim ng mga Fraileng Pransiskano na sina Juan de Plasencia at Diego Oropeza. Sila ay nagtayo ng isang kapilyang gawa sa pawid sa isang nayon na nasa gawing silangan ng bayan at ito ay isinailalim sa pamamatnubay ni [[San Fransisco ng Assisi]] bilang kanilang patron. Ito ay kanilang tinawag na Sitio Torril. Ang maliit na pamayanang ito ay tumagal ng humigit kumulang sampung taon hanggang ito ay masira dahil sa isang malakas na bagyo. Taong 1588, inilipat ang pamayanan sa isang lugar na tinatawag na Lagolo (ngayon ay sakop ng Banga at Caingin) sa pamumuno ng fraileng si Padre Fransisco Pusiquit. Dahil sa pagsalakay ng mga Ita, inilipat ang kabayanan sa kasalukuyan nitong kinalalagyan sa Baranggay Poblacion. Dito matatagpuuan ang lumang Munisipyo at ang Simbahan ng Parokya ni San Fransisco ng Assisi.

Ang Meycauayan ay kilala noong Panahon ng Kastila bilang lugar na mayaman sa adobe. Ang mga batong ito ay ginamit hindi lang sa pagpapatayo ng mga gusali sa bayan kundi gayundin ang mga pangunahing gusali sa Maynila tulad ng moog ng [[Intramuros]] at ang [[Katedral ng Maynila]].

Ang Bayan ng Meycauayan ay kinilala noon bilang isa sa pinakamalaking bayan sa Bulacan. Ang mga bayan ng [[San Jose Del Monte]], [[Bocaue]], [[Marilao]], [[Valenzuela]], [[Obando]], [[Santa Maria]] at [[Pandi]] ay nasa ilalim noon ng pamahalaan ng Meycauayan.

Noong panahon ng [[Himagsikan]], nakapag-ambag ang Meycauayan ng mga Dakilang Anak nito upang tumulong sa pagpapalaya sa ating bansa. Ilan dito ay sina Andres Pacheco, Ciriaco Contreras, Guillermo Contreras, Guillermo Bonque, at Liberato Exaltacion. Lahat ng mga nabangit na ito ay pinarangalan sa pamamagitan ng pagpapangalan ng mga pagunahing kalye sa Meycauayan sa kanilang karangalan.

Matapos ang [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], muling naging matatag ang kabuhayan at ekonomiya sa Meycauayan. Subalit ito ay naunsyami noong 1949, nang masunog ang sentro ng kabayanan kasama na ang munisipyo nito at ang lumang simbahan.

Ang pagpasok ng Dekada 60 at 70 ay nagbigay ng bagong pag-asa sa pagsulong ng bayan. Nagkaroon ng rehabilitasyon at pagtatayo ng mga imprastraktura upang tugunan ang paglago ng ibat-ibang industriya sa bayan.

Noong taong 2000, sinubukan ng Pamahalaan ng Meycauayan na iakyat ang estado nito sa pagiging siyudad ngunit ito at natalo sa isang plebisito.

Noong taong 2005, inilipat ang munisipyo nito sa mas malaking lupa sa Baranggay Camalig. Ang lumang Munisipyo ay pinananahanan ngayon ng Mariano Quinto Alarilla Polytechnic College.

Noong ika-10&amp;nbsp;ng Disyembre, 2006 sa bisa ng isang plebisito ay naging isang ganap na lungsod ang meycauayan mula sa pagiging isang bayan ng Meycauayan.
&lt;ref&gt;http://www.senate.gov.ph/republic_acts/RA%209356.pdf&lt;/ref&gt;

==Mga AM Transmiter==
*(PA) 1206 kHz (Audiovisual Communicators)

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

== Pamahalaan ==
=== Pamahalaang lokal ===
{{Main|Sangguniang Panglungsod}}
Ang [[Sangguniang Panlungsod]] ay ang lehislatura ng pamahalaan ng Meycauayan. Ayon sa kahulugan ng Kodigo ng Pamahalaang Lokal ng 1991, ang lehislatura ay may mga kapangyarihan at tungkuling lehislatibo at mala-hudisyal. Ang mga miyembro ng Sangguniang Panlungsod, na kadalasang tinutukoy bilang mga konsehal, ay inihahalal o ex-officio at kabilang dito ang bise alkalde ng lungsod na nagsisilbing presiding officer.

{|class=wikitable
|+ 2025-2028 Meycauayan City Officials&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.bulacan.gov.ph/meycauayan/government.php|title=&quot;Meycauayan City Officials&quot;|publisher=Provincial Government of Bulacan Official Website
|location=City of Malolos,Bulacan
|access-date=Hunyo 29, 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
!Posisyon !!Pangalan !!colspan=2|Party
|-
| '''Mayor'''
| [[Henry Villarica|Henry R. Villarica]]
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| '''Vice Mayor'''
| Josefina O. Violago
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| rowspan=10| '''Mga Konsehal'''
| Henry Lester R. Villarica
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Ronald S. Palomares
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Christian M. Velasco
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Catherine C. Abacan
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Raoul M. Atadero
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Georgina Marie S. Dulalia
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Wilfredo DS. Macatulad
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Mary Christine Z. Paguio
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Larissa A. San Diego
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Danilo B. Abacan Jr
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
! colspan=4| ''Ex Officio'' Mga Miyembro ng Konseho ng Lungsod
|-
| '''[[Liga ng mga Barangay|ABC]] President'''
| Carlito O. Magno (Tugatog)
| {{pangalan ng partido na may kulay|Nonpartisan|no_link=y}}
|-
| '''[[Sangguniang Kabataan|SK]] Federation President'''
| Jin Marie Eugenie L. Maling Paggamit (Malhacan)
| {{pangalan ng partido na may kulay|Nonpartisan|no_link=y}}
|-
! colspan=4| Mga Tagapangulo ng Barangay
|-
|Bagbaguin
| colspan=&quot;3&quot; |Crispulo D. Rivera
|-
|Bahay Pare
| colspan=&quot;3&quot; |Joel E. Bernardino
|-
|Bancal
| colspan=&quot;3&quot; |Francisco M. Pacheco
|-
| Banga
| colspan=&quot;3&quot; |Mar R. Biunas
|-
|Bayugo
| colspan=&quot;3&quot; |Joey M. Uy
|-
|Calvario
| colspan=&quot;3&quot; |Apolinar S. Del Rosario
|-
|Camalig
| colspan=&quot;3&quot; |Mark Joseph O. Violago
|-
|Hulo
| colspan=&quot;3&quot; |Paul John P. Prudon
|-
|Iba
| colspan=&quot;3&quot; |Agustin O. Seminiano
|-
|Langka
| colspan=&quot;3&quot; |Joselito L. Beniza
|-
|Lawa
| colspan=&quot;3&quot; |Richard A. Dela Cruz
|-
|Libtong
| colspan=&quot;3&quot; |Carlos M. Evangelista
|-
|Liputan
| colspan=&quot;3&quot; |Oliver R. Dumalay
|-
|Longos
| colspan=&quot;3&quot; |Arnel C. Gutierrez
|-
|Malhacan
| colspan=&quot;3&quot; |Delfin B. San Pablo IV
|-
|Pajo
| colspan=&quot;3&quot; |Gilbert P. De Vera
|-
|Pandayan
| colspan=&quot;3&quot; |Arsenio B. Lunaria
|-
|Pantoc
| colspan=&quot;3&quot; |Crisanto Niño D. Caparas
|-
|Perez
| colspan=&quot;3&quot; |Job D. Doroja
|-
|Poblacion
| colspan=&quot;3&quot; |Mary Grace T. Portento
|-
|Saluysoy
| colspan=&quot;3&quot; |Arnaldo R. Velasco
|-
|Saint Francis (Gasak)
| colspan=&quot;3 |Homer J. Evangelista
|-
|Tugatog
| colspan=&quot;3&quot; |Carlito O. Magno
|-
|Ubihan
| colspan=&quot;3&quot; |Niño Joseph P. Villadoz
|-
|Zamora
| colspan=&quot;3&quot; |Bryan M. San Pedro
|-
|Caingin
| colspan=&quot;3&quot; |Melanio D. Alcantara
|}
=== Mga dating opisyal ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:center; &quot;
|+ Talaan ng mga alkalde ng Meycauayan&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://meycauayanculture.blogspot.com/2012/03/mayors-of-meycauayan.html?m=1|title=Mga Alkalde ng Meycauayan|access-date= Hulyo 29, 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
! Blg.
! Presidente Municipal
! style=&quot;text-align:center;&quot;|Nanungkulan
! Umalis sa pwesto
|-
|1 || Tomas Testa || style=&quot;text-align:center&quot; | 1902|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1903}}
|-
|2 || Aquedo Noriega|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1903}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1905
|-
|3 || Dalmacio Ferrer|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1906|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1907}}
|-
|4 || Aquedo Noriega|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1907}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1909
|-
|5 || Cedistino Juson || style=&quot;text-align:center&quot; | 1910|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1916
|-
|6 || Liberato Exaltacion|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1917|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1921}}
|-
|7 || Jose Peñas|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1921}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1922}}
|-
|8 || Hermogenes Lim|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1922}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1925}}
|-
|9 || Maximo Albaño|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1925}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1928}}
|-
|10 || Moises Buñing|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|}}1928|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1931}}
|-
|11 || Hermogenes Lim || style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1931}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1934}}
|-
|12 || Perfecto Reyes Lim || style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1934}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1937
|-
! Hindi.
! Alcalde
! style=&quot;text-align:center;&quot;|Nanghawakan sa pwesto
! Umalis sa pwesto
|-
|1 || Enrique Legaspi|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1938|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1942}}
|-
|2 || Dr. Restituto Calaguas|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1942}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1945}}
|-
|3 || Patricio Alcaraz || style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1945}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1945}}
|-
|4 || Marcelo Lucero|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1945}} || style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1945}}
|-
|5 || Jacinto Legaspi || style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1945}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1945}}
|-
! Hindi.
! Mga Alkalde ng Munisipyo
! style=&quot;text-align:center;&quot;|Nanungkulan
! Umalis sa pwesto
|-
|1 || Dr. Lope Daez|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1946|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1951
|-
|2 || Dr. Lope Daez|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1956|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1959
|-
|3 || Pedro Carreon|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1960|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1963
|-
|4 || Celso Legaspi|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1964|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1978
|-
|5 || Jose Catajan|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1980|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1982}}
|-
|6 || Adriano Daez || style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1982}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1986}}
|-
|7 || Ernesto Cabigas || style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1986}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1987}}
|-
|8 || Oscar Legaspi || style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1987|}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1987}}
|-
|9 || Rolando Liwanag|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1987}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1988}}
|-
|10 || Florentino Blanco|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1988}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1992
|-
|11 || Edgardo Nolasco|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1995|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1998}}
|-
|12 || Eduardo Alarilla|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1998}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2006}}
|-
! Hindi.
! Mga Alkalde ng Lungsod
! style=&quot;text-align:center;&quot;|Nanungkulan
! Umalis sa pwesto
|-
|1 || Eduardo Alarilla|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2006}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2007}}
|-
|2 || [[Joan Alarilla]]|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2007}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2016}}
|-
|3 || [[Henry Villarica]]|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2016}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2019}}
|-
|4 || [[Linabelle Villarica]]|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2019}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2022}}
|-
|3 || [[Henry Villarica]]|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2022}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|nanunungkulan}}
|}

==Mga sanggunian==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.meycauayancity.bulacan.ph/ Meycauayan Bulacan]
*[http://www.senate.gov.ph/republic_acts/RA%209356.pdf RA9356 Meycauayan City]

{{Bulacan}}
{{Mga Lungsod sa Pilipinas}}

[[Kaurian:Bulacan]]
[[Kaurian:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|Meycauayan, Lungsodng]]</text>
      <sha1>h8cnchimn50lbyzd143v55gf7kioj1f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223351</id>
      <parentid>2223350</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T12:22:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47880-95</username>
        <id>165998</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pamahalaan */</comment>
      <origin>2223351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20788" sha1="6d6dqyo73cs0hw2tsord793luo8ewno" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine city 2
| infoboxtitle = Lungsod ng Meycauayan
| caption      = Mapa ng [[Bulacan]] na nagpapakita ng lokasyon ng Meycauayan. &lt;br&gt;Coordinates 14°44'N 120°57'E
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| region          = {{PH wikidata|region}}
| province        = {{PH wikidata|province}}
| districts    = ikaapat na distrito ng Bulacan
| barangays    = 23
| class        = 3rd class city; component
| mayor        = Linabelle Villarica ([[PDP-Laban]])
| founded      = 1578
| cityhood     = Disyembre 10, 2006
| areakm2      = 22.10
}}

Ang '''Meycauayan''' ay isang lungsod na matatagpuan sa lalawigan ng [[Bulacan]]. Ito ay matatagpuan labingsyam na kilometro sa hilaga ng [[Maynila]] at dalawampu't dalawang kilometro mula sa siyudad ng [[Malolos]]. Ang Lungsod ng Meycauayan ay napaliligiran ng [[Marilao, Bulacan|Marilao]] sa hilaga, [[Lungsod ng Valenzuela]] sa timog, [[Lungsod ng Caloocan]] sa silangan, at ng [[Obando]] sa kanluran. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

Kilala ang lungsod ng Meycauayan bilang sentro ng industriya ng pag-aalahas sa Pilipinas.

==Mga Baranggay==
Ang Lungsod ng Meycauayan ay nahahati sa 26 na mga baranggay.

&lt;table border=0&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td valign=top&gt;
* Bagbaguin
* Bahay Pare
* Bancal
* Banga
* Bayugo
* Calvario
* Caingin
* Camalig
* Hulo
* Iba
* Langka
* Lawa
* Libtong
* Liputan
&lt;/td&gt;&lt;td valign=top&gt;
* Longos
* Malhacan
* Pajo
* Pandayan
* Pantoc
* Perez
* Poblacion
* Saluysoy
* Gasak
* Tugatog
* Ubihan
* Zamora

&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

==Kasaysayan==

Ang taguring &quot;Meycauayan&quot; ay mula sa [[wikang Tagalog]] na ''&quot;may kawayan&quot;''. Ito ay dahil sa ang lugar noon ay katatagpuan ng maraming kawayanan. Ayon sa alamat, mayroong dalawang magkalabang tribo, ang tribo ni Raha Yantok at Raha Sugod. Nais ni Raha Yantok na sakupin ang pangkat ni Raha Sugod kaya ito ay natakda ng labanan. Sa paglawig ng kanilang labanan natuklasan nila ang isang lugar na puno ng kawayan na siya nilang tinawag na &quot;pook na may kawayan&quot;.

Noong 1578, ilang taon matapos maitatag ang Siyudad ng [[Maynila]], naitatag ang bayan ng Meycauayan sa ilalim ng mga Fraileng Pransiskano na sina Juan de Plasencia at Diego Oropeza. Sila ay nagtayo ng isang kapilyang gawa sa pawid sa isang nayon na nasa gawing silangan ng bayan at ito ay isinailalim sa pamamatnubay ni [[San Fransisco ng Assisi]] bilang kanilang patron. Ito ay kanilang tinawag na Sitio Torril. Ang maliit na pamayanang ito ay tumagal ng humigit kumulang sampung taon hanggang ito ay masira dahil sa isang malakas na bagyo. Taong 1588, inilipat ang pamayanan sa isang lugar na tinatawag na Lagolo (ngayon ay sakop ng Banga at Caingin) sa pamumuno ng fraileng si Padre Fransisco Pusiquit. Dahil sa pagsalakay ng mga Ita, inilipat ang kabayanan sa kasalukuyan nitong kinalalagyan sa Baranggay Poblacion. Dito matatagpuuan ang lumang Munisipyo at ang Simbahan ng Parokya ni San Fransisco ng Assisi.

Ang Meycauayan ay kilala noong Panahon ng Kastila bilang lugar na mayaman sa adobe. Ang mga batong ito ay ginamit hindi lang sa pagpapatayo ng mga gusali sa bayan kundi gayundin ang mga pangunahing gusali sa Maynila tulad ng moog ng [[Intramuros]] at ang [[Katedral ng Maynila]].

Ang Bayan ng Meycauayan ay kinilala noon bilang isa sa pinakamalaking bayan sa Bulacan. Ang mga bayan ng [[San Jose Del Monte]], [[Bocaue]], [[Marilao]], [[Valenzuela]], [[Obando]], [[Santa Maria]] at [[Pandi]] ay nasa ilalim noon ng pamahalaan ng Meycauayan.

Noong panahon ng [[Himagsikan]], nakapag-ambag ang Meycauayan ng mga Dakilang Anak nito upang tumulong sa pagpapalaya sa ating bansa. Ilan dito ay sina Andres Pacheco, Ciriaco Contreras, Guillermo Contreras, Guillermo Bonque, at Liberato Exaltacion. Lahat ng mga nabangit na ito ay pinarangalan sa pamamagitan ng pagpapangalan ng mga pagunahing kalye sa Meycauayan sa kanilang karangalan.

Matapos ang [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], muling naging matatag ang kabuhayan at ekonomiya sa Meycauayan. Subalit ito ay naunsyami noong 1949, nang masunog ang sentro ng kabayanan kasama na ang munisipyo nito at ang lumang simbahan.

Ang pagpasok ng Dekada 60 at 70 ay nagbigay ng bagong pag-asa sa pagsulong ng bayan. Nagkaroon ng rehabilitasyon at pagtatayo ng mga imprastraktura upang tugunan ang paglago ng ibat-ibang industriya sa bayan.

Noong taong 2000, sinubukan ng Pamahalaan ng Meycauayan na iakyat ang estado nito sa pagiging siyudad ngunit ito at natalo sa isang plebisito.

Noong taong 2005, inilipat ang munisipyo nito sa mas malaking lupa sa Baranggay Camalig. Ang lumang Munisipyo ay pinananahanan ngayon ng Mariano Quinto Alarilla Polytechnic College.

Noong ika-10&amp;nbsp;ng Disyembre, 2006 sa bisa ng isang plebisito ay naging isang ganap na lungsod ang meycauayan mula sa pagiging isang bayan ng Meycauayan.
&lt;ref&gt;http://www.senate.gov.ph/republic_acts/RA%209356.pdf&lt;/ref&gt;

==Mga AM Transmiter==
*(PA) 1206 kHz (Audiovisual Communicators)

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

== Pamahalaan ==
=== Pamahalaang lokal ===
{{Main|Sangguniang Panglungsod}}
Ang [[Sangguniang Panlungsod]] ay ang lehislatura ng pamahalaan ng Meycauayan. Ayon sa kahulugan ng Kodigo ng Pamahalaang Lokal ng 1991, ang lehislatura ay may mga kapangyarihan at tungkuling lehislatibo at mala-hudisyal. Ang mga miyembro ng Sangguniang Panlungsod, na kadalasang tinutukoy bilang mga konsehal, ay inihahalal o ex-officio at kabilang dito ang bise alkalde ng lungsod na nagsisilbing presiding officer.

{|class=wikitable
|+ 2025-2028 Meycauayan City Officials&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.bulacan.gov.ph/meycauayan/government.php|title=&quot;Meycauayan City Officials&quot;|publisher=Provincial Government of Bulacan Official Website
|location=City of Malolos,Bulacan
|access-date=Hunyo 29, 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
!Posisyon !!Pangalan !!colspan=2|Party
|-
| '''Mayor'''
| [[Henry Villarica|Henry R. Villarica]]
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| '''Vice Mayor'''
| Josefina O. Violago
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| rowspan=10| '''Mga Konsehal'''
| Henry Lester R. Villarica
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Ronald S. Palomares
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Christian M. Velasco
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Catherine C. Abacan
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Raoul M. Atadero
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Georgina Marie S. Dulalia
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Wilfredo DS. Macatulad
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Mary Christine Z. Paguio
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Larissa A. San Diego
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Danilo B. Abacan Jr
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
! colspan=4| ''Ex Officio'' Mga Miyembro ng Konseho ng Lungsod
|-
| '''[[Liga ng mga Barangay|ABC]] President'''
| Carlito O. Magno (Tugatog)
| {{pangalan ng partido na may kulay|Nonpartisan|no_link=y}}
|-
| '''[[Sangguniang Kabataan|SK]] Federation President'''
| Jin Marie Eugenie L. Maling Paggamit (Malhacan)
| {{pangalan ng partido na may kulay|Nonpartisan|no_link=y}}
|-
! colspan=4| Mga Tagapangulo ng Barangay
|-
|Bagbaguin
| colspan=&quot;3&quot; |Crispulo D. Rivera
|-
|Bahay Pare
| colspan=&quot;3&quot; |Joel E. Bernardino
|-
|Bancal
| colspan=&quot;3&quot; |Francisco M. Pacheco
|-
| Banga
| colspan=&quot;3&quot; |Mar R. Biunas
|-
|Bayugo
| colspan=&quot;3&quot; |Joey M. Uy
|-
|Calvario
| colspan=&quot;3&quot; |Apolinar S. Del Rosario
|-
|Camalig
| colspan=&quot;3&quot; |Mark Joseph O. Violago
|-
|Hulo
| colspan=&quot;3&quot; |Paul John P. Prudon
|-
|Iba
| colspan=&quot;3&quot; |Agustin O. Seminiano
|-
|Langka
| colspan=&quot;3&quot; |Joselito L. Beniza
|-
|Lawa
| colspan=&quot;3&quot; |Richard A. Dela Cruz
|-
|Libtong
| colspan=&quot;3&quot; |Carlos M. Evangelista
|-
|Liputan
| colspan=&quot;3&quot; |Oliver R. Dumalay
|-
|Longos
| colspan=&quot;3&quot; |Arnel C. Gutierrez
|-
|Malhacan
| colspan=&quot;3&quot; |Delfin B. San Pablo IV
|-
|Pajo
| colspan=&quot;3&quot; |Gilbert P. De Vera
|-
|Pandayan
| colspan=&quot;3&quot; |Arsenio B. Lunaria
|-
|Pantoc
| colspan=&quot;3&quot; |Crisanto Niño D. Caparas
|-
|Perez
| colspan=&quot;3&quot; |Job D. Doroja
|-
|Poblacion
| colspan=&quot;3&quot; |Mary Grace T. Portento
|-
|Saluysoy
| colspan=&quot;3&quot; |Arnaldo R. Velasco
|-
|Saint Francis (Gasak)
| colspan=&quot;3 |Homer J. Evangelista
|-
|Tugatog
| colspan=&quot;3&quot; |Carlito O. Magno
|-
|Ubihan
| colspan=&quot;3&quot; |Niño Joseph P. Villadoz
|-
|Zamora
| colspan=&quot;3&quot; |Bryan M. San Pedro
|-
|Caingin
| colspan=&quot;3&quot; |Melanio D. Alcantara
|}
=== Mga dating opisyal ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:center; &quot;
|+ Talaan ng mga alkalde ng Meycauayan&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://meycauayanculture.blogspot.com/2012/03/mayors-of-meycauayan.html?m=1|title=Mga Alkalde ng Meycauayan|access-date= Hulyo 29, 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
! Blg.
! Presidente Municipal
! style=&quot;text-align:center;&quot;|Nanungkulan
! Umalis sa pwesto
|-
|1 || Tomas Testa || style=&quot;text-align:center&quot; | 1902|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1903}}
|-
|2 || Aquedo Noriega|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1903}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1905
|-
|3 || Dalmacio Ferrer|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1906|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1907}}
|-
|4 || Aquedo Noriega|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1907}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1909
|-
|5 || Cedistino Juson || style=&quot;text-align:center&quot; | 1910|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1916
|-
|6 || Liberato Exaltacion|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1917|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1921}}
|-
|7 || Jose Peñas|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1921}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1922}}
|-
|8 || Hermogenes Lim|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1922}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1925}}
|-
|9 || Maximo Albaño|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1925}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1928}}
|-
|10 || Moises Buñing|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|}}1928|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1931}}
|-
|11 || Hermogenes Lim || style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1931}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1934}}
|-
|12 || Perfecto Reyes Lim || style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1934}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1937
|-
! Hindi.
! Alcalde
! style=&quot;text-align:center;&quot;|Nanghawakan sa pwesto
! Umalis sa pwesto
|-
|1 || Enrique Legaspi|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1938|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1942}}
|-
|2 || Dr. Restituto Calaguas|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1942}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1945}}
|-
|3 || Patricio Alcaraz || style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1945}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1945}}
|-
|4 || Marcelo Lucero|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1945}} || style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1945}}
|-
|5 || Jacinto Legaspi || style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1945}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1945}}
|-
! Hindi.
! Mga Alkalde ng Munisipyo
! style=&quot;text-align:center;&quot;|Nanungkulan
! Umalis sa pwesto
|-
|1 || Dr. Lope Daez|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1946|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1951
|-
|2 || Dr. Lope Daez|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1956|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1959
|-
|3 || Pedro Carreon|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1960|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1963
|-
|4 || Celso Legaspi|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1964|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1978
|-
|5 || Jose Catajan|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1980|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1982}}
|-
|6 || Adriano Daez || style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1982}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1986}}
|-
|7 || Ernesto Cabigas || style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1986}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1987}}
|-
|8 || Oscar Legaspi || style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1987|}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1987}}
|-
|9 || Rolando Liwanag|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1987}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1988}}
|-
|10 || Florentino Blanco|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1988}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1992
|-
|11 || Edgardo Nolasco|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1995|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1998}}
|-
|12 || Eduardo Alarilla|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1998}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2006}}
|-
! Hindi.
! Mga Alkalde ng Lungsod
! style=&quot;text-align:center;&quot;|Nanungkulan
! Umalis sa pwesto
|-
|1 || Eduardo Alarilla|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2006}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2007}}
|-
|2 || [[Joan Alarilla]]|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2007}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2016}}
|-
|3 || [[Henry Villarica]]|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2016}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2019}}
|-
|4 || [[Linabelle Villarica]]|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2019}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2022}}
|-
|3 || [[Henry Villarica]]|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2022}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|nanunungkulan}}
|}

== Edukasyon ==

[[File:Meycollegejf.JPG|thumb|right|gusali ng Meycauayan College]]

Ang Lungsod ng Meycauayan ay may sariling dibisyon ng mga paaralan simula noong Enero 2013. Ang Dibisyon ng mga Paaralan ng Lungsod ng Meycauayan ay may dalawang distrito, ang Meycauayan West District at Meycauayan East District.

Mayroong 24 na pampublikong paaralang elementarya at 4 na pampublikong hayskul pati na rin ang 11 pribadong paaralan sa lungsod.

[[File:JfPerezSchoolMeycauayanBulacan0008fvf_16.JPG |thumb|Facade ng St. Mary's Academy of Santo Niñomy]]

'''Ang St. Mary's Academy of Sto. Niño''' ay ang unang [[Paaralang Katoliko]] na itinayo sa mabilis na lumalagong Las Villas de Sto. Nino [[Subdibisyon (lupa)|Subdibisyon]] ng Lungsod ng Meycauayan.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://smasn.edu.ph/ |title=St. Mary's Academy of Santo Niño|access-date=September 28, 2025}}&lt;/ref&gt; Noong Setyembre 1983, inimbitahan ng developer ng subdibisyon na si Geronima Que, si Sister Maria Virginia Banez, [[Relihiyoso ng Birheng Maria|RVM]], upang magtayo ng isang [[paaralan]] sa puso ng Las Villas de Sto. Niño. Noong Oktubre 1983, nagtayo ang Ministry of Education, Culture and Sports (MECS) ng isang paaralan sa [[ektaryang]] lupang ibinigay ni Que, kasama ang pagbili ng kongregasyon ng RVM ng isa at kalahating ektarya upang mabigyan ng mas maraming espasyo para sa pagpapalawak. Ito ay pinalawak at nirenovate nang ilang beses simula noon.

Mayroon ding mga paaralang tersyarya sa Meycauayan.

Ang Polytechnic College ng Lungsod ng Meycauayan ay nasa ilalim ng pagpopondo at pamamahala ng Pamahalaang Lungsod, na kasalukuyang matatagpuan sa Pag-asa Street, Barangay Malhacan. Ang [[Meycauayan College]] ay isang pribadong institusyong pang-edukasyon sa Barangay Calvario at Malhacan. Ito ay itinatag noong 1925 bilang Meycauayan Institute.

== Relihiyon ==
[[File:Meycauayan Church at noon.jpg|thumb|Meycauayan Church, kilala rin bilang St. Francis of Assisi Parish Church]]
{{Main|Meycauayan Church}}

[[File:Pagoda ng Mahal na Señor ng Liputan (4).jpg|thumb|Decorated fluvial float (pagoda) carrying the image of the Mahal na Señor of Liputan, Meycauayan City on its feast day every May.]]

Ang Saint Francis of Assisi Parish Church, karaniwang kilala bilang ang Meycauayan Church, ay isang simbahang Romano Katoliko na matatagpuan sa Meycauayan, Pilipinas. Isa ito sa pinakamatandang parokya sa Bulacan, na nauna pa sa Katedral ng Malolos na itinatag noong 1580 at ang Simbahan ng Barasoain na itinatag noong 1859. Ito rin ang pinakamalaking parokya sa lalawigan na may tinatayang populasyon na humigit-kumulang 80,000 parokyano. Ang simbahan ang sentro ng bikariato ni San Francisco ng Assisi sa Diyosesis ng Malolos.

=== Mga Kapistahan ===

'''Piyesta ng Liputan Barrio'''

Ang pagdiriwang na ito ay ginaganap tuwing ika-2 Linggo ng Mayo sa Barangay Liputan. Pagkatapos ng siyam na araw na nobena, ang pista ay nagtatapos sa isang makulay na prusisyon sa pamamagitan ng pag-awit bilang parangal sa &quot;Mahal na Señor&quot;, isang imahen ng Kristong Ipinako sa Krus na pinarangalan sa isla ng Liputan. Ang imahen, kasama ang mga imahen ng Birhen at San Jose, ay inilalagay sa isang ''pagoda'', isang pansamantalang kabaong gawa sa mga bangka at pinalamutian ng mga bandera. Ang mga imahen ay dinadala sa lumang simbahan sa sentro ng bayan ng Meycauayan para sa isang misa.

'''Kapistahan ni San Francisco ng Asisi'''

Ito ay isang pagdiriwang na ginaganap sa pinakamatandang simbahan sa Meycauayan, ang Simbahan ng Parokya ni San Francisco ng Asisi sa Barangay Poblacion, na gumugunita sa pagkakatatag ng lungsod noong 1578 ng mga Franciscano. Dati, ito ay kilala bilang &quot;Kawayanan Festival&quot;, at kinabibilangan ng parada ng mga hayop, sayawan sa kalye, at iba pang kaugnay na mga aktibidad pangkultura. Ito ay ginaganap tuwing ikaapat ng Oktubre.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cityofmeycauayanbulacan.gov.ph/?page=cityInfo|title=Lahat ng tungkol sa lungsod ng Meycauayan (Mga Pista)|publisher=Opisyal na Website ng Lungsod ng Meycauayan|access-date= Hulyo 29, 2018}}&lt;/ref&gt;

=== Mga organisasyong pangrelihiyon/denominasyon ===
Tulad ng ibang mga lungsod at munisipalidad sa Pilipinas, ang Meycauayan ay walang opisyal na relihiyon dahil ang [[Konstitusyon ng 1987]] ay nag-uutos na walang relihiyon ng estado at ito ay nagtatakda ng paghihiwalay ng simbahan at estado.

Ang mga gusali ng simbahan at mga kaugnay na istruktura mula sa iba't ibang sekta at denominasyon ay nakakalat sa Meycauayan. Karamihan sa kanila ay nagmula sa mga [[Kristiyano]] kasama ang kanilang mga denominasyong pangrelihiyon at orden tulad ng [[Simbahang Katoliko]], ang [[Born-again]], ang [[Baptists]], ang mga Saksi ni Jehova at ang [[Iglesia ni Cristo]], habang ang lungsod ay mayroon ding [[moske]] at mga sentro para sa [[Islam]].

Mayroon ding Light Church Meycauayan at [[Jesus Is Lord Church]] Meycauayan Chapter.

== Kapaligiran ==
Noong 2007, ang Meycauayan at ang kalapit na bayan ng Marilao sa Bulacan ay napasama sa listahan ng 30 pinakamaruming lugar sa mundo sa umuunlad na bansa na binuo ng pribadong institusyong [[Pure Earth]] na nakabase sa New York. Sa ulat nito na pinamagatang &quot;The World’s Worst Polluted Places&quot; para sa taong 2007, sinabi ng Pure Earth: &quot;Ang mga basurang industriyal ay basta-basta itinatapon sa sistema ng Ilog Meycauayan, Marilao at Obando, isang pinagmumulan ng inuming tubig at suplay ng tubig pang-agrikultura para sa 250,000 kataong naninirahan sa loob at paligid nito&quot;&lt;ref name=&quot;dirty&quot;&gt;[http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/regions/view_article.php?article_id=89091 Inquirer.net, Meycauayan, Marilao sa ulat ng 'Dirty 30' sa mundo] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090607035342/http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/regions/view_article.php?article_id=89091 |date=Hunyo 7, 2009 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worstpolluted.org/reports/file/2007%20Report%20updated%202009.pdf|title=Ang Mga Pinaka-Maruming Lugar sa Mundo|date=Setyembre 2007|publisher=The Blacksmith Institute|page=8}}&lt;/ref&gt; ang lugar ng Meycauayan-Marilao.

== Gallery ==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Talaksan:Meycauayan Church na pinalamutian para sa pagbubukas ng jubilee door nito.jpg|Ang [[Parish Church of St. Francis of Assisi]]
File:9891Mga larawang kinunan noong 2020 coronavirus pandemic Meycauayan City 34.jpg|Meycauayan Heritage Bells
Talaksan:Municmeycjf.JPG|2005 Meycauayan City Hall (Camalig)
File:Old Municipal Hall of Meycauayan, Bulacan.jpg|Old Municipal Hall sa Poblacion (na kalaunan ay giniba at pinalitan ng Meycauayan Convention Center)
Talaksan:Rivermeycjf-cr.JPG|Meycauayan River
File:Bakawan sa Ubihan, Meycauayan City.jpg|Bakawan sa Barangay Ubihan
File:Pagoda ng Mahal na Señor ng Liputan (1).jpg|Pagoda ng Mahal na Señor ng Liputan
Talaksan:JfMalhacan9081MeycauayanCityHwayChurchfvf 23.JPG|Lumang [[Meycauayan station|Meycauayan Train Station]]
&lt;/gallery&gt;

== Mga kilalang tao ==
* [[Lydia de Vega]] – atleta sa track at field, [[Asian Games]] medalist
* [[Rans Rifol]] – artista, dating miyembro ng [[MNL48]]
* [[Antonio Z. Atienza Jr.]] — mag-aalahas
* [[Roel Cortez]] – mang-aawit, manunulat ng kanta
* [[Chelsea Manalo]] – beauty pageant titleholder, [[Miss Universe Philippines 2024]]
* [[Rey Valera]] – mang-aawit, manunulat ng kanta
* [[Euwenn Mikaell]] - child actor
* [[Ina Raymundo]] - artista

==Mga sanggunian==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.meycauayancity.bulacan.ph/ Meycauayan Bulacan]
*[http://www.senate.gov.ph/republic_acts/RA%209356.pdf RA9356 Meycauayan City]

{{Bulacan}}
{{Mga Lungsod sa Pilipinas}}

[[Kaurian:Bulacan]]
[[Kaurian:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|Meycauayan, Lungsodng]]</text>
      <sha1>6d6dqyo73cs0hw2tsord793luo8ewno</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223352</id>
      <parentid>2223351</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T12:24:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47880-95</username>
        <id>165998</id>
      </contributor>
      <comment>/* Edukasyon */</comment>
      <origin>2223352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20796" sha1="dsa6weq2yobvlhipfvuejttvd5d5wwg" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine city 2
| infoboxtitle = Lungsod ng Meycauayan
| caption      = Mapa ng [[Bulacan]] na nagpapakita ng lokasyon ng Meycauayan. &lt;br&gt;Coordinates 14°44'N 120°57'E
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| region          = {{PH wikidata|region}}
| province        = {{PH wikidata|province}}
| districts    = ikaapat na distrito ng Bulacan
| barangays    = 23
| class        = 3rd class city; component
| mayor        = Linabelle Villarica ([[PDP-Laban]])
| founded      = 1578
| cityhood     = Disyembre 10, 2006
| areakm2      = 22.10
}}

Ang '''Meycauayan''' ay isang lungsod na matatagpuan sa lalawigan ng [[Bulacan]]. Ito ay matatagpuan labingsyam na kilometro sa hilaga ng [[Maynila]] at dalawampu't dalawang kilometro mula sa siyudad ng [[Malolos]]. Ang Lungsod ng Meycauayan ay napaliligiran ng [[Marilao, Bulacan|Marilao]] sa hilaga, [[Lungsod ng Valenzuela]] sa timog, [[Lungsod ng Caloocan]] sa silangan, at ng [[Obando]] sa kanluran. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

Kilala ang lungsod ng Meycauayan bilang sentro ng industriya ng pag-aalahas sa Pilipinas.

==Mga Baranggay==
Ang Lungsod ng Meycauayan ay nahahati sa 26 na mga baranggay.

&lt;table border=0&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td valign=top&gt;
* Bagbaguin
* Bahay Pare
* Bancal
* Banga
* Bayugo
* Calvario
* Caingin
* Camalig
* Hulo
* Iba
* Langka
* Lawa
* Libtong
* Liputan
&lt;/td&gt;&lt;td valign=top&gt;
* Longos
* Malhacan
* Pajo
* Pandayan
* Pantoc
* Perez
* Poblacion
* Saluysoy
* Gasak
* Tugatog
* Ubihan
* Zamora

&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

==Kasaysayan==

Ang taguring &quot;Meycauayan&quot; ay mula sa [[wikang Tagalog]] na ''&quot;may kawayan&quot;''. Ito ay dahil sa ang lugar noon ay katatagpuan ng maraming kawayanan. Ayon sa alamat, mayroong dalawang magkalabang tribo, ang tribo ni Raha Yantok at Raha Sugod. Nais ni Raha Yantok na sakupin ang pangkat ni Raha Sugod kaya ito ay natakda ng labanan. Sa paglawig ng kanilang labanan natuklasan nila ang isang lugar na puno ng kawayan na siya nilang tinawag na &quot;pook na may kawayan&quot;.

Noong 1578, ilang taon matapos maitatag ang Siyudad ng [[Maynila]], naitatag ang bayan ng Meycauayan sa ilalim ng mga Fraileng Pransiskano na sina Juan de Plasencia at Diego Oropeza. Sila ay nagtayo ng isang kapilyang gawa sa pawid sa isang nayon na nasa gawing silangan ng bayan at ito ay isinailalim sa pamamatnubay ni [[San Fransisco ng Assisi]] bilang kanilang patron. Ito ay kanilang tinawag na Sitio Torril. Ang maliit na pamayanang ito ay tumagal ng humigit kumulang sampung taon hanggang ito ay masira dahil sa isang malakas na bagyo. Taong 1588, inilipat ang pamayanan sa isang lugar na tinatawag na Lagolo (ngayon ay sakop ng Banga at Caingin) sa pamumuno ng fraileng si Padre Fransisco Pusiquit. Dahil sa pagsalakay ng mga Ita, inilipat ang kabayanan sa kasalukuyan nitong kinalalagyan sa Baranggay Poblacion. Dito matatagpuuan ang lumang Munisipyo at ang Simbahan ng Parokya ni San Fransisco ng Assisi.

Ang Meycauayan ay kilala noong Panahon ng Kastila bilang lugar na mayaman sa adobe. Ang mga batong ito ay ginamit hindi lang sa pagpapatayo ng mga gusali sa bayan kundi gayundin ang mga pangunahing gusali sa Maynila tulad ng moog ng [[Intramuros]] at ang [[Katedral ng Maynila]].

Ang Bayan ng Meycauayan ay kinilala noon bilang isa sa pinakamalaking bayan sa Bulacan. Ang mga bayan ng [[San Jose Del Monte]], [[Bocaue]], [[Marilao]], [[Valenzuela]], [[Obando]], [[Santa Maria]] at [[Pandi]] ay nasa ilalim noon ng pamahalaan ng Meycauayan.

Noong panahon ng [[Himagsikan]], nakapag-ambag ang Meycauayan ng mga Dakilang Anak nito upang tumulong sa pagpapalaya sa ating bansa. Ilan dito ay sina Andres Pacheco, Ciriaco Contreras, Guillermo Contreras, Guillermo Bonque, at Liberato Exaltacion. Lahat ng mga nabangit na ito ay pinarangalan sa pamamagitan ng pagpapangalan ng mga pagunahing kalye sa Meycauayan sa kanilang karangalan.

Matapos ang [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], muling naging matatag ang kabuhayan at ekonomiya sa Meycauayan. Subalit ito ay naunsyami noong 1949, nang masunog ang sentro ng kabayanan kasama na ang munisipyo nito at ang lumang simbahan.

Ang pagpasok ng Dekada 60 at 70 ay nagbigay ng bagong pag-asa sa pagsulong ng bayan. Nagkaroon ng rehabilitasyon at pagtatayo ng mga imprastraktura upang tugunan ang paglago ng ibat-ibang industriya sa bayan.

Noong taong 2000, sinubukan ng Pamahalaan ng Meycauayan na iakyat ang estado nito sa pagiging siyudad ngunit ito at natalo sa isang plebisito.

Noong taong 2005, inilipat ang munisipyo nito sa mas malaking lupa sa Baranggay Camalig. Ang lumang Munisipyo ay pinananahanan ngayon ng Mariano Quinto Alarilla Polytechnic College.

Noong ika-10&amp;nbsp;ng Disyembre, 2006 sa bisa ng isang plebisito ay naging isang ganap na lungsod ang meycauayan mula sa pagiging isang bayan ng Meycauayan.
&lt;ref&gt;http://www.senate.gov.ph/republic_acts/RA%209356.pdf&lt;/ref&gt;

==Mga AM Transmiter==
*(PA) 1206 kHz (Audiovisual Communicators)

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

== Pamahalaan ==
=== Pamahalaang lokal ===
{{Main|Sangguniang Panglungsod}}
Ang [[Sangguniang Panlungsod]] ay ang lehislatura ng pamahalaan ng Meycauayan. Ayon sa kahulugan ng Kodigo ng Pamahalaang Lokal ng 1991, ang lehislatura ay may mga kapangyarihan at tungkuling lehislatibo at mala-hudisyal. Ang mga miyembro ng Sangguniang Panlungsod, na kadalasang tinutukoy bilang mga konsehal, ay inihahalal o ex-officio at kabilang dito ang bise alkalde ng lungsod na nagsisilbing presiding officer.

{|class=wikitable
|+ 2025-2028 Meycauayan City Officials&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.bulacan.gov.ph/meycauayan/government.php|title=&quot;Meycauayan City Officials&quot;|publisher=Provincial Government of Bulacan Official Website
|location=City of Malolos,Bulacan
|access-date=Hunyo 29, 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
!Posisyon !!Pangalan !!colspan=2|Party
|-
| '''Mayor'''
| [[Henry Villarica|Henry R. Villarica]]
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| '''Vice Mayor'''
| Josefina O. Violago
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| rowspan=10| '''Mga Konsehal'''
| Henry Lester R. Villarica
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Ronald S. Palomares
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Christian M. Velasco
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Catherine C. Abacan
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Raoul M. Atadero
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Georgina Marie S. Dulalia
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Wilfredo DS. Macatulad
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Mary Christine Z. Paguio
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Larissa A. San Diego
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Danilo B. Abacan Jr
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
! colspan=4| ''Ex Officio'' Mga Miyembro ng Konseho ng Lungsod
|-
| '''[[Liga ng mga Barangay|ABC]] President'''
| Carlito O. Magno (Tugatog)
| {{pangalan ng partido na may kulay|Nonpartisan|no_link=y}}
|-
| '''[[Sangguniang Kabataan|SK]] Federation President'''
| Jin Marie Eugenie L. Maling Paggamit (Malhacan)
| {{pangalan ng partido na may kulay|Nonpartisan|no_link=y}}
|-
! colspan=4| Mga Tagapangulo ng Barangay
|-
|Bagbaguin
| colspan=&quot;3&quot; |Crispulo D. Rivera
|-
|Bahay Pare
| colspan=&quot;3&quot; |Joel E. Bernardino
|-
|Bancal
| colspan=&quot;3&quot; |Francisco M. Pacheco
|-
| Banga
| colspan=&quot;3&quot; |Mar R. Biunas
|-
|Bayugo
| colspan=&quot;3&quot; |Joey M. Uy
|-
|Calvario
| colspan=&quot;3&quot; |Apolinar S. Del Rosario
|-
|Camalig
| colspan=&quot;3&quot; |Mark Joseph O. Violago
|-
|Hulo
| colspan=&quot;3&quot; |Paul John P. Prudon
|-
|Iba
| colspan=&quot;3&quot; |Agustin O. Seminiano
|-
|Langka
| colspan=&quot;3&quot; |Joselito L. Beniza
|-
|Lawa
| colspan=&quot;3&quot; |Richard A. Dela Cruz
|-
|Libtong
| colspan=&quot;3&quot; |Carlos M. Evangelista
|-
|Liputan
| colspan=&quot;3&quot; |Oliver R. Dumalay
|-
|Longos
| colspan=&quot;3&quot; |Arnel C. Gutierrez
|-
|Malhacan
| colspan=&quot;3&quot; |Delfin B. San Pablo IV
|-
|Pajo
| colspan=&quot;3&quot; |Gilbert P. De Vera
|-
|Pandayan
| colspan=&quot;3&quot; |Arsenio B. Lunaria
|-
|Pantoc
| colspan=&quot;3&quot; |Crisanto Niño D. Caparas
|-
|Perez
| colspan=&quot;3&quot; |Job D. Doroja
|-
|Poblacion
| colspan=&quot;3&quot; |Mary Grace T. Portento
|-
|Saluysoy
| colspan=&quot;3&quot; |Arnaldo R. Velasco
|-
|Saint Francis (Gasak)
| colspan=&quot;3 |Homer J. Evangelista
|-
|Tugatog
| colspan=&quot;3&quot; |Carlito O. Magno
|-
|Ubihan
| colspan=&quot;3&quot; |Niño Joseph P. Villadoz
|-
|Zamora
| colspan=&quot;3&quot; |Bryan M. San Pedro
|-
|Caingin
| colspan=&quot;3&quot; |Melanio D. Alcantara
|}
=== Mga dating opisyal ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:center; &quot;
|+ Talaan ng mga alkalde ng Meycauayan&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://meycauayanculture.blogspot.com/2012/03/mayors-of-meycauayan.html?m=1|title=Mga Alkalde ng Meycauayan|access-date= Hulyo 29, 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
! Blg.
! Presidente Municipal
! style=&quot;text-align:center;&quot;|Nanungkulan
! Umalis sa pwesto
|-
|1 || Tomas Testa || style=&quot;text-align:center&quot; | 1902|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1903}}
|-
|2 || Aquedo Noriega|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1903}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1905
|-
|3 || Dalmacio Ferrer|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1906|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1907}}
|-
|4 || Aquedo Noriega|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1907}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1909
|-
|5 || Cedistino Juson || style=&quot;text-align:center&quot; | 1910|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1916
|-
|6 || Liberato Exaltacion|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1917|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1921}}
|-
|7 || Jose Peñas|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1921}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1922}}
|-
|8 || Hermogenes Lim|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1922}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1925}}
|-
|9 || Maximo Albaño|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1925}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1928}}
|-
|10 || Moises Buñing|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|}}1928|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1931}}
|-
|11 || Hermogenes Lim || style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1931}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1934}}
|-
|12 || Perfecto Reyes Lim || style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1934}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1937
|-
! Hindi.
! Alcalde
! style=&quot;text-align:center;&quot;|Nanghawakan sa pwesto
! Umalis sa pwesto
|-
|1 || Enrique Legaspi|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1938|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1942}}
|-
|2 || Dr. Restituto Calaguas|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1942}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1945}}
|-
|3 || Patricio Alcaraz || style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1945}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1945}}
|-
|4 || Marcelo Lucero|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1945}} || style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1945}}
|-
|5 || Jacinto Legaspi || style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1945}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1945}}
|-
! Hindi.
! Mga Alkalde ng Munisipyo
! style=&quot;text-align:center;&quot;|Nanungkulan
! Umalis sa pwesto
|-
|1 || Dr. Lope Daez|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1946|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1951
|-
|2 || Dr. Lope Daez|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1956|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1959
|-
|3 || Pedro Carreon|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1960|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1963
|-
|4 || Celso Legaspi|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1964|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1978
|-
|5 || Jose Catajan|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1980|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1982}}
|-
|6 || Adriano Daez || style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1982}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1986}}
|-
|7 || Ernesto Cabigas || style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1986}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1987}}
|-
|8 || Oscar Legaspi || style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1987|}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1987}}
|-
|9 || Rolando Liwanag|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1987}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1988}}
|-
|10 || Florentino Blanco|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1988}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1992
|-
|11 || Edgardo Nolasco|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1995|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1998}}
|-
|12 || Eduardo Alarilla|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1998}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2006}}
|-
! Hindi.
! Mga Alkalde ng Lungsod
! style=&quot;text-align:center;&quot;|Nanungkulan
! Umalis sa pwesto
|-
|1 || Eduardo Alarilla|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2006}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2007}}
|-
|2 || [[Joan Alarilla]]|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2007}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2016}}
|-
|3 || [[Henry Villarica]]|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2016}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2019}}
|-
|4 || [[Linabelle Villarica]]|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2019}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2022}}
|-
|3 || [[Henry Villarica]]|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2022}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|nanunungkulan}}
|}

== Edukasyon ==

[[File:Meycollegejf.JPG|thumb|right|gusali ng Meycauayan College]]

Ang Lungsod ng Meycauayan ay may sariling dibisyon ng mga paaralan simula noong Enero 2013. Ang Dibisyon ng mga Paaralan ng Lungsod ng Meycauayan ay may dalawang distrito, ang Meycauayan West District at Meycauayan East District.

Mayroong 24 na pampublikong paaralang elementarya at 4 na pampublikong hayskul pati na rin ang 11 pribadong paaralan sa lungsod.

[[File:JfPerezSchoolMeycauayanBulacan0008fvf_16.JPG |thumb|Facade ng St. Mary's Academy of Santo Niñomy]]

'''Ang St. Mary's Academy of Sto. Niño''' ay ang unang [[Paaralang Katoliko]] na itinayo sa mabilis na lumalagong Las Villas de Sto. Nino [[Subdibisyon (lupa)|Subdibisyon]] ng Lungsod ng Meycauayan.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://smasn.edu.ph/ |title=St. Mary's Academy of Santo Niño|access-date=September 28, 2025}}&lt;/ref&gt; Noong Setyembre 1983, inimbitahan ng developer ng subdibisyon na si Geronima Que, si Sister Maria Virginia Banez, [[Relihiyoso ng Birheng Maria|RVM]], upang magtayo ng isang [[paaralan]] sa puso ng Las Villas de Sto. Niño. Noong Oktubre 1983, nagtayo ang Ministry of Education, Culture and Sports (MECS) ng isang paaralan sa [[Ektarya|ektaryang]] lupang ibinigay ni Que, kasama ang pagbili ng kongregasyon ng RVM ng isa at kalahating ektarya upang mabigyan ng mas maraming espasyo para sa pagpapalawak. Ito ay pinalawak at nirenovate nang ilang beses simula noon.

Mayroon ding mga paaralang tersyarya sa Meycauayan.

Ang Polytechnic College ng Lungsod ng Meycauayan ay nasa ilalim ng pagpopondo at pamamahala ng Pamahalaang Lungsod, na kasalukuyang matatagpuan sa Pag-asa Street, Barangay Malhacan. Ang [[Meycauayan College]] ay isang pribadong institusyong pang-edukasyon sa Barangay Calvario at Malhacan. Ito ay itinatag noong 1925 bilang Meycauayan Institute.

== Relihiyon ==
[[File:Meycauayan Church at noon.jpg|thumb|Meycauayan Church, kilala rin bilang St. Francis of Assisi Parish Church]]
{{Main|Meycauayan Church}}

[[File:Pagoda ng Mahal na Señor ng Liputan (4).jpg|thumb|Decorated fluvial float (pagoda) carrying the image of the Mahal na Señor of Liputan, Meycauayan City on its feast day every May.]]

Ang Saint Francis of Assisi Parish Church, karaniwang kilala bilang ang Meycauayan Church, ay isang simbahang Romano Katoliko na matatagpuan sa Meycauayan, Pilipinas. Isa ito sa pinakamatandang parokya sa Bulacan, na nauna pa sa Katedral ng Malolos na itinatag noong 1580 at ang Simbahan ng Barasoain na itinatag noong 1859. Ito rin ang pinakamalaking parokya sa lalawigan na may tinatayang populasyon na humigit-kumulang 80,000 parokyano. Ang simbahan ang sentro ng bikariato ni San Francisco ng Assisi sa Diyosesis ng Malolos.

=== Mga Kapistahan ===

'''Piyesta ng Liputan Barrio'''

Ang pagdiriwang na ito ay ginaganap tuwing ika-2 Linggo ng Mayo sa Barangay Liputan. Pagkatapos ng siyam na araw na nobena, ang pista ay nagtatapos sa isang makulay na prusisyon sa pamamagitan ng pag-awit bilang parangal sa &quot;Mahal na Señor&quot;, isang imahen ng Kristong Ipinako sa Krus na pinarangalan sa isla ng Liputan. Ang imahen, kasama ang mga imahen ng Birhen at San Jose, ay inilalagay sa isang ''pagoda'', isang pansamantalang kabaong gawa sa mga bangka at pinalamutian ng mga bandera. Ang mga imahen ay dinadala sa lumang simbahan sa sentro ng bayan ng Meycauayan para sa isang misa.

'''Kapistahan ni San Francisco ng Asisi'''

Ito ay isang pagdiriwang na ginaganap sa pinakamatandang simbahan sa Meycauayan, ang Simbahan ng Parokya ni San Francisco ng Asisi sa Barangay Poblacion, na gumugunita sa pagkakatatag ng lungsod noong 1578 ng mga Franciscano. Dati, ito ay kilala bilang &quot;Kawayanan Festival&quot;, at kinabibilangan ng parada ng mga hayop, sayawan sa kalye, at iba pang kaugnay na mga aktibidad pangkultura. Ito ay ginaganap tuwing ikaapat ng Oktubre.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cityofmeycauayanbulacan.gov.ph/?page=cityInfo|title=Lahat ng tungkol sa lungsod ng Meycauayan (Mga Pista)|publisher=Opisyal na Website ng Lungsod ng Meycauayan|access-date= Hulyo 29, 2018}}&lt;/ref&gt;

=== Mga organisasyong pangrelihiyon/denominasyon ===
Tulad ng ibang mga lungsod at munisipalidad sa Pilipinas, ang Meycauayan ay walang opisyal na relihiyon dahil ang [[Konstitusyon ng 1987]] ay nag-uutos na walang relihiyon ng estado at ito ay nagtatakda ng paghihiwalay ng simbahan at estado.

Ang mga gusali ng simbahan at mga kaugnay na istruktura mula sa iba't ibang sekta at denominasyon ay nakakalat sa Meycauayan. Karamihan sa kanila ay nagmula sa mga [[Kristiyano]] kasama ang kanilang mga denominasyong pangrelihiyon at orden tulad ng [[Simbahang Katoliko]], ang [[Born-again]], ang [[Baptists]], ang mga Saksi ni Jehova at ang [[Iglesia ni Cristo]], habang ang lungsod ay mayroon ding [[moske]] at mga sentro para sa [[Islam]].

Mayroon ding Light Church Meycauayan at [[Jesus Is Lord Church]] Meycauayan Chapter.

== Kapaligiran ==
Noong 2007, ang Meycauayan at ang kalapit na bayan ng Marilao sa Bulacan ay napasama sa listahan ng 30 pinakamaruming lugar sa mundo sa umuunlad na bansa na binuo ng pribadong institusyong [[Pure Earth]] na nakabase sa New York. Sa ulat nito na pinamagatang &quot;The World’s Worst Polluted Places&quot; para sa taong 2007, sinabi ng Pure Earth: &quot;Ang mga basurang industriyal ay basta-basta itinatapon sa sistema ng Ilog Meycauayan, Marilao at Obando, isang pinagmumulan ng inuming tubig at suplay ng tubig pang-agrikultura para sa 250,000 kataong naninirahan sa loob at paligid nito&quot;&lt;ref name=&quot;dirty&quot;&gt;[http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/regions/view_article.php?article_id=89091 Inquirer.net, Meycauayan, Marilao sa ulat ng 'Dirty 30' sa mundo] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090607035342/http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/regions/view_article.php?article_id=89091 |date=Hunyo 7, 2009 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worstpolluted.org/reports/file/2007%20Report%20updated%202009.pdf|title=Ang Mga Pinaka-Maruming Lugar sa Mundo|date=Setyembre 2007|publisher=The Blacksmith Institute|page=8}}&lt;/ref&gt; ang lugar ng Meycauayan-Marilao.

== Gallery ==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Talaksan:Meycauayan Church na pinalamutian para sa pagbubukas ng jubilee door nito.jpg|Ang [[Parish Church of St. Francis of Assisi]]
File:9891Mga larawang kinunan noong 2020 coronavirus pandemic Meycauayan City 34.jpg|Meycauayan Heritage Bells
Talaksan:Municmeycjf.JPG|2005 Meycauayan City Hall (Camalig)
File:Old Municipal Hall of Meycauayan, Bulacan.jpg|Old Municipal Hall sa Poblacion (na kalaunan ay giniba at pinalitan ng Meycauayan Convention Center)
Talaksan:Rivermeycjf-cr.JPG|Meycauayan River
File:Bakawan sa Ubihan, Meycauayan City.jpg|Bakawan sa Barangay Ubihan
File:Pagoda ng Mahal na Señor ng Liputan (1).jpg|Pagoda ng Mahal na Señor ng Liputan
Talaksan:JfMalhacan9081MeycauayanCityHwayChurchfvf 23.JPG|Lumang [[Meycauayan station|Meycauayan Train Station]]
&lt;/gallery&gt;

== Mga kilalang tao ==
* [[Lydia de Vega]] – atleta sa track at field, [[Asian Games]] medalist
* [[Rans Rifol]] – artista, dating miyembro ng [[MNL48]]
* [[Antonio Z. Atienza Jr.]] — mag-aalahas
* [[Roel Cortez]] – mang-aawit, manunulat ng kanta
* [[Chelsea Manalo]] – beauty pageant titleholder, [[Miss Universe Philippines 2024]]
* [[Rey Valera]] – mang-aawit, manunulat ng kanta
* [[Euwenn Mikaell]] - child actor
* [[Ina Raymundo]] - artista

==Mga sanggunian==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.meycauayancity.bulacan.ph/ Meycauayan Bulacan]
*[http://www.senate.gov.ph/republic_acts/RA%209356.pdf RA9356 Meycauayan City]

{{Bulacan}}
{{Mga Lungsod sa Pilipinas}}

[[Kaurian:Bulacan]]
[[Kaurian:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|Meycauayan, Lungsodng]]</text>
      <sha1>dsa6weq2yobvlhipfvuejttvd5d5wwg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223353</id>
      <parentid>2223352</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T12:26:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47880-95</username>
        <id>165998</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga organisasyong pangrelihiyon/denominasyon */</comment>
      <origin>2223353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20824" sha1="bbl0qh1ufb5dwe39wsnofrc8oqdeb8p" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine city 2
| infoboxtitle = Lungsod ng Meycauayan
| caption      = Mapa ng [[Bulacan]] na nagpapakita ng lokasyon ng Meycauayan. &lt;br&gt;Coordinates 14°44'N 120°57'E
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| region          = {{PH wikidata|region}}
| province        = {{PH wikidata|province}}
| districts    = ikaapat na distrito ng Bulacan
| barangays    = 23
| class        = 3rd class city; component
| mayor        = Linabelle Villarica ([[PDP-Laban]])
| founded      = 1578
| cityhood     = Disyembre 10, 2006
| areakm2      = 22.10
}}

Ang '''Meycauayan''' ay isang lungsod na matatagpuan sa lalawigan ng [[Bulacan]]. Ito ay matatagpuan labingsyam na kilometro sa hilaga ng [[Maynila]] at dalawampu't dalawang kilometro mula sa siyudad ng [[Malolos]]. Ang Lungsod ng Meycauayan ay napaliligiran ng [[Marilao, Bulacan|Marilao]] sa hilaga, [[Lungsod ng Valenzuela]] sa timog, [[Lungsod ng Caloocan]] sa silangan, at ng [[Obando]] sa kanluran. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

Kilala ang lungsod ng Meycauayan bilang sentro ng industriya ng pag-aalahas sa Pilipinas.

==Mga Baranggay==
Ang Lungsod ng Meycauayan ay nahahati sa 26 na mga baranggay.

&lt;table border=0&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td valign=top&gt;
* Bagbaguin
* Bahay Pare
* Bancal
* Banga
* Bayugo
* Calvario
* Caingin
* Camalig
* Hulo
* Iba
* Langka
* Lawa
* Libtong
* Liputan
&lt;/td&gt;&lt;td valign=top&gt;
* Longos
* Malhacan
* Pajo
* Pandayan
* Pantoc
* Perez
* Poblacion
* Saluysoy
* Gasak
* Tugatog
* Ubihan
* Zamora

&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

==Kasaysayan==

Ang taguring &quot;Meycauayan&quot; ay mula sa [[wikang Tagalog]] na ''&quot;may kawayan&quot;''. Ito ay dahil sa ang lugar noon ay katatagpuan ng maraming kawayanan. Ayon sa alamat, mayroong dalawang magkalabang tribo, ang tribo ni Raha Yantok at Raha Sugod. Nais ni Raha Yantok na sakupin ang pangkat ni Raha Sugod kaya ito ay natakda ng labanan. Sa paglawig ng kanilang labanan natuklasan nila ang isang lugar na puno ng kawayan na siya nilang tinawag na &quot;pook na may kawayan&quot;.

Noong 1578, ilang taon matapos maitatag ang Siyudad ng [[Maynila]], naitatag ang bayan ng Meycauayan sa ilalim ng mga Fraileng Pransiskano na sina Juan de Plasencia at Diego Oropeza. Sila ay nagtayo ng isang kapilyang gawa sa pawid sa isang nayon na nasa gawing silangan ng bayan at ito ay isinailalim sa pamamatnubay ni [[San Fransisco ng Assisi]] bilang kanilang patron. Ito ay kanilang tinawag na Sitio Torril. Ang maliit na pamayanang ito ay tumagal ng humigit kumulang sampung taon hanggang ito ay masira dahil sa isang malakas na bagyo. Taong 1588, inilipat ang pamayanan sa isang lugar na tinatawag na Lagolo (ngayon ay sakop ng Banga at Caingin) sa pamumuno ng fraileng si Padre Fransisco Pusiquit. Dahil sa pagsalakay ng mga Ita, inilipat ang kabayanan sa kasalukuyan nitong kinalalagyan sa Baranggay Poblacion. Dito matatagpuuan ang lumang Munisipyo at ang Simbahan ng Parokya ni San Fransisco ng Assisi.

Ang Meycauayan ay kilala noong Panahon ng Kastila bilang lugar na mayaman sa adobe. Ang mga batong ito ay ginamit hindi lang sa pagpapatayo ng mga gusali sa bayan kundi gayundin ang mga pangunahing gusali sa Maynila tulad ng moog ng [[Intramuros]] at ang [[Katedral ng Maynila]].

Ang Bayan ng Meycauayan ay kinilala noon bilang isa sa pinakamalaking bayan sa Bulacan. Ang mga bayan ng [[San Jose Del Monte]], [[Bocaue]], [[Marilao]], [[Valenzuela]], [[Obando]], [[Santa Maria]] at [[Pandi]] ay nasa ilalim noon ng pamahalaan ng Meycauayan.

Noong panahon ng [[Himagsikan]], nakapag-ambag ang Meycauayan ng mga Dakilang Anak nito upang tumulong sa pagpapalaya sa ating bansa. Ilan dito ay sina Andres Pacheco, Ciriaco Contreras, Guillermo Contreras, Guillermo Bonque, at Liberato Exaltacion. Lahat ng mga nabangit na ito ay pinarangalan sa pamamagitan ng pagpapangalan ng mga pagunahing kalye sa Meycauayan sa kanilang karangalan.

Matapos ang [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], muling naging matatag ang kabuhayan at ekonomiya sa Meycauayan. Subalit ito ay naunsyami noong 1949, nang masunog ang sentro ng kabayanan kasama na ang munisipyo nito at ang lumang simbahan.

Ang pagpasok ng Dekada 60 at 70 ay nagbigay ng bagong pag-asa sa pagsulong ng bayan. Nagkaroon ng rehabilitasyon at pagtatayo ng mga imprastraktura upang tugunan ang paglago ng ibat-ibang industriya sa bayan.

Noong taong 2000, sinubukan ng Pamahalaan ng Meycauayan na iakyat ang estado nito sa pagiging siyudad ngunit ito at natalo sa isang plebisito.

Noong taong 2005, inilipat ang munisipyo nito sa mas malaking lupa sa Baranggay Camalig. Ang lumang Munisipyo ay pinananahanan ngayon ng Mariano Quinto Alarilla Polytechnic College.

Noong ika-10&amp;nbsp;ng Disyembre, 2006 sa bisa ng isang plebisito ay naging isang ganap na lungsod ang meycauayan mula sa pagiging isang bayan ng Meycauayan.
&lt;ref&gt;http://www.senate.gov.ph/republic_acts/RA%209356.pdf&lt;/ref&gt;

==Mga AM Transmiter==
*(PA) 1206 kHz (Audiovisual Communicators)

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

== Pamahalaan ==
=== Pamahalaang lokal ===
{{Main|Sangguniang Panglungsod}}
Ang [[Sangguniang Panlungsod]] ay ang lehislatura ng pamahalaan ng Meycauayan. Ayon sa kahulugan ng Kodigo ng Pamahalaang Lokal ng 1991, ang lehislatura ay may mga kapangyarihan at tungkuling lehislatibo at mala-hudisyal. Ang mga miyembro ng Sangguniang Panlungsod, na kadalasang tinutukoy bilang mga konsehal, ay inihahalal o ex-officio at kabilang dito ang bise alkalde ng lungsod na nagsisilbing presiding officer.

{|class=wikitable
|+ 2025-2028 Meycauayan City Officials&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.bulacan.gov.ph/meycauayan/government.php|title=&quot;Meycauayan City Officials&quot;|publisher=Provincial Government of Bulacan Official Website
|location=City of Malolos,Bulacan
|access-date=Hunyo 29, 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
!Posisyon !!Pangalan !!colspan=2|Party
|-
| '''Mayor'''
| [[Henry Villarica|Henry R. Villarica]]
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| '''Vice Mayor'''
| Josefina O. Violago
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| rowspan=10| '''Mga Konsehal'''
| Henry Lester R. Villarica
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Ronald S. Palomares
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Christian M. Velasco
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Catherine C. Abacan
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Raoul M. Atadero
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Georgina Marie S. Dulalia
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Wilfredo DS. Macatulad
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Mary Christine Z. Paguio
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Larissa A. San Diego
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Danilo B. Abacan Jr
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
! colspan=4| ''Ex Officio'' Mga Miyembro ng Konseho ng Lungsod
|-
| '''[[Liga ng mga Barangay|ABC]] President'''
| Carlito O. Magno (Tugatog)
| {{pangalan ng partido na may kulay|Nonpartisan|no_link=y}}
|-
| '''[[Sangguniang Kabataan|SK]] Federation President'''
| Jin Marie Eugenie L. Maling Paggamit (Malhacan)
| {{pangalan ng partido na may kulay|Nonpartisan|no_link=y}}
|-
! colspan=4| Mga Tagapangulo ng Barangay
|-
|Bagbaguin
| colspan=&quot;3&quot; |Crispulo D. Rivera
|-
|Bahay Pare
| colspan=&quot;3&quot; |Joel E. Bernardino
|-
|Bancal
| colspan=&quot;3&quot; |Francisco M. Pacheco
|-
| Banga
| colspan=&quot;3&quot; |Mar R. Biunas
|-
|Bayugo
| colspan=&quot;3&quot; |Joey M. Uy
|-
|Calvario
| colspan=&quot;3&quot; |Apolinar S. Del Rosario
|-
|Camalig
| colspan=&quot;3&quot; |Mark Joseph O. Violago
|-
|Hulo
| colspan=&quot;3&quot; |Paul John P. Prudon
|-
|Iba
| colspan=&quot;3&quot; |Agustin O. Seminiano
|-
|Langka
| colspan=&quot;3&quot; |Joselito L. Beniza
|-
|Lawa
| colspan=&quot;3&quot; |Richard A. Dela Cruz
|-
|Libtong
| colspan=&quot;3&quot; |Carlos M. Evangelista
|-
|Liputan
| colspan=&quot;3&quot; |Oliver R. Dumalay
|-
|Longos
| colspan=&quot;3&quot; |Arnel C. Gutierrez
|-
|Malhacan
| colspan=&quot;3&quot; |Delfin B. San Pablo IV
|-
|Pajo
| colspan=&quot;3&quot; |Gilbert P. De Vera
|-
|Pandayan
| colspan=&quot;3&quot; |Arsenio B. Lunaria
|-
|Pantoc
| colspan=&quot;3&quot; |Crisanto Niño D. Caparas
|-
|Perez
| colspan=&quot;3&quot; |Job D. Doroja
|-
|Poblacion
| colspan=&quot;3&quot; |Mary Grace T. Portento
|-
|Saluysoy
| colspan=&quot;3&quot; |Arnaldo R. Velasco
|-
|Saint Francis (Gasak)
| colspan=&quot;3 |Homer J. Evangelista
|-
|Tugatog
| colspan=&quot;3&quot; |Carlito O. Magno
|-
|Ubihan
| colspan=&quot;3&quot; |Niño Joseph P. Villadoz
|-
|Zamora
| colspan=&quot;3&quot; |Bryan M. San Pedro
|-
|Caingin
| colspan=&quot;3&quot; |Melanio D. Alcantara
|}
=== Mga dating opisyal ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:center; &quot;
|+ Talaan ng mga alkalde ng Meycauayan&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://meycauayanculture.blogspot.com/2012/03/mayors-of-meycauayan.html?m=1|title=Mga Alkalde ng Meycauayan|access-date= Hulyo 29, 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
! Blg.
! Presidente Municipal
! style=&quot;text-align:center;&quot;|Nanungkulan
! Umalis sa pwesto
|-
|1 || Tomas Testa || style=&quot;text-align:center&quot; | 1902|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1903}}
|-
|2 || Aquedo Noriega|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1903}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1905
|-
|3 || Dalmacio Ferrer|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1906|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1907}}
|-
|4 || Aquedo Noriega|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1907}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1909
|-
|5 || Cedistino Juson || style=&quot;text-align:center&quot; | 1910|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1916
|-
|6 || Liberato Exaltacion|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1917|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1921}}
|-
|7 || Jose Peñas|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1921}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1922}}
|-
|8 || Hermogenes Lim|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1922}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1925}}
|-
|9 || Maximo Albaño|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1925}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1928}}
|-
|10 || Moises Buñing|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|}}1928|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1931}}
|-
|11 || Hermogenes Lim || style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1931}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1934}}
|-
|12 || Perfecto Reyes Lim || style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1934}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1937
|-
! Hindi.
! Alcalde
! style=&quot;text-align:center;&quot;|Nanghawakan sa pwesto
! Umalis sa pwesto
|-
|1 || Enrique Legaspi|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1938|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1942}}
|-
|2 || Dr. Restituto Calaguas|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1942}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1945}}
|-
|3 || Patricio Alcaraz || style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1945}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1945}}
|-
|4 || Marcelo Lucero|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1945}} || style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1945}}
|-
|5 || Jacinto Legaspi || style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1945}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1945}}
|-
! Hindi.
! Mga Alkalde ng Munisipyo
! style=&quot;text-align:center;&quot;|Nanungkulan
! Umalis sa pwesto
|-
|1 || Dr. Lope Daez|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1946|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1951
|-
|2 || Dr. Lope Daez|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1956|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1959
|-
|3 || Pedro Carreon|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1960|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1963
|-
|4 || Celso Legaspi|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1964|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1978
|-
|5 || Jose Catajan|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1980|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1982}}
|-
|6 || Adriano Daez || style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1982}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1986}}
|-
|7 || Ernesto Cabigas || style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1986}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1987}}
|-
|8 || Oscar Legaspi || style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1987|}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1987}}
|-
|9 || Rolando Liwanag|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1987}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1988}}
|-
|10 || Florentino Blanco|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1988}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1992
|-
|11 || Edgardo Nolasco|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1995|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1998}}
|-
|12 || Eduardo Alarilla|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|1998}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2006}}
|-
! Hindi.
! Mga Alkalde ng Lungsod
! style=&quot;text-align:center;&quot;|Nanungkulan
! Umalis sa pwesto
|-
|1 || Eduardo Alarilla|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2006}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2007}}
|-
|2 || [[Joan Alarilla]]|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2007}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2016}}
|-
|3 || [[Henry Villarica]]|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2016}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2019}}
|-
|4 || [[Linabelle Villarica]]|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2019}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2022}}
|-
|3 || [[Henry Villarica]]|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|2022}}|| style=&quot;text-align:center&quot; | {{tooltip|nanunungkulan}}
|}

== Edukasyon ==

[[File:Meycollegejf.JPG|thumb|right|gusali ng Meycauayan College]]

Ang Lungsod ng Meycauayan ay may sariling dibisyon ng mga paaralan simula noong Enero 2013. Ang Dibisyon ng mga Paaralan ng Lungsod ng Meycauayan ay may dalawang distrito, ang Meycauayan West District at Meycauayan East District.

Mayroong 24 na pampublikong paaralang elementarya at 4 na pampublikong hayskul pati na rin ang 11 pribadong paaralan sa lungsod.

[[File:JfPerezSchoolMeycauayanBulacan0008fvf_16.JPG |thumb|Facade ng St. Mary's Academy of Santo Niñomy]]

'''Ang St. Mary's Academy of Sto. Niño''' ay ang unang [[Paaralang Katoliko]] na itinayo sa mabilis na lumalagong Las Villas de Sto. Nino [[Subdibisyon (lupa)|Subdibisyon]] ng Lungsod ng Meycauayan.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://smasn.edu.ph/ |title=St. Mary's Academy of Santo Niño|access-date=September 28, 2025}}&lt;/ref&gt; Noong Setyembre 1983, inimbitahan ng developer ng subdibisyon na si Geronima Que, si Sister Maria Virginia Banez, [[Relihiyoso ng Birheng Maria|RVM]], upang magtayo ng isang [[paaralan]] sa puso ng Las Villas de Sto. Niño. Noong Oktubre 1983, nagtayo ang Ministry of Education, Culture and Sports (MECS) ng isang paaralan sa [[Ektarya|ektaryang]] lupang ibinigay ni Que, kasama ang pagbili ng kongregasyon ng RVM ng isa at kalahating ektarya upang mabigyan ng mas maraming espasyo para sa pagpapalawak. Ito ay pinalawak at nirenovate nang ilang beses simula noon.

Mayroon ding mga paaralang tersyarya sa Meycauayan.

Ang Polytechnic College ng Lungsod ng Meycauayan ay nasa ilalim ng pagpopondo at pamamahala ng Pamahalaang Lungsod, na kasalukuyang matatagpuan sa Pag-asa Street, Barangay Malhacan. Ang [[Meycauayan College]] ay isang pribadong institusyong pang-edukasyon sa Barangay Calvario at Malhacan. Ito ay itinatag noong 1925 bilang Meycauayan Institute.

== Relihiyon ==
[[File:Meycauayan Church at noon.jpg|thumb|Meycauayan Church, kilala rin bilang St. Francis of Assisi Parish Church]]
{{Main|Meycauayan Church}}

[[File:Pagoda ng Mahal na Señor ng Liputan (4).jpg|thumb|Decorated fluvial float (pagoda) carrying the image of the Mahal na Señor of Liputan, Meycauayan City on its feast day every May.]]

Ang Saint Francis of Assisi Parish Church, karaniwang kilala bilang ang Meycauayan Church, ay isang simbahang Romano Katoliko na matatagpuan sa Meycauayan, Pilipinas. Isa ito sa pinakamatandang parokya sa Bulacan, na nauna pa sa Katedral ng Malolos na itinatag noong 1580 at ang Simbahan ng Barasoain na itinatag noong 1859. Ito rin ang pinakamalaking parokya sa lalawigan na may tinatayang populasyon na humigit-kumulang 80,000 parokyano. Ang simbahan ang sentro ng bikariato ni San Francisco ng Assisi sa Diyosesis ng Malolos.

=== Mga Kapistahan ===

'''Piyesta ng Liputan Barrio'''

Ang pagdiriwang na ito ay ginaganap tuwing ika-2 Linggo ng Mayo sa Barangay Liputan. Pagkatapos ng siyam na araw na nobena, ang pista ay nagtatapos sa isang makulay na prusisyon sa pamamagitan ng pag-awit bilang parangal sa &quot;Mahal na Señor&quot;, isang imahen ng Kristong Ipinako sa Krus na pinarangalan sa isla ng Liputan. Ang imahen, kasama ang mga imahen ng Birhen at San Jose, ay inilalagay sa isang ''pagoda'', isang pansamantalang kabaong gawa sa mga bangka at pinalamutian ng mga bandera. Ang mga imahen ay dinadala sa lumang simbahan sa sentro ng bayan ng Meycauayan para sa isang misa.

'''Kapistahan ni San Francisco ng Asisi'''

Ito ay isang pagdiriwang na ginaganap sa pinakamatandang simbahan sa Meycauayan, ang Simbahan ng Parokya ni San Francisco ng Asisi sa Barangay Poblacion, na gumugunita sa pagkakatatag ng lungsod noong 1578 ng mga Franciscano. Dati, ito ay kilala bilang &quot;Kawayanan Festival&quot;, at kinabibilangan ng parada ng mga hayop, sayawan sa kalye, at iba pang kaugnay na mga aktibidad pangkultura. Ito ay ginaganap tuwing ikaapat ng Oktubre.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cityofmeycauayanbulacan.gov.ph/?page=cityInfo|title=Lahat ng tungkol sa lungsod ng Meycauayan (Mga Pista)|publisher=Opisyal na Website ng Lungsod ng Meycauayan|access-date= Hulyo 29, 2018}}&lt;/ref&gt;

=== Mga organisasyong pangrelihiyon/denominasyon ===
Tulad ng ibang mga lungsod at munisipalidad sa Pilipinas, ang Meycauayan ay walang opisyal na relihiyon dahil ang [[Saligang Batas ng Pilipinas|Konstitusyon ng 1987]] ay nag-uutos na walang relihiyon ng estado at ito ay nagtatakda ng paghihiwalay ng simbahan at estado.

Ang mga gusali ng simbahan at mga kaugnay na istruktura mula sa iba't ibang sekta at denominasyon ay nakakalat sa Meycauayan. Karamihan sa kanila ay nagmula sa mga [[Kristiyano]] kasama ang kanilang mga denominasyong pangrelihiyon at orden tulad ng [[Simbahang Katoliko]], ang [[Born-again]], ang [[Baptists]], ang mga Saksi ni Jehova at ang [[Iglesia ni Cristo]], habang ang lungsod ay mayroon ding [[moske]] at mga sentro para sa [[Islam]].

Mayroon ding Light Church Meycauayan at [[Jesus Is Lord Church]] Meycauayan Chapter.

== Kapaligiran ==
Noong 2007, ang Meycauayan at ang kalapit na bayan ng Marilao sa Bulacan ay napasama sa listahan ng 30 pinakamaruming lugar sa mundo sa umuunlad na bansa na binuo ng pribadong institusyong [[Pure Earth]] na nakabase sa New York. Sa ulat nito na pinamagatang &quot;The World’s Worst Polluted Places&quot; para sa taong 2007, sinabi ng Pure Earth: &quot;Ang mga basurang industriyal ay basta-basta itinatapon sa sistema ng Ilog Meycauayan, Marilao at Obando, isang pinagmumulan ng inuming tubig at suplay ng tubig pang-agrikultura para sa 250,000 kataong naninirahan sa loob at paligid nito&quot;&lt;ref name=&quot;dirty&quot;&gt;[http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/regions/view_article.php?article_id=89091 Inquirer.net, Meycauayan, Marilao sa ulat ng 'Dirty 30' sa mundo] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090607035342/http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/regions/view_article.php?article_id=89091 |date=Hunyo 7, 2009 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worstpolluted.org/reports/file/2007%20Report%20updated%202009.pdf|title=Ang Mga Pinaka-Maruming Lugar sa Mundo|date=Setyembre 2007|publisher=The Blacksmith Institute|page=8}}&lt;/ref&gt; ang lugar ng Meycauayan-Marilao.

== Gallery ==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Talaksan:Meycauayan Church na pinalamutian para sa pagbubukas ng jubilee door nito.jpg|Ang [[Parish Church of St. Francis of Assisi]]
File:9891Mga larawang kinunan noong 2020 coronavirus pandemic Meycauayan City 34.jpg|Meycauayan Heritage Bells
Talaksan:Municmeycjf.JPG|2005 Meycauayan City Hall (Camalig)
File:Old Municipal Hall of Meycauayan, Bulacan.jpg|Old Municipal Hall sa Poblacion (na kalaunan ay giniba at pinalitan ng Meycauayan Convention Center)
Talaksan:Rivermeycjf-cr.JPG|Meycauayan River
File:Bakawan sa Ubihan, Meycauayan City.jpg|Bakawan sa Barangay Ubihan
File:Pagoda ng Mahal na Señor ng Liputan (1).jpg|Pagoda ng Mahal na Señor ng Liputan
Talaksan:JfMalhacan9081MeycauayanCityHwayChurchfvf 23.JPG|Lumang [[Meycauayan station|Meycauayan Train Station]]
&lt;/gallery&gt;

== Mga kilalang tao ==
* [[Lydia de Vega]] – atleta sa track at field, [[Asian Games]] medalist
* [[Rans Rifol]] – artista, dating miyembro ng [[MNL48]]
* [[Antonio Z. Atienza Jr.]] — mag-aalahas
* [[Roel Cortez]] – mang-aawit, manunulat ng kanta
* [[Chelsea Manalo]] – beauty pageant titleholder, [[Miss Universe Philippines 2024]]
* [[Rey Valera]] – mang-aawit, manunulat ng kanta
* [[Euwenn Mikaell]] - child actor
* [[Ina Raymundo]] - artista

==Mga sanggunian==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.meycauayancity.bulacan.ph/ Meycauayan Bulacan]
*[http://www.senate.gov.ph/republic_acts/RA%209356.pdf RA9356 Meycauayan City]

{{Bulacan}}
{{Mga Lungsod sa Pilipinas}}

[[Kaurian:Bulacan]]
[[Kaurian:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas|Meycauayan, Lungsodng]]</text>
      <sha1>bbl0qh1ufb5dwe39wsnofrc8oqdeb8p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>AIDS</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2239</id>
    <revision>
      <id>2223384</id>
      <parentid>2223078</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T22:26:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2223384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135531" sha1="5pnkw3ais9mbct68ld20blk31z3gkna" xml:space="preserve">{{Infobox sakit
| Name =HIV/AIDS
| Image = Red_Ribbon.svg
| Caption = Ang pulang laso ay isang simbolo ng pagkakaisa ng mga taong positibo sa HIV at sa mga taong namumuhay na may AIDS. 
| Alt         = A red ribbon in the shape of a bow
| Width = 120
| DiseasesDB = 5938
| ICD10 = {{ICD10|B|20 || b|20}}&amp;nbsp;– {{ICD10|B|24 || b|20}}
| ICD9 = {{ICD9|042}}-{{ICD9|044}}
| ICDO =
| OMIM = 609423
| MedlinePlus = 000594
| eMedicineSubj = emerg
| eMedicineTopic = 253
| MeshID = D000163
}}
&lt;!--Signs and Symptoms --&gt; 
Ang '''Human immunodeficiency virus infection''' / '''Acquired immunodeficiency syndrome''' ('''HIV/AIDS''') ay isang sakit ng [[sistemang immuno]] ng tao na sanhi ng [[HIV]].&lt;ref name=&quot;pmid11396444&quot;&gt;{{Cite journal|author=Sepkowitz KA|title=AIDS—the first 20 years|journal=N. Engl. J. Med.|volume=344|issue=23| pages=1764–72|year=2001|month=June|pmid=11396444|doi=10.1056/NEJM200106073442306}}&lt;/ref&gt; Sa simulang impeksiyon, ang isang taong nahawaan ay maaaring makaranas ng isang maikling yugto ng tulad ng [[trangkaso]]ng (''influenza'') mga sakit. Ito ay karaniwang sinusundan ng isang humabang panahong walang mga sintomas. Habang nagpapatuloy ang sakit na ito, ito ay mas nanghihimasok sa sistemang immuno ng indibidwal na gumagawa sa mga meron nito na mas malamang na magkaroon ng mga impeksiyon kabilang ang mga [[oportunistikong impeksiyon]] at mga [[tumor]] na karaniwang hindi dumadapo sa mga taong may gumaganang sistemang immuno. 
&lt;!--Transmission and prevention --&gt;

Ang [[HIV]] ay pangunahing naisisalin sa pamamagitan ng hindi ligtas na pakikipagtalik, nahawaang dugo at mga karayom at sa ina tungo sa anak sa pagbubuntis, panganganak o pagpapasuso.&lt;ref name=TransmissionM2007/&gt; Ang ilang mga pluido sa katawan gaya ng laway at luha ay hindi nagpapasa ng HIV.&lt;ref name=CDCtransmission&gt;{{cite web|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|year=2003|url=http://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm|title=HIV and Its Transmission|access-date=23 Mayo 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20050204141148/http://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm|archive-date=2005-02-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ang pag-iwas sa impeksiyon ng HIV na pangunahin sa pamamagitan ng ligtas na pakikipagtalik (paggamit ng [[kondom]]) at mga programang pagpapalit ng karayom sa mga gumagamit ng droga ay isang mahalagang stratehiya upang  makontrol ang pagkalat ng sakit na ito.
&lt;!--Treatment --&gt;

Sa kasalukuyan ay walang gamot (cure) o bakuna upang mapuksa ang virus na HIV sa katawan ng mga taong nahawaan nito. Gayunpaman, ang terapiyang [[antiretroviral]] ay maaaring magpabagal ng sakit at maaaring tumungo sa isang malapit sa normal na pagtagal ng buhay sa mga nahawaan nito. Bagaman ang paggamot antiretroviral ay nagpapabawas ng panganib ng kamatayan at mga komplikasyon mula sa sakit, ang mga gamot na ito ay mahal at maaaring maiugnay sa mga [[side effect]].

&lt;!--History and Epidemiology --&gt;
Ang [[molekular na phylohenetika|pagsasaliksik henetiko]] ay nagpapakitang ang [[HIV]] ay nagmula sa Kanlurang-sentral na Aprika noong simula nang ika-20 siglo.&lt;ref name=Orgin2011&gt;{{cite journal|last=Sharp|first=PM|author2=Hahn, BH|title=Origins of HIV and the AIDS Pandemic|journal=Cold Spring Harbor perspectives in medicine|date=2011 Sep|volume=1|issue=1|pages=a006841|pmid=22229120|doi=10.1101/cshperspect.a006841|pmc=3234451}}&lt;/ref&gt; Ang AIDS ay unang nakilala ng  [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) ng [[Estados Unidos]] noong 1981 at ang sanhi nitong [[HIV]] ay natukoy sa simulang bahagi nang dekada.&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Gallo RC|title=A reflection on HIV/AIDS research after 25 years|journal=Retrovirology|volume=3|page=72|year=2006|pmid=17054781|doi=10.1186/1742-4690-3-72|url=http://www.retrovirology.com/content/3//72|pmc=1629027|access-date=2012-08-18|archive-date=2020-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200502072301/https://retrovirology.biomedcentral.com/articles/10.1186/1742-4690-3-72|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Simula pagkakatuklas nito, ang AIDS ay nagsanhi ng halos 30&amp;nbsp;milyong mga kamatayan (mula 2009).&lt;ref name=TotalDeath2010&gt;{{cite web|title=Global Report Fact Sheet|url=http://www.unaids.org/documents/20101123_FS_Global_em_en.pdf|work=UNAIDS|year=2010|access-date=2012-08-18|archive-date=2013-03-19|archive-url=https://www.webcitation.org/6FEwLdkwz?url=http://www.unaids.org/documents/20101123_FS_Global_em_en.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Mula 2010, ang tinatayang mga 34&amp;nbsp; milyong katao ang nahawaan ng [[HIV]] sa buong mundo.&lt;ref name=UN2011Ten/&gt; Ang AIDS ay itinuturing na isang [[pandemiko]]ng sakit na umiiral sa malaking sakop ng mundo at aktibong kumakalat.&lt;ref name=Kallings/&gt; Ang HIV/AIDS ay may malaking epekto sa lipunan bilang sakit at pinagmumulan ng diskriminasyon. Ang sakit na ito ay mayroon ring malaking epekto sa [[ekonomiya]]. 
== Klasipikasyon ==
{{see also|Mga pangilalim na uri ng HIV}}
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;float:right; font-size:85%; margin-left:15px;&quot;
|+Paghahambing ng mga [[species]] ng HIV
|-
! Species !! [[Birulensiya]] !! [[Paghawa]] !! Paglaganap !! Pinagpalagay na pinagmulan
|-
! HIV-1
| Mataas || Mataas || Pandaigdigan || [[Chimpanzee]]
|-
! HIV-2
| Mababa || Mababa || Kanlurang Aprika || [[Sooty Mangabey]]
|}

Ang HIV ay kasapi ng [[genus]] na  ''[[Lentivirus]]'',&lt;ref name=ICTV61.0.6&gt;{{cite web
 | author=[[International Committee on Taxonomy of Viruses]]
 | publisher=[[National Institutes of Health]]
 | year=2002
 | url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61060000.htm
 | title=61.0.6. Lentivirus
 | access-date=2006-02-28
}}&lt;/ref&gt; na kasapi ng pamilyang [[Retroviridae]].&lt;ref name=ICTV61.&gt;{{cite web
 | author=[[International Committee on Taxonomy of Viruses]]
 | publisher=[[National Institutes of Health]]
 | year=2002
 | url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ICTVdb/ICTVdB/61000000.htm
 | title=61. Retroviridae
 | access-date=2006-02-28
}}&lt;/ref&gt; Ang mga Lentiviruse ay nag-aangkin ng maraming mga karaniwang mga katangiang [[morpolohiya|morpolohikal]] at [[biolohikal]]. Maraming mga espesye ay nahahawaan ng lentivirus na mailalarawang responsable sa pangmatagalang mga sakit na may mahabang [[yugtong inkubasyon]].&lt;ref name=Levy&gt;{{cite journal
 | author=Lévy, J. A.
 | title=HIV pathogenesis and long-term survival
 | journal=AIDS
 | year=1993
 | pages=1401–10
 | volume=7
 | issue=11
 | pmid=8280406
 | doi=10.1097/00002030-199311000-00001
}}&lt;/ref&gt; Ang mga Lentivirus ay naipapasa bilang may isang-hibla, positibong-[[senso (molekular na biolohiya)|senso]] na nakatakip na mga [[virus na RNA]]. Sa pagpasok sa inaasintang [[selula]], ang viral na [[genome]] ng [[RNA]] ay kinokonberte ([[kabaligtarang transkripsiyon]]) sa dalawang-hiblang [[DNA]] ng isang kinokodigong viral na [[kabaligtarang transcriptase]] na inihahatid sa kahabaan ng viral genome sa partikulong virus. Ang nagreresultang viral DNA ay ipinapasok naman sa [[nucleus ng selula]] at isinasama sa selular na DNA ng kinokodigong viral na [[integrase]] at mga kapwa-paktor na hosto.&lt;ref name=&quot;JASmith&quot;&gt;{{cite journal  | author= Smith, Johanna A.; Daniel, René (Division of Infectious Diseases, Center for Human Virology, Thomas Jefferson University, Philadelphia) |title= Following the path of the virus: the exploitation of host DNA repair mechanisms by retroviruses |journal=ACS Chem Biol|volume=1|issue=4 |pages= 217–26 | year= 2006 |pmid= 17163676 |doi=10.1021/cb600131q   |url= }}&lt;/ref&gt; Kapag ito ay naisama na, ang virus ay maaaring maging [[yugtong inkubasyon|latento]] na pumapayag sa virus at mga selulang hosto nito na makaiwas sa pagkakatuklas (detection) ng [[sistemang immuno]]. Sa alternatibong paraan, ang virus ay maaring [[transkripsiyon (henetika)|tinranskriba]] na lumilikha ng bagong mga genome na RNA at mga protinang viral na kinakahon at inilalabas mula sa selula habang ang mga bagong partikulong virus na nagpasimula ng [[replikasyon]] (pagkopya) ay bagong [[siklo|sumiklo]].

Ang dalawang mga uri ng HIV ay inilalarawan na: [[HIV-1]] at [[HIV-2]]. Ang HIV-1 ang virus na naunang natuklasan at pinangalanang LAV at HTLV-III. Ito ay mas [[birulente]], mas nakahahawa,&lt;ref&gt;{{cite journal | title=Comparison of HIV-1 and HIV-2 infectivity from a prospective cohort study in Senegal | url=https://archive.org/details/sim_statistics-in-medicine_2003-02-28_22_4/page/573 | last=Gilbert | first=PB et al | journal=Statistics in Medicine | date=28 Pebrero 2003| volume=22 | issue=4 | pages=573–593 | pmid=12590415 | doi=10.1002/sim.1342 | last2=McKeague | first2=IW | last3=Eisen | first3=G | last4=Mullins | first4=C | last5=Guéye-Ndiaye | first5=A | last6=Mboup | first6=S | last7=Kanki | first7=PJ}}&lt;/ref&gt; at ang sanhi ng karamihan sa mga impeksiyong HIV sa buong mundo. Ang mas mababang nakakahawang HIV-2 kumpara sa HIV-1 ay nagpapahiwatig na ang mas kaunti sa mga nalantad sa HIV ay mahahawaan kada paglalantad. Dahil sa relatibong mahinang kakayahan nito sa pagpasa, ang HIV-2 ay karamihang nakalagak lamang sa [[Kanlurang Aprika]].&lt;ref name=Reeves&gt;{{cite journal
 | author=Reeves, J. D. and Doms, R. W
 | title=Human Immunodeficiency Virus Type 2
 | journal=J. Gen. Virol. | year=2002 | pages=1253–65 | volume=83 | issue=Pt 6
 | pmid=12029140 | doi=10.1099/vir.0.18253-0
}}&lt;/ref&gt;

== Mga tanda at sintomas ==
[[Talaksan:Hiv-timecourse copy.svg|300px|thumb|right|Isang nilahat na [[grapo]] ng ugnayan sa pagitan ng mga kopya ng HIV (bigat na viral) at mga bilang ng CD4 sa [[aberahe]]ng panahon ng hindi nagamot na impeksiyon ng HIV. Ang anumang kurso ng sakit ng isang partikular na indibiwal maaaring may malaking pagkakaiba.{{legend-line|blue solid 2px|CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T cell count (cells per µL)}} {{legend-line|red solid 2px|HIV RNA copies per&amp;nbsp;mL of plasma}}]]

Ang impeksiyon o pagkahawa ng HIV-1 ay kaugnay ng patuloy na pagbaba ng bilang ng CD4&lt;SUP&gt;+&lt;/SUP&gt; na [[selulang T]] at pagdagdag ng [[bigat na viral]] na lebel ng HIV sa [[dugo]]. Ang yugto ng impeksiyon ay maaaring matukoy sa pamamagitan ng pagsukat ng bilang ng CD4&lt;SUP&gt;+&lt;/SUP&gt; na selulang T at bigat na viral ng pasyente.

Ang mga yugto ng impeksiyong HIV ay [[Acute (medical)|impeksiyong acute]] (na kilala rin bilang pangunahing impeksiyon), [[latensiya]] at AIDS. Ang impeksiyong acute ay tumatagal ng ilang mga linggo at maaaring kabilangan ng mga sintomas gaya ng [[lagnat]] (fever), [[lymphadenopathy]]&amp;nbsp; (pamamaga ng [[kulani]]), [[pharyngitis]]&amp;nbsp; (masakit na lalamunan o sore throat), [[rash]], [[myalgia]]&amp;nbsp; (kirot sa masel), [[malaise]], at mga [[Singaw (sakit)|singaw]] sa bibig at lalamuna. Ang yugtong latensiya ay sumasangkot sa kaunti o walang mga sintomas at maaaring tumagal mula 2 linggo hanggang 20 taon o higit pa depende sa indibidwal. Ang panghuling yugto ng pagkahawa ng HIV ang AIDS. Ito ay inilalarawan ng mababang bilang ng CD4+ na selulang T (mas kaunti sa 200 kada mikrolitro) at paglitaw ng iba't ibang mga [[oportunistikong impeksiyon]], [[kanser]] at iba pang mga kondisyon.

Ang maliit na lebel ng mga impektado ng HIV-1 na indibidwal ay nagpapanatili ng mataas na lebel ng mga CD4+ na selulang T nang walang [[terapiyang antiretroviral]]. Gayunpaman, ang karamihan sa mga ito ay may natutuklasan (detectable) na bigat na viral at kalaunan ay tumutuloy sa AIDS nang walang paggamot bagaman mas mabagal sa iba. Ang mga indibidwal na ito ay inuuri bilang kontroler ng HIV o [[pangmatagalang hindi tagatuloy]] (long-term nonprogressors o LTNP). Ang mga indibiwal na nagpapanataili ng bilang ng CD4+ ng selulang T at mayroon ring mababa at hindi matutuklasang bigat na viral nang walang paggamot ng antiretroviral ay tinatawag na mga elitistang kontrol o mga elitistang tagasupil (ES).&lt;ref name=Grabar&gt;{{cite journal | author=Grabar, S., Selinger-Leneman, H., Abgrall, S., Pialoux, G., Weiss, L., Costagliola, D. | title=Prevalence and comparative characteristics of long-term nonprogressors and HIV controller patients in the French Hospital Database on HIV |journal=AIDS | year=2009 | pages=1163–1169 | volume=23 | issue=9 | pmid=19444075 |doi=10.1097/QAD.0b013e32832b44c8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=LT2010&gt;{{cite journal|last=Blankson|first=JN|title=Control of HIV-1 replication in elite suppressors|journal=Discovery medicine|date=2010 Mar|volume=9|issue=46|pages=261–6|pmid=20350494}}&lt;/ref&gt;

=== Impeksiyong acute ===
{{Main|Acute HIV infection}}
[[Talaksan:Symptoms of acute HIV infection.png|thumb|right|300px|Mga pangunahing sintomas ng impeksiyong HIV]]

Ang impeksiyong HIV ay  pangkalahatang nangyayari sa pagpapakilala ng mga [[pluidong pangkatawan]] mula sa impektado indibidwal (''indibidwal na may HIV'') tungo sa katawan ng isang indibidwal na hindi impektado (''indibidwal na walang HIV''). Ang isang yugto ng mabilisang [[replikasyong viral]] ay nagreresulta, na nagdudulot sa pagsagana ng virus sa [[periperal na dugo]]. Sa yugto ng pangunahing impeksiyon, ang lebel ng HIV ay maaaring umabot ng ilang mga milyong partikulo ng virus kada mililitro ng dugo.&lt;ref name=Piatak&gt;{{cite journal | author=Piatak, M., Jr, Saag, M. S., Yang, L. C., Clark, S. J., Kappes, J. C., Luk, K. C., Hahn, B. H., Shaw, G. M. and Lifson, J.D. | title=High levels of HIV-1 in plasma during all stages of infection determined by competitive PCR | url=https://archive.org/details/sim_science_1993-03-19_259_5102/page/1748 | journal=Science | year=1993 | pages=1749–1754 |volume=259 | issue=5102 | pmid=8096089 | doi=10.1126/science.8096089|bibcode = 1993Sci...259.1749P }}&lt;/ref&gt;

Ang dugong ito ay sinasamahan ng maliwanag na pagbagsak ng bilang ng mga sumisirkulong CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; na selulang T. Ang acute na viremia na ito ay iniuugnay sa halos lahat ng mga pasyente sa aktibasyon (pagpapagana) ng [[cytotoxic T cell|CD8&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; na mga selulang T]] na pumapatay ng mga selulang impektado ng HIV at kalaunan ng produksiyon ng [[antibody]] o [[seroconversion]]. Ang dugong CD8&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; na selulang T ay ipinagpapalagay na mahalaga sa pagkokontrol ng mga lebel ng virus na sumusukdol (peak) at pagkatapos ay bumabagsak habang ang bilang ng CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; selulang T ay muling tumataas. Ang isang mabuting dugong CD8&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; na selulang T ay inigunay sa mas mabagal na pagpapatuloy ng sakit at isang mas mabuting [[prognosis]] bagaman ito ay hindi nagtatanggal ng virus.&lt;ref name=Pantaleo1998&gt;

{{cite journal
| author=Pantaleo G, Demarest JF, Schacker T, Vaccarezza M, Cohen OJ, Daucher M, Graziosi C, Schnittman SS, Quinn TC, Shaw GM, Perrin L, Tambussi G, Lazzarin A, Sekaly RP, Soudeyns H, Corey L, Fauci AS. | title=The qualitative nature of the primary immune response to HIV infection is a prognosticator of disease progression independent of the initial level of plasma viremia | journal=Proc Natl Acad Sci U S A. | year=1997 | pages=254–258 | volume=94 | issue=1 | pmid=8990195 | doi=10.1073/pnas.94.1.254
| pmc=19306
|bibcode = 1997PNAS...94..254P }}&lt;/ref&gt;

Sa yugtong ito (na karaniwang ay 2–4 linggo pagkatapos ng pagkakalantad), maraming mga indibidwal ay nagkakaroon ng [[influenza]] o tulad ng [[mononucleosis]] na sakit na tinataag na [[acute HIV infection]] na ang pinakaraniwang mga sintomas ay kinabibilangan ng [[lagnat]][[lymphadenopathy]], [[pharyngitis]], [[rash]], [[myalgia]], [[malaise]] at mga [[Singaw (sakit)|singaw]] sa bibig at lalamunan, at maaari ring kabilangan ng mas hindi karaniwang [[sakit sa ulo]], [[nausea]], at [[pagsusuka]], lumaking [[atay]]/[[spleen]], [[pagbawas ng timbang]], [[Candidiasis|thrush]], at mga [[neurolohikal]] na sintomas. Ang mga impektadong indibidwal ay maaaring makaranas ng lahat o ilan o wala sa mga sintomas na ito. Ang tagal ng mga sintomas ay nag-iiba iba na ang aberahe ay 28 araw at karaniwan ay tumatagal ng hindi bababa sa isang linggo.&lt;ref name=Kahn&gt;

{{cite journal
| author=Kahn, J. O. and Walker, B. D. | title=Acute Human Immunodeficiency Virus type 1 infection | journal=N. Engl. J. Med. | year=1998 | pages=33–39 | volume=331 | issue=1 | pmid=9647878 | doi=10.1056/NEJM199807023390107

}}&lt;/ref&gt;

Dahil sa mga hindi spesipikong kalikasan ng mga sintomas na ito, ang mga ito ay kadalasang hindi nakikilala bilang mga tanda ng impeksiyong HIV. Kahit pa ang mga pasyente ay pumunta sa kanilang mga doktor o hospital, ang mga ito ay kadalasang nabibigyan ng maling [[diagnosis]] na merong may isa sa mas karaniwang mga [[nakahahawang sakit]] na may parehong mga sintomas. Dahil dito, ang mga pangunahing sintomas na ito ay hindi ginagamit sa pagda-diagnos ng impeksiyong HIV dahil ang mga ito ay hindi nakikita sa lahat ng mga kaso at dahil sa marami sa mga ito ay sinasanhi ng ibang mas karaniwang mga sakit. Gayunpaman, ang pagkilala ng sindroma ay mahalaga dahil ang pasyente ay mas nakahahawa sa yugtong ito.

&lt;ref name=&quot;pmid11187417&quot;&gt;{{cite journal |author=Daar ES, Little S, Pitt J, ''et al.'' |title=Diagnosis of primary HIV-1 infection. Los Angeles County Primary HIV Infection Recruitment Network |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2001-01-02_134_1/page/n64 |journal=Ann. Intern. Med. |volume=134 |issue=1 |pages=25–9 |year=2001 |pmid=11187417 |doi=}}&lt;/ref&gt;

=== Impeksiyong kroniko ===
Ang isang malakas ng pagtatanggol ng [[sistemang immuno]] ay nagbabawas ng mga partikulong virus sa [[daluyang ng dugo]] na naghuhudyat ng pagsisimula ng pangalawa o kronikong (chronic) impeksiyong HIV. Ang pangalawang yugto ng impeksiyong HIV ay iba iba mula 2 linggo hanggang 20 taon. Sa yugtong ito ng impeksiyon, ang HIV ay aktibo sa mga [[kulani]] na karaniwan ay patuloy ang pamamaga bilang tugon sa malaking mga halaga ng virus na nabitag (trapped) sa follicular na [[dendritikong selula]]ng network.&lt;ref name=burton&gt;

{{cite journal
| author=Burton GF, Keele BF, Estes JD, Thacker TC, Gartner S. | title=Follicular dendritic cell contributions to HIV pathogenesis | journal=Semin Immunol. | year=2002 | pages=275–284 | volume=14 | issue=4 | pmid=12163303 | doi=10.1016/S1044-5323(02)00060-X
}}

&lt;/ref&gt; Ang mga nakapaligid na [[tisyu]] na mayaman sa CD4&lt;SUP&gt;+&lt;/SUP&gt; na selulang T ay maaari ring maging impektado at ang mga partikulong viral ay natitipon sa parehong mga impektadong selula at bilang malayang virus. Ang mga indibidwal na nasa yugtong ito ay nakahahawa pa rin. Sa panahong ito, ang [[Helper T cell|CD4&lt;SUP&gt;+&lt;/SUP&gt; CD45RO&lt;SUP&gt;+&lt;/SUP&gt; na selulang T]] ay nagdadala ng karamihan sa mga bigat na proviral.&lt;ref name=clapham&gt;

{{cite journal
| author=Clapham PR, McKnight A. | title=HIV-1 receptors and cell tropism | journal=Br Med Bull. | year=2001 | pages=43–59 | volume=58 | issue=4 | pmid=11714623 | doi=10.1093/bmb/58.1.43

}}&lt;/ref&gt;

Sa yugtong ito ng impeksiyon, ang unang pagsisimula ng terapiyang [[antiretroviral]] ay malaking nagpapaigi ng pagpapatuloy (survival) ng buhay ng indibidwal na may HIV kumpara sa mga indibidwal na may ipinagpalibang terapiya.

=== AIDS ===

Kapag ang bilang ng CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; na selulang T ay bumagsak na mas mababa sa kritikal na antas ng 200 selula kada mililitro, ang pinamamagitang selulang [[immunidad]] ay nawawala at ang mga impeksiyon na may iba ibang oportunistikong [[mikrobyo]] ay lumilitaw. Ang unang mga sintomas ay karaniwang kinabibilangan ng katamtaman at hindi maipaliwanag na [[pagbawas ng timbang]], paulit ulit na impeksiyon sa [[traktong respiratoryo]] (gaya ng [[sinusitis]], [[bronchitis]], [[otitis media]], [[pharyngitis]]), [[prostatitis]], skin rashes, at mga singaw sa bibig.

Ang mga karaniwang oportunistikong mga impeksiyon at [[tumor]] na ang ang karamihan ay kinokontrol ng masaganang CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; ang pinamamagitan ng selulang T na immunidad ay nagsisimulang makaapekto sa pasyente. Sa karaniwang ang [[resistansiya]] ay nawawala sa simula sa pambibig na espesye ng [[Candida]] at ''Mycobacterium tuberculosis'', na tumutungo sa karagdagang pagiging marupok sa [[pambibig na candiasis]] (thrush) at [[tubercolosis]]. Sa kalaunan, ang muling pagpapagana ng latentong [[Herpesviridae|herpes viruses]] ay maaaring magsanhi ng paglala ng muling paglitaw ng [[herpes simplex]] eruptions, [[shingles]], [[Epstein-Barr virus]]-induced [[Lymphoma|B-cell lymphomas]], o [[Kaposi's sarcoma]].

Ang [[Pneumonia]] na sanhi ng [[fungus]] na ''[[Pneumocystis jirovecii]]'' ay karaniwan at kalimitang nakamamatay. Sa mga huling yugto ng AIDS, ang impeksiyon sa [[cytomegalovirus]] (na isa pang [[Herpesviridae|herpes virus]]) o [[Mycobacterium avium complex]] ay mas nakikita. Hindi lahat ng mga pasyenteng may AIDS ay nakakakuha ng lahat ng mga impeksiyong ito o tumor at mayroong mga ibang tumor at impeksiyon na hindi gaanong makikita ngunit mahalaga pa rin.

== Transmisyon (Pagpasa) ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:center; margin-left:15px;&quot;
|- style=&quot;background:#efefef;&quot;
|+ Tinatantiyang kada aktong panganib ng pagkakamit ng HIV sa rutang paglalantad dito&lt;ref name=MMWR3&gt;{{

 cite journal |author=Smith DK, Grohskopf LA, Black RJ, ''et al.'' |title=Antiretroviral postexposure prophylaxis after sexual, injection-drug use, or other nonoccupational exposure to HIV in the United States: recommendations from the U.S. Department of Health and Human Services |journal=MMWR Recomm Rep |volume=54 |issue=RR–2 |pages=1–20 |year=2005 |month=January |pmid=15660015 |doi= |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5402a1.htm#tab1 | access-date=2009-03-31

}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Jin_et_al&gt;{{
 cite journal |author=Jin F ''et al.'' |title=Per-contact probability of HIV transmission in homosexual men in Sydney in the era of HAART|journal=AIDS |volume=24 |issue=6 |pages=907–913 |year=2010 |month=March |pmid=20139750 |doi= 10.1097/QAD.0b013e3283372d90 |pmc=2852627

}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background:#efefef;&quot;
! abbr=&quot;Ruta&quot; | Ruta ng kalantaran
! abbr=&quot;Mga impeksiyon&quot; | Tinatantiyang mga impeksiyon kada 10,000&lt;br /&gt; na kalantaran sa impektado o may sakit na indibidwal
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;| Transpusyon o pagsasalin ng dugo
| 9,000 (90%)&lt;ref name=Donegan&gt;{{

 cite journal | author=Donegan E, Stuart M, Niland JC, et al. | title=Infection with human immunodeficiency virus type 1 (HIV-1) among recipients of antibody-positive blood donations | url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_1990-11-15_113_10/page/732 | journal=Ann. Intern. Med. | year=1990 | pages=733–739 | volume=113 | issue=10
 | pmid=2240875

}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;| Ina-sa-anak kabilang ang [[pagbubuntis]], [[panganganak]] at [[pagpapasuso]] (nang walang paggamot sa HIV)
| 2,500 (25%)&lt;ref name=Coovadia&gt;{{

cite journal | author=Coovadia H | title=Antiretroviral agents—how best to protect infants from HIV and save their mothers from AIDS | url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2004-07-15_351_3/page/288 | journal=N. Engl. J. Med. | year=2004 | pages=289–292 | volume=351 | issue=3 | pmid=15247337 | doi=10.1056/NEJMe048128

}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;| Ina-sa-anak kabilang ang [[pagbubuntis]], [[panganganak]] at [[pagpapasuso]] (nang may kanais nais na paggamot sa HIV) 
| 100–200 (1%–2%)&lt;ref name=Coovadia/&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;| Pagsasalo sa paggamit sa [[karayom]] o [[siringhe]] sa paggamit ng [[droga]].
| 67 (0.67%)&lt;ref name=Kaplan&gt;{{

 cite journal | author=Kaplan EH, Heimer R | title=HIV incidence among New Haven needle exchange participants: updated estimates from syringe tracking and testing data | journal=J. Acquir. Immune Defic. Syndr. Hum. Retrovirol. | year=1995 | pages=175–176 | volume=10 | issue=2
 | pmid=7552482

}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;| Percutaneous (o pambalat) na pagtusok ng impektadong karayom 
| 30 (0.30%)&lt;ref name=Bell&gt;{{

 cite journal | author=Bell DM | title=Occupational risk of human immunodeficiency virus infection in healthcare workers: an overview | url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-medicine_1997-05-19_102_5b/page/n19 | journal=Am. J. Med. | year=1997 | pages=9–15 | volume=102 | issue=5B | pmid=9845490 | doi=10.1016/S0002-9343(97)89441-7

}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;| Tumatanggap na [[pakikipagtalik na anal]] (2009 at 2010 na mga pag-aaral) 
| 170 (1.7%)&lt;sup&gt;‡&lt;/sup&gt; [30–890]&lt;ref name=Boily_et_al/&gt; / 143 [48–285]&lt;ref name=Jin_et_al/&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;| Tumatanggap na [[pakikipagtalik na anal]] (batay sa data ng 1992 na pag-aaral) 
| 50 (0.5%)&lt;ref name=ESG&gt;{{

 cite journal | author=European Study Group on Heterosexual Transmission of HIV | title=Comparison of female to male and male to female transmission of HIV in 563 stable couples. European Study Group on Heterosexual Transmission of HIV | journal=BMJ. | year=1992 | pages=809–813 | volume=304 | issue=6830 | pmid=1392708 | pmc=1881672 | doi=10.1136/bmj.304.6830.809

}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Varghese&gt;{{

 cite journal | author=Varghese B, Maher JE, Peterman TA, Branson BM,Steketee RW | title=Reducing the risk of sexual HIV transmission: quantifying the per-act risk for HIV on the basis of choice of partner, sex act, and condom use | url=https://archive.org/details/sim_sexually-transmitted-diseases_2002-01_29_1/page/38 | journal=Sex. Transm. Dis. | year=2002 | pages=38–43 | volume=29 | issue=1 | pmid=11773877 | doi=10.1097/00007435-200201000-00007

}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;| Pumasok na na [[pakikipagtalik na anal]] para sa mga hindi [[tuli]]ng lalake (2010 pag-aaral) 
| 62 (0.62%)&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt; [7–168]&lt;ref name=Jin_et_al/&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;| Pumasok na na [[pakikipagtalik na anal]] para sa mga [[tuli]]ng lalake (2010 pag-aaral) 
| 11 (0.11%)&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt; [2–24]&lt;ref name=Jin_et_al/&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;| Pumasok na na [[pakikipagtalik na anal]] (batay sa 1992 pag-aaral) 
| 6.5(0.065%)&lt;ref name=ESG /&gt;&lt;ref name=Varghese /&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;| Mababang-sahod na bansa babae-sa-lalake 
| 38 (0.38%)&lt;sup&gt;‡&lt;/sup&gt; [13–110]&lt;ref name=Boily_et_al/&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;| Mababang-sahod na bansa lalake-sa-babae
| 30 (0.3%)&lt;sup&gt;‡&lt;/sup&gt; [14–63]&lt;ref name=Boily_et_al/&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;| Babaeng tumatanggap ng [[pakikipagtalik|pakikipagtalik sa puke]] 
| 10 (0.1%)&lt;ref name=ESG /&gt;&lt;ref name=Varghese /&gt;&lt;ref name=Leynaert&gt;{{

 cite journal | author=Leynaert B, Downs AM, de Vincenzi I | title=Heterosexual transmission of human immunodeficiency virus: variability of infectivity throughout the course of infection. European Study Group on Heterosexual Transmission of HIV | journal=Am. J. Epidemiol. | year=1998 | pages=88–96 | volume=148 | issue=1 | pmid=9663408

}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;|  Lalakeng nagpasok ng titi nito sa [[pakikipagtalik|pakikipagtalik sa puke]] 
| 5 (0.05%)&lt;ref name=ESG /&gt;&lt;ref name=Varghese /&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;| [[Fellatio|Paggamit ng bibig sa titi ng lalake]]
| 1 (0.01%)&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt;&lt;ref name=Varghese /&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left&quot;| Lalakeng [[fellatio|ginamitan ng bibig sa titi nito]]
| 0.5 (0.005%)&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt;&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt;&lt;ref name=Varghese /&gt;
|-
|}
:&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt; Natuklasan ng ilang pag-aaral ang hindi sapat na ebidensiya na ang [[pagtutuli]] sa mga lalake ay pumoprotekta sa impeksiyong HIV sa mga [[lalakeng nakikipagtalik sa kapwa lalake]].&lt;ref name=Millett_et_al&gt;{{cite journal |author=Millett GA, Flores SA, Marks G, Reed JB, Herbst JH |title=Circumcision status and risk of HIV and sexually transmitted infections among men who have sex with men: a meta-analysis |journal=The Journal of American Medical Association |volume=300 |issue=14 |pages=1674–1684 |year=2009 |month=October |pmid=18840841 |doi= 10.1001/jama.300.14.1674|url=http://jama.ama-assn.org/cgi/content/short/300/14/1674 | access-date=2010-04-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Millett_et_al2&gt;Correction about the values although &quot;the pattern of nonsignificant findings remains consistent with the originally published article&quot;[http://jama.ama-assn.org/cgi/content/full/jama;301/11/1126] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070515011914/http://jama.ama-assn.org/cgi/content/full/jama |date=2007-05-15 }}&lt;/ref&gt;
:&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt; Ang [[trauma]] o pinsala sa [[bibig]], mga [[Singaw (sakit)|singaw]], pamamaga, sabay na umiiral na mga [[sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]], [[ehakulasyon]] sa bibig at sistemikong pagsupil ng [[immuno]] ay maaaring magpadagdag ng rate ng pagpasa ng HIV.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/epi_update_may_04/13-eng.php |title=Public Health Agency of Canada |publisher=Phac-aspc.gc.ca |date=2004-12-01 |access-date=2010-07-28 |archive-date=2012-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120623172006/http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/epi_update_may_04/13-eng.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
:&lt;sup&gt;†&lt;/sup&gt; &quot;pinakamahusay na hulang pagtatantiya&quot;
:&lt;sup&gt;‡&lt;/sup&gt; Tinipong [[probabilidad]] na pagtatantiya ng pagpasa.
:Ang naka-bracket na mga halaga ay kumakatawan sa 95% na [[konpidensiyang interbal]].

Ang datos na ipinapakita sa itaas ay kumakatawan sa transmisyon (pagpasa) nang walang gamit na [[kondom]]. Ang panganib ay malaking dumadagdag sa presensiya ng mga [[ulcer]] sa [[ari]] (genital), mga hiwa sa [[mukosa]], sabay na umiiral na mga [[sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]], o pakikipagtalik sa [[katalik]] na may may taas na [[bigat na viral]] ng HIV.
&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://uhavax.hartford.edu/bugl/hiv.htm |title=University of Hartford |publisher=uhavax.hartford.edu/ |date=2002-03-19 |access-date=2011-08-14 |archive-date=2011-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930090600/http://uhavax.hartford.edu/bugl/hiv.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ang pagkakalantad sa [[prostitusyon]] at ang antas ng pambansang kita ay maaaring makaapekto sa panganib.&lt;ref name=Boily_et_al&gt;{{
 cite journal |author=Boily MC, Baggaley RF, Wang L, Masse B, White RG, Hayes RJ, Alary M |title=Heterosexual risk of HIV-1 infection per sexual act: systematic review and meta-analysis of observational studies|journal=The Lancet Infectious Diseases |volume=9 |issue=2 |pages=118–129 |year=2009 |month=February |pmid=19179227 |doi=10.1016/S1473-3099(09)70021-0}}&lt;/ref&gt;

Ang tatlong pangunahing mga ruta ng transmisyon ng HIV ay natukoy. Ang HIV-2 ay naipapasa ng hindi gaanong kadalas sa pamamagitan ng rutang ina-sa-anak at rutang [[pakikipagtalik]] kesa sa HIV-1.

=== Seksuwal ===
[[Talaksan:2007 HIV STATISTICS.jpg|thumb|HIV statistics 2007]]
Ang karamihan sa mga impeksiyong HIV ay nakukuha sa pamamagitan ng [[hindi ligtas o hindi protektadong pakikipagtalik]] (hindi paggamit ng [[kondom]]). Ang pagkawalang bahala sa HIV ay gumagampan ng mahalagang papel sa panganib ng pagkuha ng HIV.{{fact}} Ang transmisyon sa pakikipagtalik ay nangyayari kung ang isang impektado ng HIV na mga pluidong inilalabas sa katawan ng isang impektado ng HIV na indibidwal ay dumikit o napunta sa mga [[membrano]] ng [[ari]] (sex organ), [[bibig]] o [[rectum]] ng taong katalik nito na walang sakit na HIV.  Sa mga may mataas na sahod na bansa, ang panganib sa babae-sa-lalakeng transmisyon ay 0.04% kada akto ng pakikipagtalik at 0.08% transmisyon kada akto ng pakikipagtalik sa lalake-sa-babae. Sa iba't ibang mga dahilan, ang mga rate na ito ay 4 hanggang 10 mga beses na mas mataas sa may mababang-sahod na mga bansa.&lt;ref name=&quot;Boily_et_al&quot;/&gt; Ang rate para sa tumatanggap na [[pakikipagtalik na anal]] ay mas matas na 1.7% kada akto ng pakikipagtalik.&lt;ref name=Boily_et_al/&gt;

Ang isang 1999 na meta-analisis ng mga pag-aaral ng paggamit ng [[kondom]] ay nagpakitang ang konsistenteng paggamit ng [[latex]] na kondom ay nagbabawas ng panganib ng transmisyong seksuwal ng HIV na mga 85%.&lt;ref name=&quot;workshop&quot;&gt;{{cite conference |last=National Institute of Allergy and Infectious Diseases |authorlink=National Institute of Allergy and Infectious Diseases |coauthors=National Institutes of Health, Department of Health and Human Services |title=Workshop Summary: Scientific Evidence on Condom Effectiveness for Sexually Transmitted Disease (STD) Prevention |pages=13–15 |date=2001-07-20 |location=Hyatt Dulles Airport, Herndon, Virginia |url=http://www3.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/PDF/condomReport.pdf |format=PDF |access-date=2009-01-08 |archive-date=2010-03-15 |archive-url=https://www.webcitation.org/5oFAVQUhH?url=http://www3.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/PDF/condomReport.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, ang [[spermicide]] ay maaaring aktuwal na magpadagdag ng rate ng transmisyon.&lt;ref name=&quot;spermicide&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fda.gov/ForConsumers/byAudience/ForPatientAdvocates/HIVandAIDSActivities/ucm126372.htm|title=Should spermicides be used with condoms?|publisher=[[United States Food and Drug Administration]]|date=2009-04-30|access-date=2009-07-23|work=Condoms and Sexually Transmitted Diseases, Brochure|archive-date=2013-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130213061836/http://www.fda.gov/ForConsumers/byAudience/ForPatientAdvocates/HIVandAIDSActivities/ucm126372.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.global-campaign.org/rectalN9.htm#rectal Global Campaign for Microbicides : Rectal Use of N-9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120821185718/http://www.global-campaign.org/rectalN9.htm#rectal |date=2012-08-21 }} checked 2009-07-22&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.global-campaign.org/clientfiles/GFN.pdf Nonoxynol-9 Spermicide on HIV Risk List] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120821194706/http://www.global-campaign.org/clientfiles/GFN.pdf |date=2012-08-21 }} checked 2009-07-22&lt;/ref&gt;

Ang mga [[randoma]]ng kinontrol na mga [[pagsubok medikal]] kung saan ang mga hindi [[tuli]]ng lalake ay randomang itinakda na tuliin sa mga kondisyong malinis at binigyan ng pagpapayo at ibang mga lalakeng hindi natuli ay isinagawa sa [[Timog Aprika]],&lt;ref name=Williams&gt;{{cite journal
 | author=Williams BG, Lloyd-Smith JO, Gouws E, Hankins C, Getz WM, Hargrove J, de Zoysa I, Dye C, Auvert B.
 | title=The Potential Impact of Male Circumcision on HIV in Sub-Saharan Africa
 | journal=PLoS Med | year=2006 | pages=e262 | volume=3 | issue=7
 | pmid=16822094
 | doi=10.1371/journal.pmed.0030262
 | pmc=1489185
}}&lt;/ref&gt; [[Kenya]],&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Bailey RC, Moses S, Parker CB, ''et al.'' |title=Male circumcision for HIV prevention in young men in Kisumu, Kenya: a randomised controlled trial|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_february-24-march-2-2007_369_9562/page/643 |journal=Lancet |volume=369 |issue=9562 |pages=643–56 |year=2007 |pmid=17321310|doi=10.1016/S0140-6736(07)60312-2}}&lt;/ref&gt; and [[Uganda]]&lt;ref&gt;{{cite journal
 | author = Gray RH et al.
 | date = 24 Pebrero 2007
 | title = Male circumcision for HIV prevention in men in Rakai, Uganda: a randomised trial
 | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_february-24-march-2-2007_369_9562/page/657
 | journal = Lancet
 | volume = 369
 | issue = 9562
 | pages = 657–66
 | pmid = 17321311
 | doi = 10.1016/S0140-6736(07)60313-4
 | quote =
}}&lt;/ref&gt; na nagpapakita ng pagbabawas ng transmisyon ng HIV sa babae-sa-lalakeng pakikipagtalik na mga respektibong 60%, 53%, at 51%. Bilang resulta nito, ang isang lupon ng mga eksperto ng [[World Health Organization]] (WHO) at [[UNAIDS]] Secretariat ay &quot;''nagrekomiyenda na ang pagtutuli sa mga kalalakihan ay makilala bilang karagdagang mahalagang interbensiyon sa pagbabawas ng panganib ng nakukuhang HIV sa pakikipagtalik na [[heteroseksuwal]] sa mga lalake.''&quot;&lt;ref name=WHOUNAIDScircum&gt;{{cite web
 | author=WHO
 | publisher=WHO.int
 | year=2007
 | url=http://www.who.int/hiv/mediacentre/news68/en/index.html
 | title=WHO and UNAIDS announce recommendations from expert consultation on male circumcision for HIV prevention
 | access-date=2007-07-13
 | archive-date=2013-03-12
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130312062808/http://www.who.int/hiv/mediacentre/news68/en/index.html
 | url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt; Sa mga [[lalakeng nakikipagtalik sa kapwa lalake]], walang sapat na ebidensiya na ang [[pagtutuli]] sa mga lalake ay pumoprotekta laban sa impeksiyong HIV o iba pang mga [[sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]].&lt;ref name=&quot;Millett_et_al&quot;/&gt;

Ang mga pag-aaral ng HIV sa mga babaeng sumailalim sa [[pagputol ng pambabaeng ari]] ay nag-ulat ng magkahalong mga resulta na ang ilang ebidensiya ay nagpapakita ng dumagdag na panganib ng transmisyon.&lt;ref name=&quot;maslovskayahiv&quot;&gt;{{Cite journal|author=Maslovskaya O, Brown JJ, Padmadas SS |title=Disentangling the complex association between female genital cutting and HIV among Kenyan women |journal=J Biosoc Sci |volume=41 |issue=6 |pages=815–30 |year=2009 |month=November |pmid=19607733 |doi=10.1017/S0021932009990150 |url=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Utz-Billing I, Kentenich H |title=Female genital mutilation: an injury, physical and mental harm |journal=J Psychosom Obstet Gynaecol |volume=29 |issue=4 |pages=225–9 |year=2008 |month=December |pmid=19065392 |doi=10.1080/01674820802547087 |url=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Nyindo M |title=Complementary factors contributing to the rapid spread of HIV-I in sub-Saharan Africa: a review |journal=East Afr Med J |volume=82 |issue=1 |pages=40–6 |year=2005 |month=January |pmid=16122111 |doi= |url=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Mboto CI, Fielder M, Davies-Russell A, Jewell AP |title=Prevalence of HIV-1, HIV-2, hepatitis C and co-infection in The Gambia |journal=West Afr J Med |volume=28 |issue=1 |pages=16–9 |year=2009 |month=January |pmid=19662739 |doi= |url=}}&lt;/ref&gt; Ang mga programang naglalayon na humikayat ng [[pangingilin]] (abstinence) sa pakikipagtalik samantalang humihikayat at nagtuturo ng mga stratehiya ng [[ligtas na pakikipagtalik]] para sa mga aktibong seksuwal na indibidwal ay maaaring magbawas ng panandalian o pangmatagalang pag-aasal na nakapapanganib sa HIV sa mga kabataan sa may mataas-na-sahod na mga bansa ayon sa 2007 pag-aaral na [[Cochrane Collaboration|Cochrane Review]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author= Underhill K, Operario D, Montgomery P |title= Abstinence-only programs for HIV infection prevention in high-income countries |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |issue=4 |pages= CD005421 |year=2008 |pmid= 17943855 |doi=10.1002/14651858.CD005421.pub2 |url=http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD005421/frame.html |editor1-last= Operario |editor1-first= Don}}&lt;/ref&gt;

=== Mga produkto ng dugo ===
Sa pangkalahatan, kung ang isang impektado ng HIV na [[dugo]] ay dumikit o tumungo sa anumang bukas na [[sugat]], ang HIV ay maaaring maipasa sa indibidwal na walang HIV. Ang rutang ito ng transmisyon ay sumasaalang alang sa mga impeksiyon sa mga tagagamit ng [[itinuturok na droga]], at tumatanggap ng [[pagsasalin ng dugo]] (bagaman ang karamihan sa mga pagsasalin ng dugo ay sinusuri para sa HIV sa mga maunlad na bansa) at mga produkto ng dugo. Ito ay ikinababahala rin para sa mga taong tumatanggap ng pangangalagang medikal sa mga rehiyong kung saan may laganap na mababang uring [[kalinisan ng katawan]] (hygiene) sa paggamit ng panturok na mga kasangkapan gaya ng muling paggamit ng mga karayom sa mga bansang [[Ikatlong Daigdig]] (third world). Ang mga manggagawa ng [[pangangalagang kalusugan]] gaya ng mga [[nars]], manggagawa ng laboratoryo at doktor ay nahawaan din bagaman ito ay bihirang mangyari. Simula na makikilala ang transmisyon ng HIV sa pamamagitan ng dugo, ang mga personnel na medikal ay inaatasang magprotekta sa kanilang mga sarili mula sa pagdikit o paglapit sa mga dugo sa pamamagitan ng [[pangkalahatang mga pag-iingat]]. Ang mga taong nagbibigay at tumatanggap ng [[tato]] (tattoo), mga [[pagtuturok sa katawan]] (body piercing) at [[pagsusugat sa katawan]] (scarification) ay maaaring manganib sa impeksiyong HIV. Natagpuan ang HIV na mababa ang konsentransiyon sa [[laway]], [[luha]] at [[ihi]] ng mga impektado ng HIV na indibidwal ngunit walang mga naitalang kaso ng impeksiyon sa mga pluidong inilalabas na ito at ang potensiyonal ng transmisyon ay hindi mahalaga.&lt;ref name=&quot;pmid2963151&quot;&gt;{{cite journal
|author=Lifson AR
|title=Do alternate modes for transmission of human immunodeficiency virus exist? A review
|url=https://archive.org/details/sim_jama_1988-03-04_259_9/page/1352
|journal=JAMA
|volume=259
|issue=9
|pages=1353–6
|year=1988
|pmid=2963151
|doi=10.1001/jama.259.9.1353
}}&lt;/ref&gt; Hindi posible para sa mga [[lamok]] na magpasa ng HIV.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.rci.rutgers.edu/%7Einsects/aids.htm |title=Why Mosquitoes Cannot Transmit AIDS [HIV virus&amp;#93; |publisher=Rci.rutgers.edu |date= |access-date=2010-07-28 |archive-date=2014-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140329183346/http://www.rci.rutgers.edu/~insects/aids.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== Ina-sa-anak ===
Ang transmisyon ng HIV virus mula sa ina sa anak ay maaaring mangyari  ''[[in utero]]'' (habang nagbubuntis), ''intrapartum'' (sa [[panganganak]]), o sa pamamagitan ng [[pagpapasuso]]. Sa kawalan ng paggamot, ang rate ng transmisyon hanggang sa kapanganakan ng sanggol mula ina hanggang sa sanggol ay 25%.&lt;ref name=&quot;Coovadia&quot;/&gt; Gayunpaman, kung may makukuhang kombinasyon ng paggamot ng [[drogang antiretroviral]] at [[seksiyong Caesarian]] ay magbabawas ng panganib sa HIV na kasingbaba ng isang porsiyento.&lt;ref name=Coovadia /&gt; Ang pagkatapos ng kapangakang transmisyon mula sa ina tungo sa anak ay malaking maiiwasan sa pamamagitan ng kumpletong pag-iwas sa [[pagpapasuso]] sa sanggol. Gayunpaman, ang paraang ito ay may malaking kaugnayan sa [[morbidad]] (pagkakaroon ng sakit). Ang eksklusibong pagpapasuso at ang probisyon ng pinalawig na antiretroviral prophylaxis sa sanggol ay epektibo rin sa pag-iwas ng transmisyon.&lt;ref&gt;Cochrane Systematic Review on interventions for prevention of late postnatal mother-to-child transmission of HIV http://www.cochrane.org/reviews/en/ab006734.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104195014/http://www2.cochrane.org/reviews/en/ab006734.html |date=2011-11-04 }}&lt;/ref&gt; Ang UNAIDS ay nagtantiyang ang mga 430,000 bata ay nahawaan ng HIV sa buong mundo noong 2008(19% ng lahat ng mga bagong impeksiyon) na pangunahin sa rutang ito at ang karagdagang mga  65,000 na impeksiyon ay naiwasan sa pamamagitan ng pagbibigay ng antiretroviral prophylaxis sa mga kababaihang positibo-sa-HIV .&lt;ref name=UNAIDS2009&gt;{{Cite web | title=2009 AIDS Epidemic Update | url=http://data.unaids.org/pub/Report/2009/JC1700_Epi_Update_2009_en.pdf |author=UNAIDS |access-date=2010-10-24 | postscript=&lt;!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to &quot;.&quot; for the cite to end in a &quot;.&quot;, as necessary. --&gt;{{inconsistent citations}}}}&lt;/ref&gt;

=== Pangmaramihang impeksiyon ===
{{Main|Superimpeksiyong HIV}}
Hindi tulad ng ilang mga virus, ang impeksiyong HIV ay hindi nagbibigay ng karagdagang [[immunidad]] laban sa mga karagdagang impeksiyon, sa partikular ay sa kaso ng mga virus na may mas malayong pagkakatulad sa [[gene]] . Ang parehong inter- at intra-clade na pangmaramihang mga impeksiyon ay naiulat,&lt;ref name='pmid15995957'&gt;{{cite journal
|author=Smith D, Richman D, Little S
|title=HIV Superinfection
|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2005-08-01_192_3/page/438
|journal=Journal of Infectious Diseases
|volume=192
|pages=438–44
|year=2005
|pmid=15995957
|doi=10.1086/431682
|issue=3
}}&lt;/ref&gt; at naiugnay pa sa mas mabilis na pagpapatuloy ng sakit.&lt;ref&gt;
{{cite journal
|pmid=14987889
|title=Dual HIV-1 infection associated with rapid disease progression
|author=Gottlieb, et al.
|journal=Lancet
|year=2004
|volume=363
|issue=9049
|pages=619–22
|doi=10.1016/S0140-6736(04)15596-7
|last2=Nickle
|first2=DC
|last3=Jensen
|first3=MA
|last4=Wong
|first4=KG
|last5=Grobler
|first5=J
|last6=Li
|first6=F
|last7=Liu
|first7=SL
|last8=Rademeyer
|first8=C
|last9=Learn
|first9=GH
}}
&lt;/ref&gt; Ang pangmaramihang mga impeksiyon ay mahahati sa dalawang mga kategorya na batay sa panahon ng pagkakamit ng ikalawang [[strain]]. Ang [[kapwa impeksiyon]] (coinfection) ay tumutukoy sa dalawang mga strain na lumalabas na nakuha sa parehong panahon (o kasing magkatulad upang makilala ng hiwalay). Ang muling impeksiyon (o [[superimpeksiyon]]) ang impeksiyong may ikalawang strain sa isang masusukat na panahong pagkatapos ng unang strain. Ang parehong mga anyo ay naiulat para sa HIV sa parehong acute at kronikong impeksiyon sa buong mundo.&lt;ref&gt;{{cite journal
|url=https://archive.org/details/sim_jama_2004-09-08_292_10/page/1176
|pmid=15353529
|title=Incidence of HIV superinfection following primary infection
|author=Smith et al.
|journal=JAMA
|volume=292
|issue=10
|pages=1177–8
|year=2004
|doi=10.1001/jama.292.10.1177
|last2=Wong
|first2=JK
|last3=Hightower
|first3=GK
|last4=Ignacio
|first4=CC
|last5=Koelsch
|first5=KK
|last6=Daar
|first6=ES
|last7=Richman
|first7=DD
|last8=Little
|first8=SJ
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
|author=Chohan B, Lavreys L, Rainwater SM, Overbaugh J |title=Evidence for Frequent Reinfection with Human Immunodeficiency Virus Type 1 of a Different Subtype |journal=J. Virol. |volume=79 |issue=16 |pages=10701–8 |year=2005 |month=August |pmid=16051862 |pmc=1182664 |doi=10.1128/JVI.79.16.10701-10708.2005
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
|author=Piantadosi A, Chohan B, Chohan V, McClelland RS, Overbaugh J |title=Chronic HIV-1 Infection Frequently Fails to Protect against Superinfection |journal=PLoS Pathog. |volume=3 |issue=11 |pages=e177 |year=2007 |month=November |pmid=18020705 |pmc=2077901 |doi=10.1371/journal.ppat.0030177
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Hu DJ, Subbarao S, Vanichseni S, ''et al.'' |title=Frequency of HIV-1 dual subtype infections, including intersubtype superinfections, among injection drug users in Bangkok, Thailand |journal=AIDS |volume=19 |issue=3 |pages=303–8 |year=2005 |month=February |pmid=15718841 |doi= |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?an=00002030-200502180-00009 |access-date=2009-03-31 |archive-date=2013-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130916123825/http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?an=00002030-200502180-00009 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
=== Pag-iwas ===
Ang isang kurso ng paggamot na [[antiretroviral]] na agad na nilapat pagkatapos ng pagkalantad sa HIV ay tumutukoy sa [[pagkatapos ng pagkalantad na prophylaxis]] ay nagpapabawas ng panganib ng impeksiyon kung sinimulan nang mabilis hangga't maaari.&lt;ref name=Fan&gt;{{cite book
 | author = | year = 2005 | title = AIDS : science and society | url =https://archive.org/details/aidssciencesocie0000fanh_t0s5| chapter = | editor1 = Fan, H. |editor2=Conner, R. F. |editor3=Villarreal, L. P.| edition = 4th | pages = | publisher = Jones and Bartlett Publishers | location = [[Boston|Boston, MA]] | isbn = 0-7637-0086-X}}&lt;/ref&gt; Noong Hulyo 2010, ang isang gel na pang-[[puke ng tao]] na naglalaman ng [[tenofovir]] na isang [[tagapigil ng baliktad na transcriptase]] ay naipakitang nagpabawas ng rate ng impeksiyon ng HIV ng 39 porsiyento sa isang pagsubok na isinagawa sa Timog Aprika.&lt;ref name=Karim&gt;{{cite journal | author=Karim, Q. A., Karim, S. S. A., Frolich, J. A., Grobler, A. C., Baxter, C., Mansoor, L. E., Kharsany, A. B. M., Sibeko, S., Mlisana, K. P., Omar, Z., Gengiah, T. N., Maarschalk, S., Arulappan, N., Mlotshwa, M., Morris, L., and Taylor, D. | title=Effectiveness and Safety of Tenofovir Gel, an Antiretroviral Microbicide, for the Prevention of HIV Infection in Women | journal=Science | volume=329 | issue=5996 | pages=1168–74 | date=19 Hulyo 2010 |pmid=20643915 | pmc=3001187| doi=10.1126/science.1193748|bibcode = 2010Sci...329.1168A }}&lt;/ref&gt; Ang simulang paggamot gamit ang terapiyang antiretroviral ng mga taong nahawaan ng HIV ay pumrotekta sa 96% ng mga partner nito mula sa impeksiyon.&lt;ref&gt;National Institute of Allergy and Infectious Diseases (NIAID), 
[http://www.niaid.nih.gov/news/newsreleases/2011/Pages/HPTN052.aspx &quot;Treating HIV-infected People with Antiretrovirals Protects Partners from Infection&quot;], NIH News, 2011 May&lt;/ref&gt; Ang pagsusuring pagkatapos ng pagkalantad sa HIV ay nirerekomiyenda sa pasimula, sa ika-anim na linggo, ikatlong buwan at ika-anim na buwan.&lt;ref name=PEP10&gt;{{cite journal|last=Tolle|first=MA|author2=Schwarzwald, HL|title=Postexposure prophylaxis against human immunodeficiency virus|url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2010-07-15_82_2/page/161|journal=American family physician|date=2010 Hulyo 15|volume=82|issue=2|pages=161–6|pmid=20642270}}&lt;/ref&gt;

Sa kasalukuyan ay walang alam na makukuha ng publikong [[bakuna ng HIV]] para sa HIV o AIDS.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Los Alamos National Laboratory • Established 1943 |url=http://www.lanl.gov/discover/curing_aids |title=Fighting the world's most dangerous disease::Los Alamos Lab |publisher=Lanl.gov |date= |access-date=2010-07-28 |archive-date=2010-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203034757/http://lanl.gov/discover/curing_aids |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
|author=Robb ML|title=Failure of the Merck HIV vaccine: an uncertain step forward
|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_november-29-december-5-2008_372_9653/page/1857|journal=Lancet
|volume=372
|issue=9653
|pages=1857–1858
|doi=10.1016/S0140-6736(08)61593-7
|pmid=19012958|year=2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gray2011&quot;&gt;{{cite journal
| author = Gray GE, Allen M, Moodie Z, ''et al.''
| title = Safety and efficacy of the HVTN 503/Phambili Study of a clade-B-based HIV-1 vaccine in South Africa: a double-blind, randomised, placebo-controlled test-of-concept phase 2b study
| journal = Lancet Infect Dis
| year = 2011
| volume = 11
| issue = 7
| pages = 507–515
| doi=10.1016/S1473-3099(11)70098-6
| pmid = 21570355
}}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, ang isang bakuna na kombinasyon ng dalawang nakaraang hindi matagumpay na mga kandidatong bakuna na [[ALVAC-HIV]] at [[AIDSVAX]] ay iniulat noong Seytembre 2009 na nagresulta sa 30% pagbabawas sa mga impeksiyon sa isang [[pagsubok medikal]] na isinagawa sa [[Thailand]].&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/8272113.stm | work=BBC News | title=HIV vaccine 'reduces infection' | date=24 Setyembre 2009 | access-date=30 Marso 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
| title = A (prime) boost for HIV vaccine research?
| url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_october-3-9-2009_374_9696/page/1119
| journal = Lancet
| year= 2009
| volume = 374
| issue = 9696
| page = 1119
| doi = 10.1016/S0140-6736(09)61720-7
| last1 = The Lancet
}}&lt;/ref&gt; Ang mga karagdagang pagsubok ng bakuna ay nagpapatuloy sa kasalukuyan.&lt;ref&gt;{{cite web
| author = U.S. Army Office of the Surgeon General
| title = HIV Vaccine Trial in Thai Adults
| publisher = ClinicalTrials.gov
| date = 21 Marso 2011
| access-date = 28 Hunyo 2011
| url = http://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00223080}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
| author = U.S. Army Office of the Surgeon General 
| title = Follow up of Thai Adult Volunteers With Breakthrough HIV Infection After Participation in a Preventive HIV Vaccine Trial
| publisher = ClinicalTrials.gov
| date = 2 Hunyo 2010
| url = http://www.clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT00337181}}&lt;/ref&gt;

== Virolohiya ==
=== Istraktura at Genome ===
{{Main|Istraktura at genome ng HIV}}
{{Taxobox|
| color              = violet
| name               = ''Human immunodeficiency virus''
| image              = HIV-budding-Color.jpg
| image_width        = 190px
| image_caption      = Electron micrograp ng HIV-1 (sa berde) na umuusbong mula sa kulturadong lymphocyte. Ang maraming mga bilog na bukol sa ibabaw ng selula ay kumakatawan sa mga lugar ng pagtitipon at pag-usbong nga mga virion. 
| virus_group        = vi
| familia            = ''[[Retroviridae]]''
| genus              = ''[[Lentivirus]]''
| subdivision_ranks  = Species
| subdivision        =
* '''''Human immunodeficiency virus 1'''''
* '''''Human immunodeficiency virus 2'''''
}}

Ang HIV ay iba sa istraktura sa iba pang mga [[retrovirus]]. Ito ay tinatayang [[sperikal]]&lt;ref name=McGovern&gt;{{
 cite journal | author=McGovern SL, Caselli E, Grigorieff N, Shoichet BK | title=A common mechanism underlying promiscuous inhibitors from virtual and high-throughput screening | journal=J Med Chem | year=2002 | pages=1712–22 | volume=45 | issue=8
 | pmid=11931626 | doi=10.1021/jm010533y

}}&lt;/ref&gt;
na may [[diametro]]ng mga 120&amp;nbsp;[[Nanometro|nm]] na mga 60&amp;nbsp;beses na mas maliit sa [[selulang pulang dugo]] ngunit malaki para sa isang [[virus]].&lt;ref name=Microbiology3&gt;Compared with overview in: {{cite book|author=Fisher, Bruce; Harvey, Richard P.; Champe, Pamela C. |title=Lippincott's Illustrated Reviews: Microbiology (Lippincott's Illustrated Reviews Series) |url=https://archive.org/details/microbiology0000harv |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins |location=Hagerstown, MD |year= 2007|pages= |isbn=0-7817-8215-5 |oclc= |doi=}} Page 3&lt;/ref&gt; Ito ay binubuo ng dalawang mga kopya ng positibong isang-hiblang [[RNA]] na nagkokodigo para sa siyam na [[gene]] ng virus na sinarhan ng [[kono|konikal]] na [[capsid]] na binubuo ng 2,000 mga kopya ng [[protina]]ng viral na [[HIV structure and genome|p24]].&lt;ref name=compendia&gt;{{cite book
 |author       = Various
 |year         = 2008
 |title        = HIV Sequence Compendium 2008 Introduction
 |url          = http://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/2008/frontmatter.pdf
 |format       = PDF
 |access-date   = 2009-03-31
 |archive-date = 2017-11-24
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20171124115738/https://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/2008/frontmatter.pdf
 |url-status   = dead
}}&lt;/ref&gt; Ang isang-hiblang RNA ay masikip na binibigkis sa mga protinang nucleocapsid na p7 at mga [[ensaym]] na kailangan sa kaunlaran ng virion gaya ng [[baliktad na transcriptase]], [[aspartyl protease|proteases]], [[ribonuclease]] at [[integrase]]. Ang isang [[matriks]] na binubuo ng protinang viral na p17 ay pumapaligid sa capsid na sumisiguro sa integridad o kabuuan ng partikulong virion.&lt;ref name=compendia/&gt;

Ito naman ay napapaligiran ng [[viral na envelope]] na binubuo ng dalawang mga patong ng matabang mga [[molekula]]ng tinatawag na [[phospholipid]] na kinuha mula sa [[membrano ng selula]] ng tao kung ang bagong nabuong partikulong virus ay sumanga mula sa [[selula]]. Ang nakabigkis sa mga viral envelope ang mga protina mula sa selula ng [[hosto]] at mga 70 kopya ng kompleks na protinang HIV na umuungas sa ibabaw ng partikulong virus.&lt;ref name=compendia/&gt; Ang protinang ito na kilala bilang Env, ay binubuo ng isang cap na gawa sa tatlong mga molekulang tinatawag na [[gp120|glycoprotein (gp) 120]], at isang sangang binubuo ng tatlong mga molekulang [[gp41]] na kumakabit sa istraktura ng viral envelope.&lt;ref name=Chan&gt;{{

cite journal
| author=Chan, DC., Fass, D., Berger, JM., Kim, PS. | title=Core Structure of gp41 from the HIV Envelope Glycoprotein | journal=Cell | year=1997 | pages=263–73 | volume=89 | pmid=9108481 |format=PDF |url=http://www.its.caltech.edu/~chanlab/PDFs/Chan_Cell_1997.pdf|access-date=2009-03-31
| doi=10.1016/S0092-8674(00)80205-6
| issue=2}}&lt;/ref&gt; Ang kompleks na glycoprotein na ito ay pumapayag sa virus na kumabit at sumanib sa mga inaasintang selula upang magpasimula ng nakahahawang [[siklo]].&lt;ref name=Chan/&gt; Ang parehong mga pang-ibabaw na protinang ito lalo na ang gp120 ay itinuturing na mga inaasinta (targets) ng panghinaharap na paggamot o mga bakuna laban sa HIV.&lt;ref name=nih1998&gt;{{cite news | author=National Institute of Health | title=Crystal Structure of Key HIV Protein Reveals New Prevention, Treatment Targets | date=17 Hunyo 1998 | url=http://www3.niaid.nih.gov/news/newsreleases/1998/hivprotein.htm | access-date=2006-09-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060219112450/http://www3.niaid.nih.gov/news/newsreleases/1998/hivprotein.htm | archive-date=2006-02-19 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Ang genome na [[RNA]] ay binubo ng hindi bababa sa mga pitong istraktural na tanda ([[Long terminal repeat|LTR]], [[Trans-activation response element (TAR)|TAR]], [[HIV Rev response element|RRE]], PE, SLIP, CRS, and INS), at siyam na [[gene]] na (''gag'', ''pol'', at ''env'', ''tat'', ''rev'', ''nef'', ''vif'', ''vpr'', ''vpu'', at misan ay pangsampung ''tev'', na pagsasanib ng  tat env and rev) na nagkokodigo sa 19  mga [[protina]]. Tatlo sa mga gene na ito na ''gag'', ''pol'', at ''env'' ay naglalaman ng impormasyon na kailangan upang gumawa ng mga istraktural na protina para sa mga bagong partikulong virus.&lt;ref name=compendia/&gt; Halambawa, ang ''env'' ay nagkokodigo para sa protinang tinatawag na gp160 na sinisira ng viral na ensaym upang bumuo ng gp120 at gp41. Ang mga anim na natitirang gene na ''tat'', ''rev'', ''nef'', ''vif'', ''vpr'', at ''vpu'' (o ''vpx'' sa kaso ng HIV-2) ay mga regulatoryong gene para sa mga protinang kumokontrol sa kakayahan ng HIV na makahawa ng mga selula, lumikha ng mga bagong kopya ng virus ([[replikasyon]]) o magsanhi ng sakit.&lt;ref name=compendia/&gt;

Ang dalawang mga protinang Tat (p16 ay p14) ang mga [[Tagapagpagana (henetika)|transkripsiyonal na transaktibidator]] para sa tagataguyod na LTR na kumikilos sa pamamagitan ng pagbibigkis ng elementong TAR RNA. Ang TAR ay maaari ring iproseso sa [[microRNA]] na rumiregula sa mga gene ng [[apoptosis]] na [[ERCC1]] at [[IER3]].&lt;ref name=&quot;pmid18299284&quot;&gt;{{cite journal|author=Ouellet DL, Plante I, Landry P, ''et al.'' |title=Identification of functional microRNAs released through asymmetrical processing of HIV-1 TAR element |journal=Nucleic Acids Res. |volume=36 |issue=7 |pages=2353–65 |year=2008 |month=April |pmid=18299284 |pmc=2367715 |doi=10.1093/nar/gkn076 |url=http://nar.oxfordjournals.org/cgi/content/full/36/7/2353}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid19220914&quot;&gt;{{cite journal |author=Klase Z, Winograd R, Davis J, ''et al.'' |title=HIV-1 TAR miRNA protects against apoptosis by altering cellular gene expression |journal=Retrovirology |volume=6 |issue=1 |page=18 |year=2009 |pmid=19220914 |pmc=2654423 |doi=10.1186/1742-4690-6-18 |url=http://www.retrovirology.com/content/6/1/18 |access-date=2012-08-18 |archive-date=2013-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130404030636/http://www.retrovirology.com/content/6/1/18 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ang protinang [[Rev (HIV)|Rev]] (p19) ay sangkot sa paglilipat ng RNA mula sa [[nucleus ng selula]] at [[cytoplasmo]] sa pamamagitan ng pagbibigkis ng [[HIV Rev response element|RRE]] elementong RNA. Ang protinang Vif (p23) ay pumipigil sa aksiyon ng [[APOBEC3G]] (na isang protinang selula na nagde-[[deaminasyon|deaminado]] ng DNA: mga hybrid na RNA at/o nanghihimasok sa protinang Pol). Ang protinang Vpr (p14) ay pumipigil sa [[paghahati ng selula]] sa G2/M.  Ang protinang Nef (p27) ay babang-nagreregula ng  [[CD4]] (ang pangunahing reseptor na viral) gayundin ang mga molekulang [[MHC class I]] at [[MHC class II|class II]].&lt;ref name=&quot;pmid2014052&quot;&gt;{{cite journal |author=Garcia JV, Miller AD |title=Serine phosphorylation-independent downregulation of cell-surface CD4 by nef |journal=Nature |volume=350|issue=6318 |pages=508–11 |year=1991 |month=April |pmid=2014052 |doi=10.1038/350508a0|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1991-04-11_350_6318/page/508|bibcode = 1991Natur.350..508G }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid8612235&quot;&gt;{{cite journal |author=Schwartz O, Maréchal V, Le Gall S, Lemonnier F, Heard JM |title=Endocytosis of major histocompatibility complex class I molecules is induced by the HIV-1 Nef protein |journal=Nat. Med. |volume=2 |issue=3 |pages=338–42 |year=1996|month=March |pmid=8612235 |doi= 10.1038/nm0396-338|url=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid11593029&quot;&gt;{{cite journal |author=Stumptner-Cuvelette P, Morchoisne S, Dugast M, ''et al.'' |title=HIV-1 Nef impairs MHC class II antigen presentation and surface expression |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.|volume=98 |issue=21 |pages=12144–9 |year=2001 |month=October |pmid=11593029 |pmc=59782|doi=10.1073/pnas.221256498 |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2001-10-09_98_21/page/12144|bibcode = 2001PNAS...9812144S }}&lt;/ref&gt;

Ang Nef ay nakikipag-ugnayan rin sa mga sakop na SH3. Ang protinang Vpu (p16) ay umiimpluwensiya sa paglabas ng bagong mga partikulong virus mula sa mga impektadong selula.&lt;ref name=compendia/&gt; Ang mga dulo ng bawat hibla ng HIV RNA ay naglalaman ng sekwensiyang [[RNA]] na tinatawag na [[mahabang terminal na pag-ulit]] (long terminal repeat o LTR). Ang mga rehiyon sa LTR ay kumikilos na mga [[switch]] upang kontrolin ang produksiyon ng mga bagong virus at maaaring pumukaw ng mga proteina mula sa HIV o sa selulang hosto. Ang [[Retroviral Psi na nagkakahong elemento|elementong Psi]] ay sangkot sa pagkakahon ng viral genome at nakikilala ng mga protinang Gag at Rev. Ang elementong SLIP (TTTTTT) ay sangkot sa [[paglipatbalangkas]] sa Gag-Pol na bumabasa ng balangkas na kailangan upang makagawa ng gumaganang Pol.&lt;ref name=compendia/&gt;

=== Tropismo ===
{{Main|HIV tropism}}
[[Talaksan:HIV Mature and Immature.PNG|thumb|right|Diagram of the immature and mature forms of HIV]]

Ang terminong [[tropismong viral]] ay tumutukoy sa kung aling mga uri ng [[selula]] ang nahahawaan ng HIV. Ang HIV ay maaaring humawa sa iba't ibang uri ng mga selulang [[immuno]] gaya ng [[Tagatulong na selulang T|CD4&lt;SUP&gt;+&lt;/SUP&gt; na mga selulang T]], [[macrophage]], at [[microglial]]. Ang pagpasok ng HIV-1 sa mga macrophage at CD4&lt;SUP&gt;+&lt;/SUP&gt; na mga selulang T ay pinamamagitan sa pamamagitan ng pakikipag-ugnayan ng mga virion envelope glycoprotein (gp120) sa molekulang CD4 sa inaasintang mga selula gayundin sa mga kapwa reseptor na [[chemokine]].&lt;ref name=Chan/&gt;

Ang mga strain na macrophage ng HIV-1, o hindi-[[syncitia]]-na pumupukaw na mga strain (NSI) ay gumagamit ng reseptor na ''β''-chemokine na [[CCR5]] para sa pagpasok at kaya ay may kakayahang magreplika sa mga macrophage at CD4&lt;SUP&gt;+&lt;/SUP&gt; na mga selulang T.&lt;ref name=Coakley&gt;{{

cite journal
| author=Coakley, E., Petropoulos, C. J. and Whitcomb, J. M. | title=Assessing ch vbgemokine co-receptor usage in HIV | journal=Curr. Opin. Infect. Dis. | year=2005 | pages=9–15 | volume=18 | issue=1 | pmid=15647694 |format=
| doi=10.1097/00001432-200502000-00003
}}&lt;/ref&gt;

Ang ''α''-chemokine SDF-1 na [[ligando]] CXCR4 ay sumusupil ng [[replikasyon]] ng mga [[henetikong hiwalay|hiwalay]] na T-tropic HIV-1. Ginagawa nito ito sa pamamagitan ng [[ilalim-na-regulasyon|ilalim-na-pagreregula]] ng [[ekspresyon (heneteika)|ekspresyon]] ng CXCR4 sa ibabaw ng mga [[selula]]ng ito. Ang HIV na tanging gumagamit ng reseptor na CCR5 ay tinatawag [[HIV tropism|R5]]; ang mga tanging gumagamit ng CXCR4 ay tinatawag na [[HIV tropism|X4]], at ang gumagamit ng parehong ito ay tinatawag na X4R5. Gayunpaman, ang tanging paggamit ng kapwa reseptor ay hindi nagpapaliwanag ng tropismong viral dahil hindi lahat ng virus na R5 ay nakagagamit ng CCR5 sa mga macrophage para sa isang produktibong impeksiyon&lt;ref name=Coakley /&gt; at ang HIV ay maaari ring makahawa ng pangilalim na uri ng [[myeloid na dendritikong mga selula]],&lt;ref name=Knight&gt;

{{cite journal
| author=Knight, S. C., Macatonia, S. E. and Patterson, S. | title=HIV I infection of dendritic cells | journal=Int. Rev. Immunol. | year=1990 | pages=163–75 | volume=6 | issue=2–3 | pmid=2152500 | doi=10.3109/08830189009056627

}}&lt;/ref&gt; na malamang ay bumubuo ng imbakan na nagpapanatili ng impeksiyon kapag ang bilang ng CD4&lt;SUP&gt;+&lt;/SUP&gt; mga selulang T ay labis na bumagsak sa mababang mga lebel.

Ang ilang mga tao ay hindi tinatablan o nahahawaan ng ilang mga strain ng HIV.&lt;ref name=Tang&gt;{{

 cite journal
 | author=Tang, J. and Kaslow, R. A.
 | title=The impact of host genetics on HIV infection and disease progression in the era of highly active antiretroviral therapy
 | journal=AIDS | year=2003 | pages=S51–S60 | volume=17 | issue=Suppl 4
 | pmid=15080180
 | doi=10.1097/00002030-200317004-00006

}}&lt;/ref&gt; Halimbawa, ang mga taong may [[mutasyon]]g [[CCR5-Δ32]] ay resistante (hindi tinatablan) ng impeksiyon ng virus na R5 dahil ang mutasyon ay pumipigil sa HIV na magbigkis sa kapwa reseptor na ito na nagbabawas ng kakahayan nito na humawa ng mga inaasintang selula.

Ang [[pakikipagtalik]] ang pangunahing paraan ng transmisyon ng HIV. Ang HIV na X4 at R5 ay makikita sa [[semilya]] na ipinapasa mula sa lalake sa katalik nito (babae o lalake). Ang virion ay maaaring humawa ng maraming mga inaasintang selula at kumalat sa buong organismo. Gayunpaman, ang proseso ng pagpili ay tumutungo sa nananaig na transmisyon ng virus na R5 sa daanang ito.&lt;ref name=Zhu1993&gt;

{{cite journal
| author=Zhu T, Mo H, Wang N, Nam DS, Cao Y, Koup RA, Ho DD. | title=Genotypic and phenotypic characterization of HIV-1 patients with primary infection | url=https://archive.org/details/sim_science_1993-08-27_261_5125/page/1178 | journal=Science | year=1993 | pages=1179–81 | volume=261 | issue=5125 | pmid=8356453 | doi=10.1126/science.8356453
|bibcode = 1993Sci...261.1179Z }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Wout&gt;

{{cite journal
| author=van’t Wout AB, Kootstra NA, Mulder-Kampinga GA, Albrecht-van Lent N, Scherpbier HJ, Veenstra J, Boer K, Coutinho RA, Miedema F, Schuitemaker H. | title=Macrophage-tropic variants initiate human immunodeficiency virus type 1 infection after sexual, parenteral, and vertical transmission | journal=J Clin Invest | year=1994 | pages=2060–7 | volume=94 | issue=5 | pmid=7962552 | doi=10.1172/JCI117560
| pmc=294642

}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Zhu1996&gt;

{{cite journal
| author=Zhu T, Wang N, Carr A, Nam DS, Moor-Jankowski R, Cooper DA, Ho DD. | title=Genetic characterization of human immunodeficiency virus type 1 in blood and genital secretions: evidence for viral compartmentalization and selection during sexual transmission | journal=J Virol | year=1996 | pages=3098–107 | volume=70 | issue=5 | pmid=8627789 | pmc=190172

}}&lt;/ref&gt; Kung paanong ang selektibong prosesong ito ay kumikilos ay nasa ilalim pa rin ng pagsisiyasat ngunit ang isang modelo ay ang [[spermatozoa]] ay maaaring selektibong magdala ng R5 HIV habang kanilang inaangkin ang parehong CCR3 at CCR5 ngunit hindi ang CXCR4 sa kanilang ibabaw&lt;ref name=Muciaccia&gt;

{{cite journal
| author=Muciaccia B, Padula F, Vicini E, Gandini L, Lenzi A, Stefanini M. | title=Beta-chemokine receptors 5 and 3 are expressed on the head region of human spermatozoon | url=https://archive.org/details/sim_faseb-journal_2005-12_19_14/page/2048 | journal=FASEB J | year=2005 | pages=2048–50 | volume=19 | issue=14 | pmid=16174786 | doi=10.1096/fj.05-3962fje

}}&lt;/ref&gt; at ang [[selulang epithelial]] sa [[ari]] (genital) ay may kinikilingang sumasamsam sa virus na X4.&lt;ref name=Berlier&gt;

{{cite journal
| author=Berlier W, Bourlet T, Lawrence P, Hamzeh H, Lambert C, Genin C, Verrier B, Dieu-Nosjean MC, Pozzetto B, Delezay O. | title=Selective sequestration of X4 isolates by human genital epithelial cells: Implication for virus tropism selection process during sexual transmission of HIV | journal=J Med Virol. | year=2005 | pages=465–74 | volume=77 | issue=4 | pmid=16254974 | doi=10.1002/jmv.20478

}}&lt;/ref&gt; Sa mga pasyenteng nahawaan ng pangilalim na uri ng B HIV-1, kadalasan ay mayroong switch na kapwa reseptor sa huling yugto ng sakit at ang mga barianto (uri) ng T-tropic ay lumilitaw na maaaring makahawa sa iba ibang mga selulang T sa pamamagitan ng CXCR4.&lt;ref name=Clevestig&gt;

{{cite journal
| author=Clevestig P, Maljkovic I, Casper C, Carlenor E, Lindgren S, Naver L, Bohlin AB, Fenyo EM, Leitner T, Ehrnst A. | title=The X4 phenotype of HIV type 1 evolves from R5 in two children of mothers, carrying X4, and is not linked to transmission | journal=AIDS Res Hum Retroviruses | year=2005 | pages=371–8 | volume=5 | issue=21 | pmid=15929699 | doi=10.1089/aid.2005.21.371

}}&lt;/ref&gt; Ang mga uring ito ay nagrereplika naman nang mas agresibo na may tumaas na [[birulensiya]] na nagsasanhi ng mabilisang pagkaubos ng selulang T, pagbagsak ng [[sistemang immuno]] at mga paglitaw ng mga oportunistikong impeksiyon na naghuhudyat ng pagsisimula ng AIDS.&lt;ref name=Moore&gt;

{{cite journal
| author=Moore JP.| title=Coreceptors: implications for HIV pathogenesis and therapy | url=https://archive.org/details/sim_science_1997-04-04_276_5309/page/50| journal=Science | year=1997 | pages=51–2 | volume=276 | issue=5309 | pmid=9122710 | doi=10.1126/science.276.5309.51

}}&lt;/ref&gt; Kaya sa kurso ng impeksiyon, ang pag-aangkop na viral sa paggamit ng CXCR4 imbis ng CCR5 ay maaaring isang mahalagang hakbang sa pagtungo sa AIDS. Ang ilang mga bilang ng pag-aaral ng mga indibidwal na nahawaan ng pang ilalim na uring B ay natukoy na sa pagitan ng 40 at 50% ng mga pasyente ng AIDS ay maaaring magpatira ng mga virus ng SI at ipinagpapalagay ng phenotipong X4.&lt;ref name=Karlsson&gt;

{{cite journal
| author=Karlsson A, Parsmyr K, Aperia K, Sandstrom E, Fenyo EM, Albert J.| title=MT-2 cell tropism of human immunodeficiency virus type 1 isolates as a marker for response to treatment and development of drug resistance | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_1994-12_170_6/page/1367| journal=J Infect Dis. | year=1994 | pages=1367–75 | volume=170 | issue=6 | pmid=7995974
| doi=10.1093/infdis/170.6.1367

}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Koot&gt;

{{cite journal
| author=Koot M, van 't Wout AB, Kootstra NA, de Goede RE, Tersmette M, Schuitemaker H.| title=Relation between changes in cellular load, evolution of viral phenotype, and the clonal composition of virus populations in the course of human immunodeficiency virus type 1 infection | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_1996-02_173_2/page/349| journal=J Infect Dis. | year=1996 | pages=349–54 | volume=173 | issue=2 | pmid=8568295
| doi=10.1093/infdis/173.2.349

}}&lt;/ref&gt;

Ang HIV-2 ay mas hindi gaanong [[patoheniko]] kesa sa HIV-1 at mas limitado sa pamamahaging pandaigdigan nito. Ang pagkuha ng mga &quot;kasamang genes&quot; ng HIV-2 at ang mas maraming mga parteno ng paggamit ng kapwa reseptor (kabilang ang independiyenteng CD4) ay maaaring makatulong sa virus sa pag-aangkop nito upang makaaiwas sa likas na restriksiyong mga paktor na makikita sa mga selulang hosto. Ang pag-aangkop sa paggamit ng normal na makinaryang selular upang magkaroon ng kakayahang makapagpasa at produktibong impeksiyon ay nakatulong rin sa paglikha ng replikasyon ng HIV-2 sa mga tao. Ang isang stratehiya ng pagpapatuloy (survival) para sa anumang nakahahawang ahente ay hindi pagpatay ng hosto nito kundi sa huli ang pagiging isang [[commensal]] na organismo. Sa pagkakamit ng mababang patohenisidad sa paglipas ng panahon, ang mga barianto na mas matagumpay sa pagpasa ay mapipili.&lt;ref name= CheneyandMcKnight&gt;{{cite book |author= Cheney, K and McKnight, A|chapter=HIV-2 Tropism and Disease | year=2010 |title=Lentiviruses and Macrophages: Molecular and Cellular Interactions |url= https://archive.org/details/lentivirusesmacr0000unse| publisher=[[Caister Academic Press]] | isbn= 978-1-904455-60-8}}&lt;/ref&gt;
=== Siklo ng Replikasyon ===
[[Talaksan:HIV gross cycle only.png|thumb|Siklo ng replikasyon ng HIV]]

==== Pagpasok sa selula ====
Ang HIV ay pumapasok sa [[macrophage]]s at CD4&lt;SUP&gt;+&lt;/SUP&gt; na mga selulang T sa pamamagitan ng [[adsorpsiyon]] ng mga [[glycoprotein]] sa ibabaw sa mga reseptor sa inaasintang selula na sinundan ng pagsasanib ng [[viral envelope]] sa [[membrano ng selula]] at paglabas ng HIV capsid sa selula.&lt;ref name=Chan2&gt;{{cite journal |author=Chan D, Kim P |title=HIV entry and its inhibition |url=https://archive.org/details/cell_1998-05-29_93_5/page/681 |journal=Cell |volume=93 |issue=5 |pages=681–4 |year=1998 |pmid=9630213 |doi=10.1016/S0092-8674(00)81430-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Wyatt&gt;{{cite journal |author=Wyatt R, Sodroski J |title=The HIV-1 envelope glycoproteins: fusogens, antigens, and immunogens |url=https://archive.org/details/sim_science_1998-06-19_280_5371/page/1884 |journal=Science |volume=280 |issue=5371 |pages=1884–8 |year=1998 | doi=10.1126/science.280.5371.1884 |pmid=9632381|bibcode = 1998Sci...280.1884W }}&lt;/ref&gt;

Ang pagpasok sa selula ay nagmumula sa pamamagitan ng interaksiyon ng trimeric envelope complex ([[gp160]] spike) at parehong [[CD4]] at reseptor na chemokine (na pangkalahatan ay [[CCR5]] o [[CXCR4]] ngunit ang iba ay alam na nakikipag-ugnayan) sa ibabaw ng selula.&lt;ref name=Chan2/&gt;&lt;ref name=Wyatt/&gt; Ang gp120 bumibigkis sa [[integrin]] α&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;β&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt; na nagpapagana ng [[LFA-1]] na sentral na integrin na sangkot sa paglikha ng mga [[sinapse]]ng virolohikal na nangangasiwa ng mahusay na selula-sa-selulang pagkalat ng HIV-1.&lt;ref name=Arthos&gt;{{cite journal |author=Arthos J, Cicala C, Martinelli E, Macleod K, Van Ryk D, Wei D, Xiao Z, Veenstra TD, Conrad TP, Lempicki RA, McLaughlin S, Pascuccio M, Gopaul R, McNally J, Cruz CC, Censoplano N, Chung E, Reitano KN, Kottilil S, Goode DJ, Fauci AS. |title=HIV-1 envelope protein binds to and signals through integrin alpha (4)beta (7), the gut mucosal homing receptor for peripheral T cells |journal=Nature Immunol. |volume=In Press |issue= 3|year=2008|pmid=18264102 |doi=10.1038/ni1566 |pages=301–9}}&lt;/ref&gt; Ang gp160 spike ay naglalaman ng mga nagbibigkis na mga sakop (domains) para sa parehong mga reseptor na CD4 at chemokine.&lt;ref name=Chan2/&gt;&lt;ref name=Wyatt/&gt;

Ang unang hakbang sa pagsasanib ay kinasasangkutan ng mataas na apinidad ng pagkakabit ng mga nagbibigkis na sakop (domains) na CD4 ng [[gp120]] sa CD4. Kapag ang gp120 ay nakabigkis na sa protinang CD4, ang envelope complex ay sumasailalim sa isang istraktural na pagbabago na naglalantad ng mga chemokine na nagbibigkis sa mga sakop ng gp120 at pumapayag sa mga ito na makipag-ugnayan sa mga inaasintang reseptor na chemokine.&lt;ref name=Chan2/&gt;&lt;ref name=Wyatt/&gt; Ito ay pumapayag para sa mas matatag na dalawang-umuungos na pagkakabit na pumapayag sa N-terminal na nagsasanib na [[peptide]] na gp41 upang makatagos sa membrano ng selula.&lt;ref name=Chan2/&gt;&lt;ref name=Wyatt/&gt; Ang inulit na mga sekwensiya sa gp41, HR1, at HR2 ay nakikipag-ugnayan naman na nagsasanhi ng pagbagsak ng ektraselular na bahagi ng gp41 sa isang hairpin. Ang pulupot na istrakturang ito ay nagpapalapit sa virus at mga membrano ng selula na pumapayag sa pagsasanib ng mga membrano at kalaunang pagpasok ng viral capsid.&lt;ref name=Chan2/&gt;&lt;ref name=Wyatt/&gt;

Pagkatapos ang HIV ay bumigkis sa inaasintang selula, ang [[RNA]] ng HIV at iba't ibang mga [[ensaym]] kabilang ang baligtad na transcriptrase, integrase, ribonuclease, and protease, ay itinutusok (injected) sa loob ng selula.&lt;ref name=Chan2/&gt;
Habang isinasagawa ang batay sa microtubule na paghahatid sa nucleus, ang viral na isang hiblang RNA genome ay [[transkipsiyon|tinranskriba]] sa dalawang-hibang DNA na isinasama naman sa [[kromosoma]] ng hosto.

Ang HIV ay maaaring humawa ng mga [[selulang dendritiko]] (DC) sa pamamagitan ng rutang CD4-[[CCR5]] na ito, ngunit ang isa pang ruta gamit ang spesipiko sa mannose na C-uring lectin na mga reseptor gaya ng [[DC-SIGN]] ay maaari ring gamitin.&lt;ref name=Pope_2003&gt;{{cite journal |author=Pope M, Haase A |title=Transmission, acute HIV-1 infection and the quest for strategies to prevent infection |journal=Nat Med |volume=9 |issue=7 |pages=847–52 |year=2003 |pmid=12835704 |doi=10.1038/nm0703-847}}&lt;/ref&gt; Ang mga DC ang isa sa mga unang selula na naeenkwentro ng virus sa pagpasang nangyayari sa [[pakikipagtalik]]. Ang mga ito ay kasalukuyang ipinagpapalagay na gumagampan ng mahalagang papel sa pamamaigtan ng pagpasa ng HIV sa mga selulang T kapag ang virus ay nabitig sa [[mukosa]] ng mga DC.&lt;ref name=Pope_2003 /&gt; Ang presensiya ng [[FEZ-1]] na natural na umiiral sa mga [[neuron]] ay pinaniniwalaang nagpapaiwas sa impeksiyon ng mga selula ng HIV.&lt;ref name=&quot;HaedickeBrown2009&quot;&gt;{{cite journal|last1=Haedicke|first1=J.|last2=Brown|first2=C.|last3=Naghavi|first3=M. H.|title=The brain-specific factor FEZ1 is a determinant of neuronal susceptibility to HIV-1 infection|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2009-08-18_106_33/page/14040|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=33|year=2009|pages=14040–14045|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.0900502106}}&lt;/ref&gt;
==== Replikasyon at transkripsiyon ====
Sa madaling panahong pagkatapos na ang viral capsid ay pumasok sa selula, ang isang [[ensaym]] na tinatawag na [[baligtad na transcriptase]]'' ay nagpapalaya ng isang-hiblang (+)[[RNA]] na genome mula sa ikinabit na mga protinang viral at kumokopya nito sa molekulang [[cDNA|complementary DNA (cDNA)]].&lt;ref name=Zheng&gt;{{cite journal
| author=Zheng, Y. H., Lovsin, N. and Peterlin, B. M. | title=Newly identified host factors modulate HIV replication | journal=Immunol. Lett. | year=2005 | pages=225–34 | volume=97 | issue=2 | pmid=15752562 | doi=10.1016/j.imlet.2004.11.026}}&lt;/ref&gt; Ang proseso ng baligtad na transkripisyon ay labis na nagagawi sa pagkakamali at ang mga nagreresultang [[mutasyon]] ay maaaring magsanhi ng [[resistansiya sa mga drogang antiviral|resistansiya]] (hindi pagtalab sa droga) o pumayag sa virus na sumakop sa [[sistemang immuno]] ng katawan. Ang baligtad na transcriptase ay mayroon ring aktibidad na ribonuclease na sumisira sa viral RNA habang isinasagawa ang [[biosintesis|sintesis]] ng cDNA gayundin ng independiyente sa DNA na aktibidad na DNA polymerase na lumilikha ng [[senso (molekula na biolohiya)|sensong]] DNA mula sa ''antisensong'' cDNA.&lt;ref&gt;[http://student.ccbcmd.edu/courses/bio141/lecguide/unit3/viruses/hivlc.html Doc Kaiser's Microbiology Home Page &gt; IV. VIRUSES &gt; F. ANIMAL VIRUS LIFE CYCLES &gt; 3. The Life Cycle of HIV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100726222939/http://student.ccbcmd.edu/courses/bio141/lecguide/unit3/viruses/hivlc.html |date=2010-07-26 }} Community College of Baltimore County. Updated: Jan., 2008&lt;/ref&gt; Sa pagiging magkasama, ang cDNA at ang komplementong anyo nito ay bumubuo ng dalawang-hiblang viral DNA na inihahatid naman sa [[nucleus ng selula]]. Ang pagsasama ng viral DNA sa [[genome]] ng selula ng hosto ay isinasagawa ng isa pang ensaym na viral na tinatawag na ''[[integrase]]''.&lt;ref name=Zheng/&gt;
[[Talaksan:Reverse Transcription.png|thumb|Ang baligtad na transkipsiyon ng genome ng HIV sa dalawang hiblang DNA]]
Ang isinamang viral DNA na ito ay maaaring humimlay ng hindi aktibo sa latentong yugto ng impeksiyong HIV.&lt;ref name=Zheng/&gt; Upang aktibong lumikha ng virus, ang ilang mga selular na [[paktor ng transkipsiyon]] ay hindi kinakailangang umiiral, na ang pinakamahalaga ang [[NF-κB|NF-''κ''B]] (NF kappa&amp;nbsp;B) na [[taas na regulasyon|taas-na-nireregula]] kapag ang mga selulang T ay naging aktibo.&lt;ref name=Hiscott&gt;{{cite journal
| author=Hiscott J, Kwon H, Genin P. | title=Hostile takeovers: viral appropriation of the NF-kB pathway | journal=J Clin Invest. | year=2001 | pages=143–151 | volume=107 | issue=2 | pmid=11160127 | doi=10.1172/JCI11918
| pmc=199181
}}&lt;/ref&gt; Ang ibig sabihin nito, ang mga selulang malamang na mapatay ng HIV ang mga kasalukuyang lumalaban sa impeksiyon.

Habang nangyayari ang repklikasyon ng virus, ang isinamang DNA [[provirus]] ay [[transkripsiyon (henetika)|tintranskriba]] sa [[Messenger RNA|mRNA]] na [[pagpuputol (henetika)|pinutol]] (spliced) sa mas maliit na mga piraso. Ang mga maliit na mga pirasong ito ay inilalabas mula sa nucleus patungo sa [[cytoplasma]] kung saan ang mga ito ay [[pagsasalin (henetika)|isinasalin]] sa mga regulatoryong protinang [[Tat (HIV)|Tat]] (na humihikayat ng bagong produksiyon ng virus) at [[Rev (HIV)|Rev]]. Habang ang bagong nalikhang protinang Rev ay nagtitipon sa nucleus, ito ay bumibigkis sa viral mRNAs at pumapayag sa mga hindi naputol (unspliced) RNA na umalis sa nucleus kung saan ang ito ay napananatili hanggang sa maputol.&lt;ref name=Pollard&gt;

{{cite journal
| author=Pollard, V. W. and Malim, M. H. | title=The HIV-1 Rev protein | url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-microbiology_1998_52/page/491 | journal=Annu. Rev. Microbiol. | year=1998 | pages=491–532 | volume=52 | issue= | pmid=9891806 | doi=10.1146/annurev.micro.52.1.491

}}&lt;/ref&gt; Sa yugtong ito, ang mga istraktural na protinang Gag at Env ay nalilikha mula sa buong habang mRNA. Ang buong-habang RNA ay aktwal na genome ng virus; ito ay nagbibigkis sa protinang Gag at ikinakahon sa mga bagong partikulong virus.

Ang HIV-1 at HIV-2 ay lumalabas na nagkakahong ng kanilang RNA nang magkaiba. Ang HIV-1 ay nagbibigkis sa anumang angkop na RNA samantalang ang HIV-2 ay may kinikilangang nagbibigkis sa mRNA na ginamit upang lumikha ng mismong protinang Gag. Ito ay maaaring mangahulugang ang HIV-1 ay may mas mabuting kakayahan na sumailalim sa [[mutasyon]]. Ang impeksiyong HIV-1 ay tumutuloy sa AIDS nang mas mabilis kesa sa impeksiyong HIV-2 at ang

==== Pagtitipon at paglabas ====
Ang huling hakbang ng siklong viral na pagtitipon ng mga bagong viron na HIV-1, ay nagsisimula sa [[membranong plasma]] ng selula ng hosto. Ang poliprotinang Env (gp160) ay dumadaan sa [[endoplasmikong retikulum]] at inihahahatid sa kompleks na [[Aparatong Golgi|Golgi]] kung saan ito ay pinaghihiwalay ng [[HIV-1 protease|protease]] at pinoproseso sa dalawang HIV envelope na mga glycoprotein na gp41 at gp120. Ang mga ito ay inihahatid sa [[membranong plasma]] ng selula ng hosto kung saan ang gp41 ay nagkakabit sa gp120 sa membrano ng impektadong selula. Ang Gag (p55) at Gag-Pol (p160) na mga polyprotein ay umuugnay rin sa panloob na ibabaw ng membranong plasma kasama ang genomikong RNA ng HIV habang ang nabubuong virion ay nagsisimulang sumanga mula sa selula ng hosto. Ang maturasyon (pagiging hinog o ganap) ay nangyayari sa bumubuong sanga o sa hindi hinog na viron pagkatapos itong sumanga mula sa selula ng hosto. Sa maturasyon, ang HIV proteases ay naghihiwalay ng mga polyprotein sa mga indibidwal na gumaganang protina at ensaym ng HIV. Ang iba't ibang mga istraktural na bahagi ay nagtitipon naman upang lumikha ng hinog (mature) na HIV virion.&lt;ref name=Gelderblom&gt;{{cite book
| last = Gelderblom | first = H. R | year = 1997 | title = '''HIV Sequence Compendium''' | chapter = Fine structure of HIV and SIV | chapterurl = http://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/1997/partIII/Gelderblom.pdf  | editor = Los Alamos National Laboratory | edition = | pages = 31–44 | publisher = [[Los Alamos National Laboratory]] | location = [[Los Alamos, New Mexico]] | format = PDF}}&lt;/ref&gt; Ang hakbang na ito ng paghihiwalay ay maaaring mapigil ng mga tagapigil ng protease. Ang hinog (mature) na virus ay may kakayahan namang makahawa ng iba pang selula. 
=== Pagkakaibang henetiko ===
{{See|Mga pangilalim na uri ng HIV}}
[[Talaksan:HIV-SIV-phylogenetic-tree.svg|thumb|Ang [[phylohenetikong puno]] ng [[SIV]] at [[HIV]]]]
Ang HIV ay iba sa maraming mga virus dahil ito ay may napakataas na [[henetikong pagkakaiba]]. Ang pagkakaibang ito o dibersidad ay resulta ng mabilis na replikasyong siklo na may paglikha ng 10&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt; kada arawa ksasama ng mataas na rate ng [[mutasyon]] na mga tinatayang 3 x 10&lt;sup&gt;−5&lt;/sup&gt; kada nucleotide base kada siklo ng replikasyon at [[henetikong rekombinasyon|muling pagsasamang]] mga katangian ng baligtad na transcriptase.&lt;ref name=RobertsonDL&gt;{{cite journal | author=Robertson DL, Hahn BH, Sharp PM. | title=Recombination in AIDS viruses | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1995-03_40_3/page/249 | journal=J Mol Evol. | year=1995 | pages=249–59 | volume=40 | issue=3 | pmid=7723052 | doi=10.1007/BF00163230}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rambaut_2004&quot;&gt;{{cite journal | title=The causes and consequences of HIV evolution | last=Rambaut | first=A et al | journal=Nature Reviews Genetics | volume=5 | year=2004 | month=January | doi=10.1038/nrg1246 | pmid=14708016 | url=http://tree.bio.ed.ac.uk/downloadPaper.php?id=242 | issue=52–61 | last2=Posada | first2=D | last3=Crandall | first3=KA | last4=Holmes | first4=EC | pages=52–61 | access-date=2012-08-18 | archive-date=2019-11-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191109035127/http://tree.bio.ed.ac.uk/downloadPaper.php?id=242 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17960579&quot;&gt;{{cite journal |author=Perelson AS, Ribeiro RM |title=Estimating drug efficacy and viral dynamic parameters: HIV and HCV |journal=Stat Med |volume=27 |issue=23 |pages=4647–57 |year=2008 |month=October |pmid=17960579 |doi=10.1002/sim.3116 |url=}}&lt;/ref&gt;

Ang masalimuot na senaryong ito ay tumutungo sa paglikha ng maraming mga barianto (uri) ng HIV sa isang impektadong pasyente sa kurso ng isang araw.&lt;ref name=RobertsonDL/&gt; Ang pagiging iba iba nito ay dinagdagan kapag ang isang selula ay sabay na nahawaan ng dalawa o mas maraming mga iba ibang strain ng HIV. Kapag ang sabay sabay na pagkahawa ay nangyari, ang genome ng progeny virion ay maaaring binubuo ng mga hiblang RNA mula sa dalawang magkaibang strain. Ang hybrid na virion ay humahawa naman sa bagong selula kung saan ito sumasailalim sa isang replikasyon. Habang nangyayari ito, ang baligtad na transcriptase sa pamamagitan ng pagtalon ng paurong sulon sa pagitan ng dalawang magkaibang suleras (template) na RNA ay lilikha ng bagong na-[[biosintesis|sintesis]] na retroviral [[sekwensiyang DNA]] na muling pagsasama sa pagitan ng dalawang mga magulang na genome.&lt;ref name=RobertsonDL/&gt; Ang muling pagsasamang ito ay pinakahalata kapag ito ay nangyayari sa pagitan ng mga pangilalim na uri.&lt;ref name=RobertsonDL/&gt;

Ang malapit na kaugnay na [[simian immunodeficiency virus]] (SIV) ay nag-[[ebolusyon|ebolve]] sa maraming mga strain na inuri sa mga natural na [[species]] ng hosto. Ang mga SIV strain ng [[Aprikanong berdeng unggoy]] (SIVagm) at [[sooty mangabey]] (SIVsmm) ay pinaniniwalaang may mahabang kasaysayang [[ebolusyon]]aryo sa mga hosto nito. Ang mga hostong ito ay naka-angkop sa presensiya ng virus&lt;ref name=pmid19661993&gt;{{Cite pmid|19661993}}&lt;/ref&gt; na makikita sa mataas na mga lebel sa dugo ng hosto ngunit nagpupukaw lamang ng isang katamtamang tugon ng [[immuno]],&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Holzammer S, Holznagel E, Kaul A, Kurth R, Norley S |title=High virus loads in naturally and experimentally SIVagm-infected African green monkeys |url=https://archive.org/details/virology_2001-05-10_283_2/page/324 |journal=Virology |volume=283 |issue=2 |pages=324–31 |year=2001 |pmid=11336557 |doi=10.1006/viro.2001.0870}}&lt;/ref&gt; does not cause the development of simian AIDS,&lt;ref&gt;{{Cite journal | author = Kurth, R. and Norley, S. | year = 1996 | title = Why don't the natural hosts of SIV develop simian AIDS? | url =  | journal = J. NIH Res. | volume = 8 | issue =  | pages = 33–37 }}&lt;/ref&gt; at hindi sumasailalim sa labis na [[mutasyon]] at muling pagsasamang tipikal sa impeksiyong HIV sa mga tao.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Baier M, Dittmar MT, Cichutek K, Kurth R |title=Development of vivo of genetic variability of simian immunodeficiency virus |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1991-09-15_88_18/page/8126 |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=88 |issue=18 |pages=8126–30 |year=1991 |pmid=1896460 |doi=10.1073/pnas.88.18.8126 |pmc=52459|bibcode = 1991PNAS...88.8126B }}&lt;/ref&gt;

Salungat dito, kapag ang mga strain ay nakahawa sa mga [[species]] ng hayop na hindi naka-angkop sa HIV (mga hostong &quot;heterologous&quot; gaya ng [[rhesus]] o cynomologus [[macaques]]), ang mga hayop ay bumubuo ng AIDS at ang virus ay lumilikha ng pagkakaiba ibang henetiko katulad ng nakikita sa impeksiyon ng HIV sa tao.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Daniel MD, King NW, Letvin NL, Hunt RD, Sehgal PK, Desrosiers RC |title=A new type D retrovirus isolated from macaques with an immunodeficiency syndrome |url=https://archive.org/details/sim_science_1984-02-10_223_4636/page/602 |journal=Science |volume=223 |issue=4636 |pages=602–5 |year=1984 |pmid=6695172 |doi=10.1126/science.6695172|bibcode = 1984Sci...223..602D }}&lt;/ref&gt; Ang Chimpanzee SIV (SIVcpz) na pinakamalapit na kamag-anak ng HIV-1 ay kaugnay ng dumagdag na mortalidad (kamatayan) at tulad ng AIDS na mga sintomas sa mga natural na hosto nito.&lt;ref name=pmid19626114&gt;{{Cite pmid|19626114}}&lt;/ref&gt; Ang SIVcpz ay lumalabas na naipasa na relatibong kamakailan lamang sa mga chimpanzee at tao kaya ang mga hosto nito ay hindi pa naka-angkop sa virus.&lt;ref name=pmid19661993/&gt; Ang virus na ito ay nakawala rin ng tungkulin ng gene na [[Nef (protein)|Nef]] na makikita sa karamihan ng SIV. Kung wala ang tungkuling ito, ang pagkaubos ng selulang T ay mas malamang na tumutuloy sa [[kawalang immuno]] (immunodeficiency).&lt;ref name=pmid19626114/&gt;

Ang tatlong mga pangkat ng HIV-1 ay natukoy sa basehan ng mga pagkakaiba sa rehiyong envelope (''env'') na M, N, and O.&lt;ref name=Thomson&gt;

{{cite journal
| author=Thomson, M. M., Perez-Alvarez, L. and Najera, R. | title=Molecular epidemiology of HIV-1 genetic forms and its significance for vaccine development and therapy | journal=Lancet Infect. Dis. | year=2002 | pages=461–471 | volume=2 | issue=8 | pmid=12150845 | doi=10.1016/S1473-3099(02)00343-2

}}&lt;/ref&gt; Ang pangkat M ang pinakalaganap at nahahati sa walang mga pang-ilalim na uri (o [[clade]] batay sa buong genome na heograpikong walang katulad.&lt;ref name=Carr&gt;{{cite book | last = Carr | first = J. K. | coauthors = Foley, B. T., Leitner, T., Salminen, M., Korber, B. and McCutchan, F. | year = 1998 | title = '''HIV Sequence Compendium''' | chapter = Reference Sequences Representing the Principal Genetic Diversity of HIV-1 in the Pandemic | chapterurl = http://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/1998/III/Carr.pdf | editor = Los Alamos National Laboratory | edition =  | pages = 10–19 | publisher = [[Los Alamos National Laboratory]] | location = [[Los Alamos, New Mexico]] | format = PDF | access-date = 2012-08-18 | archive-date = 2021-12-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211205021433/https://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/1998/III/Carr.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Ang pinakalaganap ang pangilalim na uring B (na natagpuan ng pangunahin sa Hilagang Amerika at Europa), A at D (na pangunahing natagpuan Aprika) at C (na pangunahing natagpuan sa Aprika at Asya). Ang mga pangilalim na uring ito ay bumubuo ng mga sanga sa phylohenetikong puno na kumakatawan sa angkan ng pangkat M ng HIV-1. Ang kapwa impeksiyon sa mga walang katulad na pangilalim na uri ay nagpapalitawa ng sumisirkulang muling pinagsamang mga anyo (CRF). Noong 2000, ang huling taon kung saan ang analisis ng pandaigdigan paglaganap ng pangilalim ng uri ay nagawa, 47.2% ng pandaigdigang mga impeksiyon ay ng pangilalim na uring C, 26.7% ay ng pangilalim na uring A/CRF02_AG, 12.3% ay ng pangilalim na uring  B, 5.3% way ng pangilalim na uring  D, 3.2% ay ng pangilalim na uring CRF_AE, at ang natitirang 5.3% at binubuo ng mga ibang pangilalim na uri at CRF.&lt;ref name=Osmanov&gt;

{{cite journal
| author=Osmanov S, Pattou C, Walker N, Schwardlander B, Esparza J; WHO-UNAIDS Network for HIV Isolation and Characterization. | title=Estimated global distribution and regional spread of HIV-1 genetic subtypes in the year 2000 | journal=Acquir. Immune. Defic. Syndr. | year=2002 | pages=184–190 | volume=29 | issue=2 | pmid=11832690

}}&lt;/ref&gt; Ang karamihan sa mga pagsasaliksik sa HIV-1 ay nakapokus sa pangilalim na uring B. Kaunting mga laboratoryo lamang ang nakapokus sa ibang mga pangilalim na uri nito.&lt;ref name=Perrin&gt;

{{cite journal
| author=Perrin L, Kaiser L, Yerly S. | title=Travel and the spread of HIV-1 genetic variants | journal=Lancet Infect Dis. | year=2003 | pages=22–27 | volume=3 | issue=1 | pmid=12505029 | doi=10.1016/S1473-3099(03)00484-5

}}&lt;/ref&gt; Ang pag-iral ng ika-apat na pangkat na &quot;P&quot; ay [[hipotesis|hinipotesis]] batay sa virus na naihiwalay noong 2009.&lt;ref name=&quot;Plantier_2009&quot;&gt;{{cite journal
|author=Plantier JC, Leoz M, Dickerson JE, ''et al.''
|title=A new human immunodeficiency virus derived from gorillas
|journal=Nat. Med.
|volume=15
|issue=8
|pages=871–2
|year=2009
|month=August
|pmid=19648927
|doi=10.1038/nm.2016
|url=
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Smith_2009&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/health-news/woman-found-carrying-new-strain-of-hiv-from-gorillas-1766627.html | title=Woman found carrying new strain of HIV from gorillas | last=Smith | first=L | date=2009-08-03 | access-date=2009-08-04 | publisher=The Independent | location=London | archive-date=2012-12-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121224174120/http://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/health-news/woman-found-carrying-new-strain-of-hiv-from-gorillas-1766627.html | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reuters_2009&quot;&gt;{{cite news | url=http://in.reuters.com/article/worldNews/idINIndia-41490620090803 | title=Gorillas may be a source of AIDS, researchers find | date=2009-08-03 | access-date=2009-08-04 | publisher=Reuters India | archive-date=2009-09-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090909195051/http://in.reuters.com/article/worldNews/idINIndia-41490620090803 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ang strain na ito ay maliwanag na hango mula sa [[Gorilla gorilla|gorilla]] SIV (SIVgor) na unang naihiwalay mula sa [[western lowland gorilla]] noong 2006.&lt;ref name=&quot;Plantier_2009&quot;/&gt;

Ang henetikong sekwensiya ng HIV-2 ay isang bahagi lamang na [[homologo]] sa HIV-1 at mas malapit na katulad ng SIVsmm.
== Diagnosis ==
Maraming positibo sa HIV na mga tao ang walang alam na sila ay nahawaan (infected) ng HIV virus. Halimbawa, mababa sa 1% ng mga aktibong seksuwal na populasyong pangsiyudad sa [[Aprika]] ang nasubok (tested) at ang proporsiyon na ito ay mas mababasa sa mga rural na populasyon. Sa karagdagan, ang tanging 0.5% ng mga buntis na babaeng pumpupunta sa mga pasilidad pangkalusugan ang napayuhan, nasubok, o nakatanggap ng mga resulta ng pagsubok. Muli, ang proporsiyon na ito ay mas mababa sa mga rural na pasilidad pangkalusugan. Dahil sa ang mga donor ay hindi alam ang kanilang impeksiyon, ang dugo ng donor (nagbigay) at mga produkto ng dugong ginagamit sa medisina at pananaliksik medikal ay rutinang (routinely) ini-screen para sa HIV.

Ang pagsubok (testing) ng HIV-1 ay binubuo ng inisyal na screening sa isang enzyme-linked immunosorbent assay (ELISA) upang matukoy ang mga [[antibody]] sa HIV-1. Ang mga specimen na may hindi reaktibong resulta mula sa inisyal na ELISA ay tinuturing na negatibo sa HIV malibang ang bagong pagkakalantad sa isang impektadong katalik na hindi alam na may HIV ay nangyari. Ang mga specimen na may reaktibong resulta ng ELISA, ang resulta ay muling sinusubok (retested) sa duplika (duplicate) Kung ang resulta ng pagsubok na duplika ay reaktibo, ang specimen ay inuulat na paulit ulit na reaktibo at sumasailalim sa isang pagsubok ng pagkokompirma na may spesipikong karagdagang pagsubok, halimbawa ang  Western blot o ang hindi mas karaniwang immunofluorescence assay (IFA)). Ang mga tanging specimen na paulit ulit na reaktibo sa ELISA at positibo sa IFA o reaktibo sa Western blot ay itinuturing na positibo sa HIV at indikatibo ng impeksiyon ng HIV. Ang mga specimen na paulit ulit na reaktibo sa ELISA ay paminsan minsang nagbibgay ng hindi matukoy na resulta ng Western blot na maaaring hindi kompletong tugon ng antibody sa HIV ng isang impektadong indibidwal o mga hindi spesipikong raksiyon sa isang hindi impektadong indibidwal.

Bagaman ang IFA ay maaaring gamitin upang kompirmahin ang impeksiyon sa mga ambiguosong (malabong) mga kasong ito, ang assay na ito ay hindi malawak na ginagamit. Sa pangkalahatan, ang ikalawang specimen ay dapat kolektahin ng higit sa isang buwang kalaunan at muling subukin para sa mga indibidwal na may hindi matukoy na resulta ng Western blot. Bagaman hindi gaanong karaniwang makukuha, ang nucleic acid testing (e.g., viral RNA o proviral DNA amplification method) ay maaari ring makatulong sa ilang mga sitwasyon. Sa karagdagan, ang mga specimen ay maaaring magbigay ng hindi konklusibong mga resulta dahil sa mababang kantidad ng specimen. Sa mga sitwasyong ito, ang ikalawang specimen ay kinokolekta at sinusubok para sa impeksiyon ng HIV.

Ang modernong pagsubok HIV ay labis na tiyak (accurate). Ang tsansa ng isang resultang [[mali-positibo]] (false positive) sa dalawang-hakbang na protocol ng pagsubok ay tinatantiyang 0.0004% hanggang 0.0007% sa pangkalahatang populasyon sa [[Estados Unidos]].

== Pangangasiwa ==
{{Main|Pangangasiwa ng HIV/AIDS}}
Sa kasalukuyan ay walang gamot (cure) o epektibong [[bakuna para sa HIV]] na kumpletong mag-aalis ng virus na HIV sa katawan ng indibidwal na nahawaan nito. Ang pangangasiwa sa mga indibidwal na nahawaan ng HIV ay binubuo ng [[terapiyang antiretroviral]] (HAART) na nagpapabagal ng pagpapatuloy ng sakit.&lt;ref name=LE2011&gt;{{cite journal|last=May|first=MT|author2=Ingle, SM|title=Life expectancy of HIV-positive adults: a review|journal=Sexual health|date=2011 Dec|volume=8|issue=4|pages=526–33|pmid=22127039|doi=10.1071/SH11046}}&lt;/ref&gt; Mula 2010, ang higit sa 6 milyong mga indibidwal ay umiinom ng HAART sa may mababa at gitnang sahod na mga bansa.&lt;ref name=UN2011Ten/&gt;

=== Terapiyang antiviral ===
[[Talaksan:Abacavir (Ziagen) 300mg.jpg|thumb|alt=Two yellow oblong pills on one of which the markings GX623 are visible|''[[Abacavir]]''&amp;nbsp;– isang analog ng nucleoside na tagapigil ng baligtad na transcriptase (NARTI o NRTI)]]
&lt;!--What it is  --&gt;
Ang kasalukuyang mga opsiyon na HAART ay mga kombinasyon (o cocktail) na binubuo ng hindi bababa sa tatlong mga gamot na kabilang sa hindi bababa sa dalawang uri o klase ng mga ahenteng antiretroviral.&lt;ref name=WHOTx2010Pg19/&gt; Sa simula, ang paggamot ay karaniwang isang hindi-nucleoside na tagapigil ng baligtad na transcriptase (NNRTI) na dinagdagan ng dalawang mga analogong nucleoside ng tagapigil ng baligtad na transcriptase (NNRTI).&lt;ref name=WHOTx2010Pg19/&gt; Ang mga karaniwang NRTI ay kinabibilangan ng [[zidovudine]] (AZT) o [[tenofovir]] (TDF) at [[lamivudine]] (3TC) o [[emtricitabine]] (FTC).&lt;ref name=WHOTx2010Pg19/&gt; Ang mga kombinasyon ng mga ahente na kinabibilangan ng isang tagapigil ng protease (PI) ay ginagamit kung ang nasa itaas na rehimen ay nawawalan na ng pagiging epektibo.&lt;ref name=WHOTx2010Pg19/&gt;

&lt;!--When to start  --&gt;
Kung kelan sisimulan ang terapiyang antiretrovial ay paksa ng debate.&lt;ref name=Deut2010/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Sax|first=PE|author2=Baden, LR|title=When to start antiretroviral therapy—ready when you are?|journal=The New England Journal of Medicine|date=2009-04-30|volume=360|issue=18|pages=1897–9|pmid=19339713|doi=10.1056/NEJMe0902713}}&lt;/ref&gt; Ang parehong World Health Organization, European guidelines at ang Estados Unidos ay nagrerekomiyenda ng mga antiretroviral sa lahat ng mga adolesente, matatandang tao at mga buntis na babae na may bilang ng CD4 na mas mababa sa 350/uL o sa mga may sintomas kahit hindi isasaalang-alang ang bilang ng CD4.&lt;ref name=WHOTx2010Pg19&gt;{{cite book|title=Antiretroviral therapy for HIV infection in adults and adolescents: recommendations for a public health approach|year=2010|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-159976-4|pages=19–20|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf|access-date=2012-08-27|archive-date=2012-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120709184257/http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599764_eng.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Deut2010/&gt; Ito ay sinusuportahan ng katotohanan na ang pagsisimula ng paggamot sa lebel na ito ay nagpapabawas ng panganib ng kamatayan.&lt;ref name=CochraneART2010&gt;{{cite journal|last=Siegfried|first=N|author2=Uthman, OA; Rutherford, GW|title=Optimal time for initiation of antiretroviral therapy in asymptomatic, HIV-infected, treatment-naive adults|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2010-03-17|issue=3|pages=CD008272|pmid=20238364|doi=10.1002/14651858.CD008272.pub2|editor1-last=Siegfried|editor1-first=Nandi}}&lt;/ref&gt; Sa karagdagan, inirerekomiyenda rin ng Estados Unidos ang mga ito para sa lahat ng mga indibidwal na nahawaan ng HIV kahit hindi isasaalang alang ng bilang ng CD4 o mga sintomas.&lt;ref name=Guidelines2009&gt;{{cite book|last=Panel on Antiretroviral Guidelines for Adults and Adolescents|first=|title=Guidelines for the use of antiretroviral agents in HIV-1-infected adults and adolescents|url=http://www.aidsinfo.nih.gov/ContentFiles/AdultandAdolescentGL.pdf|date=2009-12-01|publisher=United States Department of Health and Human Services|page=i|access-date=2012-08-27|archive-date=2009-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113181125/http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/AdultandAdolescentGL.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Inirerekomiyenda rin ng WHO ang paggamot sa mga kapwa nahawaan ng [[tubercolosis]] at sa mga may kronikong aktibong [[hepatitis B]].&lt;ref name=WHOTx2010Pg19/&gt; Kapag nasimulan na ang paggamot ng antiretroviral, nirerekomiyenda na ito ay ituloy nang walang patid o &quot;holidays&quot;.&lt;ref name=Deut2010/&gt; Maraming mga tao ay nadiagnos lamang pagkatapos ng pagkakataon na ang kanis nais na paggamot ay dapat simulan.&lt;ref name=Deut2010/&gt; Ang ninanais na kalalabasan ng paggamot ay isang pangmatagalang bilang ng HIV-RNA na mababa sa 50&amp;nbsp;mga kopya/mL.&lt;ref name=Deut2010&gt;{{cite journal|last=Vogel|first=M|author2=Schwarze-Zander, C; Wasmuth, JC; Spengler, U; Sauerbruch, T; Rockstroh, JK|title=The treatment of patients with HIV|journal=Deutsches Ärzteblatt international|date=2010 Jul|volume=107|issue=28–29|pages=507–15; quiz 516|pmid=20703338|doi=10.3238/arztebl.2010.0507|pmc=2915483}}&lt;/ref&gt; Ang mga lebel na tinutukoy kung ang paggamot ay epektibo ay inisyal na nirerekomiyenda pagkatapos ng apat na linggo at kapag ang mga lebel ay bumagsak na sa 50&amp;nbsp;mga kopya/mL, ang mga pagtingin bawat tatlo o anim na buwan ay karaniwang sapat.&lt;ref name=Deut2010/&gt; Ang hindi sapat na kontrol ay itinuturing na mas malaki kesa sa 400&amp;nbsp;mga kopya/mL.&lt;ref name=Deut2010/&gt; Batay sa mga kriteryang ito, ang paggamot ay epektibo sa higit sa 95% ng mga taong merong HIV sa unang taon.&lt;ref name=Deut2010/&gt;

&lt;!--Benefit  --&gt;
Ang mga benepisyo ng paggamot ay kinabibilangan ng isang nabawasang panganib ng pagpapatuloy sa AIDS at isang nabawasang panganib ng kamatayan.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=When To Start|first=Consortium|author2=Sterne, JA; May, M; Costagliola, D; de Wolf, F; Phillips, AN; Harris, R; Funk, MJ; Geskus, RB; Gill, J; Dabis, F; Miró, JM; Justice, AC; Ledergerber, B; Fätkenheuer, G; Hogg, RS; Monforte, AD; Saag, M; Smith, C; Staszewski, S; Egger, M; Cole, SR|title=Timing of initiation of antiretroviral therapy in AIDS-free HIV-1-infected patients: a collaborative analysis of 18 HIV cohort studies|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-18-24-2009_373_9672/page/1352|journal=Lancet|date=2009-04-18|volume=373|issue=9672|pages=1352–63|pmid=19361855|doi=10.1016/S0140-6736(09)60612-7|pmc=2670965}}&lt;/ref&gt; Sa mga maunlad na bansa, ang paggamot ay nagpapabuti rin ng kalusugang pisikal at pang-isipan ng mga meron nito.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Beard|first=J|author2=Feeley, F; Rosen, S|title=Economic and quality of life outcomes of antiretroviral therapy for HIV/AIDS in developing countries: a systematic literature review|journal=AIDS care|date=2009 Nov|volume=21|issue=11|pages=1343–56|pmid=20024710|doi=10.1080/09540120902889926}}&lt;/ref&gt; Sa paggamot, mayroon isang 70% na nabawasang panganib ng pagtatamo ng tuberculosis.&lt;ref name=WHOTx2010Pg19/&gt; Ang mga karagdagang benepisyo ay kinabibilangan ng isang nabawasang panganib ng pagpasa ng sakit sa mga partner na katalik ng mga indbidwal na may HIV at isang nabawasang pagpasa sa ina-tungo-sa-anak mula sa inang may HIV.&lt;ref name=WHOTx2010Pg19/&gt;&lt;!--Adverse effects  --&gt; Ang pagiging epektibo ng paggamot ay nakasalalay sa isang malaking bahagi sa pagsunod sa terapiyang ito.&lt;ref name=Deut2010/&gt; Ang mga dahilan ng hindi-pagsunod ay kinabibilangan ng  mababa o kawalang paglapit (access) sa pangangalagang medical,&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Orrell|first=C|title=Antiretroviral adherence in a resource-poor setting|journal=Current HIV/AIDS reports|date=2005 Nov|volume=2|issue=4|pages=171–6|pmid=16343374|doi=10.1007/s11904-005-0012-8}}&lt;/ref&gt; hindi sapat na mga suportang panlipunan, [[sakit sa pag-iisip]] at [[pang-aabuso ng droga]].&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Malta|first=M|author2=Strathdee, SA; Magnanini, MM; Bastos, FI|title=Adherence to antiretroviral therapy for human immunodeficiency virus/acquired immune deficiency syndrome among drug users: a systematic review|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-addiction_2008-08_103_8/page/1242|journal=Addiction (Abingdon, England)|date=2008 Aug|volume=103|issue=8|pages=1242–57|pmid=18855813|doi=10.1111/j.1360-0443.2008.02269.x}}&lt;/ref&gt; Gayundin sa pagiging masalimuot ng mga rehimeng paggamot (dahil sa bilang ng mga iniinom na pill at dalas ng pag-inom nito), ang mga [[epektong adberso]] ay maaari ring lumikha ng hindi sinasadyang hindi pagsunod dito.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Nachega|first=JB|author2=Marconi, VC; van Zyl, GU; Gardner, EM; Preiser, W; Hong, SY; Mills, EJ; Gross, R|title=HIV treatment adherence, drug resistance, virologic failure: evolving concepts|journal=Infectious disorders drug targets|date=2011 Apr|volume=11|issue=2|pages=167–74|pmid=21406048}}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, ang pagsunod ay mabuti sa may mababang sahod na mga bansa gaya ng nasa may mataas na sahod na mga bansa.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Nachega|first=JB|author2=Mills, EJ; Schechter, M|title=Antiretroviral therapy adherence and retention in care in middle-income and low-income countries: current status of knowledge and research priorities|journal=Current opinion in HIV and AIDS|date=2010 Jan|volume=5|issue=1|pages=70–7|pmid=20046150|doi=10.1097/COH.0b013e328333ad61}}&lt;/ref&gt;

Ang mga spesipikong pangyayaring adberso ay nauugnay sa ahenteng iniinom.&lt;ref name=Montessori2004/&gt; Ang ilan sa mga relatibong karaniwang epektong ito ang: [[nauugnay sa HIV na lipodystropiya]], [[dyslipidemia]], at [[diabetes mellitus]] lalo na sa mga gamot na tagapigil ng protease.&lt;ref name=M121/&gt; Ang ilang mga karaniwang sintomas ay kinabibilangan ng [[pagtatae]]&lt;ref name=Montessori2004&gt;{{cite journal| author=Montessori, V., Press, N., Harris, M., Akagi, L., Montaner, J. S. |title=Adverse effects of antiretroviral therapy for HIV infection | journal=CMAJ |year=2004 | pages=229–238 |volume=170 | issue=2 | pmid=14734438 | pmc=315530}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Burgoyne2008&quot;&gt;{{Cite journal|author=Burgoyne RW, Tan DH|title=Prolongation and quality of life for HIV-infected adults treated with highly active antiretroviral therapy (HAART): a balancing act |journal=J. Antimicrob. Chemother. |volume=61 |issue=3 |pages=469–73|year=2008 |month=March |pmid=18174196|doi=10.1093/jac/dkm499 |url=http://jac.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=18174196}}&lt;/ref&gt; at isang tumaas na panganib ng [[sakit na cardiovascular]].&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Barbaro|first=G|author2=Barbarini, G|title=Human immunodeficiency virus &amp; cardiovascular risk|journal=The Indian journal of medical research|date=2011 Dec|volume=134|issue=6|pages=898–903|pmid=22310821|doi=10.4103/0971-5916.92634|pmc=3284097}}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, ang mga epektong adberso ay mababa sa mga ilang mas bagong nirerekomiyendang paggamot.&lt;ref name=Deut2010/&gt; Ang gastos ay maaari ring maging isyu dahil sa ang ilang mga gamot na ito ay mahal&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Orsi|first=F|author2=d'almeida, C|title=Soaring antiretroviral prices, TRIPS and TRIPS flexibilities: a burning issue for antiretroviral treatment scale-up in developing countries|journal=Current opinion in HIV and AIDS|date=2010 May|volume=5|issue=3|pages=237–41|pmid=20539080|doi=10.1097/COH.0b013e32833860ba}}&lt;/ref&gt;. Gayunpaman, simula 2010, ang 47% ng mga nangangailangan nito ay umiinom nito sa may mababa at gitnang sahod na mga bansa.&lt;ref name=UN2011Ten/&gt; Ang ilang mga gamot ay maaaring maiugnay sa mga [[depekto sa kapanganakan]] sa mga sanggol ng inang may HIV at kaya ay hindi angkop sa mga babaeng umaasang magkaroon ng anak.&lt;ref name=Deut2010/&gt;

&lt;!--In children  --&gt;
Ang mga rekomendasyon ng paggamot sa mga bata ay medyo iba kesa sa mga matatandang tao. Sa umuunlad na mga bansa simula 2010, ang 23% ng mga batang nangangailangan nito ay mayroong paglapit sa mga gamot na ito.&lt;ref name=UN2011ONESIXTY&gt;UNAIDS 2011 pg. 150–160&lt;/ref&gt; Ang parehong World Health Organization at Estados Unidos ay nagrerekomiyenda ng paggamot para sa lahat ng mga bata na may mababa sa 12 buwan ang edad.&lt;ref name=USKID2011/&gt;&lt;ref name=WHOKID2010&gt;{{cite book|title=Antiretroviral therapy for HIV infection in infants and children|year=2010|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-159980-1|page=2|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599801_eng.pdf|access-date=2012-08-27|archive-date=2014-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140224081130/http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241599801_eng.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Nirerekomiyenda ng Estados Unidos sa mga nasa pagitan ng 1 taon at 5 taon na may mga bilang na HIV RNA ng higit sa 100,000&amp;nbsp;mga kopya/mL at sa mga higit sa 5 taon ng paggamot kapag ang mga bilang ng CD4 ay mababa sa 500/ul.&lt;ref name=USKID2011&gt;{{cite web|title=Guidelines for the Use of Antiretroviral Agents in Pediatric HIV Infection|url=http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/pediatricguidelines.pdf|work=The Panel on Antiretroviral Therapy and Medical Management of HIV-Infected Children|format=PDF|date=11 Agosto 2011|access-date=27 Agosto 2012|archive-date=16 Pebrero 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130216214548/http://www.aidsinfo.nih.gov/contentfiles/lvguidelines/pediatricguidelines.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Mga impeksiyong oportunistiko ===
Ang mga paraan upang maiwasan ang mga impeksiyong oportunistiko ay epektibo sa maraming mga taong may HIV/AIDS. Ang paggamot ng mga antiviral ay kadalasang nagpapabuti ng kasalukuyan gayundin nagpapabawas ng panganib ng panghinaharap na mga impeksiyong oportunistiko. 
&lt;ref name=Montessori2004/&gt; Ang bakuna laban sa [[hepatitis A]] at [[hepatitis B]] ay ipinapayo sa lahat ng mga tao nasa panganib ng HIV bago sila mahawaan, gayunpaman, ang mga ito ay maaaring bakunahan pagkatapos mahawaan ng HIV.&lt;ref name=Laurence&gt;{{Cite journal | author=Laurence J | title=Hepatitis A and B virus immunization in HIV-infected persons | journal=AIDS Reader | year=2006 | pages=15–17 | volume=16 | issue=1 |pmid=16433468}}&lt;/ref&gt; Ang prophylaxis na [[Trimethoprim/sulfamethoxazole]] sa pagitan ng apat at anim na linggong taong gulang at pagwawakas ng pagpapasuso sa mga sanggol na ipinanganak sa mga inang positibo sa HIV ay nirerekomiyenda sa mga pagtatakdang nililimitahan ng mga mapagkukunan.&lt;ref name=UN2011ONESIXTY/&gt; Ito ay nirerekomiyenda rin upang maiwasan ang PCP kapag ang bilang ng CD4 sa mga tao ay mababa sa 200&amp;nbsp;mga selula/uL at sa mga mayroon o nakaraang mayroong PCP.&lt;ref name=PCP2011&gt;{{cite journal|last=Huang|first=L|author2=Cattamanchi, A; Davis, JL; den Boon, S; Kovacs, J; Meshnick, S; Miller, RF; Walzer, PD; Worodria, W; Masur, H; International HIV-associated Opportunistic Pneumonias (IHOP), Study; Lung HIV, Study|title=HIV-associated Pneumocystis pneumonia|journal=Proceedings of the American Thoracic Society|date=2011 Jun|volume=8|issue=3|pages=294–300|pmid=21653531|doi=10.1513/pats.201009-062WR|pmc=3132788}}&lt;/ref&gt; Ang mga taong may malaking immunosuppresyon ay pinapayuhan rin na tumanggap ng terapiyang prophilaktiko para sa [[toxoplasmosis]] at [[Cryptococcus|Cryptococcus meningitis]].&lt;ref name=PEPpocketguide&gt;{{cite web | publisher=[[United States Department of Health and Human Services|Department of Health and Human Services]] | date=2 Pebrero 2007 | url=http://www.guideline.gov/summary/summary.aspx?ss=14&amp;doc_id=6223&amp;string=infected+AND+patients | title=Treating opportunistic infections among HIV-infected adults and adolescents. Recommendations from CDC, the National Institutes of Health, and the HIV Medicine Association/Infectious Diseases Society of America. | access-date=2012-08-27 | archive-date=2012-12-12 | archive-url=https://archive.today/20121212000558/http://www.guideline.gov/browse/archive.aspx | url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130321011849/http://www.guideline.gov/browse/archive.aspx |date=2013-03-21 }}&lt;/ref&gt; Ang mga angkop na nakakaiwas na mga pamamaran ay nagpabawas ng rate ng mga impeksiyong ito nang 50% sa pagitan ng 1992 at 1997.&lt;ref name=InfectionBook2008/&gt;

=== Medisinang alternatibo ===
Sa Estados Unidos, ang tinatayang 60% ng mga taong may HIV ay gumagamit ng iba't ibang mga uri ng [[alternatibong medisina]].&lt;ref name=&quot;pmid18608078&quot;&gt;{{Cite journal|author=Littlewood RA, Vanable PA |title=Complementary and alternative medicine use among HIV-positive people: research synthesis and implications for HIV care |journal=AIDS Care |volume=20 |issue=8 |pages=1002–18 |year=2008 |month=September |pmid=18608078 |pmc=2570227 |doi=10.1080/09540120701767216 |url=https://archive.org/details/sim_aids-care_2008-09_20_8/page/1002}}&lt;/ref&gt; Ang pagiging epektibo ng karamihan ng mga terapiyang ito ay hindi napatunayan.&lt;ref name=&quot;pmid15969772&quot;&gt;{{Cite journal|author=Mills E, Wu P, Ernst E |title=Complementary therapies for the treatment of HIV: in search of the evidence |journal=Int J STD AIDS |volume=16 |issue=6 |pages=395–403 |year=2005 |month=June |pmid=15969772 |doi=10.1258/0956462054093962 |url=}}&lt;/ref&gt; Tungkol sa payong pang-pagkain, may ilang ebidensiya na nagpapakita ng benepisyo sa mga suplemento ng [[mikronutriento]].&lt;ref name=&quot;Irlam&quot;/&gt; Ang ebidensiya para sa suplementasyon ng [[selenium]] ay halo na ilang mga tentatibong ebidensiya ng benepisyo.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Stone|first=CA|author2=Kawai, K; Kupka, R; Fawzi, WW|title=Role of selenium in HIV infection|url=https://archive.org/details/sim_nutrition-reviews_2010-11_68_11/page/671|journal=Nutrition Reviews|date=2010 Nov|volume=68|issue=11|pages=671–81|pmid=20961297|doi=10.1111/j.1753-4887.2010.00337.x|pmc=3066516}}&lt;/ref&gt; May ilang ebidensiya na ang suplementasyon ng [[bitamina A]] sa mga bata ay nagpapabawas ng kamatayan at nagpapabuti ng paglaki ng mga ito.&lt;ref name=Irlam/&gt; Sa Aprika sa mga babaeng buntis at nagpapasuso na may nakompromisong nutrisyon, ang suplementasyon ng multibitamina ay nagpabuti ng mga kalalabasan para sa parehong mga ina at mga sanggol.&lt;ref name=Irlam&gt;{{cite journal|last=Irlam|first=JH|author2=Visser, MM; Rollins, NN; Siegfried, N|title=Micronutrient supplementation in children and adults with HIV infection|journal=Cochrane database of systematic reviews (Online)|date=2010-12-08|issue=12|pages=CD003650|pmid=21154354|doi=10.1002/14651858.CD003650.pub3|editor1-last=Irlam|editor1-first=James H}}&lt;/ref&gt; Ang pag-inom ng mga mikronutriento sa mga lebel ng [[RDA]] ng mga matandang tao na nahawaan ng HIV ay nirerekomiyenda ng [[World Health Organization]].&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Forrester|first=JE|author2=Sztam, KA|title=Micronutrients in HIV/AIDS: is there evidence to change the WHO 2003 recommendations?|journal=The American journal of clinical nutrition|date=2011 Dec|volume=94|issue=6|pages=1683S–1689S|pmid=22089440|doi=10.3945/ajcn.111.011999|pmc=3226021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name='WHO_nutrients'&gt;{{Cite book | last = [[World Health Organization]] | title = Nutrient requirements for people living with HIV/AIDS: Report of a technical consultation | date = 2003–05 | location = Geneva | url = http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf | id =  | isbn =  | access-date = 31 Marso 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090325030154/http://www.who.int/nutrition/publications/Content_nutrient_requirements.pdf | archive-date = 2009-03-25 | deadurl = no | url-status = live }}&lt;/ref&gt; Karagdagang isinasaad ng WHO na ang suplementasyon ng [[bitamina A]], [[zinc]], at [[iron]] sa ilang mga pag-aaral ay maaaring lumikha ng mga [[epektong adberso]] sa mga matatandang tao na nahawaan ng HIV.&lt;ref name='WHO_nutrients' /&gt; Walang sapat na ebidensiya upang suportahan ang paggamit ng mga [[medisinang herbal]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Liu JP, Manheimer E, Yang M |title=Herbal medicines for treating HIV infection and AIDS |journal=Cochrane Database Syst Rev|issue=3 |pages=CD003937 |year=2005 |pmid=16034917 |doi=10.1002/14651858.CD003937.pub2|url=|editor1-last=Liu|editor1-first=Jian Ping}}&lt;/ref&gt;

=== Latentong HIV reservoir ===
Sa kabilan ng tagumpay ng mataas na aktibong terapiyang antiretroviral (''highly active antiretroviral therapy'' o HAART) sa pagkokontrol ng impeksiyong HIV at pagbabawas ng kamatayang kaugnay ng HIV, ang mga kasulukuyang rehimeng droga ay walang kakayahan na kompletong malipol ang impeksiyong HIV. Maraming mga taong nasa HAART ay nagkakamit ng pagsupil ng HIV sa mababa sa hangganan ng deteksiyon ng pamantayang mga klinikal na assay para sa maraming mga taon. Gayunpaman, sa paghinto ng HAART, ang bigat viral ng HIV ay mabilis na bumabalik na may sabay na pagbaba ng mga CD4+ na T-Selula na sa karamihan ng mga mga kaso na walang pagbalik sa paggamot ay tumutuloy sa AIDS.

Upang matagumpay na maparami ang sarili nito, ang HIV ay dapat kumomberte ng [[RNA]] genome nito sa [[DNA]] na nag-aangkat naman sa [[nucleus ng selula]] ng hosto (host) at nagpapasok sa genome ng hosto sa pamamagitan ng aksiyon ng HIV [[integrase]]. Dahil ang pangunahing [[selula]]r na inaasinta ng HIV ang CD4+ T-Selula ay gumagampan bilang [[memorya]]ng mga selula ng [[sistemang immuno]], ang isinamang HIV ay maaaring manataling tulog (dormant) sa loob ng maraming mga taon at posible sa mga [[dekada]]. Ang latentong [[reservoir]] ay maaaring masukat sa pamamagitan ng kapwa-pagkukultura ng mga CD4+ T-Selula mula sa mga nahawaang pasyente sa mga CD4+ T-Selula mula sa hindi hawaang mga donor at sukatin ang protinang HIV o [[RNA]].

Ang pagkabigo ng mga kandidatong [[bakuna]] upang pumrotekta laban sa impeksiyong HIV at pagpapatuloy sa AIDS ay tumungo sa binagong pokus sa mga biolohikal na mekanismong responsable sa [[latensiya ng HIV]]. Ang isang limitadong panahon ng terapiya na nagsasama ng mga anti-retroviral sa mga droga na umaasinta ng latentong [[reservoir]] ay maaaring sa hinaharap ay pumayag sa kabuuang paglipol ng impeksiyong HIV.

== Prognosis ==
Kung walang paggamot, ang net [[median]] na panahong ng pagpapatuloy (survival) ng buhay pagkatapos pagkahawa sa HIV ay tinatantiyang mga 9 hanggang 11 mga tao depende sa pangilalim na uri (subtype) na HIV at ang median na rate ng pagpaptuloy pagkatapos ng diagnosis ng AIDS sa mga kapaligirang limitado sa mga mapagkukunan na ang paggamot ay hindi makukuha ay sumasaklaw sa pagitan ng 6 hanggang mga 19 buwan depende sa pag-aaral. Sa mga area, na ang HAART ay malawak na makukuha para sa impeksiyong HIV at AIDS ay nabawasan ang rate ng kamatayan mula sa sakit nito nang mga 80% at nagpataas ng [[ekspektansiya ng buhay]] (natitirang inaasahang buhay) para sa mga bagong na-diagnose na impektado ng HIV na indibidwal ay mga 20 hanggang 50 taon.

Habang ang mga bagong paggamot ay patuloy na pinauunlad at dahil ang HIV ay patuloy na nag-eebol ng [[resistansiya]] (hindi pagtalab) sa mga gamot, ang pagtatantiya ng panahong ng pagpapatuloy (survival) ay malamang patuloy na magbago. Kung walang terapiyang antiretroviral, ang kamatayan ay normal na nangyayari sa loob ng isang taon pagkatapos na ang indbidwal ay nagpatuloy sa AIDS. Ang karamihan sa mga pasyente ay namamatay mula sa mga oportunistikong mga impeksiyon o mga [[malignansiya]]ng kaugnay ng patuloy na pagkabigo ng [[sistemang immuno]]. Ang rate ng klinikal pagpapatuloy ng sakit ay malawak na nag-iiba sa pagitan ng mga indbidwal at naipakitang apektado ng maraming mga paktor gaya ng [[suseptibilidad]] (madaling mahawaan) at pangangalang pangkalusugan ng pagganang [[immuno]] at mga kapwa-impeksiyon, gayundin kung aling partikular na [[strain]] ng [[virus]] ang sangkot.

== Epidemiolohiya ==
Tinatantiya ng [[UNAIDS]] at [[WHO]] (World Health Organization) na ang AIDS ay pumatay ng mahigit 25 milyong mga tao sa pagitan ng 1981 nang ito ay unang makilala at 2005 na gumagawa rito na isa sa pinakadestruktibong [[pandemika]] sa itinalang kasaysayan. Sa kabila ng napabuting paglapit (access) sa paggamot antiretroviral at pangangalaga sa maraming mga rehiyon sa buong mundo, ang pandemikang AIDS ay pumatay ng tinatantiyang 2.8 milyon (sa pagitan ng 2.4 at 3.3 milyon) na ang higit sa kalahting milyon (570,000) ay mga bata.

Tinantiya rin ng [[UNAIDS]] na ang 33.3 milyong mga tao ay nabubuhay na may HIV sa dulo ng 2009 na tumaas mula 26.2 noong 1999. Kanilang tinantiya ang kaugnay ng AIDS na kamatayan noong 2009 na 1.8 milyon na bumaba sa tuktok (peak) na 2.1 milyon noong 2004 at ang mga bagong impeksiyon na 2.6 milyon na bumaba sa tuktok na 3.2 milyong noong 1997, at ang bilang ng mga indibidwal sa mababa o gitnang sahod (middle income) na mga bansa na tumatanggap ng terapiyang antiretroviral noong 2009 na 5.2 milyon na tumaas mula 4 milyon noong 2008.

Ang [[Sub-Saharan Africa]] ay nananatili hanggang ngayon na pinaka masamang apektadong rehiyon na may tinatantiyang 22.5 milyong na kasalukuyang nabubuhay na may HIV (67% ng kabuuang pandaigdig), 1.3 milyong kamatayan (72% ng kabuuang pandaigdig) at 1.8 mga bagong impeksiyon (69% ng kabuuang pandaigdig). Gayunpaman, ang bilang ng mga bagong impeksiyon ay bumaba nang 19% sa buong rehiyong ito mula 2001 at 2009 at nang mahigit mga 25% sa 22 mga bansa sa sub-Saharan Africa sa panahong ito. Ang [[Asya]] ang ikalawang pinakamasamang apektadong rehiyon na may 4.9 milyong mga indidbiwal na nabubuhay na may HIV (15% ng kabuuang pandaigdig).

Ang pinakahuling ulat ng pagsusuri ng World Bank's Operations Evaluation Department ay tumataya ng pagiging epektibo ng pagpapaunlad ng World Bank's country-level HIV/AIDS na asistansiya na inilalawan bilang dialogong patakaran, analitikong gawain at pagpapautang na may hayagang layunin ng pagbabawas ng sakop o epekto ng epidemikong AIDS. Ito ang unang komprehensibong pagsusuri ng HIV/AIDS suporta ng World Bank sa mga bansa mula sa pagsisimula ng epedimikang ito hanggang gitnang 2004. Dahil sa ang [[World Bank]] ay naglalayong tumulong sa pagpapatupad ng mga pambansang pamahalaang programa, ang kanilang karanasan ay nagbibigay ng mahalagang kabatiran kung paanong ang mga pambansang programa para sa AIDS ay magagawang mas epektibo.

Ang pagpapaunlad ng HAART bilang isang epektibong terapiya ng impeksiyong HIV ay malaking nakabawas ng rate ng kamatayan mula sa sakit na ito sa mga area kung saan ang mga gamot na ito ay malawak na makukuha. Dahil sa ang [[ekspektansiya ng buhay]] ng mga indibidwal na may HIV ay dumagdag sa mga bansang ang HAART ay malawak na ginagamit, ang patuloy na pagkalat ng sakit na ito ay nagsanhi ng bilang ng mga taong nabubuhay na may HIV na labis na tumaas.

Sa [[Aprika]], ang bilang ng mga kasong pagpasang HIV ng ina-sa-anak (mother-to-child-transmission o MTCT) at pagiging laganap ng AIDS ang nagsimulang bumaliktad ng mga dekada ng matatag na pagpapatuloy ng buhay sa mga bata. Ang mga bansang gaya ng Uganda ay nagtatangkang supilin ang epidemikang MTCT sa pamamagitan ng pag-aalok ng mga serbisyong VCT (voluntary counselling and testing/boluntaryong pagpapayo at pagsubok), PMTCT (prevention of mother-to-child transmission/pag-iwas na ina-sa-anak na transmisyon) at ANC (ante-natal care/pangangalagang ante-natal) na kinabibilangan ng pamamahagi ng terapiyang antiretroviral.
== Kasaysayan ==
=== Mga pinagmulan ===
Ang HIV ay inakalang nagmula sa hindi-taong mga [[Primates|primado]] sa [[sub-Saharan Aprika]] at naipasa sa mga tao sa huli ng ika-19 o simula ng ika-20 [[siglo]]. Ang unang papel na kumikilala ng paterno (pattern) ng mga oportunistikong impeksiyon na katangian ng AIDS ay naiulat noong 1981.

Ang parehong [[HIV-1]] at [[HIV-2]] ay pinaniniwalaang nagmula sa Kanularang-Sentral na [[Aprika]] at tumalon sa mga [[species]] (isang prosesong tinatawag na [[zoonosis]]) mula sa hindi-taong mga [[Primates|primado]] tungo sa mga tao (humans). Ang HIV-1 ay lumilitaw na nagmula sa katimugang [[Cameroon]] sa pamamagitan ng [[ebolusyon]] ng [[SIV]] (cpz) na isang [[simiang immunodeficiency virus]] (SIV) na humahawa ng mga ligaw (wild) na [[chimpanzee]]. Ang HIV-1 ay nagmula sa [[SIVcpz]] enedemiko sa pangilalim na species/subspecies ng [[chimpanzee]] na [[Pan troglodytes troglodytes]]. Ang pinakamalapit na kamag-anak ng HIV-2 ang [[SIV (smmm)]] na isang virus ng [[sooty mangabey]] (Cercocebus atys atys) na isang [[Lumang Daigdig]] na [[unggoy]] na nabubuhay sa [[litoral]] na Kanlurang Aprika mula katimugang [[Senegal]] hanggang kanluraning [[Ivory Coast]]. Ang mga Lumang Daigdig na mga unggoy gaya ng mga [[kwagong unggoy]] ay hindi tinatalaban ng impeksiyong HIV-1 na posibleng dahil sa [[genome|genomikong]] [[fusion]] ng dalawang [[gene]] ng resistansiya (pagiging hindi tinatablan). Ang HIV-1 ay inakalang tumalon sa harang ng [[species]] sa hindi bababa sa tatlong magkahiwalay na mga okasyon na nagpalitaw ng tatlong mga pangkat ng virus na M, N, at O.

May ebidensiyang ang mga tao na nakilahok sa mga gawaing [[bushmeat]] bilang mga [[mangangaso]] (hunters) o tagatinda ng bushmeat ay karaniwang nagtatamo ng [[SIV]]. Gayunpaman, ang [[SIV]] ay isang mahinang [[virus]]. Ito ay karaniwang sinusupil ng [[sistemang immuno]] ng tao sa loob ng mga linggo ng pagkakahawa nito. Inakalang ang ilang mga pagpasa ng virus mula indibidwal-sa-indibidwal sa mabilis na paghalili ay kailangan upang pumayag sa sapat na panahong ito ay mag-[[mutasyon|mutado]] (mutate) sa HIV. Sa karagdagan, dahil sa relatibong mababang rate ng tao-sa-taong pagpasa nito, ito ay maaari lamang kumalat sa kabuuan ng populasyon sa presensiya ng isa o higit sa mga kanelong (channels) pagpasang mataas na panganib na inakalang hindi umiiral sa [[Aprika]] bago ang ika-20 [[siglo]].

Ang spesipikong minungkahing mga kanelong pagpasang mataas na panganib na pumapayag sa [[virus]] na maka-angkop (adapt) sa mga tao at kumalat sa buong lipunan ay depende sa iminungkahing panahong ng hayop-sa-taong pagtawid. Ang mga [[henetika|henetikong]] pag-aaral ng virus ay nagmumungkahing ang pina-kamakailang (most recent) na ninuno ng HIV-1 M pangkat ay pinepetasahan ng pabalik sa circa 1910. Ang mga tagataguyod ng petsang ito ay nag-uugnay ng epidemikang HIV sa paglitaw ng [[kolonyalismo]] at paglago ng malaking mga kolonyal na siyudad Aprika na tumungo sa pagbabagong panlipunan kabilang ang mas mataas na digri ng [[sekswual na promiskuidad]], pagkalat ng [[prostitusyon]] at ang sabay na mataas na prekwensiyang mga sakit na [[genital ulcer]] gaya ng [[syphilis]] sa mga bagong kolonyal na siyudad. May ebidensiyang ang mga rate ng transmisyon ng HIV sa [[pakikipagtalik|pakikipagtalik pampuke]] bagaman medyo mababa sa ilalim ng mga regular na sirkunstansiya ay maaaring tumaas ng mga sampu kung hind daang beses kung ang isa sa mga katalik ay dumadanas ng [[Sakit na naipapasa sa pakikipagtalik]] (STD) na resulta ng [[genital ulcer]]. Ang simula nang 1900 na mga kolonyal na mga siyudad ay kilala dahil sa mataas na paglaganap ng [[prostitusyon]] at [[STD]] na [[genital ulcer]] sa digri na noong 1928, kasingrami ng 45% ng mga residenteng babae ng silanganing [[Kinshasa]] ay inakalang mga [[prostitut]] at noong 1933, ang mga 15% ng lahat ng mga resident ng parehong siyudad ay impektado ng isa sa mga anyo ng [[syphilis]].

Ang alternatibong pananaw ay nagsasaad na ang hindi ligtas na mga kasanayang [[medikal]] sa [[Aprika]] sa mga panahong pagkatapos ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] gaya ng hindi sterilisadong muling paggamit pang-isahing gamit na mga [[siringhe]] (syrigne) habang isinasagawa ang pangmasang [[pagbabakuna]], mga kampanyang paggamot na [[antibiotiko]] at anti-[[malaria]] ang inisyal na mga [[vector]] na pumayag sa virus na maka-angkop (adapt) sa mga tao at kumalat.

Ang pinakaunang maiging nadokumentong kaso ng HIV sa tao ay pinetsahan ng pabalik sa 1959. Ang [[virus]] na HIV ay maaaring umiiral na sa [[Estados Unidos]] sa simula ng 1966 ngunit ang malawak na karamihang mga impeksiyon ay nangyayari sa labas ng [[Sub-Saharan Aprika]] (kabilang ang Estados Unidos) ay mababakas pabalik sa isang hindi kilalang indibidwal na nahawaan ng HIV sa [[Haiti]] at nagdala naman ng impeksiyon sa Estados Unidos noong mga 1969. Ang [[epidemika]] ay mabilis namang kumalat sa mga mataas na panganib na pangkat (sa simula ay mga seksuwal na promiskuosong mga [[homoseksuwal]]). Noong 1978, ang pagiging laganap ng HIV-1 sa mga baklang lalakeng resident ng [[New York]] at [[San Francisco]] ay tinatantiyang 5% na nagmumungkahing ang ilang mga libong indibidwal sa Estados Unidos ay nahawaan na sa panahong ito. 
=== Pagkakatuklas ===
Ang AIDS ay unang klinikal na napagmasdan sa pagitan ng huli nang 1980 at simula nang 1981. Ang mga tagagamit ng [[panturok ng droga]] (drug injection) at mga [[homoseksuwal]] na lalakeng hindi alam ang dahilan ng huminang [[immunidad]] ay nagpakita ng mga [[sintomas]] ng [[Pneumocystis carinii pneumonia]] (PCP) na isang bihirang oportunistikong impeksiyon na alam sa mga panahong ito na nakikita sa mga taong may labis na nakomopromisong (huminang) mga [[sistema ng immuno]]. Sandaling pagkatapos nito, ang karagdagang mga baklang lalake ay nakitaan ng nakaraang bihirang [[kanser ng balat]] na tinatawag na [[Kaposi’s sarcoma]] (KS). Marami pang mga kaso ng PCP at KS ang mabilis na lumitaw na umalerto sa [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) ng [[Estados Unidos]]. Ang isang CDC task force ay binuo upang imonitor ang pagsiklab ng mga kasong ito. Pagkatapos makilala ang isang paterno ng anomalosong mga sintomas na nakikita sa mga pasyente, pinangalan ng CDC task force ang kondisyong ito na ''acquired immune deficiency syndrome'' (AIDS).

Noong 1983, ang dalawang magkahilaway na mga pangkat pagsasaliksik na pinangunahan nina [[Robert Gallo]] at [[Luc Montagnier]] ay independiyenteng naghayag na ang isang nobelang (novel) [[retrovirus]] ay maaaring umaapekto sa mga pasyente ng AIDS at kanilang inilimbang ang kanilang mga natuklasan sa parehong isyu ng hornal na ''Science''. Inangkin ni Gallo na ang [[virus]] na naihiwalay (isolated) ng kanyang pangkat mula sa pasyente ng AIDS ay mapapansing katulad sa hugis sa ibang pantaong [[T-lymphotropic viruses]] (HTLVs) na ang kanyang pangkat ang unang naghiwalay. Tinawag ng pangkat ni Gallo ang kanilang bagong naihiwalay na virus na HTLV-III. Sa parehong panahon, ang pangkat ni Montagneir ay naghiwalay ng virus mula sa pasyenteng kinakikitaan ng [[lymphadenopatiya]] (pamamaga ng [[kulani]]) ng leeg at kahinaang pisikal na dalawang mga klasikong sintomas ng AIDS. Sa pagsasalungat ng ulat mula sa pangkat ni Gallo, si Montagnier at ang kanyang mga kasama ay nagpakitang ang core na mga [[protina]] ng virus na ito ay [[sistemang immuno|immunolohikal]] na iba mula sa nasa HTLV-I. Pinangalan ng pangkat ni Montagnier ang kanilang naihiwalay na virus na lymphadenopathy-associated virus (LAV). Ang pangalang HIV ay napili bilang kompromiso sa pagitan ng mga dalawang pang-aankin na LAV at HTLV-III.

Kung si Gallo o Montagnier ang nararapat ng mas higit na kredito sa pagkakatuklas ng virus na nagsasanhi ng AIDS ay isang bagay ng malaking kontrobersiya. Kasama ng kanyang kasamang si [[Françoise Barré-Sinoussi]], si Montagnier ay ginawaran ng kalahati ng 2008 [[Gantimpalang Nobel]] sa [[Physiolohiya]] o Medisina sa kanyang &quot;pagkakatuklas ng human immunodeficiency virus&quot;. Si [[Harald zur Hausen]] ay nakisalo rin sa Gantimpalang Nobel sa kanyang pagkakatuklas na ang [[human papilloma virus]] ay tumutungo sa [[kanser na serbikal]] ngunit si Gallo ay hindi isinama. Sinabi ni Gallo na &quot;isang pagkasiphayo&quot; na hindi siya napangalanan bilang kapwa resipyente ng Gantimpalang Nobel. Sinabi ni Montagnier na siya ay &quot;nagulat&quot; na si Gallo ay hindi kinilala ng komite ng Nobel na sinasabing: &quot;Mahalaga sa akin na mapatunayang ang HIV ang sanhi ng AIDS at si Gallo ay may napakahalagang papel dito. Ako'y labis na nalulungkot para kay Robert Gallo.&quot;

== Pagtanggi sa AIDS ==
Ang maliit na pangkat ng mga indibidwal ay patuloy na tumututol sa koneksiyon sa pagitan ng HIV at AIDS, pagtanggi sa pag-iral ng mismong HIV o ang balidad ng pagsubok (testing) ng HIV at mga paraang paggamot. Ang mga pag-aangking ito na tinatawag na [[AIDS denialism]] ay sinuri at itinakwil ng pamayanang siyentipiko. Gayunpaman, ang mga pangkat na ito ay may malaking epektong pampolitika partikular na sa Timog Aprika kung saan ang opisyal na pagyakap ng pamahaalan nito sa [[AIDS denialism]] ay responsable sa hindi epektibo nitong tugon sa epidemikang AIDS sa bansang ito at sinisi sa daang mga libong maiiwasang kamatayan at mga impeksiyong HIV.

== Pananaliksik ==
=== Transplantasyon ng stem cell ===
Noong 2007, ang isang 40 taong gulang lalakeng positibo sa HIV ay nabigyan ng [[stem cell transplant]] bilang bahagi ng kanyang paggamot para sa [[acute myelogenous leukemia]] (AML). Ang ikalawang transplant ay isinagawa pagkatapos ng isang taon pagkatapos ng [[relapse]] (pagbalik sa dating kondisyon). Ang donor ay napili hindi laman dahil sa kompatibilidad [[henetika|henetiko]] kundi dahil sa pagiging homozygous rin para sa mutasyong [[CCR5-Δ32]] na nagbibigay ng [[resistansiya]] (pagiging hindi tinatablan) sa impeksiyong HIV. Pagkatapos ng 20 buwan na walang paggamot ng drogang antiretroviral, iniulat na ang mga lebel ng HIV sa dugo ng tumanggap nito, [[marrow ng buto]] at [[bower]] ay mababa sa hangganan (limit) ng deteksiyon. Ang virus ay nanatiling hindi matukoy (undetectable) sa paglipas ng tatlong  taon pagakatapos ng unang transplant. Bagaman inilarawan ng mga mananaliksik at komentador ang resultang ito bilang lunas (cure) ang iba ay nagmungkahing ang virus ay maaaring nananatiling tago sa mga [[tisyu]] gaya ng [[utak]] na isang viral [[reservoir]]. Ang paggamot gamit ang [[stem cell]] ay nananatiling iniimbestigahan dahil sa kalikasang [[anekdotal]] nito, ang sakit at ang panganib ng kamatayan na kaugnay ng mga stem cell transplant at ang kahirapan ng paghanap ng mga angkop na donor ng stem cell.

=== Mga ahenteng immunomodulatoryo ===
Sa pagkokomplementa ng mga pagsisikap na kontrolin ang [[replikasyon ng virus]], ang mga [[immunoterapiya]] na maaaring makatulong sa paggaling ng [[sistemang immuno]] ay siniyasat sa nakaraan at may mga patuloy na pagsubok (trial) na isinasagawa kabilang ang IL-2 at IL-7.

== Tingnan din ==
* [[HIV]]

== Sanggunian ==
{{Reflist|2|refs=
&lt;ref name=TransmissionM2007&gt;{{cite book|last=Markowitz|editor-first=William N. |editor-last=Rom |first=Steven B.|title=Environmental and occupational medicine|year=2007|publisher=Wolters Kluwer/Lippincott Williams &amp; Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-0-7817-6299-1|page=745|url=http://books.google.ca/books?id=H4Sv9XY296oC&amp;pg=PA745|edition=4th}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=UN2011Ten&gt;UNAIDS 2011 pg. 1–10&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=Kallings&gt;{{Cite journal|journal= J Intern Med |year=2008|volume=263|issue=3|pages=218–43 |title= The first postmodern pandemic: 25 years of HIV/AIDS |author= Kallings LO|doi=10.1111/j.1365-2796.2007.01910.x|pmid=18205765|url=https://doi.org/10.1111/j.1365-2796.2007.01910.x}} (subscription required)&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=M121&gt;Mandell, Bennett, and Dolan (2010). Chapter 121.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=InfectionBook2008&gt;{{cite book|editor-last=Smith|editor-first=Blaine T.|title=Concepts in immunology and immunotherapeutics|year=2008|publisher=American Society of Health-System Pharmacists|location=Bethesda, Md.|isbn=978-1-58528-127-5|page=143|url=http://books.google.ca/books?id=G46DrdlxNJAC&amp;pg=PA143|edition=4th}}&lt;/ref&gt;
}}

{{STD/STI}}

[[Kategorya:Panggagamot]]
[[Kategorya:Sakit na sanhi ng virus]]
[[Kategorya:Kalusugan]]
[[Kategorya:Mga sakit na nakukuha sa pakikipagtalik]]
[[Kategorya:HIV/AIDS]]</text>
      <sha1>5pnkw3ais9mbct68ld20blk31z3gkna</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Creative Commons</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4000</id>
    <revision>
      <id>2223440</id>
      <parentid>2194009</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T06:08:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2223440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8862" sha1="sa9qcp4vg6xpo4fobdajnj23dr0tuy5" xml:space="preserve">[[Talaksan:CC-logo.svg|right|Creative Commons logo]]

Ang '''Creative Commons''' (CC) ay isang organisasyong hindi naglalayong kumita. Pangunahing layunin ng organisasyong ito ang mapayabong ang antas ng malilikhaing katha, gawa, komposisyon o intekwal na pagaari na maaring ibahagi sa iba ng legal. Ang pamamahagi sa ilalim ng prinsipyong ito ay nakasalalay sa ibat ibang kondisyong inilatag ng mag-akda o katha sa kaniyang gawa.

== Ang Layunin ==

Ang huwebsayt (website) ng Creative Commons ay nagbibigay ng kakayahan sa mga nagmamayari ng [[Karapatang Ari]] o copyrights na bigyan ang publiko ng mga karapatan, habang pinanatili ng sarili niyang karapatan at pagkilala. Ang karapatang kaniyang ibinabahagi sa iba ay nakapaloob sa lisensiya. Ilang sa mga karapatan na ito ay ang maipamahagi sa iba ang katha, mabago ito, o mapagkakitaan. Gayumpaman, sa ibang lisensiya, limitado ang mga karapatan na ito. Pinapayuhan ang publiko na basahing maigi ang nilalaman ng lisensiya. Masasabing ang panunahing intensiyon sa likod ng CC ay ang maiwasan ang suliranin hingil sa kasalukuyang batas patungkol sa Karapatang Ari.

== Kasaysayan ==

Ang kasaysayan ng mga lisensiyang CC ay maaring ibalik sa panahon pa ng Open Public License o OPL at ng [[GNU Free Documentation License]] o GFDL. Ang GFDL ay pangunahing naglalayon na magbigay ng lisensiya sa mga dokumentasyon ng software, ngunit ito rin ay naging aktibo sa paggamit ng mga hindi kaugnay na proyektong pang software, gaya ng Wikipedia. Ang OPL naman sa kabilang banda ay naging &quot;defunct&quot; o nagkaroon ng di maayos na mekanismo. Maging ang maglikha ng OPL ay nagbigay ng suhestyon na ang paggamit nito sa mga bagong proyekto ay hindi na dapat panggamitin. Parehong ang OPL at GFDL ay naglalamn ng mga opsyonal na bahagi na, sa opinyon ng mga kritiko, ay naging dahilan upang ang mga ito maging mababa sa antas ng &quot;kalayaan&quot; o pagiging &quot;libre&quot;. Ang GFDL ay nagkaroon ng pagkakaiba sa CC sa ibat ibang rekwisito.

Ang Golden Nica Award for Creative Commons ay opisyal na naipalabas noong 2001. Si [[Lawrence Lessig]], ang ama at &quot;chairman&quot; ng Creative Commons, ang nagpasimula ng organisasyon bilang karagdagang kaparaan upang maisakatuparan ang layunin ng Korte Suprema ng Estados Unidos sa kasong Eldred laban kay Ashcroft. Ang mga pangunahing lisensiya ay naipalabas sa publiko noong 16 Disyembre 2002. Ang proyektong ito ay kinilala ng Golden Nica Award at ng Prix Ars Electronica sa kategoryang &quot;Net Vision&quot; noong 2004.

== Lokalisasyon ==

Ang pangunahing lisensiyang CC ay naisulat sa legal na sistemang pang Estados Unidos. Sa kadahilanang ito ang mga pananalita at terminong nagamit ay hindi perpektong umaakma sa mga batas ng ibang bansa. Ang modelong ito ay walang pakundangan sa batas, at maaring hindi kilalanin ng ibang bansa. Ito rin ang dahilan kung bakit ang iCommons (International Commons) ay naglayong isalokal ang mga lisensiya. Taong 2004, Agosto 24 nang ang 21 representate ng ibat ibang bansa at rehiyon ang lumahok sa pangungunang ito.

== Mga Proyekto at Likha na Gumagamit ng Lisensiyang CC ==

Milyong huwebsayt ang gumagamit ng Lisensiyang CC. Mayroong katalog na naglalaman ng mga ngalan ng mga huwebsayt na ito, ngunit ito ay hindi na &quot;updated&quot; o nasapapanahon.

Ilan sa mga kilalang site ay ang mga :

* [[Public Library of Science]]
* [[Groklaw]]
* [http://ocw.mit.edu MIT OpenCourseWare]
* [http://ocw.tufts.edu Tufts OpenCourseWare]{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://ocw.nd.edu Notre Dame OpenCourseWare] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509130112/http://ocw.nd.edu/ |date=2008-05-09 }}
* [http://oyc.yale.edu Open Yale Courses]
* [http://openlearn.open.ac.uk OpenLearn]
* [http://open.umich.edu Open.Michigan]

=== Mga Kilalang &quot;Record labels&quot; ===

* [[LOCA Records]]
* [[Magnatune]]
* [[Opsound]]
* [[Krayola Records]]
* [[Fading Ways Music]]
* [http://www.thinnerism.com Thinner/Autoplate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071111162619/http://www.thinnerism.com/ |date=2007-11-11 }}

== Kaparaanan upang Mahanap ang mga May Lisensiyang CC ==

* [[iRATE radio]] 
* [[Gnomoradio]]
* [http://search.yahoo.com/cc Yahoo! Creative Commons Search] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060106045535/http://search.yahoo.com/cc |date=2006-01-06 }}

== Mga Kaugnay na Paksa ==

* [[Malayang software]]
* [[Copyleft]]
* [[Listahan ng mga Likhang Gumagamit ng Lisensiyang Creative Commons]]
* [[Creative Commons License]]
* [[Share-alike]]
* [[Science Commons]]

== Mga sanggunian ==

Soriano, James N. http://creativecommons.org/worldwide/ph/ Borador (draft) ng mga lisensiya para sa sistemang pambatas ng Pilipinas. Ingles pa rin, pero isinalin sa terminolohiya ng batas Pilipino.

Pinananatili ang mga reperensiyang ito sa Wikang Ingles, pagkat walang katiyakan kung ang mag reperensiya ay naisalin sa wikang Tagalog.

* Ardito, Stephanie C. &quot;Public-Domain Advocacy Flourishes.&quot; ''Information Today'' 20, no. 7 (2003): 17,19.
* Asschenfeldt, Christiane. &quot;Copyright and Licensing Issues—The International Commons.&quot; In ''CERN Workshop Series on Innovations in Scholarly Communication: Implementing the Benefits of OAI (OAI3), 12-14th Pebrero 2004 at CERN, Geneva, Switzerland''. Geneva: CERN, 2004. http://agenda.cern.ch/askArchive.php?base=agenda&amp;categ=a035925&amp;id=a035925s5t6/{{Dead link|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} video
* Brown, Glenn Otis. &quot;Academic Digital Rights: A Walk on the Creative Commons.&quot; ''Syllabus Magazine'' (Abril 2003). http://www.syllabus.com/article.asp?id=7475 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110614224322/http://www.syllabus.com/article.asp?id=7475 |date=2011-06-14 }}
* ———. &quot;Out of the Way: How the Next Copyright Revolution Can Help the Next Scientific Revolution.&quot; ''PLoS Biology'' 1, no. 1 (2003): 30-31. http://www.plosbiology.org/plosonline/?request=get-document&amp;doi=10.1371%2Fjournal.pbio.0000009 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040416190329/http://www.plosbiology.org/plosonline/?request=get-document&amp;doi=10.1371%2Fjournal.pbio.0000009 |date=2004-04-16 }}
* Chillingworth, Mark. &quot;Creative Commons Attracts BBC's Attention.&quot; ''Information World Review'', 11 Hunyo 2004. http://www.iwr.co.uk/iwreview/1155821 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050131073558/http://www.iwr.co.uk/iwreview/1155821 |date=2005-01-31 }}
* Conhaim, Wallys W. &quot;Creative Commons Nurtures the Public Domain.&quot; ''Information Today'' 19, no. 7 (2002): 52, 54. http://www.infotoday.com/newsbreaks/nb020603-2.htm
* &quot;Delivering Classics Resources with TEI-XML, Open Source, and Creative Commons Licenses.&quot; ''Cover Pages'', 28 Abril 2004. http://xml.coverpages.org/ni2004-04-28-a.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050208013514/http://xml.coverpages.org/ni2004-04-28-a.html |date=2005-02-08 }}
* Denison, D.C. &quot;For Creators, An Argument for Alienable Rights.&quot; ''Boston Globe'', 22 Disyembre 2002, E2. 
* Ermert, Monika. &quot;Germany Debuts Creative Commons.&quot; ''The Register'', 15 Hunyo 2004. http://www.theregister.co.uk/2004/06/15/german_creative_commons/
* Fitzgerald, Brian, and Ian Oi. &quot;Free Culture: Cultivating the Creative Commons.&quot; (2004). http://eprints.qut.edu.au/archive/00000122/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080731082527/http://eprints.qut.edu.au/archive/00000122/ |date=2008-07-31 }}
* Johnstone, Sally M. &quot;Sharing Educational Materials Without Losing Rights.&quot; ''Change'' 35, no. 6 (2003): 49-51. 
* Lessig, Lawrence. &quot;The Creative Commons&quot; (1994) vol.55 ''Florida Law Review'' 763.
* Plotkin, Hal. &quot;All Hail Creative Commons: Stanford Professor and Author Lawrence Lessig Plans a Legal Insurrection.&quot; ''SFGate.com'', 11 Pebrero 2002. http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/gate/archive/2002/02/11/creatcom.DTL {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050624074755/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/gate/archive/2002/02/11/creatcom.DTL |date=2005-06-24 }}
* Schloman, Barbara F. &quot;Creative Commons: An Opportunity to Extend the Public Domain.&quot; ''Online Journal of Issues in Nursing'', 13 Oktubre 2003. http://www.nursingworld.org/ojin/infocol/info_12.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060104212710/http://www.nursingworld.org/ojin/infocol/info_12.htm |date=2006-01-04 }}
* Stix, Gary. &quot;Some Rights Reserved.&quot; ''Scientific American'' 288, no. 3 (2003): 46. http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa006&amp;colID=7&amp;articleID=000C2691-4F88-1E40-89E0809EC588EEDF
* Weitzman, Jonathan B., and Lawrence Lessig. &quot;Open Access and Creative Common Sense.&quot; ''Open Access Now'', 10 Mayo 2004. http://www.biomedcentral.com/openaccess/archive/?page=features&amp;issue=16 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070530042929/http://www.biomedcentral.com/openaccess/archive/?page=features&amp;issue=16 |date=2007-05-30 }}

[[Kategorya:Batas]]</text>
      <sha1>sa9qcp4vg6xpo4fobdajnj23dr0tuy5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mon Confiado</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13076</id>
    <revision>
      <id>2223441</id>
      <parentid>2145926</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T06:10:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Filipinayzd</username>
        <id>3409</id>
      </contributor>
      <comment>#WPWPPH #WPWP</comment>
      <origin>2223441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11341" sha1="exjevtisymj37zq4c4wvb1w5aoeqcrq" xml:space="preserve">{{pov}}
[[Talaksan:Floats_of_the_48th_Metro_Manila_Festival_Parade_of_Stars_29.jpg | thumb | right | Si Confiado noong ika-48ng Metro Manila Festival]]
Si '''Mon Confiado''' (ipinanganak noong Marso 19, 1968) ay isang Pilipinong Aktor. Siya ay anak ng isa pang batikang karakter aktor na si [[Angel Confiado]] (LVN). May ari at kasosyo ng kanyang mga kapatid na sina [[Kai Confiado Aguilar]] at [[Joseph Aguilar]] at [[Albert Confiado]] sa [[22nd STREET COMEDY BAR]] (Antipolo, Las Pinas, Cebu) at [[ILOVESTEAK]] Steak House at [[ROCK STREET]] Live Bar sa Cebu City.  
  
Si Mon ay isang magaling na karakter aktor at isa sa pinaka maraming nagawang pelikula (300plus local movies, international films) at tv shows, teleserye at telefantasya (500plus tv appearances &amp; guestings) sa Pilipinas. Siya ay isang Aktor din ng Entablado at Produkto ng [[Dulaang U.P.]] (The Trial, Blood Wedding, Dobol at Baclofen) Napanood din sya sa mga produksiyon ng Gantimpala Theater Foundation (Kanser) at ibat ibang Theater Group sa Pilipinas (30+ stage plays)( Noli Me Tangere, Kristo, No Exit) at marami pang iba.

Nakatrabaho din niya sa International Films sina '''Rod Steiger''' (Oscar Best Actor)([[Al Capone, In The Heat Of The Night]]), '''David Hasselhoff''' ([[Baywatch, KnightRider]]) para sa [[Legacy]]. Si '''Casper Van Dien''' ([[Starship Trooper, Tarzan]]) sa [[Going Back]]. Si '''Thomas Ian Griffith''' ([[Karate Kid, Vampires]]) para sa [[Behind Enemy Lines]]. Si '''Michael Dudikoff''' ([[American Ninja, Tron]] para sa [[Soldier Boyz]]. Si '''Patrick Bergin''' ([[Sleeping With The Enemy]]) para sa [[Dance of The Steel Bars]], at si '''Isabelle Huppert''' ( Award Winning French Actress) ([[Piano Teacher]] para sa [[Captive]], at maraming pang iba.
  
Ang kanyang tunay na pangalan ay Ramon Veroy Confiado. Tubong Sampaloc, Maynila. Panganay sa tatlong magkakapatid na sina [[Kai Confiado Aguilar]] at [[Albert Andrew Confiado]]. Kilala din si Mon sa hilig nya sa pagrerestore ng mga lumang kotse (vintage cars). At isa sa mga unang nagpatayo at may mga pinaka natatangi (unique) at walang katulad na bahay (glass house) na ilang ulit ng naitanghal sa palabas ng usapan (talkshow) at gawi ng pamumuhay (lifestyle) sa Pilipinas.
  
Si Mon Confiado ay isang tunay na Alagad ng Sining. Tunay na dedikado sa kanyang larangan at profesyon bilang Aktor. Kailan lang ay pinarangalan sya bilang &quot;Best Supporting Actor&quot; ng FAMAS. At makailang ulit ng nominado sa ibat ibang Award Giving Bodies sa Pilipinas.

== Mga Pelikula ==

'''Pamagat/Direktor'''
                                                
*1993 - [[Shake, Rattle &amp; Roll 4]]                      - Peque Gallaga &amp; Lore Reyes
*1993 - [[Dugo ng Panday]]                              - Peque Gallaga &amp; Lore Reyes
*1993 - [[Leon At Kuting]]                              - Peque Gallaga &amp; Lore Reyes
*1993 - [[Big Boy Bato]]                                - Elwood Perez
*1993 - [[Blondie]]                                     - Dante Pangilinan
*1993 - [[Aguila At Guererro]]                          - Romy Suzara
*1993 - [[Gobernador]]                                  - Romy Suzara
*1993 - [[Psycho Sex Killer]]                           - Dante Pangilinan                                                
*1993 - [[Bakit Labis Kitang Mahal]]                    - Jose Javier Reyes
*1993 - [[Gwapings 1]]                                  - Jose Javier Reyes
*1993 - [[Reyna Ng Bocaue]]                             - Roger Baruello
*1993 - [[Inday Paula]]                                 - Roger Baruello
*1993 - [[Guwapings Dos]]                               - Jose Javier Reyes
*1994 - [[Tony Bagyo]]                                  - Dante Javier
*1994 - [[Hindi Magbabago]]                             - Don Escudero
*1994 - [[Bawal Na Gamot 1]]                            - Francis Jun Posadas
*1994 - [[Taguan]]                                      - Don Escudero
*1994 - [[Maricris Sioson Story]]                       - Joey Romero
*1994 - [[Multo In The City]]                           - Don Escudero
*1994 - [[Dino, Abangan Ang Susunod...]]                - Joey Marquez
*1995 - [[Delingkwente]]                                - Francis Jun Posadas
*1995 - [[Kandungan]]                                   - Mauro Gia Samonte                             
*1995 - [[Condenado]]                                   - Francis Jun Posadas
*1995 - [[Bawal Na Gamot 2]]                            - Francis Jun Posadas
*1995 - [[Bocaue Pagoda Tragedy]]                       - Maria Saret
*1995 - [[Sabik Sa Halik]]                              - Abbo dela Cruz                             
*1995 - [[Takot Ka Ba Sa Dilim]]                        - Don Escudero
*1995 - [[Nag iisang Bituin]]                           - Jose Javier Reyes
*1995 - [[Araw Araw Gabi Gabi]]                         - Jose Javier Reyes
*1995 - [[TGIS, The Movie]]                             - Mark Reyes
*1995 - [[Silaw]]                                       - Mark Reyes
*1995 - [[Tukso Layuan Mo Ako]]                         - Abbo dela Cruz
*1995 - [[Pare Ko]]                                     - Jose Javier Reyes
*1995 - [[Hataw Na]]                                    - Jose Javier Reyes
*1995 - [[Ging Gang Gooly Giddy Yap]]                   - Manny Castaneda
*1995 - [[Roller Boys]]                                 - Jose Javier Reyes
*1996 - [[Bubot]]                                       - Kaka Balagtas
*1996 - [[Behind Enemy Lines]]                          - Mark Griffiths
*1996 - [[Radio Romance]]                               - Jose Javier Reyes
*1996 - [[Ama Ina Anak]]                                - Jose Javier Reyes
*1996 - [[Batang Px]]                                   - Jose Javier Reyes
*1996 - [[Hiling]]                                      - Jose Javier Reyes
*1996 - [[Dahas]]                                       - Chito Rono
*1996 - [[Soldier Boyz]]                                - Louis Morneau
*1997 - [[Ang Pulubi at ang Prinsesa]]                  - Jerry Lopez Sineneng
*1998 - [[April, May, June]]                            - Manny Castaneda
*1998 - [[Kahit Pader Gigibain Ko]]                     - Joey del Rosario 
*1998 - [[Babae Sa Bintana]]                            - Chito Rono
*1998 - [[Impakto]]                                     - Don Escudero
*1999 - [[Live Show]]                                   - Jose Javier Reyes
*1999 - [[Luksong Tinik]]                               - Jose Javier Reyes
*1999 - [[Jose Rizal]]                                  - Marilou Diaz Abaya
*1999 - [[Still Lives]]                                 - Jon Red
*2000 - [[Yakapin Mo Ang Umaga]]                        - Jose Javier Reyes
*2000 - [[Hari Ng Selda]]                               - Deo J. Fajardo
*2000 - [[Rosario 18]]                                  - Jett Espiritu
*2001 - [[Sapagkat Kamiy Tao Lamang]]                   - Angelito de Guzman
*2001 - [[Kidnap]]                                      - Mauro Gia Samonte
*2001 - [[Pick up Girls]]                               - Cesar Abella
*2001 - [[Tikim]]                                       - Jose Javier Reyes
*2001 - [[Lollipop]]                                    - Cesar Abella
*2002 - [[Bakat]]                                       - Francis Jun Posadas
*2002 - [[Deathrow]]                                    - Joel Lamangan
*2002 - [[Bangkero]]                                    - Deo J. Fajardo
*2002 - [[Masarap na Pugad]]                            - Francis Jun Posadas
*2003 - [[Tumitibok Kumikirot]]                         - Arman Reyes
*2003 - [[Bedtime Stories]]                             - Maryo J. delos Reyes
*2003 - [[Ako, Ikaw, Siya]]                             - Arman Reyes
*2003 - [[Motel]]                                       - Arman Reyes
*2003 - [[Gagamboy]]                                    - Erik Matti
*2003 - [[Victorio Edades]]                             - Nick de Ocampo
*2003 - [[Mano Po 2]]                                   - Erik Matti 
*2004 - [[Sabel]]                                       - Joel Lamangan
*2004 - [[Bahay Ni Lola 2]]                             - Joven Tan
*2005 - [[Pacquiao, The Movie]]                         - Joel Lamangan
*2005 - [[Ako Legal Wife]]                              - Joel Lamangan
*2005 - [[Aishite Imasu, 1941]]                         - Joel Lamangan
*2006 - [[Faces Of Love]]                               - Eddie Romero
*2006 - [[Manay Po]]                                    - Joel Lamangan
*2006 - [[Super Noypi]]                                 - Quark Henares
*2007 - [[Vhagetz]]                                     - Joven Tan
*2008 - [[Paupahan]]                                    - Joven Tan
*2008 - [[Sisa]]                                        - Cj Andaluz
*2008 - [[Project X]]                                   - Joven Tan
*2008 - [[Tanging Ina Niyong Lahat]]                    - Wenn Deramas
*2009 - [[Himpapawid]]                                  - Raymond Red
*2009 - [[T-2 (Tenement-2)]]                            - Chito Rono
*2009 - [[Dalaw]]                                       - Joven Tan
*2009 - [[Dukot]]                                       - Joel Lamangan
*2009 - [[Bigasan]]                                     - Joven Tan
*2009 - [[Pangarap Kong Jackpot the movie]]             - Toto Natividad
*2010 - [[Estasyon]]                                    - Cesar Apolinario
*2010 - [[Tulak]]                                       - Neal Tan
*2010 - [[Pilantik]]                                    - Argel Joseph
*2010 - [[Sigwa]]                                       - Joel lamangan
*2010 - [[Two Funerals]]                                - Gil Portes
*2010 - [[Laruang Lalake]]                              - [[Joselito Altarejos]]
*2010 - [[Tsardyer]]                                    - Sigfreid Barros-Sanchez
*2011 - [[Zamora Residence]]                            - Carlo Alvarez
*2011 - [[Panday 2]]                                    - Mac Alejandre
*2011 - [[Sa Ilalim ng Tulay]]                          - Earl Bontuyan
*2012 - [[Corazon Ang Unang Aswang]]                    - Richard Somes
*2012 - [[Dance Of The Steel Bars]]                     - Cesar Apolinario and Marnie Manicad
*2012 - [[Regalo]]                                      - Carlo Alvarez
*2012 - [[Captive]]                                     - Brillante Mendoza
*2012 - [[Pirata]]                                      - Jon Red
*2012 - [[The Healing]]                                 - Chito Rono
*2012 - [[The Boy Scout Hero]]                          - Nardz Belen
*2012 - [[Just One Summer]]                             - [[Mac Alejandre]]
*2012 - [[Saka Saka]]                                        - Toto Natividad
*2012 - [[Rematado]]                                        - Ato Bautista
*2012 - [[Ben Tumbling]]                                  - Joven Tan
*2012 - [[Supremo]]                                          - Richard Somes
*2012 - [[Kidnap]]                                        - Hector Barretto Calma
*2015 - [[:en:Heneral Luna|Heneral Luna: Artikulo Uno]]         - [[:en:Jerrold Tarog|Jerrold Tarog]]
*2018 - [[:en:Goyo: Ang Batang Heneral|Goyo: Ang Batang Heneral]]                    - [[:en:Jerrold Tarog|Jerrold Tarog]]

[[Kategorya:Ipinanganak noong 1968]]</text>
      <sha1>exjevtisymj37zq4c4wvb1w5aoeqcrq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Malolos</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17728</id>
    <revision>
      <id>2223390</id>
      <parentid>2188202</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T00:58:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47781-75</username>
        <id>166014</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga AM Transmitter */</comment>
      <origin>2223390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25063" sha1="lih1ct628equjzs0er9ytups4klhxql" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine city 2
| infoboxtitle  = Lungsod ng Malolos
| image_skyline       = A Secion of Malolos City Proper.jpeg
| sealfile      = &lt;!--Ph seal bulacan malolos.png--&gt;
| caption       = Mapa ng [[Bulacan]] na pinapakita ang lokasyon ng Malolos.
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| region          = {{PH wikidata|region}}
| province        = {{PH wikidata|province}}
| districts     = Unang distrito ng Bulacan
| barangays     = 51
| class         = Unang uri ng lungsod; komponente
| mayor         = Christian Natividad
| founded       = Hunyo 11, 1580 
| cityhood      =  Disyembre 18, 1999
| areakm2       = 67.30
| website       = [http://www.maloloscity.gov.ph/ Opisyal na Websayt ng Lungsod ng Malolos, Bulacan]
}}

Ang '''Lungsod ng Malolos''' o ('''''City of Malolos''''' sa [[wikang Ingles]]) ay isang unang uring lungsod sa [[Pilipinas]] sa lalawigan ng [[Bulacan]].  Ito ang [[kabisera]] ng [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]].  Matatagpuan ito mga 40 kilometro sa hilaga ng [[Maynila]]. Hangganan ng Malolos ang [[Calumpit]] at [[Plaridel, Bulacan|Plaridel]] sa Hilaga, [[Bulacan, Bulacan|Bulakan]] sa Timog Silangan, ang [[Paombong]] sa Kanluran at [[look ng Maynila]] sa Timog.  Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

==Kasaysayan==
Kilala ang Bayan ng Malolos sa pagiging kabisera ng [[Unang Republika ng Pilipinas]]. Naglundo rito ang maraming patriotikong nakilahok sa pagtatayo ng Republika ng Pilipinas. Sa [[Simbahan ng Barasoain]], ginawa’t pinagtibay ang [[Konstitusyon ng Malolos|Unang Konstitusyon ng Pilipinas]] at ang Katedral ng Malolos ang naging tanggapan ni Heneral [[Emilio Aguinaldo]] bilang [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] ng Rebolusyonaryong Pamahalaan kasama niya ang tagapayo at kalihim na si [[Apolinario Mabini]].

===Pagsilang ng Malolos===
Ang Bayan ng Malolos ay unang narating ng mga [[Espanyol na imperyo|Kastila]] mananakop sa pamumuno ni Adelantado [[Miguel López de Legazpi|Miguel Lopez de Legaspi]] noong Nobyembre 14, 1571 at itinatag bilang isang [[Encomienda]] na pinamahalaan ni [[Don Marcos de Herrera]]. Samantala noong Abril 1572, narating naman ito ng mga Misyonero mula sa Orden ni San Agustin sa pamumuno ni [[Fray Diego Ordoñez de Vivar]] na taga [[Guadalajara, Nueva Galicia|Guadalajara]], [[Nueva Galicia]]. Matapos palaganapin at maitatag ang [[Katolisismo]] sa Calumpit tumulak sila sa Malolos at itinatag ang Kristiyanismo kung saan ang Malolos ay ipinailalim bilang isa sa mga bisita ng [[Simbahan ng Tondo]] noong Mayo 13, 1572, kasama ng Calumpit, Lubao at Betis.

===Pagkakatatag bilang Pueblo===
Matapos ang siyam na taon mula ng madawag at maitatag ang Encomienda ng Malolos, itinatag naman ito bilang Pueblo. Sa pulong Definitorio Provincial ng mga Agustino na ginanap sa [[Kumbento ng Tondo]] noong Hunyo 11,1580, itinatag ang Bayan ng Malolos kung saan mayroon itong 3 visita: Matimbo, Paombong, at Mambog, naisama naman noong 1581 ang Binto (Quingua) bilang isa sa mga Visita sa ilalim ng Malolos. Itinaga naman si [[R.P Mateo Mendoza OSA]] bilang Unang Kura Paroko ng Bayan.

===Pag-Unlad sa panahon ng Espanyol===
Sa pagdating ng Ika-17 siglo, ang Malolos ay naging sentro ng kalakalan at komersyo sa [[Luzon]] kung saan nangunguna ang mga [[Sangley]]. Naging pangunahing taga-prodyus ng [[asukal]] at [[bigas]] ang bayan na naging dahilan ng pag-unlad nito.Sa dokumento nina [[Fray Manuel Buzeta]], [[Felipe Bravo]] at [[Fray Coco]], sinasabing isa ang Bayan ng Malolos sa may pinakamalaking simbahang bato sa Pilipinas.

Lalong umunlad at naging matao ang bayan, kaya noong Agosto 31, 1859 hinati ang Malolos sa tatlong magkakahiwalay na pueblo naitatag ang mga [[Bayan ng Barasoain]] at [[Bayan ng Santa Isabel|Santa Isabel]], bawa’t bayan ay may &quot;[[Capitan Municipa]]&quot; at [[&quot;Cura Paroco]]&quot;. Sa panahon ng [[Estados Unidos|Amerikano]] ang Barasoain at Santa Isabel ay isinamang muli sa pinag-isang Bayan ng Malolos noong 1903.

===Papel sa Himagsikan===
Kauna-unahang naitala ang makasaysayang pag-aalsa sa Bayang Malolos ay noong taong 1640 nang ang isang tagalog na nagngangalang [[Pedro Ladia]] ay nagpakilalang mula sa lahi ni [[Lakandula|Rajah Lakandula]] at tinawag ang sarili niya bilang &quot;Hari ng mga Tagalog&quot;. Hinikayat nya ang mga taga Malolos na mag-alsa laban sa mga Kastila at lumaban sa Kura ng bayan at inuudyukan ang marami na makipagtulungan sa kanyang bawiin ang bayan mula sa dayuhan. Nabalitaan ito ng kura ng simbahan ng Malolos na si [[Padre Cristobal Enriquez]], nagplano si Enriquez para mahuli si Ladia at dinala sa [[Maynila]] upang litisin at doon bitayin.

===Kababaihan ng Malolos===
Sa kagustuhang maitaas ang antas ng [[edukasyon]] para sa [[Edukasyon para sa Kababaihan|kababaihan]] sa panahong ng Espanyol na lipunang patriyarkal, minabuti ng 20 kababaihan ng Malolos sa pamumuno ni [[Doña Alberta Santos-Uitangcoy]] na humiling kay [[Mga Gobernador-Heneral ng Pilipinas|Gobernador Heneral]] [[Valeriano Weyler]] na noon ay dumalaw sa Malolos na payagan silang magtayo ng paaralang pambabae at payagang mag-aral ng [[Wikang Kastila sa Pilipinas|Espanyol]] sa ilalim ni Propesor [[Teodoro Sandico]] na kilalang kalaban ng mga Kastila. Ang liham ay ipirinisinta noong Disyembre 12,1888 ngunit tinutulan ito ng Kura ng Malolos na si Padre [[Felipe Garcia]], sa dahilang diumano ay magagamit ni Sandico ang paaralan para maghasik ng [[liberalismo]] at pag-aalsa, dahil dito hindi naisakatuparan ang paaralan.Hindi sumuko ang mga kababaihan at muli silang humiling na pagbigyan ang kahilingan at sa pagpasok ng 1889 ay pinahintuluitan ng Gobernador Heneral na buksan ang paaralang pangkababaihan sa kondisyon na ang magiging guro ay si [[Doña Guadalupe Reyes]] sa halip na si Teodoro Sandico.

Sa tagumpay na ito ng mga Kababaihan ng Malolos sa tapang na ipinakita, ipinarating ni [[Marcelo H. del Pilar|Marcelo H. Del Pilar]] kay [[José Rizal|Jose Rizal]] ang balita at pinapurihan ni Rizal ang mga dalagang kababaihan sa pamamagitan ng isang liham na pinamagatang &quot;Sa mga dalagang kababaihan ng Malolos&quot; ang sulat ay ipinadala sa Malolos, Bulacan noong Pebrero 22, 1889.

===Unang Republika ng Pilipinas===
[[Talaksan:Barasoain church ~MVI~ (gaga over Mondo Marcos).jpg|thumb|[[Simbahan ng Barasoain]]]]
[[Talaksan:Malolos Filipino Army.jpg|thumb|Mga sundalong Pilipino sa Malolos noong 1899.]]
Ang Malolos ay naging kabisera ng Pilipinas nang magpalabas ng utos si Heneral [[Emilio Aguinaldo]] na ililipat ang Pamahalaang Rebolusyonaryo sa Malolos noong Agosto 29, 1898. Ang pagiging kabisera ng Malolos ay tumagal hanggang 31 Marso 1899. Sa ipinalabas na utos kalakip ang tadhanang kailang magsagawa ng  isang Kongreso upang sangguniin at magpalitan ng kuro-kuro tungkol sa kalagayan ng [[Digmaang Pilipino-Espanyol|labanang Pilipino-Espanyol]] at upang matalakay ang paghihimasok ng Amerika. Inatasan din ni Aguinaldo na magpadala ng mga magiging kinatawan ang mga munisipalidad at probinsyang malaya na,samantala pipili naman sa mga lugar na nasa ilalim pa ng Espanya. Ang pulong ay naganap sa [[Simbahan ng Barasoain]] noong Setyembre 15, 1898 na nauwi sa pagbalangkas ng Saligang Batas para sa bubuuing Republika na iniakda ni [[Pedro Paterno]] at dito nabuo ang kauna-unahang politikal na Saligang Batas ng Pilipinas ng 1899 o mas kilala sa tawag na Saligang Batas ng Malolos. Ilan sa mga mahahalagang batas na naipasa ng Kongreso ay ang 1.) Ratipikasyon ng Kalayaan na naideklara sa [[Kawit|Kawit,]] [[Kabite|Cavite]] noong Hunyo 12,1898. 2.) Paghihiwalay ng Simbahan at Estado 3.) ang deklarasyon ng Digmaan laban sa Estados Unidos. Ang Saligang Batas ng Malolos ay pinagtibay noong Enero 21 at noong Enero 23, 1899 itinatag ang Republika ng Pilipinas kung saan nanumpa si Emilio Aguinaldo bilang Pangulo. Naganap sa Malolos ang isang napaka engrandeng parada at pagtitipon para sa bagong silang na Republika..

===Pagbagsak ng Malolos===
Dahil sa pagputok ng [[Digmaang Pilipino–Amerikano|labanang Pilipino-Amerikano]] isinagawa ng Estados Unidos ang pagkubkob sa Malolos.May mga labanan sa labas ng Maynila na naganap sa mga bayang papunta sa Malolos ito ang mga bayan ng Polo, [[Meycauayan]], [[Marilao]], [[Bocaue]], [[Bigaa]], Guiguinto, at ang kabisera Malolos. Umaga ng Marso 31,1899 habang papalapit ang hukbong Amerikano na pinamumunuan ni [[Arthur MacArthur, Jr.|MacArthur]] sa Malolos, iniutos ni Emilio Aguinaldo na sunugin at lisanin ang Simbahang Kumbento ng Malolos na naging Tanggapan ng Presidencia. Narating ang bayan ng mga tropang Amaerikano ng ika-10 ng umaga at matapos ang ilang putukan at labanan nakubkob nila ang Simabahan ng Barasoain at ika-12 ng tanghali inabutan nilang nasusunog na ang malaking bahagi ng Simbahan ng Malolos. Tuluyang nasakop ng Tropang Amerikano sa pamumuno ni Heneral Arthur MacArthur ang Bayan ng Malolos.

==Heograpiya==
[[Talaksan:Bulacancapitoljf.JPG|thumb|Pamahalaang Panlalawigan ng Bulacan]]
Ang Malolos ay sentro at kabisera ng Bulacan, ito ay binubuo ng 51 barangay at may lawak na 88,356,426 metro kwadrado. Ang mga lupaing ito ay nahahati sa komersyal, residensyal, palayan, palaisdaang kogonan. Mahigit sa 4,000 hektarya ng mayamang palayan at mahigit sa 2,000 hektaryang palaisdaan.

Bilang isang lungsod na ibinibilang sa klaseng &quot;1&quot;, ang kinikitang buwis ay nagbubuhat sa mga komersyal at industriyal na establisemento, palengke, ari-arian at mga lisensiya. Buhat sa kinikitang ito sa buwis, kinukuha ang pambayad sa suweldo ng mga pinunong bayan at kawani ng pamahalaan, pagpapatayo ng mga gusali at imprastraktura, pambili ng kagamitan at iba pang gastusin.

==Demograpiko==
{{Populasyon}}
Batay sa tala ng Philippine Statistics Authority (noo'y National Statistics Office), ang Malolos ay may kalawakang lupain na 79.50  kilometro kwadrado. Ang pisikal na anyo ng lupaing Malolos ay nahahawig sa isang puno, labis-labis ang laki ng katawan, higit na malaki ang mga sangang nasa silangan bayan kaysa sa kanluran, normal ang kalagayang pangkapayapaan at kaayusan ng buong lungsod.

Ayon sa senso noong 2015, ang populasyon ng Malolos ay may kapal (o densidad) na 3,700 katao sa bawat kilometro kuwadrado (o 9,600 sa bawat milya kuwadrado).

===Relihiyon===
[[Talaksan:Malolos basilica.jpg|thumb|left|Basilika ng Malolos]]
Humigit-kumulang sa 80% ng mga mamamayan ay mga [[Katoliko]] na unang naihasik sa lupain ng Malolos noong taong 1572 sa pamamagitan ng mga Prayleng Agustino sa pamumuno ni Padre [[Diego Ordoñez de Vivar]] at mula sa pagiging &quot;visita&quot; ng Tondo ipinagpatuloy ang pagpapalaganap ng Katolisismo hanggang sa nagkaroon ang bayan ng isang sariling Kumbento at Parokya sa ilalim ng isang Kura-Paroko noong Hunyo 11,1580 sa katauhan ni Padre [[Mateo Mendoza]]. Matapos ang halos 400 na daang taon nagkaroon ng ibang relihiyon at sekta mula sa makabagong panahon gaya ng [[Iglesia ni Cristo]], Iglesia Filipina Independiente (Aglipay), [[Simbahan ng Adbentista ng Ikapitong Araw]], [[Protestante]] ([[Metodista]]) at iba pa.

===Mga AM Transmitter===
Ang [[DWAD-AM]] Now Radio 1098 kHz AM (Malolos), DWAD (1098 kHz Metro Manila) ay isang himpilan radyo pag-aari ng Audiovisual Communicators, Inc.

== Ekonomiya ==
{{stack|float=left|{{PH poverty incidence}}}}

=== Komersyo ===
[[File:RobinsonsPlaceMalolos.jpg|300px|thumb|Robinsons Place Malolos|left]]
[[File:0785jfThe Cabanas Malolos Bulacan Longos MacArthur Highwayfvf 07.jpg|300px|thumb|The Cabanas Malolos|left]]
Ang Lungsod ng Malolos ay mabilis na nagiging komersyal dahil sa kalapitan nito sa [[Metro Manila]] at dahil nasa pagitan ito ng Maynila at [[Clark Freeport at Special Economic Zone|Clark]], Pampanga. Maraming korporasyon ang nagtayo ng mga komersyal na lugar at mga establisyimento ng pagbabangko sa iba't ibang lugar sa paligid ng lungsod. Marami sa mga negosyo at industriya sa lungsod ay kinabibilangan ng Pagbabangko; [[Business Process Outsourcing]]; [[Courier|Courier Service]]; [[Edukasyon]]; [[Serbisyo sa Pagkain|Serbisyo sa Pagkain]]; [[Mga Ospital]]; [[Mga Hotel]], [[Mga Resort]] at [[Mga Restoran]]; [[Teknolohiya ng Impormasyon at Komunikasyon]]; [[Seguro]]; [[:wikt:manpower|Manpower]]; Pagpapaunlad ng [[Realty]]/[[Real Property]]; [[Kalakalan]]; Mga Serbisyo ng [[Transportasyon]]; Paglalakbay at [[Mga Paglilibot]]; at iba pang mga serbisyo. Ang Robinsons Place Malolos ay isang pangunahing shopping mall na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng [[Robinsons Malls]], ang pangalawang pinakamalaking operator ng mall sa Pilipinas. Ang mall ay matatagpuan sa kahabaan ng [[MacArthur Highway]], Barangay Sumapang Matanda.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mall Info Main|url=http://www.robinsonsmalls.com/mall-info/robinsons-place-malolos|website=Robinsons Malls|access-date=Enero 11, 2018|archive-date=Enero 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112044211/http://www.robinsonsmalls.com/mall-info/robinsons-place-malolos|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa iba pang mga shopping mall sa Malolos ang Maunlad Malls 1 at 2, na parehong pagmamay-ari at pinamamahalaan ng [[Union Bank of the Philippines]],&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Brion|title=Union Bank of the Philippines v. Maunlad Mga Tahanan|journal=Mga Ulat sa Pilipinas|petsa=Agosto 15, 2012|isyu=G.R. Blg. 190071|url=http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/2012/august2012/190071.pdf|access-date=Enero 11, 2018|archive-date=Oktubre 12, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012054643/http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/2012/august2012/190071.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ang Graceland Mall, pagmamay-ari at pinamamahalaan ng RMR Group of Companies,&lt;ref&gt;{{cite web|title=Graceland Mall Malolos|url=http://rmrgroupofcompanies.com.ph/index.php/mall-info/graceland-mall-malolos-bulacan|website=RMR Group of Mga Kumpanya|access-date=Enero 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408193700/http://rmrgroupofcompanies.com.ph/index.php/mall-info/graceland-mall-malolos-bulacan|archive-date=Abril 8, 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ang Vista Mall, Waltermart at Bulacan Eco-Commercial Complex, na pagmamay-ari ng Pamahalaang Panlalawigan ng Bulacan.

Ang Chimera Land ay isang parke ng libangan na ginagawa pa lamang na matatagpuan sa Barangay Sumapang Matanda. Kapag natapos na, ito ang magiging unang sustainable themed park sa Pilipinas.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.pna.gov.ph/articles/1005831|title=International theme park, itatayo sa Malolos City|work=Philippine News Agency|access-date=September 17, 2017|archive-date=August 15, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815064621/http://www.pna.gov.ph/articles/1005831|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rondabalita.news/chimera-land-theme-park-kauna-unahan-sa-pilipinas-makikita-sa-lungsod-ng-malolos|title=Chimera Land Theme Park Sa Malolos, Kauna-unahan sa 'Pinas! - Ronda Balita|first=Manny D.|last=Balbin|website=rondabalita.news|access-date=Setyembre 17, 2017|archive-date=Setyembre 17, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917171341/http://rondabalita.news/chimera-land-theme-park-kauna-unahan-sa-pilipinas-makikita-sa-lungsod-ng-malolos|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==Imprastraktura==
===Transportasyon===
Ang pampublikong transportasyon sa Malolos ay pinaglilingkuran ng mga bus, [[jeepney]], at [[UV Express]] AUV. Ang lungsod ay pinaglilingkuran din ng [[Auto Rickshaw|Tricycle]], na nag-aalok ng kanilang mga serbisyo sa paraang inuupahan. Ang isang hintuan ng bus na matatagpuan sa Malolos Crossing ay pinaglilingkuran ng mga bus panlalawigan na pinapatakbo ng Baliwag Transit, First North Luzon Transit, at Victory Liner patungong Cubao at Monumento. Ang Robinsons Place Malolos ang dulo ng mga Point-to-point bus mula sa [[Trinoma]], at mga modernisadong jeepney mula sa [[San Fernando, Pampanga]].

Kilala ang Malolos sa mga Karatig Jeepney nito na nagsisilbing pampublikong transportasyon sa loob ng lungsod. Ang pangalan mismo ay nagmula sa salitang ''karatig'', na nangangahulugang mga kalapit na lugar o barangay. Ang Karatig jeepney ay ang mas maliit na bersyon ng mga jeepney na karaniwang may sukat na humigit-kumulang 3 metro ang haba at kayang magsakay ng 8-10 commuter sa likuran at 2 pasahero sa upuan sa harap. Ang mas mahahabang modelo ay kayang magsakay ng humigit-kumulang 10-12. Ang kapasidad nito ay nag-iiba ayon sa haba at laki ng jeep. Mayroong dalawang Karatig na ruta sa paligid ng Malolos.&lt;ref name=Karatig&gt;{{cite web |title=KARATIG JEEPNEY: Little Jeepneys of Malolos |url=http://www.bulakenyo.ph/karatig-jeepney-the-cute-little-jeepneys-of-malolos/ |access-date=January 11, 2018 | 12, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180112044707/http://www.bulakenyo.ph/karatig-jeepney-the-cute-little-jeepneys-of-malolos/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
Ang Malolos ay nagsisilbi rin bilang Banking Capital ng Bulacan, na mayroong pinakamataas na bilang ng mga institusyong pagbabangko sa lalawigan (ang lungsod ay nagho-host ng humigit-kumulang 46&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mga Bangko sa Malolos Bulacan|url=http://www.yellow-pages.ph/search/banks/malolos-bulacan/page-1|website=yellow-pages.ph|access-date=Enero 11, 2018|archive-date=Enero 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112042608/http://www.yellow-pages.ph/search/banks/malolos-bulacan/page-1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;), karamihan sa mga ito ay matatagpuan sa mga kilalang lugar ng lungsod, lalo na sa kahabaan ng Paseo del Congreso Avenue.

=== Industriya ===
{{Seksyong Walang Sanggunian|petsa=Nobyembre 2024}}
Dahil sa kalapitan nito sa [[Maynila]] at sa [[Daungan ng Maynila|daungan]], nagiging industriyalisado ang Malolos. Ang mga industriyal na estadyum, tulad ng First Bulacan Industrial City, kung saan mayroong mahigit 20 korporasyon at mga kumpanyang nagpapatakbo ng kanilang mga pabrika sa loob ng estadyum ay umuunlad. Ang [[Mighty Corporation]], isang pangunahing manlalaro sa industriya ng tabako sa Pilipinas, ay nagpapatakbo ng isang pabrika ng tabako sa lungsod.

Ang iba pang mga industriya tulad ng [[agribusiness]], aquaculture, paggawa ng bag, seramika, konstruksyon, paggawa ng semento, mga bulaklak/ornamental, muwebles, pagproseso ng pagkain, mga damit, mga regalo, paggawa ng mga kagamitan sa bahay, paggawa ng dekorasyon, alahas, pagkukulay ng balat, pagpapakintab ng marmol, metalurhiya, pag-iimprenta, paggawa ng sapatos, at paggawa ng tela ay makikita rin sa lungsod.

Ilan sa mga produktong pagkain na ginawa sa Malolos ay kinabibilangan ng [[Empanada|''Empanada de Kaliskis'']], [[Ensaïmada|Ensaymada Malolos]], Inipit, Otap Bread, Atsara, at Bagoong.

Mayroong serbisyo ng riles sa lungsod na pinaglilingkuran ng [[Philippine National Railways]] (PNR). Ang Estacion Ferrocaril de Malolos ay bahagi ng Ferrocaril de Manila-Dagupan. Ito ay pinangalanang Estacion de Barasoain Y Malolos. Ang orihinal ay winasak noong 1945, at pinalitan ng kasalukuyan. Binuksan ang Malolos noong Marso 24, 1891. Ang mga serbisyo mula Maynila hanggang Dagupan ay nagsimula noong Nobyembre 24, 1892. Kalaunan ay inabandona ito matapos ang pagtatapos ng mga serbisyo pahilaga ng [[Philippine National Railways]] (PNR). [[File:Paggawa ng bagong istasyon ng Malolos1.jpg|200px|thumbnail|right|Paggawa ng bagong [[istasyon ng Malolos]] (2024)]]
Gayunpaman, noong 1988, isinara ang North Main Line ng PNR at agad na tumigil ang mga serbisyo ng tren sa Malolos.&lt;ref name=&quot;PNR history&quot;&gt;{{cite web|url=http://pnr.gov.ph/history.htm |title=Maikling kasaysayan ng PNR |publisher=Philippine National Railways (Pebrero 27, 2009) |access-date=Nobyembre 4, 2011&lt;!--&gt;at [[Internet Archive]]&lt;--&gt; |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227040648/http://pnr.gov.ph/history.htm |archive-date=Pebrero 27, 2009 }}&lt;/ref&gt; Noong Nobyembre Noong ika-20 ng Pebrero, 2003, sa pagtatangkang buhayin muli ang serbisyo ng riles, ang North Luzon Railways Corporation at ang China National Machinery and Equipment Group (CNMEG) ay pumirma ng isang Kasunduan sa Kontrata para sa pagtatayo ng Seksyon I, Phase I ng North Luzon Railway System mula Caloocan hanggang Malolos sa isang turnkey basis. Ang proyekto ay nagkakahalaga ng $421,050,000. Gayunpaman, noong ika-13 ng Pebrero, 2006, isang kontrobersiya ang lumitaw mula sa proyekto at ang proyekto ay itinigil nang walang katiyakan.&lt;ref name=&quot;CNMEG&quot;&gt;{{cite web |last1=Carpio|title=China National Machinery and Equipment Group vs. Santa Maria|date=Pebrero 7, 2012|id=G.R. Blg. 185572|url=http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/2012/february2012/185572.htm|access-date=Enero 11, 2018|archive-date=Enero 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180111130856/http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/2012/february2012/185572.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Noong 2017, muling binuhay ang proyekto at tinawag na [[North–South Commuter Railway|North South Commuter Railway]] gamit ang mga pondong nagmula sa Japan sa pamamagitan ng isang pautang. Noong Enero 5, 2018, sinimulan ng Kagawaran ng Transportasyon ang pagtatayo ng unang yugto ng PNR Clark Line.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Sisimulan ngayong taon ang konstruksyon ng riles ng Maynila-Malolos|url=https://www.abs-cbn.com/business/01/12/17/manila-malolos-railway-construction-to-start-this-year|access-date=Enero 11, 2018|work=ABS-CBN News|date=Enero 12, 2017|archive-date=Enero 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112042351/http://news.abs-cbn.com/business/01/12/17/manila-malolos-railway-construction-to-start-this-year|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite balita|last1=Estrope|first1=Carmela|title=Tugade tungkol sa proyektong riles ng P105-B: Panahon na para tumigil sa pagsasalita, magsimulang magtrabaho|url=https://newsinfo.inquirer.net/958491/tugade-on-p105-b-railway-project-time-to-stop-talking-start-working|access-date=Enero 11, 2018|newspaper=Philippine Daily Inquirer|date=Enero 9, 2018|archive-date=Enero 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180111224132/https://newsinfo.inquirer.net/958491/tugade-on-p105-b-railway-project-time-to-stop-talking-start-working|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite balita|last1=Talete|first1=Hannibal|title=TRAIN PATUNGONG BULACAN: Sinimulan na ng DOTr ang proyektong PNR Clark na may rutang Tutuban-Malolos|url=http://www.interaksyon.com/train-to-bulacan-dotr-breaks-ground-for-tutuban-malolos-segment-of-pnr-clark-project/|access-date=Enero 11, 2018|work=InterAksyon|publisher=InterAksyon|date=Enero 5, 2018|archive-date=Enero 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112102316/http://www.interaksyon.com/train-to-bulacan-dotr-breaks-ground-for-tutuban-malolos-segment-of-pnr-clark-project/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ang Bagong [[w:en:Estasyon ng Malolos|Estasyon ng Malolos]] ng [[w:en: Sentro ng Makasaysayang Bayan ng Malolos|Sentro ng Makasaysayang Bayan ng Malolos]] ay kasalukuyang itinatayo bilang bahagi ng proyektong [[w:en: North–South Commuter Railway|North–South Commuter Railway]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1= |first1= |title=Proyekto ng Riles ng Hilagang-Timog, Pilipinas|url= https://www.railway-technology.com/projects/north-south-railway-project/?cf-view|accessdate=Hunyo 18, 2024 |publisher=teknolohiya-ng-riles |petsa=Abril 16, 2024}}&lt;/ref&gt;

===Mga Kahalagahan===
Ang mga serbisyo ng tubig ay ibinibigay ng City of Malolos Water District (CMWD). Nagbibigay din ang CMWD ng serbisyo ng tubig sa ilang barangay sa mga karatig bayan ng [[Paombong]] at [[Hagonoy, Bulacan|Hagonoy]]. Simula noong 2012, ang lungsod ay dumaranas ng paulit-ulit na kakulangan ng tubig.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Balabo|first1=Dino|title=Naubusan ng tubig ang mga nayon sa Bulacan|url=http://beta.philstar.com/headlines/2012/05/02/802418/bulacan-villages-run-out-water|access-date=Enero 11, 2018|work=The Philippine Star|date=Mayo 2, 2012|archive-date=Enero 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112042439/http://beta.philstar.com/headlines/2012/05/02/802418/bulacan-villages-run-out-water|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Kawalan ng suplay ng tubig sa Bulacan, inireklamo|url=https://www.abs-cbn.com/news/06/24/17/kawalan-ng-suplay-ng-tubig-sa-bulacan-inireklamo|access-date=January 11, 2018|work=ABS-CBN News|date=June 24, 2017|archive-date=January-date 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112042433/http://news.abs-cbn.com/news/06/24/17/kawalan-ng-suplay-ng-tubig-sa-bulacan-inireklamo|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Electric services are provided by [, the Electric services are provided by [, the Electric services are provided by [, the Electrical services are provided by []]

== Mga kilalang tao ==
* [[Nikko Natividad]] - mananayaw, aktor, miyembro ng ''Hashtags''
* [[Aria Clemente]] - mang-aawit at aktres
* [[Sanya Lopez]] - aktres

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}


{{Bulacan}}
{{Mga Lungsod sa Pilipinas}}

[[Kategorya:Bulacan]]
[[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas]]</text>
      <sha1>lih1ct628equjzs0er9ytups4klhxql</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223391</id>
      <parentid>2223390</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T01:03:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47781-75</username>
        <id>166014</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga kilalang tao */</comment>
      <origin>2223391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54350" sha1="ow2gbxjlyb6z8m9gby2ypulonq18ag1" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine city 2
| infoboxtitle  = Lungsod ng Malolos
| image_skyline       = A Secion of Malolos City Proper.jpeg
| sealfile      = &lt;!--Ph seal bulacan malolos.png--&gt;
| caption       = Mapa ng [[Bulacan]] na pinapakita ang lokasyon ng Malolos.
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| region          = {{PH wikidata|region}}
| province        = {{PH wikidata|province}}
| districts     = Unang distrito ng Bulacan
| barangays     = 51
| class         = Unang uri ng lungsod; komponente
| mayor         = Christian Natividad
| founded       = Hunyo 11, 1580 
| cityhood      =  Disyembre 18, 1999
| areakm2       = 67.30
| website       = [http://www.maloloscity.gov.ph/ Opisyal na Websayt ng Lungsod ng Malolos, Bulacan]
}}

Ang '''Lungsod ng Malolos''' o ('''''City of Malolos''''' sa [[wikang Ingles]]) ay isang unang uring lungsod sa [[Pilipinas]] sa lalawigan ng [[Bulacan]].  Ito ang [[kabisera]] ng [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]].  Matatagpuan ito mga 40 kilometro sa hilaga ng [[Maynila]]. Hangganan ng Malolos ang [[Calumpit]] at [[Plaridel, Bulacan|Plaridel]] sa Hilaga, [[Bulacan, Bulacan|Bulakan]] sa Timog Silangan, ang [[Paombong]] sa Kanluran at [[look ng Maynila]] sa Timog.  Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

==Kasaysayan==
Kilala ang Bayan ng Malolos sa pagiging kabisera ng [[Unang Republika ng Pilipinas]]. Naglundo rito ang maraming patriotikong nakilahok sa pagtatayo ng Republika ng Pilipinas. Sa [[Simbahan ng Barasoain]], ginawa’t pinagtibay ang [[Konstitusyon ng Malolos|Unang Konstitusyon ng Pilipinas]] at ang Katedral ng Malolos ang naging tanggapan ni Heneral [[Emilio Aguinaldo]] bilang [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] ng Rebolusyonaryong Pamahalaan kasama niya ang tagapayo at kalihim na si [[Apolinario Mabini]].

===Pagsilang ng Malolos===
Ang Bayan ng Malolos ay unang narating ng mga [[Espanyol na imperyo|Kastila]] mananakop sa pamumuno ni Adelantado [[Miguel López de Legazpi|Miguel Lopez de Legaspi]] noong Nobyembre 14, 1571 at itinatag bilang isang [[Encomienda]] na pinamahalaan ni [[Don Marcos de Herrera]]. Samantala noong Abril 1572, narating naman ito ng mga Misyonero mula sa Orden ni San Agustin sa pamumuno ni [[Fray Diego Ordoñez de Vivar]] na taga [[Guadalajara, Nueva Galicia|Guadalajara]], [[Nueva Galicia]]. Matapos palaganapin at maitatag ang [[Katolisismo]] sa Calumpit tumulak sila sa Malolos at itinatag ang Kristiyanismo kung saan ang Malolos ay ipinailalim bilang isa sa mga bisita ng [[Simbahan ng Tondo]] noong Mayo 13, 1572, kasama ng Calumpit, Lubao at Betis.

===Pagkakatatag bilang Pueblo===
Matapos ang siyam na taon mula ng madawag at maitatag ang Encomienda ng Malolos, itinatag naman ito bilang Pueblo. Sa pulong Definitorio Provincial ng mga Agustino na ginanap sa [[Kumbento ng Tondo]] noong Hunyo 11,1580, itinatag ang Bayan ng Malolos kung saan mayroon itong 3 visita: Matimbo, Paombong, at Mambog, naisama naman noong 1581 ang Binto (Quingua) bilang isa sa mga Visita sa ilalim ng Malolos. Itinaga naman si [[R.P Mateo Mendoza OSA]] bilang Unang Kura Paroko ng Bayan.

===Pag-Unlad sa panahon ng Espanyol===
Sa pagdating ng Ika-17 siglo, ang Malolos ay naging sentro ng kalakalan at komersyo sa [[Luzon]] kung saan nangunguna ang mga [[Sangley]]. Naging pangunahing taga-prodyus ng [[asukal]] at [[bigas]] ang bayan na naging dahilan ng pag-unlad nito.Sa dokumento nina [[Fray Manuel Buzeta]], [[Felipe Bravo]] at [[Fray Coco]], sinasabing isa ang Bayan ng Malolos sa may pinakamalaking simbahang bato sa Pilipinas.

Lalong umunlad at naging matao ang bayan, kaya noong Agosto 31, 1859 hinati ang Malolos sa tatlong magkakahiwalay na pueblo naitatag ang mga [[Bayan ng Barasoain]] at [[Bayan ng Santa Isabel|Santa Isabel]], bawa’t bayan ay may &quot;[[Capitan Municipa]]&quot; at [[&quot;Cura Paroco]]&quot;. Sa panahon ng [[Estados Unidos|Amerikano]] ang Barasoain at Santa Isabel ay isinamang muli sa pinag-isang Bayan ng Malolos noong 1903.

===Papel sa Himagsikan===
Kauna-unahang naitala ang makasaysayang pag-aalsa sa Bayang Malolos ay noong taong 1640 nang ang isang tagalog na nagngangalang [[Pedro Ladia]] ay nagpakilalang mula sa lahi ni [[Lakandula|Rajah Lakandula]] at tinawag ang sarili niya bilang &quot;Hari ng mga Tagalog&quot;. Hinikayat nya ang mga taga Malolos na mag-alsa laban sa mga Kastila at lumaban sa Kura ng bayan at inuudyukan ang marami na makipagtulungan sa kanyang bawiin ang bayan mula sa dayuhan. Nabalitaan ito ng kura ng simbahan ng Malolos na si [[Padre Cristobal Enriquez]], nagplano si Enriquez para mahuli si Ladia at dinala sa [[Maynila]] upang litisin at doon bitayin.

===Kababaihan ng Malolos===
Sa kagustuhang maitaas ang antas ng [[edukasyon]] para sa [[Edukasyon para sa Kababaihan|kababaihan]] sa panahong ng Espanyol na lipunang patriyarkal, minabuti ng 20 kababaihan ng Malolos sa pamumuno ni [[Doña Alberta Santos-Uitangcoy]] na humiling kay [[Mga Gobernador-Heneral ng Pilipinas|Gobernador Heneral]] [[Valeriano Weyler]] na noon ay dumalaw sa Malolos na payagan silang magtayo ng paaralang pambabae at payagang mag-aral ng [[Wikang Kastila sa Pilipinas|Espanyol]] sa ilalim ni Propesor [[Teodoro Sandico]] na kilalang kalaban ng mga Kastila. Ang liham ay ipirinisinta noong Disyembre 12,1888 ngunit tinutulan ito ng Kura ng Malolos na si Padre [[Felipe Garcia]], sa dahilang diumano ay magagamit ni Sandico ang paaralan para maghasik ng [[liberalismo]] at pag-aalsa, dahil dito hindi naisakatuparan ang paaralan.Hindi sumuko ang mga kababaihan at muli silang humiling na pagbigyan ang kahilingan at sa pagpasok ng 1889 ay pinahintuluitan ng Gobernador Heneral na buksan ang paaralang pangkababaihan sa kondisyon na ang magiging guro ay si [[Doña Guadalupe Reyes]] sa halip na si Teodoro Sandico.

Sa tagumpay na ito ng mga Kababaihan ng Malolos sa tapang na ipinakita, ipinarating ni [[Marcelo H. del Pilar|Marcelo H. Del Pilar]] kay [[José Rizal|Jose Rizal]] ang balita at pinapurihan ni Rizal ang mga dalagang kababaihan sa pamamagitan ng isang liham na pinamagatang &quot;Sa mga dalagang kababaihan ng Malolos&quot; ang sulat ay ipinadala sa Malolos, Bulacan noong Pebrero 22, 1889.

===Unang Republika ng Pilipinas===
[[Talaksan:Barasoain church ~MVI~ (gaga over Mondo Marcos).jpg|thumb|[[Simbahan ng Barasoain]]]]
[[Talaksan:Malolos Filipino Army.jpg|thumb|Mga sundalong Pilipino sa Malolos noong 1899.]]
Ang Malolos ay naging kabisera ng Pilipinas nang magpalabas ng utos si Heneral [[Emilio Aguinaldo]] na ililipat ang Pamahalaang Rebolusyonaryo sa Malolos noong Agosto 29, 1898. Ang pagiging kabisera ng Malolos ay tumagal hanggang 31 Marso 1899. Sa ipinalabas na utos kalakip ang tadhanang kailang magsagawa ng  isang Kongreso upang sangguniin at magpalitan ng kuro-kuro tungkol sa kalagayan ng [[Digmaang Pilipino-Espanyol|labanang Pilipino-Espanyol]] at upang matalakay ang paghihimasok ng Amerika. Inatasan din ni Aguinaldo na magpadala ng mga magiging kinatawan ang mga munisipalidad at probinsyang malaya na,samantala pipili naman sa mga lugar na nasa ilalim pa ng Espanya. Ang pulong ay naganap sa [[Simbahan ng Barasoain]] noong Setyembre 15, 1898 na nauwi sa pagbalangkas ng Saligang Batas para sa bubuuing Republika na iniakda ni [[Pedro Paterno]] at dito nabuo ang kauna-unahang politikal na Saligang Batas ng Pilipinas ng 1899 o mas kilala sa tawag na Saligang Batas ng Malolos. Ilan sa mga mahahalagang batas na naipasa ng Kongreso ay ang 1.) Ratipikasyon ng Kalayaan na naideklara sa [[Kawit|Kawit,]] [[Kabite|Cavite]] noong Hunyo 12,1898. 2.) Paghihiwalay ng Simbahan at Estado 3.) ang deklarasyon ng Digmaan laban sa Estados Unidos. Ang Saligang Batas ng Malolos ay pinagtibay noong Enero 21 at noong Enero 23, 1899 itinatag ang Republika ng Pilipinas kung saan nanumpa si Emilio Aguinaldo bilang Pangulo. Naganap sa Malolos ang isang napaka engrandeng parada at pagtitipon para sa bagong silang na Republika..

===Pagbagsak ng Malolos===
Dahil sa pagputok ng [[Digmaang Pilipino–Amerikano|labanang Pilipino-Amerikano]] isinagawa ng Estados Unidos ang pagkubkob sa Malolos.May mga labanan sa labas ng Maynila na naganap sa mga bayang papunta sa Malolos ito ang mga bayan ng Polo, [[Meycauayan]], [[Marilao]], [[Bocaue]], [[Bigaa]], Guiguinto, at ang kabisera Malolos. Umaga ng Marso 31,1899 habang papalapit ang hukbong Amerikano na pinamumunuan ni [[Arthur MacArthur, Jr.|MacArthur]] sa Malolos, iniutos ni Emilio Aguinaldo na sunugin at lisanin ang Simbahang Kumbento ng Malolos na naging Tanggapan ng Presidencia. Narating ang bayan ng mga tropang Amaerikano ng ika-10 ng umaga at matapos ang ilang putukan at labanan nakubkob nila ang Simabahan ng Barasoain at ika-12 ng tanghali inabutan nilang nasusunog na ang malaking bahagi ng Simbahan ng Malolos. Tuluyang nasakop ng Tropang Amerikano sa pamumuno ni Heneral Arthur MacArthur ang Bayan ng Malolos.

==Heograpiya==
[[Talaksan:Bulacancapitoljf.JPG|thumb|Pamahalaang Panlalawigan ng Bulacan]]
Ang Malolos ay sentro at kabisera ng Bulacan, ito ay binubuo ng 51 barangay at may lawak na 88,356,426 metro kwadrado. Ang mga lupaing ito ay nahahati sa komersyal, residensyal, palayan, palaisdaang kogonan. Mahigit sa 4,000 hektarya ng mayamang palayan at mahigit sa 2,000 hektaryang palaisdaan.

Bilang isang lungsod na ibinibilang sa klaseng &quot;1&quot;, ang kinikitang buwis ay nagbubuhat sa mga komersyal at industriyal na establisemento, palengke, ari-arian at mga lisensiya. Buhat sa kinikitang ito sa buwis, kinukuha ang pambayad sa suweldo ng mga pinunong bayan at kawani ng pamahalaan, pagpapatayo ng mga gusali at imprastraktura, pambili ng kagamitan at iba pang gastusin.

==Demograpiko==
{{Populasyon}}
Batay sa tala ng Philippine Statistics Authority (noo'y National Statistics Office), ang Malolos ay may kalawakang lupain na 79.50  kilometro kwadrado. Ang pisikal na anyo ng lupaing Malolos ay nahahawig sa isang puno, labis-labis ang laki ng katawan, higit na malaki ang mga sangang nasa silangan bayan kaysa sa kanluran, normal ang kalagayang pangkapayapaan at kaayusan ng buong lungsod.

Ayon sa senso noong 2015, ang populasyon ng Malolos ay may kapal (o densidad) na 3,700 katao sa bawat kilometro kuwadrado (o 9,600 sa bawat milya kuwadrado).

===Relihiyon===
[[Talaksan:Malolos basilica.jpg|thumb|left|Basilika ng Malolos]]
Humigit-kumulang sa 80% ng mga mamamayan ay mga [[Katoliko]] na unang naihasik sa lupain ng Malolos noong taong 1572 sa pamamagitan ng mga Prayleng Agustino sa pamumuno ni Padre [[Diego Ordoñez de Vivar]] at mula sa pagiging &quot;visita&quot; ng Tondo ipinagpatuloy ang pagpapalaganap ng Katolisismo hanggang sa nagkaroon ang bayan ng isang sariling Kumbento at Parokya sa ilalim ng isang Kura-Paroko noong Hunyo 11,1580 sa katauhan ni Padre [[Mateo Mendoza]]. Matapos ang halos 400 na daang taon nagkaroon ng ibang relihiyon at sekta mula sa makabagong panahon gaya ng [[Iglesia ni Cristo]], Iglesia Filipina Independiente (Aglipay), [[Simbahan ng Adbentista ng Ikapitong Araw]], [[Protestante]] ([[Metodista]]) at iba pa.

===Mga AM Transmitter===
Ang [[DWAD-AM]] Now Radio 1098 kHz AM (Malolos), DWAD (1098 kHz Metro Manila) ay isang himpilan radyo pag-aari ng Audiovisual Communicators, Inc.

== Ekonomiya ==
{{stack|float=left|{{PH poverty incidence}}}}

=== Komersyo ===
[[File:RobinsonsPlaceMalolos.jpg|300px|thumb|Robinsons Place Malolos|left]]
[[File:0785jfThe Cabanas Malolos Bulacan Longos MacArthur Highwayfvf 07.jpg|300px|thumb|The Cabanas Malolos|left]]
Ang Lungsod ng Malolos ay mabilis na nagiging komersyal dahil sa kalapitan nito sa [[Metro Manila]] at dahil nasa pagitan ito ng Maynila at [[Clark Freeport at Special Economic Zone|Clark]], Pampanga. Maraming korporasyon ang nagtayo ng mga komersyal na lugar at mga establisyimento ng pagbabangko sa iba't ibang lugar sa paligid ng lungsod. Marami sa mga negosyo at industriya sa lungsod ay kinabibilangan ng Pagbabangko; [[Business Process Outsourcing]]; [[Courier|Courier Service]]; [[Edukasyon]]; [[Serbisyo sa Pagkain|Serbisyo sa Pagkain]]; [[Mga Ospital]]; [[Mga Hotel]], [[Mga Resort]] at [[Mga Restoran]]; [[Teknolohiya ng Impormasyon at Komunikasyon]]; [[Seguro]]; [[:wikt:manpower|Manpower]]; Pagpapaunlad ng [[Realty]]/[[Real Property]]; [[Kalakalan]]; Mga Serbisyo ng [[Transportasyon]]; Paglalakbay at [[Mga Paglilibot]]; at iba pang mga serbisyo. Ang Robinsons Place Malolos ay isang pangunahing shopping mall na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng [[Robinsons Malls]], ang pangalawang pinakamalaking operator ng mall sa Pilipinas. Ang mall ay matatagpuan sa kahabaan ng [[MacArthur Highway]], Barangay Sumapang Matanda.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mall Info Main|url=http://www.robinsonsmalls.com/mall-info/robinsons-place-malolos|website=Robinsons Malls|access-date=Enero 11, 2018|archive-date=Enero 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112044211/http://www.robinsonsmalls.com/mall-info/robinsons-place-malolos|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa iba pang mga shopping mall sa Malolos ang Maunlad Malls 1 at 2, na parehong pagmamay-ari at pinamamahalaan ng [[Union Bank of the Philippines]],&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Brion|title=Union Bank of the Philippines v. Maunlad Mga Tahanan|journal=Mga Ulat sa Pilipinas|petsa=Agosto 15, 2012|isyu=G.R. Blg. 190071|url=http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/2012/august2012/190071.pdf|access-date=Enero 11, 2018|archive-date=Oktubre 12, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012054643/http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/2012/august2012/190071.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ang Graceland Mall, pagmamay-ari at pinamamahalaan ng RMR Group of Companies,&lt;ref&gt;{{cite web|title=Graceland Mall Malolos|url=http://rmrgroupofcompanies.com.ph/index.php/mall-info/graceland-mall-malolos-bulacan|website=RMR Group of Mga Kumpanya|access-date=Enero 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408193700/http://rmrgroupofcompanies.com.ph/index.php/mall-info/graceland-mall-malolos-bulacan|archive-date=Abril 8, 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ang Vista Mall, Waltermart at Bulacan Eco-Commercial Complex, na pagmamay-ari ng Pamahalaang Panlalawigan ng Bulacan.

Ang Chimera Land ay isang parke ng libangan na ginagawa pa lamang na matatagpuan sa Barangay Sumapang Matanda. Kapag natapos na, ito ang magiging unang sustainable themed park sa Pilipinas.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.pna.gov.ph/articles/1005831|title=International theme park, itatayo sa Malolos City|work=Philippine News Agency|access-date=September 17, 2017|archive-date=August 15, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815064621/http://www.pna.gov.ph/articles/1005831|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rondabalita.news/chimera-land-theme-park-kauna-unahan-sa-pilipinas-makikita-sa-lungsod-ng-malolos|title=Chimera Land Theme Park Sa Malolos, Kauna-unahan sa 'Pinas! - Ronda Balita|first=Manny D.|last=Balbin|website=rondabalita.news|access-date=Setyembre 17, 2017|archive-date=Setyembre 17, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917171341/http://rondabalita.news/chimera-land-theme-park-kauna-unahan-sa-pilipinas-makikita-sa-lungsod-ng-malolos|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==Imprastraktura==
===Transportasyon===
Ang pampublikong transportasyon sa Malolos ay pinaglilingkuran ng mga bus, [[jeepney]], at [[UV Express]] AUV. Ang lungsod ay pinaglilingkuran din ng [[Auto Rickshaw|Tricycle]], na nag-aalok ng kanilang mga serbisyo sa paraang inuupahan. Ang isang hintuan ng bus na matatagpuan sa Malolos Crossing ay pinaglilingkuran ng mga bus panlalawigan na pinapatakbo ng Baliwag Transit, First North Luzon Transit, at Victory Liner patungong Cubao at Monumento. Ang Robinsons Place Malolos ang dulo ng mga Point-to-point bus mula sa [[Trinoma]], at mga modernisadong jeepney mula sa [[San Fernando, Pampanga]].

Kilala ang Malolos sa mga Karatig Jeepney nito na nagsisilbing pampublikong transportasyon sa loob ng lungsod. Ang pangalan mismo ay nagmula sa salitang ''karatig'', na nangangahulugang mga kalapit na lugar o barangay. Ang Karatig jeepney ay ang mas maliit na bersyon ng mga jeepney na karaniwang may sukat na humigit-kumulang 3 metro ang haba at kayang magsakay ng 8-10 commuter sa likuran at 2 pasahero sa upuan sa harap. Ang mas mahahabang modelo ay kayang magsakay ng humigit-kumulang 10-12. Ang kapasidad nito ay nag-iiba ayon sa haba at laki ng jeep. Mayroong dalawang Karatig na ruta sa paligid ng Malolos.&lt;ref name=Karatig&gt;{{cite web |title=KARATIG JEEPNEY: Little Jeepneys of Malolos |url=http://www.bulakenyo.ph/karatig-jeepney-the-cute-little-jeepneys-of-malolos/ |access-date=January 11, 2018 | 12, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180112044707/http://www.bulakenyo.ph/karatig-jeepney-the-cute-little-jeepneys-of-malolos/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
Ang Malolos ay nagsisilbi rin bilang Banking Capital ng Bulacan, na mayroong pinakamataas na bilang ng mga institusyong pagbabangko sa lalawigan (ang lungsod ay nagho-host ng humigit-kumulang 46&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mga Bangko sa Malolos Bulacan|url=http://www.yellow-pages.ph/search/banks/malolos-bulacan/page-1|website=yellow-pages.ph|access-date=Enero 11, 2018|archive-date=Enero 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112042608/http://www.yellow-pages.ph/search/banks/malolos-bulacan/page-1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;), karamihan sa mga ito ay matatagpuan sa mga kilalang lugar ng lungsod, lalo na sa kahabaan ng Paseo del Congreso Avenue.

=== Industriya ===
{{Seksyong Walang Sanggunian|petsa=Nobyembre 2024}}
Dahil sa kalapitan nito sa [[Maynila]] at sa [[Daungan ng Maynila|daungan]], nagiging industriyalisado ang Malolos. Ang mga industriyal na estadyum, tulad ng First Bulacan Industrial City, kung saan mayroong mahigit 20 korporasyon at mga kumpanyang nagpapatakbo ng kanilang mga pabrika sa loob ng estadyum ay umuunlad. Ang [[Mighty Corporation]], isang pangunahing manlalaro sa industriya ng tabako sa Pilipinas, ay nagpapatakbo ng isang pabrika ng tabako sa lungsod.

Ang iba pang mga industriya tulad ng [[agribusiness]], aquaculture, paggawa ng bag, seramika, konstruksyon, paggawa ng semento, mga bulaklak/ornamental, muwebles, pagproseso ng pagkain, mga damit, mga regalo, paggawa ng mga kagamitan sa bahay, paggawa ng dekorasyon, alahas, pagkukulay ng balat, pagpapakintab ng marmol, metalurhiya, pag-iimprenta, paggawa ng sapatos, at paggawa ng tela ay makikita rin sa lungsod.

Ilan sa mga produktong pagkain na ginawa sa Malolos ay kinabibilangan ng [[Empanada|''Empanada de Kaliskis'']], [[Ensaïmada|Ensaymada Malolos]], Inipit, Otap Bread, Atsara, at Bagoong.

Mayroong serbisyo ng riles sa lungsod na pinaglilingkuran ng [[Philippine National Railways]] (PNR). Ang Estacion Ferrocaril de Malolos ay bahagi ng Ferrocaril de Manila-Dagupan. Ito ay pinangalanang Estacion de Barasoain Y Malolos. Ang orihinal ay winasak noong 1945, at pinalitan ng kasalukuyan. Binuksan ang Malolos noong Marso 24, 1891. Ang mga serbisyo mula Maynila hanggang Dagupan ay nagsimula noong Nobyembre 24, 1892. Kalaunan ay inabandona ito matapos ang pagtatapos ng mga serbisyo pahilaga ng [[Philippine National Railways]] (PNR). [[File:Paggawa ng bagong istasyon ng Malolos1.jpg|200px|thumbnail|right|Paggawa ng bagong [[istasyon ng Malolos]] (2024)]]
Gayunpaman, noong 1988, isinara ang North Main Line ng PNR at agad na tumigil ang mga serbisyo ng tren sa Malolos.&lt;ref name=&quot;PNR history&quot;&gt;{{cite web|url=http://pnr.gov.ph/history.htm |title=Maikling kasaysayan ng PNR |publisher=Philippine National Railways (Pebrero 27, 2009) |access-date=Nobyembre 4, 2011&lt;!--&gt;at [[Internet Archive]]&lt;--&gt; |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227040648/http://pnr.gov.ph/history.htm |archive-date=Pebrero 27, 2009 }}&lt;/ref&gt; Noong Nobyembre Noong ika-20 ng Pebrero, 2003, sa pagtatangkang buhayin muli ang serbisyo ng riles, ang North Luzon Railways Corporation at ang China National Machinery and Equipment Group (CNMEG) ay pumirma ng isang Kasunduan sa Kontrata para sa pagtatayo ng Seksyon I, Phase I ng North Luzon Railway System mula Caloocan hanggang Malolos sa isang turnkey basis. Ang proyekto ay nagkakahalaga ng $421,050,000. Gayunpaman, noong ika-13 ng Pebrero, 2006, isang kontrobersiya ang lumitaw mula sa proyekto at ang proyekto ay itinigil nang walang katiyakan.&lt;ref name=&quot;CNMEG&quot;&gt;{{cite web |last1=Carpio|title=China National Machinery and Equipment Group vs. Santa Maria|date=Pebrero 7, 2012|id=G.R. Blg. 185572|url=http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/2012/february2012/185572.htm|access-date=Enero 11, 2018|archive-date=Enero 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180111130856/http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/2012/february2012/185572.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Noong 2017, muling binuhay ang proyekto at tinawag na [[North–South Commuter Railway|North South Commuter Railway]] gamit ang mga pondong nagmula sa Japan sa pamamagitan ng isang pautang. Noong Enero 5, 2018, sinimulan ng Kagawaran ng Transportasyon ang pagtatayo ng unang yugto ng PNR Clark Line.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Sisimulan ngayong taon ang konstruksyon ng riles ng Maynila-Malolos|url=https://www.abs-cbn.com/business/01/12/17/manila-malolos-railway-construction-to-start-this-year|access-date=Enero 11, 2018|work=ABS-CBN News|date=Enero 12, 2017|archive-date=Enero 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112042351/http://news.abs-cbn.com/business/01/12/17/manila-malolos-railway-construction-to-start-this-year|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite balita|last1=Estrope|first1=Carmela|title=Tugade tungkol sa proyektong riles ng P105-B: Panahon na para tumigil sa pagsasalita, magsimulang magtrabaho|url=https://newsinfo.inquirer.net/958491/tugade-on-p105-b-railway-project-time-to-stop-talking-start-working|access-date=Enero 11, 2018|newspaper=Philippine Daily Inquirer|date=Enero 9, 2018|archive-date=Enero 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180111224132/https://newsinfo.inquirer.net/958491/tugade-on-p105-b-railway-project-time-to-stop-talking-start-working|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite balita|last1=Talete|first1=Hannibal|title=TRAIN PATUNGONG BULACAN: Sinimulan na ng DOTr ang proyektong PNR Clark na may rutang Tutuban-Malolos|url=http://www.interaksyon.com/train-to-bulacan-dotr-breaks-ground-for-tutuban-malolos-segment-of-pnr-clark-project/|access-date=Enero 11, 2018|work=InterAksyon|publisher=InterAksyon|date=Enero 5, 2018|archive-date=Enero 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112102316/http://www.interaksyon.com/train-to-bulacan-dotr-breaks-ground-for-tutuban-malolos-segment-of-pnr-clark-project/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ang Bagong [[w:en:Estasyon ng Malolos|Estasyon ng Malolos]] ng [[w:en: Sentro ng Makasaysayang Bayan ng Malolos|Sentro ng Makasaysayang Bayan ng Malolos]] ay kasalukuyang itinatayo bilang bahagi ng proyektong [[w:en: North–South Commuter Railway|North–South Commuter Railway]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1= |first1= |title=Proyekto ng Riles ng Hilagang-Timog, Pilipinas|url= https://www.railway-technology.com/projects/north-south-railway-project/?cf-view|accessdate=Hunyo 18, 2024 |publisher=teknolohiya-ng-riles |petsa=Abril 16, 2024}}&lt;/ref&gt;

===Mga Kahalagahan===
Ang mga serbisyo ng tubig ay ibinibigay ng City of Malolos Water District (CMWD). Nagbibigay din ang CMWD ng serbisyo ng tubig sa ilang barangay sa mga karatig bayan ng [[Paombong]] at [[Hagonoy, Bulacan|Hagonoy]]. Simula noong 2012, ang lungsod ay dumaranas ng paulit-ulit na kakulangan ng tubig.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Balabo|first1=Dino|title=Naubusan ng tubig ang mga nayon sa Bulacan|url=http://beta.philstar.com/headlines/2012/05/02/802418/bulacan-villages-run-out-water|access-date=Enero 11, 2018|work=The Philippine Star|date=Mayo 2, 2012|archive-date=Enero 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112042439/http://beta.philstar.com/headlines/2012/05/02/802418/bulacan-villages-run-out-water|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Kawalan ng suplay ng tubig sa Bulacan, inireklamo|url=https://www.abs-cbn.com/news/06/24/17/kawalan-ng-suplay-ng-tubig-sa-bulacan-inireklamo|access-date=January 11, 2018|work=ABS-CBN News|date=June 24, 2017|archive-date=January-date 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112042433/http://news.abs-cbn.com/news/06/24/17/kawalan-ng-suplay-ng-tubig-sa-bulacan-inireklamo|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Electric services are provided by [, the Electric services are provided by [, the Electric services are provided by [, the Electrical services are provided by []]

==Pamahalaan==
===Lokal na pamahalaan===
{{main|Sangguniang Panglungsod}}Ang lungsod ng Malolos ay pinamumunuan ng [[Alkalde|Mayor ng Malolos]] kasama ang bise alkalde at ang mga miyembro ng [[Sangguniang Panlungsod]], isang konseho ng lungsod na may 10 miyembro na lahat ay inihahalal isang beses bawat tatlong taon. Ito ay alinsunod sa Artikulo 6, Seksyon 8 ng [[Konstitusyon ng Pilipinas noong 1987]].&lt;ref&gt;{{Banggitin ang web |petsa=Enero 30, 2024 |title=Ang Konstitusyon ng Pilipinas noong 1987 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/constitutions/the-1987-constitution-of-the-republic-of-the-philippines/the-1987-constitution-of-the-republic-of-the-philippines-article-x/#:~:text=Ang%20term%20of%office%20of,more%20than%20three%20consecutive%20terms. |access-date=Enero 30, 2024 |website=officialgazette.gov.ph |archive-date=Agosto 10, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190810211613/https://www.officialgazette.gov.ph/constitutions/the-1987-constitution-of-the-republic-of-the-philippines/the-1987-constitution-of-the-republic-of-the-philippines-article-x/#:~:text=The%20term%20of%20office%20of,more%20than%20three%20consecutive%20terms. |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ang alkalde at ang kanyang mga kapwa pinuno ay limitado sa tatlong magkakasunod na tatlong-taong termino at ipinagbabawal na tumakbo muli sa ikaapat na pagkakataon. Gayunpaman, sa ilang mga pagkakataon, ang mga pinuno ay tatakbo para sa isa pang hanay ng tatlong magkakasunod na termino pagkatapos ng isang pagkaantala ng termino.

Ang lungsod ay pinamumunuan ni Mayor Christian D. Natividad, na madalas na tinutukoy sa kanyang palayaw na &quot;'''Agila'''&quot;. Si Natividad ay dating nagsilbi bilang lokal na punong ehekutibo mula 2010 hanggang 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Resume of Mayor Christian D. Natividad {{!}} PDF {{!}} Pilipinas {{!}} Pamahalaan |url=https://www.scribd.com/document/465113924/Resume-of-Mayor-Christian-D-Natividad |access-date=2024-01-30 |website=Scribd |language=en |archive-date=Enero 30, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130112219/https://www.scribd.com/document/465113924/Resume-of-Mayor-Christian-D-Natividad |url-status=live }}&lt;/ref&gt; bago nabigong tumakbo para sa [[Gobernador ng Bulacan]] noong mga [[Pangkalahatang halalan sa Pilipinas noong 2019]]. Natalo si Natividad sa kasalukuyang gobernador na si [[Daniel Fernando]] na dating nagsilbing bise-gobernador sa loob ng tatlong termino.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Balbin |first=Manny |date=Mayo 17, 2019 |title=Ipinroklama ng aktor na si Daniel Fernando ang pagka-gobernador ng Bulacan |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1070075 |access-date=Enero 30, 2024 |website=pna.gov.ph |archive-date=Enero 30, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130112219/https://www.pna.gov.ph/articles/1070075 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Noong 2022, tumakbo siya bilang Alkalde para sa kanyang ikaapat na termino sa kabuuan, ngunit sa kanyang unang termino nang hindi magkakasunod, tinalo niya ang dating tandem at running-mate na si Bebong. Gatchalian.&lt;ref&gt;{{Banggitin ang web |last=Silverio |first=Frederick |date=2022-07-02 |title=Nanumpa sa pwesto ang bagong alkalde ng kalaban |url=https://www.manilatimes.net/2022/07/02/news/regions/new-mayor-sworn-into-office-by-opponent/1849473 |access-date=2024-01-30 |website=The Manila Times |language=en |archive-date=Enero 30, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130112218/https://www.manilatimes.net/2022/07/02/news/regions/new-mayor-sworn-into-office-by-opponent/1849473 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ang bise alkalde ay si Miguel Alberto Bautista. Si Bautista ay isang ikatlong partido na kalaban sa mga katuwang ng mga kandidato sa pagka-alkalde noong [[2022 halalan sa Pilipinas]].
Si Danny A. Domingo ay ang kasalukuyang miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan na kumakatawan sa Malolos bilang bahagi ng unang distrito sa [[19th Congress of the Philippines]]. Si Domingo ay dating alkalde ng lungsod ng Malolos mula 2001 hanggang 2010 bago tinalo ang dating nanunungkulan [[Jose Antonio Sy-Alvarado]] noong 2022.[[File:Malolos City Hall (MacArthur highway, Malolos, Bulacan; 06-12-2021).jpg|thumb|4]px4x City Hall|3]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Opisina
!Opisina
!Term-in-office
! colspan=&quot;2&quot; |Party
|-
!Mayor ng Malolos
|Atty. Christian &quot;Agila&quot; D. Natividad
|30 Hunyo 2022 – kasalukuyan
| style=&quot;background:{{party color|Pambansang Partido ng Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Pambansang Partido ng Pagkakaisa (Pilipinas)|NUP]]
|-
!Pangalawang Alkalde ng Malolos
|Gilbert T. Gatchalian
|30 Hunyo 2025 – kasalukuyan
| style=&quot;background:{{party color|Malayang pulitiko}};&quot; |
|[[Malayang pulitiko|Malayang]]
|-
!Miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan
|Danny &quot;DAD&quot; A. Domingo
|30 Hunyo 2022 – kasalukuyan
| style=&quot;background:{{party color|Pambansang Partido ng Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
| [[Pambansang Partido ng Pagkakaisa (Pilipinas)|NUP]]
|-
! colspan=&quot;5&quot; |Mga Miyembro ng Konseho ng Lungsod (10)
|-
| colspan=&quot;2&quot; |John Vincent G. Vitug III
| rowspan=&quot;10&quot; |30 Hunyo 2025 – kasalukuyan
| style=&quot;background:{{party color|Pambansang Partido ng Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Pambansang Partido ng Pagkakaisa (Pilipinas)|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Dennis D. San Diego
| style=&quot;background:{{party color|Pambansang Partido ng Pagkaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Pambansang Partido ng Pagkaisa (Pilipinas)|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Meri Ann Geli Bulaong
| style=&quot;background:{{party color|Pambansang Partido ng Pagkaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Pambansang Partido ng Pagkaisa (Pilipinas)|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Edgardo F. Domingo
| style=&quot;background:{{party color|Malayang pulitiko}};&quot; |
|[[Malayang pulitiko|Malayang]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Victorino M. Aldaba III
| style=&quot;background:{{party color|Partido ng Pambansang Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Pambansang Partido ng Pambansang Pagkakaisa (Pilipinas)|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Luis Alfonso M. Arcega
| style=&quot;background:{{party color|Partido ng Pambansang Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Pambansang Partido ng Pambansang Pagkakaisa (Pilipinas)|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Miel Arthem B. Agustin
| style=&quot;background:{{party color|Partido ng Pambansang Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Pambansang Partido ng Pambansang Pagkakaisa (Pilipinas)|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Miguel Carlos B. Soto
| style=&quot;background:{{kulay ng partido|Malayang politiko}};&quot; |
|[[Malayang politiko|Malayang]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Noel G. Pineda
| style=&quot;background:{{kulay ng partido|Partido ng Pambansang Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Partido ng Pambansang Pagkakaisa (Pilipinas)|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Christian Peter C. Bautista
| style=&quot;background:{{kulay ng partido|Malayang politiko}};&quot; |
|[[Malayang politiko|Malayang]]
|}

==Kultura==
===Pamana at turismo===
{{tingnan din|Malolos Historic Town Center}}

{{Infobox historic site
| name = Malolos Historic Town Center
| native_name =
| native_language =
| image = Camestisuhan District.jpeg
| caption = Ang Historic Town Center ng Malolos ay idineklara bilang isa sa mga Philippine Heritage Sites noong Agosto 2001.
| type =
| location = Lungsod ng Malolos, [[Lalawigan ng Bulacan|Bulacan]], [[Pilipinas]] 3000
| area =
| built =
| architect =
| architecture =
| governing_body = [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]
| owner =
| designation1 =
| designation1_offname =
| designation1_date = Agosto 15, 2001
| designation1_number =
}}
[[File:Antonio Bautista Mansion.jpeg|right|250px|thumb|Ang mansyon ni Don Antonio Bautista]]

Ang Malolos ay kinikilala bilang Premiere Heritage City ng Bulacan. Maraming mga bahay-ninuno mula sa panahon ng mga Espanyol at Amerikano, mga simbahan at kapilya ng kolonyal na Espanyol, mga makasaysayang lugar at palatandaan, at maging mga istruktura tulad ng mga pader at tulay na may pamana at makasaysayang halaga ang matatagpuan sa paligid ng lungsod. Ang ilan sa mga ito ay minarkahan na ng National Historical Institute habang ang iba ay minarkahan ng Pamahalaang Lungsod. Ang makasaysayang sentro ng bayan ng Malolos ay idineklara bilang Pambansang Landmark ng Pamanang Bayan noong Agosto 15, 2001, sa ilalim ng pangalang Malolos Heritage Town.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ang Kamestisuhan ng Malolos ay maaaring maging karibal ng Distrito ng Mestizo ng Vigan bilang pamana |url=http://lifestyle.inquirer.net/230187/malolos-kamestisuhan-could-rival-vigans-mestizo-district-as-heritage-site/ |newspaper=Philippine Daily Inquirer |access-date=Hulyo 22, 2018 |archive-date=Hulyo 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180714114327/http://lifestyle.inquirer.net/230187/malolos-kamestisuhan-could-rival-vigans-mestizo-district-as-heritage-site/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Ang [[Simbahan ng Barasoain]], na itinayo noong 1885, ang siyang lugar ng Unang Kongreso ng Pilipinas noong Setyembre 15, 1898, at ang inagurasyon ng Unang Republika ng Pilipinas noong Enero 23, 1899. Sa simbahang ito ginanap ang Panunumpa sa Katungkulan nina [[Emilio Aguinaldo]] at [[Joseph Estrada]] bilang mga pangulo ng Pilipinas. Sa loob ng Simbahan ng Barasoain, may iba pang mga makasaysayang pananda na inilagay ng Pambansang Komisyong Pangkasaysayan, tulad ng Universidad Literaria y Scienifico de Filipina sa Kumbento ng Malolos, Monumento ni Heneral Emilio Aguinaldo sa patio ng Barasoain, at pananda ng Unang Republika ng Pilipinas na inilagay sa kaliwang bahagi ng pangunahing dingding sa gilid ng simbahan.

Ang [[Katedral ng Malolos]], na orihinal na isang visita ng Tondo noong 1572 at naging parokya ng bayan noong Hunyo 11, 1580, ay nagsisilbing sentro ng [[Diocese ng Katoliko Romano ng Malolos]] mula noong 1962. Ito ay nagsilbing [[Palasyo ng Pangulo]] noong Unang Republika. Ito ay ginunita ng National Historical Institute noong 1956.&lt;ref name=&quot;BM Malolos&quot;&gt;{{cite news |last1=Go |first1=Marky |title=Lungsod ng Malolos: Ng mga babaeng tagapagligtas, mga mandirigma ng kalayaan at pamana ng sinaunang panahon |url=https://businessmirror.com.ph/malolos-city-of-womens-libber-freedom-fighters-and-olden-days-heritage/ |work=BusinessMirror |access-date=Hulyo 22, 2018 |archive-date=Hulyo 22, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722131336/https://businessmirror.com.ph/malolos-city-of-womens-libber-freedom-fighters-and-olden-days-heritage/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Ang Casa Real de Malolos, na orihinal na itinayo noong 1580, nagsilbi bilang Casa Tribunal at Casa Presidencia ng gobernadorcillo ng bayan. Ito ay naging kaban ng Espanya noong 1673. Idineklara ang Pambansang Dambana noong Oktubre 4, 1965. Ngayon ito ay [[Museum of Philippine Political History]]

Gobierno Militar dela Plaza, ancestral house ni Doña Gregoria Vasquez Adriano, ay naging punong-tanggapan ng Gobierno Militar de la Plaza noong 1898–1899, minarkahan at idineklara ang heritage site noong 1998

Ang iba pang mga makasaysayang pamana na palatandaan na minarkahan ng National Historical Institute ay:
*[[José Cojuangco|Jose Cojuanco]] Shrine, ang ancestral house ng Cojuangcos, ay minarkahan at idineklara na heritage site noong 2009
*Paaralan ng mg Kababaihan ng malolos, mga guho ng aktuwal na lugar ng paaralan ng mga kababaihan ng Malolos na itinatag noong 1889.
*Pook na Sinilangan ni Isidoro Matanglawin-Torres, aktuwal na lugar ng lugar ng kapanganakan ni Heneral Isidoro Torres sa Barrio Matimbo, isang Katipunan General, na minarkahan ng National Historical Institute.
(Pook na Sinilangan ni Guillermo Tolentino, ancestral house of National Artist Guillermo Tolentino, marked by National Historical Commission of the Philippines in 2012.
* Alberta [[Uitangcoy-Santos House]], bahay ni Doña [[Alberta Uitangcoy-Santos]], pinuno ng kilalang 20 Babae ng Malolos. Idineklara ang National Heritage House noong 2012 at kasalukuyang nagtataglay ng [[Uitangcoy-Santos House|Museum of the Women of Malolos]], na na-curate ni Carlo Herrera.

Iba pang mga site na nagtataglay ng pamana at makasaysayang halaga ngunit kasalukuyang hindi minarkahan ng National Historical Institute:
*[[José Cojuangco|Jose Cojuanco]] Shrine, ang ancestral house ng Cojuangcos, ay minarkahan at idineklara na heritage site noong 2009
*Paaralan ng mg Kababaihan ng malolos, mga guho ng aktuwal na lugar ng paaralan ng mga kababaihan ng Malolos na itinatag noong 1889.
*Pook na Sinilangan ni Isidoro Matanglawin-Torres, actual site of the birthplace of General Isidoro Torres at Barrio Matimbo, a Katipunan General, marked by National Historical Institute.
(Pook na Sinilangan ni Guillermo Tolentino, bahay-ninang ninuno ng Pambansang Alagad ng Sining na si Guillermo Tolentino, minarkahan ng Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas noong 2012.
* Alberta [[Bahay ng Uitangcoy-Santos]], bahay ni Doña [[Alberta Uitangcoy-Santos]], pinuno ng bantog na 20 Kababaihan ng Malolos. Idineklara bilang Pambansang Bahay Pamana noong 2012 at kasalukuyang kinaroroonan ng [[Bahay ng Uitangcoy-Santos|Museo ng Kababaihan ng Malolos]], pinangasiwaan ni Carlo Herrera.

Iba pang mga lugar na nagtataglay ng pamana at makasaysayang halaga ngunit kasalukuyang hindi minarkahan ng Pambansang Institutong Pangkasaysayan:
* Casa Tribunal de Malolos, ika-2 munisipyo ng Malolos sa Calle Pariancillo.
* Gusali ng Kapitolyo ng Bulacan, itinayo noong 1930 sa istilong Art Deco, dinisenyo ni Juan Arellano.
* Gusali ng Munisipyo ng Malolos, itinayo noong 1940 sa istilong Neo-Klasikal sa pampang ng Ilog Liyang sa tapat ng ang katedral.
* Santa Isabel de Hungria Church and Convent, isa pang Malolos Colonial Church na itinayo noong 1859.
* Bahay ni Don Ramon Gonzales de Leon, Gobernadorcillo, itinayo noong 1923.
* Bahay ni Don Antonio Bautista, Aguinaldo Ayunda de Campo, itinayo noong 1820 at inayos ni Isabelo Tampinco ito ang orihinal na bahay ni Doña Rufina Tanjosoy.
* Don Jose Bautista, itinayo noong 1877 sa Art Nouveau na paraan, ancestral house ni Don Jose Bautista, asawa ni Doña Rufina Tanjosoy.
* Dr. Luis Santos House, art deco house na itinayo noong 1933 bahay ng kilalang doktor sa mata ng Malolos. Si Dr. Luis ay anak ni Doña Alberta Uitangcoy.
* Hermogenes Reyes House, itinayo noong 1904.
* Bahay ni Don Santiago Cruz sa Pariancillo, Barrio Santiago, bahay ninuno noon ni Gobernadorcillo Santiago.
* Mariano Crisostomo Bahay I, bahay ni Liberal Gobernadorcillo Don Mariano Crisostomo Calle M. Tengco
* Mariano Crisostomo House II, isa pang bahay ni Mariano Crisostomo na matatagpuan sa Calle Estrella, barrio Santo Rosario
* Aguas Potables de Malolos, American Period water cistern na itinayo noong 1923 ni Mayor Mariano Santos-Tengco.
* Tomas Tanchangco House II, another ancestral house of Gobernadorcillo Don Tomas Tanchangco at Calle Tenjeco, Sa Vicente.
* Santo Rosario Chapel, barrio chapel na itinayo noong 1870 na ginamit bilang pansamantalang Simbahang bayan nang sunugin ng mga rebolusyonaryo ang pangunahing simbahan ng bayan noong 1899.
* Iglesia Filipina Independiente, itinayo noong 1903 Bulacan Cathedral ng Iglesia Filipina Independietne, na kilala rin bilang Aglipay.
* Atlag Methodist Church, isa sa mga unang Methodist Church sa Pilipinas na itinayo rin noong 1903.
* Bulacan High School, 1905 guho ng unang sekondaryang mataas na paaralan na itinayo ng mga Thomasites sa Malolos.
* 1913 Gabaldon Building ng Malolos Central School
* 1919 Binuo ang Logia Malolos No. 46 at nang maglaon noong 1921, ang Templo Plaridel na kinaroroonan ng Logia Malolos No. 46 ay itinayo sa Sto. Rosario. Ang unang kagalang-galang na amo nito ay si Nicolas Buendia, na kalaunan ay naging alkalde nito, pagkatapos ay Gobernador ng Bulacan, pagkatapos ay Senador ng Commonwealth sa ilalim ni Pres. Manuel L. Quezon.


4,976 / 5,000
===Mga Pista at Kapistahan===
Binansagang Lungsod ng mga Pista ng Bulacan, ipinagmamalaki ng Malolos ang maraming kapistahan at pista bawat taon. Ang ilang mga kapistahan ay mga kapistahan sibiko at karamihan ay mga kapistahan pangrelihiyon.
* ''Pista ng Singkaban'' (Sining at Kalinangan ng Bulacan), isang kapistahan ng sining at kultura bilang parangal sa patron ng Kapitolyo, ang &quot;Our Lady of Victory&quot;, na nagtatampok ng mga tradisyonal na sining ng &quot;Balagtasan&quot;, &quot;''[[Kundiman]]''&quot; at mga katutubong sayaw sa gitna ng mga arko ng &quot;Singkaban&quot;. Ang kapistahan ay ipinagdiriwang tuwing ikalawang linggo ng Setyembre kasabay ng &quot;Linggo ng Bulacan&quot; (Isinasagawa noong Setyembre 8–15), Isang pagdiriwang sa buong probinsya na binubuo ng iba't ibang makukulay na presentasyong pangkultura, mga eksibit sa sining at pagluluto, mga paligsahan sa sining at kasanayan, at ang prestihiyosong taunang Gabi ng Parangal ng Dangal ng Lipi at nagtatapos sa anibersaryo ng pagbubukas ng Kongreso ng Malolos. Taun-taon, ang mga aktibidad nito ay nag-iiba depende sa napiling tema para sa taon. Ang pagdiriwang na ito ay ipinangalan sa espesyal na &quot;SINING NG KAWAYAN&quot;, ang mahusay na inukit na mga arko ng kawayan, na kilala sa lalawigan ng Bulacan lalo na sa Malolos at Hagonoy kung saan nagmula ang Sining ng Singkaban. The 19th Singkaban Festival's theme is &quot;Pagyakap sa Kasaysayan, Pagsulong sa Kinabukasan.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Silverio |first1=Frederick |title=19th Singkaban Festival kicks off in Bulacan|url= https://www.manilatimes.net/2024/09/10/regions/19th-singkaban-festival-kicks-off-in-bulacan/1970216|accessdate=September 10, 2024 |work= [[The Manila Times]]|date=Setyembre 10, 2024} Malolos.jpg|thumb|334x334px|Larawan ng Santo Niño de Malolos sa panahon ng ''Santo Niño de Malolos Festival'' noong 2024.]]
[[File:Malolos Singkaban Arch.jpeg|kanan|250px|thumb|Malolos na bersyon ng Singkaban na gawa sa Pulo, Barihan]]
* ''Santo Niño de Malolos Festival'' – Ito ay ginaganap tuwing huling Linggo ng Enero, Ang pinakamalaki at pinakamalaking pagpapahayag ng debosyon sa Banal na Batang Hesus sa isla ng Luzon, na ipinagdiriwang tuwing huling Linggo ng Enero. Ang kasiyahan ay nagsisimula sa isang eksibit ng &quot;Santo Niño&quot; (Banal na Bata) at nagtatapos sa isang engrandeng prusisyon ng daan-daang mga katutubong, antigo at bagong mga estatwa ng Banal na Bata sa iba't ibang mga larawan. Ang pinakatampok sa pagdiriwang na ito ay ang daang taong gulang na antigong mapaghimalang imahen ni Senor Sto Nino de Malolos.
* ''Pista ng Santisima Trinidad na Matanda'' - ginaganap taun-taon tuwing [[Trinity Sunday]], ito ay karaniwang tinatawag na ''Pista ng Santisima Trinidad'' at ang iba ay tinatawag itong &quot;Pista ng Barihan&quot; dahil ang mga Barangay ng Barihan, Santisima Trinidad at Pinagbakahan ay nagkakaroon ng isang fiesta at isang karaniwang simbahan sa kadahilanang hindi pa alam ng mga matatanda mula noong panahon ng Kastila. Ang pistang ito ay nagsimula noong ika-18 siglo, kung saan libu-libong tao mula sa iba't ibang bayan at probinsya ang dumadalo sa pistang ito at nagpupulong sa Lumang Kapilya upang manalangin para sa mga petisyon at kahilingan. Hindi lamang ito sa Piyesta kundi tuwing Biyernes at Linggo ng taon. Tinatawag din itong &quot;Quiapo ng Bulacan&quot; ng Diyosesis ng Malolos. Ang mga tampok na bahagi ng Piyesta ay ang pampublikong paglalahad ng mga mahimalang at lubos na iginagalang na mga sinaunang icon ng [[Banal na Trinidad]], habang isinasagawa ang prusisyon na dinadaluhan ng iba pang mga banal na imahen mula sa lahat ng bahagi ng probinsya.

Ang apat na banal na prusisyonal na icon ay:
* ''Santisima Trinidad de Mayor'' - naka-print na langis sa canvas, ang likod ng canvass ay nakalantad na may petsang Enero 10, 1500, at samakatuwid ay ang pinakamatandang icon ng Katoliko sa Pilipinas. Ito ay itinuturing na napakamahimalang ng karamihan sa mga mananampalataya.
* ''Santisima Trinidad na Bata'' - naka-print na langis sa rosewood, isang icon na mula noong 1762 ang pangalawa sa pinakamatanda sa mga prusisyonal na icon.
* ''Santisima Trinidad de Trisagio'' - ang huli at pinakabata sa tatlong banal na imahen na naglalarawan sa &quot;biblikal na trinidad&quot;
* Ang pang-apat na iginagalang na imahen, ang ''Santisima Trinidad de Original'', ito ang sentro ng kapilya, ang lugar ay lupang sakahan. Ang imaheng ito ay itinaguyod sa pangunahing retablo ng Santisima Trinidad Chapel. Nakalulungkot na ito ay ninakaw noong Oktubre 27, 1981, pagkatapos ng Pistang Maliit at nananatiling nawala.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://curatormuseo.wordpress.com/2011/12/10/santisima-trinidad-of-malolos-bulacan |title=Santisima Trinidad of Malolos, Bulacan «Museo Publishero Trinidad of Malolos, Bulacan |date=Disyembre 15, 2011 |access-date=Marso 9, 2012 |archive-date=Marso 8, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308214536/http://curatormuseo.wordpress.com/2010/12010/2010/1201000 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
Ang lahat ng ito ay antigo at mapaghimala Ang mga imahen ay nasa pangangalaga ng Bisitang Matanda ng Santisima Trinidad at maaaring bisitahin at makita sa mga bahay ng itinalagang taunang Hermano.
* Ang ''Pabukang Puso'' — na ginaganap tuwing Marso 19 sa Panasahan, ay ginugunita ang pagkamatay ni [[Saint Joseph]] ang Manggagawa, Ama-alaga ni Hesus. Ito ay ginaganap taun-taon sa harapang bahay ng angkan ng Roxas sa Panasahan, na ang patriyarkang si Valentin Roxas, ang nagpasimula nito noong 1975. Ang tradisyong ito ay nagpapatuloy pa rin hanggang sa kasalukuyan kung saan ang mga nakababatang henerasyon ng angkan ang nag-oorganisa nito.
* ''Pag-akyat Festival'' — isa sa mga tradisyonal na pinapanatiling kapistahan sa lungsod, na ginaganap sa Barangay Atlag. Ito ang hudyat ng pag-akyat ng ating Panginoon.
* ''Fiesta Republica'' (Isang Kapistahan ng Kasaysayan ng Pilipinas) - ginaganap tuwing ikatlong linggo ng Enero at pagdiriwang ng Unang Republika ng Pilipinas, na ginaganap simula noong 2011, kasabay ng pista ng Santo Niño de Malolos

===Mga Parke at Museo===
[[File:Parkmalolosjf.JPG|250px|thumb|Capitol Mini-Forest at Children's Park.]]
[[File:0673jfMalolos City, Bulacan Roads Shrine Landmarksfvf 16.jpg|250px|thumb|Ang Museo ng Kasaysayang Pampulitika ng Pilipinas]]
[[File:Oplejf.JPG|250px|thumb|Gat [[Blas F. Ople]] Sentro ng Kabataan, Sining at Kultura ng Bulacan.]]
* Hardin ng mga Bayani at Sining na kilala rin bilang Capitol Mini-Forest at Children's Park, sa Provincial Capitol Compound
* [[Bulacan State University|Bulacan Heroes Park]] sa [[Bulacan State University]]
* [[Bulacan State University|Mini Rizal Park]] sa [[Bulacan State University]]
* Museo Ang Bulacan, Hiyas ng Bulacan Museum Complex, na matatagpuan 500 m mula sa Barasoain Church, ay isang sentro ng kultura at museo na naglalaman ng mga gawa, artifacts, relics at manuscripts nina Francisco Balagtas, Marcelo H. del Pilar, Gregorio del Pilar, Mariano Ponce at iba pang sikat na lalaki ng Bulacan.
* Casa Real Shrine, now [[Museum of Philippine Political History]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nhcp.gov.ph/museums/case-real-shrine/|title=Museo ng Kasaysayang Pampulitika ng Pilipinas|access-date=February 7, 2022|archive-date=February 7, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220207043419/https://nhcp.gov.ph/museums/case-real-shrine/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.abante-tonite.com/political-history-museum-binuksan-ni-robredo.htm|title=Political history museum binuksan ni Robredo|date=Oktubre 13, 2016|access-date=Setyembre 17, 2017|archive-date=Setyembre 17, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917171501/http://www.abante-tonite.com/political-history-museum-binuksan-ni-robredo.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* Ang Museo ng Barasoain, na matatagpuan sa tapat ng bulwagan ng Kumbento ng Barasoain, ay pinamamahalaan ng Pambansang Instituto ng Kasaysayan. Ang mga pasilyo nito ay nakasabit ng mga makasaysayang litrato ng Bulacan at iba't ibang silid ang nagsasalaysay kung paano itinatag ang demokrasya sa bansa. Bukas araw-araw, 8 am – 5 pm. Libre ang pagpasok. Ang simbahan at kumbento ay idineklara bilang isang Pambansang Landmark noong Agosto 1, 1973, sa ilalim ng Presidential Decree No. 260 at parehong sumailalim sa masusing pagpapanumbalik sa ilalim ng pangangasiwa ng Pambansang Komisyon sa Kasaysayan.
* Ang Museo Diocesano de Malolos, isang museo ng sining pangsimbahan na matatagpuan din sa Barasoain Convent, ay pinamamahalaan ng Diyosesis ng Malolos. Naglalaman ito ng mga relikya at mga kagamitang pangrelihiyon tulad ng mga orihinal na talaan ng binyag noong ika-19 na siglo nina Marcelo Hilario (kilala rin bilang Marcelo H. del Pilar), Francisco Baltazar (kilala rin bilang Francisco Balagtas) at Gregorio del Pilar; isang piraso ng buto ni San Vicente Ferrer na nababalot ng salamin; mga damit ng pari na burdado ng mga sinulid na pilak na may ginto, mga antigong prayer card at mga harapan ng altar mula sa iba't ibang simbahan.
* [[Bahay ng Uitangcoy-Santos|Museo ng Kababaihan ng Malolos]], na matatagpuan sa Bahay ng Uitangcoy-Santos, ang museong ito ay may apat na bulwagan ng eksibit at isang bulwagan ng lektura ng mga koleksyon na may kaugnayan sa makasaysayang salaysay ng kababaihan. Ito ay pinangasiwaan ng ikalimang henerasyong apo ni [[Alberta Uitangcoy-Santos]], si Carlo Herrera.
* Pamarawan [[Animal sanctuary|bird sanctuary]], na matatagpuan malapit at bahagi ng [[New Manila International Airport]], ang {{convert|40|ha|adj=on}} &quot;Saribuhay sa Dampalit&quot; ay ang una at pinakamalaking [[Biodiversity offsetting|Biodiversity Offset Program]] ayon sa binanggit ni [[LoyToniga Yulo]. Sumusunod ito sa mga pamantayang pangkapaligiran at panlipunan ng [[International Finance Corporation]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1= Loyola |first1= James|title=Inilunsad ng SMC ang unang biodiversity offset site ng Pilipinas|url= https://mb.com.ph/2024/2/26/smc-launches-philippines-first-biodiversity-offset-site|accessdate=Pebrero 28, 2024 |publisher= [[Manila Bulletin]]|date=Pebrero 26, 2024}}&lt;/ref&gt; Ang [[San Miguel Corporation|San Miguel Aerocity Inc.]] ay isang ginawaran ng 25 Steward Leadership Excellence ng Asia-Pacific para sa santuwaryo ng mga ibon nito. Ang lugar ay nagsisilbing [[Layover|hinto]] para sa [[paglipat ng mga ibon]] sa kahabaan ng [[East Asian–Australasian Flyway]] at isang [[Natural selection|natural]] [[proteksyon sa baha]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1= Silverio|first1=Frederick |title=Nanalo ang SMC ng parangal para sa programa ng biodiversity offset sa Bulacan|url= https://www.manilatimes.net/2024/11/06/regions/smc-wins-award-for-biodiversity-offset-program-in-bulacan/1997915|accessdate=Nobyembre 6, 2024 |work= |date=Nobyembre 6, 2024}}&lt;/ref&gt;

===Pamimili===
'''Ang Robinsons Place Malolos''' ay ang ika-35 mall sa buong bansang kadena ng Robinsons Malls at pangalawa nito sa Bulacan. Ang apat na palapag na shopping center na ito na may multi-level na parking area ay may department store, supermarket at sarili nitong sinehan. Nag-aalok din ang mall na ito ng malawak na seleksyon ng mga restawran at fast-food outlet, mga fashion boutique, mga tindahan ng teknolohiya at serbisyo pati na rin ang mga health at beauty clinic.

===Palakasan===
[[File:2397Malolos Sports Convention Centerfvf 15.JPG|250px|thumb|Malolos Sports &amp; Convention Center]]

May mga sports venue ang Malolos, tulad ng Bulacan Sports Complex at Malolos Sports and Convention Center. Ang Bulacan Sports Complex ay mayroong track field, football field, basketball court, oval, at lap pool. Parehong ang Bulacan Sports Complex at Malolos Sports &amp; Convention Center ay nagdaos ng ilang mga kaganapang pampalakasan sa rehiyon, probinsya, at lungsod, tulad ng 2017 Central Luzon Regional Athletic Association,&lt;ref&gt;{{cite news|title=C. Mga atleta mula Luzon, sasabak sa 2017 CLRAA|url=https://news.mb.com.ph/2017/02/06/c-luzon-athletes-plunge-to-action-in-2017-clraa/|access-date=Marso 6, 2018|work=Manila Bulletin|date=Pebrero 6, 2017|archive-date=Marso 7, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180307023000/https://news.mb.com.ph/2017/02/06/c-luzon-athletes-plunge-to-action-in-2017-clraa/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; at ang Republica Cup, isang imbitasyonal na paligsahan sa palakasan na ginaganap taun-taon.&lt;ref&gt;{{cite web|title=2017 Republica Tasa|url=https://www.spin.ph/tag/2017-republica-cup|website=Spin.ph|access-date=Marso 6, 2018|archive-date=Marso 7, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180307023052/https://www.spin.ph/tag/2017-republica-cup|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==Edukasyon==
[[File:2343jfCentro Escolar University Malolos Campusfvf 21.JPG|250px|thumb|Centro Escolar University Malolos Campus]]
Ang Malolos ay kinikilala bilang isa sa mga sentro ng edukasyon sa rehiyon ng Gitnang Luzon. Mayroon itong ilang mga unibersidad tulad ng pinondohan ng gobyerno na [[Bulacan State University]], at pribadong pag-aari ng [[STI College]] Academic Center, [[Centro Escolar University]] sa Malolos at [[La Consolacion University Philippines]]. May mga pribadong paaralang tersyarya. Dito rin matatagpuan ang pinakamataong mataas na paaralan sa Gitnang Luzon, ang [[Marcelo H. del Pilar National High School]], na itinatag noong 1905.

Ang lungsod ay may 9 na pampublikong mataas na paaralan at 45 pampublikong elementarya sa ilalim ng awtoridad ng Department of Education Division ng City Schools of Malolos. Ang mga paaralan ng lungsod ay nahahati sa dalawang distrito ng edukasyon para sa mga layuning representasyonal. Mayroon ding mga pribadong pag-aari at pinamamahalaan ng simbahan na itinatag sa lungsod. Ang mga pribadong paaralang ito ay mga miyembro ng Malolos City Private Schools Association (MACIPRISA). Matatagpuan din sa lungsod ang mga teknikal na paaralan at mga kolehiyo sa kompyuter.

== Mga kilalang tao ==
* [[Nikko Natividad]] - mananayaw, aktor, miyembro ng ''Hashtags''
* [[Aria Clemente]] - mang-aawit at aktres
* [[Sanya Lopez]] - aktres

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}


{{Bulacan}}
{{Mga Lungsod sa Pilipinas}}

[[Kategorya:Bulacan]]
[[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas]]</text>
      <sha1>ow2gbxjlyb6z8m9gby2ypulonq18ag1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223392</id>
      <parentid>2223391</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T01:06:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47781-75</username>
        <id>166014</id>
      </contributor>
      <comment>/* Lokal na pamahalaan */</comment>
      <origin>2223392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54052" sha1="ecbn09wr41ddbpgf7onvm5vlvnyuhxy" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine city 2
| infoboxtitle  = Lungsod ng Malolos
| image_skyline       = A Secion of Malolos City Proper.jpeg
| sealfile      = &lt;!--Ph seal bulacan malolos.png--&gt;
| caption       = Mapa ng [[Bulacan]] na pinapakita ang lokasyon ng Malolos.
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| region          = {{PH wikidata|region}}
| province        = {{PH wikidata|province}}
| districts     = Unang distrito ng Bulacan
| barangays     = 51
| class         = Unang uri ng lungsod; komponente
| mayor         = Christian Natividad
| founded       = Hunyo 11, 1580 
| cityhood      =  Disyembre 18, 1999
| areakm2       = 67.30
| website       = [http://www.maloloscity.gov.ph/ Opisyal na Websayt ng Lungsod ng Malolos, Bulacan]
}}

Ang '''Lungsod ng Malolos''' o ('''''City of Malolos''''' sa [[wikang Ingles]]) ay isang unang uring lungsod sa [[Pilipinas]] sa lalawigan ng [[Bulacan]].  Ito ang [[kabisera]] ng [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]].  Matatagpuan ito mga 40 kilometro sa hilaga ng [[Maynila]]. Hangganan ng Malolos ang [[Calumpit]] at [[Plaridel, Bulacan|Plaridel]] sa Hilaga, [[Bulacan, Bulacan|Bulakan]] sa Timog Silangan, ang [[Paombong]] sa Kanluran at [[look ng Maynila]] sa Timog.  Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

==Kasaysayan==
Kilala ang Bayan ng Malolos sa pagiging kabisera ng [[Unang Republika ng Pilipinas]]. Naglundo rito ang maraming patriotikong nakilahok sa pagtatayo ng Republika ng Pilipinas. Sa [[Simbahan ng Barasoain]], ginawa’t pinagtibay ang [[Konstitusyon ng Malolos|Unang Konstitusyon ng Pilipinas]] at ang Katedral ng Malolos ang naging tanggapan ni Heneral [[Emilio Aguinaldo]] bilang [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] ng Rebolusyonaryong Pamahalaan kasama niya ang tagapayo at kalihim na si [[Apolinario Mabini]].

===Pagsilang ng Malolos===
Ang Bayan ng Malolos ay unang narating ng mga [[Espanyol na imperyo|Kastila]] mananakop sa pamumuno ni Adelantado [[Miguel López de Legazpi|Miguel Lopez de Legaspi]] noong Nobyembre 14, 1571 at itinatag bilang isang [[Encomienda]] na pinamahalaan ni [[Don Marcos de Herrera]]. Samantala noong Abril 1572, narating naman ito ng mga Misyonero mula sa Orden ni San Agustin sa pamumuno ni [[Fray Diego Ordoñez de Vivar]] na taga [[Guadalajara, Nueva Galicia|Guadalajara]], [[Nueva Galicia]]. Matapos palaganapin at maitatag ang [[Katolisismo]] sa Calumpit tumulak sila sa Malolos at itinatag ang Kristiyanismo kung saan ang Malolos ay ipinailalim bilang isa sa mga bisita ng [[Simbahan ng Tondo]] noong Mayo 13, 1572, kasama ng Calumpit, Lubao at Betis.

===Pagkakatatag bilang Pueblo===
Matapos ang siyam na taon mula ng madawag at maitatag ang Encomienda ng Malolos, itinatag naman ito bilang Pueblo. Sa pulong Definitorio Provincial ng mga Agustino na ginanap sa [[Kumbento ng Tondo]] noong Hunyo 11,1580, itinatag ang Bayan ng Malolos kung saan mayroon itong 3 visita: Matimbo, Paombong, at Mambog, naisama naman noong 1581 ang Binto (Quingua) bilang isa sa mga Visita sa ilalim ng Malolos. Itinaga naman si [[R.P Mateo Mendoza OSA]] bilang Unang Kura Paroko ng Bayan.

===Pag-Unlad sa panahon ng Espanyol===
Sa pagdating ng Ika-17 siglo, ang Malolos ay naging sentro ng kalakalan at komersyo sa [[Luzon]] kung saan nangunguna ang mga [[Sangley]]. Naging pangunahing taga-prodyus ng [[asukal]] at [[bigas]] ang bayan na naging dahilan ng pag-unlad nito.Sa dokumento nina [[Fray Manuel Buzeta]], [[Felipe Bravo]] at [[Fray Coco]], sinasabing isa ang Bayan ng Malolos sa may pinakamalaking simbahang bato sa Pilipinas.

Lalong umunlad at naging matao ang bayan, kaya noong Agosto 31, 1859 hinati ang Malolos sa tatlong magkakahiwalay na pueblo naitatag ang mga [[Bayan ng Barasoain]] at [[Bayan ng Santa Isabel|Santa Isabel]], bawa’t bayan ay may &quot;[[Capitan Municipa]]&quot; at [[&quot;Cura Paroco]]&quot;. Sa panahon ng [[Estados Unidos|Amerikano]] ang Barasoain at Santa Isabel ay isinamang muli sa pinag-isang Bayan ng Malolos noong 1903.

===Papel sa Himagsikan===
Kauna-unahang naitala ang makasaysayang pag-aalsa sa Bayang Malolos ay noong taong 1640 nang ang isang tagalog na nagngangalang [[Pedro Ladia]] ay nagpakilalang mula sa lahi ni [[Lakandula|Rajah Lakandula]] at tinawag ang sarili niya bilang &quot;Hari ng mga Tagalog&quot;. Hinikayat nya ang mga taga Malolos na mag-alsa laban sa mga Kastila at lumaban sa Kura ng bayan at inuudyukan ang marami na makipagtulungan sa kanyang bawiin ang bayan mula sa dayuhan. Nabalitaan ito ng kura ng simbahan ng Malolos na si [[Padre Cristobal Enriquez]], nagplano si Enriquez para mahuli si Ladia at dinala sa [[Maynila]] upang litisin at doon bitayin.

===Kababaihan ng Malolos===
Sa kagustuhang maitaas ang antas ng [[edukasyon]] para sa [[Edukasyon para sa Kababaihan|kababaihan]] sa panahong ng Espanyol na lipunang patriyarkal, minabuti ng 20 kababaihan ng Malolos sa pamumuno ni [[Doña Alberta Santos-Uitangcoy]] na humiling kay [[Mga Gobernador-Heneral ng Pilipinas|Gobernador Heneral]] [[Valeriano Weyler]] na noon ay dumalaw sa Malolos na payagan silang magtayo ng paaralang pambabae at payagang mag-aral ng [[Wikang Kastila sa Pilipinas|Espanyol]] sa ilalim ni Propesor [[Teodoro Sandico]] na kilalang kalaban ng mga Kastila. Ang liham ay ipirinisinta noong Disyembre 12,1888 ngunit tinutulan ito ng Kura ng Malolos na si Padre [[Felipe Garcia]], sa dahilang diumano ay magagamit ni Sandico ang paaralan para maghasik ng [[liberalismo]] at pag-aalsa, dahil dito hindi naisakatuparan ang paaralan.Hindi sumuko ang mga kababaihan at muli silang humiling na pagbigyan ang kahilingan at sa pagpasok ng 1889 ay pinahintuluitan ng Gobernador Heneral na buksan ang paaralang pangkababaihan sa kondisyon na ang magiging guro ay si [[Doña Guadalupe Reyes]] sa halip na si Teodoro Sandico.

Sa tagumpay na ito ng mga Kababaihan ng Malolos sa tapang na ipinakita, ipinarating ni [[Marcelo H. del Pilar|Marcelo H. Del Pilar]] kay [[José Rizal|Jose Rizal]] ang balita at pinapurihan ni Rizal ang mga dalagang kababaihan sa pamamagitan ng isang liham na pinamagatang &quot;Sa mga dalagang kababaihan ng Malolos&quot; ang sulat ay ipinadala sa Malolos, Bulacan noong Pebrero 22, 1889.

===Unang Republika ng Pilipinas===
[[Talaksan:Barasoain church ~MVI~ (gaga over Mondo Marcos).jpg|thumb|[[Simbahan ng Barasoain]]]]
[[Talaksan:Malolos Filipino Army.jpg|thumb|Mga sundalong Pilipino sa Malolos noong 1899.]]
Ang Malolos ay naging kabisera ng Pilipinas nang magpalabas ng utos si Heneral [[Emilio Aguinaldo]] na ililipat ang Pamahalaang Rebolusyonaryo sa Malolos noong Agosto 29, 1898. Ang pagiging kabisera ng Malolos ay tumagal hanggang 31 Marso 1899. Sa ipinalabas na utos kalakip ang tadhanang kailang magsagawa ng  isang Kongreso upang sangguniin at magpalitan ng kuro-kuro tungkol sa kalagayan ng [[Digmaang Pilipino-Espanyol|labanang Pilipino-Espanyol]] at upang matalakay ang paghihimasok ng Amerika. Inatasan din ni Aguinaldo na magpadala ng mga magiging kinatawan ang mga munisipalidad at probinsyang malaya na,samantala pipili naman sa mga lugar na nasa ilalim pa ng Espanya. Ang pulong ay naganap sa [[Simbahan ng Barasoain]] noong Setyembre 15, 1898 na nauwi sa pagbalangkas ng Saligang Batas para sa bubuuing Republika na iniakda ni [[Pedro Paterno]] at dito nabuo ang kauna-unahang politikal na Saligang Batas ng Pilipinas ng 1899 o mas kilala sa tawag na Saligang Batas ng Malolos. Ilan sa mga mahahalagang batas na naipasa ng Kongreso ay ang 1.) Ratipikasyon ng Kalayaan na naideklara sa [[Kawit|Kawit,]] [[Kabite|Cavite]] noong Hunyo 12,1898. 2.) Paghihiwalay ng Simbahan at Estado 3.) ang deklarasyon ng Digmaan laban sa Estados Unidos. Ang Saligang Batas ng Malolos ay pinagtibay noong Enero 21 at noong Enero 23, 1899 itinatag ang Republika ng Pilipinas kung saan nanumpa si Emilio Aguinaldo bilang Pangulo. Naganap sa Malolos ang isang napaka engrandeng parada at pagtitipon para sa bagong silang na Republika..

===Pagbagsak ng Malolos===
Dahil sa pagputok ng [[Digmaang Pilipino–Amerikano|labanang Pilipino-Amerikano]] isinagawa ng Estados Unidos ang pagkubkob sa Malolos.May mga labanan sa labas ng Maynila na naganap sa mga bayang papunta sa Malolos ito ang mga bayan ng Polo, [[Meycauayan]], [[Marilao]], [[Bocaue]], [[Bigaa]], Guiguinto, at ang kabisera Malolos. Umaga ng Marso 31,1899 habang papalapit ang hukbong Amerikano na pinamumunuan ni [[Arthur MacArthur, Jr.|MacArthur]] sa Malolos, iniutos ni Emilio Aguinaldo na sunugin at lisanin ang Simbahang Kumbento ng Malolos na naging Tanggapan ng Presidencia. Narating ang bayan ng mga tropang Amaerikano ng ika-10 ng umaga at matapos ang ilang putukan at labanan nakubkob nila ang Simabahan ng Barasoain at ika-12 ng tanghali inabutan nilang nasusunog na ang malaking bahagi ng Simbahan ng Malolos. Tuluyang nasakop ng Tropang Amerikano sa pamumuno ni Heneral Arthur MacArthur ang Bayan ng Malolos.

==Heograpiya==
[[Talaksan:Bulacancapitoljf.JPG|thumb|Pamahalaang Panlalawigan ng Bulacan]]
Ang Malolos ay sentro at kabisera ng Bulacan, ito ay binubuo ng 51 barangay at may lawak na 88,356,426 metro kwadrado. Ang mga lupaing ito ay nahahati sa komersyal, residensyal, palayan, palaisdaang kogonan. Mahigit sa 4,000 hektarya ng mayamang palayan at mahigit sa 2,000 hektaryang palaisdaan.

Bilang isang lungsod na ibinibilang sa klaseng &quot;1&quot;, ang kinikitang buwis ay nagbubuhat sa mga komersyal at industriyal na establisemento, palengke, ari-arian at mga lisensiya. Buhat sa kinikitang ito sa buwis, kinukuha ang pambayad sa suweldo ng mga pinunong bayan at kawani ng pamahalaan, pagpapatayo ng mga gusali at imprastraktura, pambili ng kagamitan at iba pang gastusin.

==Demograpiko==
{{Populasyon}}
Batay sa tala ng Philippine Statistics Authority (noo'y National Statistics Office), ang Malolos ay may kalawakang lupain na 79.50  kilometro kwadrado. Ang pisikal na anyo ng lupaing Malolos ay nahahawig sa isang puno, labis-labis ang laki ng katawan, higit na malaki ang mga sangang nasa silangan bayan kaysa sa kanluran, normal ang kalagayang pangkapayapaan at kaayusan ng buong lungsod.

Ayon sa senso noong 2015, ang populasyon ng Malolos ay may kapal (o densidad) na 3,700 katao sa bawat kilometro kuwadrado (o 9,600 sa bawat milya kuwadrado).

===Relihiyon===
[[Talaksan:Malolos basilica.jpg|thumb|left|Basilika ng Malolos]]
Humigit-kumulang sa 80% ng mga mamamayan ay mga [[Katoliko]] na unang naihasik sa lupain ng Malolos noong taong 1572 sa pamamagitan ng mga Prayleng Agustino sa pamumuno ni Padre [[Diego Ordoñez de Vivar]] at mula sa pagiging &quot;visita&quot; ng Tondo ipinagpatuloy ang pagpapalaganap ng Katolisismo hanggang sa nagkaroon ang bayan ng isang sariling Kumbento at Parokya sa ilalim ng isang Kura-Paroko noong Hunyo 11,1580 sa katauhan ni Padre [[Mateo Mendoza]]. Matapos ang halos 400 na daang taon nagkaroon ng ibang relihiyon at sekta mula sa makabagong panahon gaya ng [[Iglesia ni Cristo]], Iglesia Filipina Independiente (Aglipay), [[Simbahan ng Adbentista ng Ikapitong Araw]], [[Protestante]] ([[Metodista]]) at iba pa.

===Mga AM Transmitter===
Ang [[DWAD-AM]] Now Radio 1098 kHz AM (Malolos), DWAD (1098 kHz Metro Manila) ay isang himpilan radyo pag-aari ng Audiovisual Communicators, Inc.

== Ekonomiya ==
{{stack|float=left|{{PH poverty incidence}}}}

=== Komersyo ===
[[File:RobinsonsPlaceMalolos.jpg|300px|thumb|Robinsons Place Malolos|left]]
[[File:0785jfThe Cabanas Malolos Bulacan Longos MacArthur Highwayfvf 07.jpg|300px|thumb|The Cabanas Malolos|left]]
Ang Lungsod ng Malolos ay mabilis na nagiging komersyal dahil sa kalapitan nito sa [[Metro Manila]] at dahil nasa pagitan ito ng Maynila at [[Clark Freeport at Special Economic Zone|Clark]], Pampanga. Maraming korporasyon ang nagtayo ng mga komersyal na lugar at mga establisyimento ng pagbabangko sa iba't ibang lugar sa paligid ng lungsod. Marami sa mga negosyo at industriya sa lungsod ay kinabibilangan ng Pagbabangko; [[Business Process Outsourcing]]; [[Courier|Courier Service]]; [[Edukasyon]]; [[Serbisyo sa Pagkain|Serbisyo sa Pagkain]]; [[Mga Ospital]]; [[Mga Hotel]], [[Mga Resort]] at [[Mga Restoran]]; [[Teknolohiya ng Impormasyon at Komunikasyon]]; [[Seguro]]; [[:wikt:manpower|Manpower]]; Pagpapaunlad ng [[Realty]]/[[Real Property]]; [[Kalakalan]]; Mga Serbisyo ng [[Transportasyon]]; Paglalakbay at [[Mga Paglilibot]]; at iba pang mga serbisyo. Ang Robinsons Place Malolos ay isang pangunahing shopping mall na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng [[Robinsons Malls]], ang pangalawang pinakamalaking operator ng mall sa Pilipinas. Ang mall ay matatagpuan sa kahabaan ng [[MacArthur Highway]], Barangay Sumapang Matanda.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mall Info Main|url=http://www.robinsonsmalls.com/mall-info/robinsons-place-malolos|website=Robinsons Malls|access-date=Enero 11, 2018|archive-date=Enero 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112044211/http://www.robinsonsmalls.com/mall-info/robinsons-place-malolos|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa iba pang mga shopping mall sa Malolos ang Maunlad Malls 1 at 2, na parehong pagmamay-ari at pinamamahalaan ng [[Union Bank of the Philippines]],&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Brion|title=Union Bank of the Philippines v. Maunlad Mga Tahanan|journal=Mga Ulat sa Pilipinas|petsa=Agosto 15, 2012|isyu=G.R. Blg. 190071|url=http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/2012/august2012/190071.pdf|access-date=Enero 11, 2018|archive-date=Oktubre 12, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012054643/http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/2012/august2012/190071.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ang Graceland Mall, pagmamay-ari at pinamamahalaan ng RMR Group of Companies,&lt;ref&gt;{{cite web|title=Graceland Mall Malolos|url=http://rmrgroupofcompanies.com.ph/index.php/mall-info/graceland-mall-malolos-bulacan|website=RMR Group of Mga Kumpanya|access-date=Enero 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408193700/http://rmrgroupofcompanies.com.ph/index.php/mall-info/graceland-mall-malolos-bulacan|archive-date=Abril 8, 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ang Vista Mall, Waltermart at Bulacan Eco-Commercial Complex, na pagmamay-ari ng Pamahalaang Panlalawigan ng Bulacan.

Ang Chimera Land ay isang parke ng libangan na ginagawa pa lamang na matatagpuan sa Barangay Sumapang Matanda. Kapag natapos na, ito ang magiging unang sustainable themed park sa Pilipinas.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.pna.gov.ph/articles/1005831|title=International theme park, itatayo sa Malolos City|work=Philippine News Agency|access-date=September 17, 2017|archive-date=August 15, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815064621/http://www.pna.gov.ph/articles/1005831|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rondabalita.news/chimera-land-theme-park-kauna-unahan-sa-pilipinas-makikita-sa-lungsod-ng-malolos|title=Chimera Land Theme Park Sa Malolos, Kauna-unahan sa 'Pinas! - Ronda Balita|first=Manny D.|last=Balbin|website=rondabalita.news|access-date=Setyembre 17, 2017|archive-date=Setyembre 17, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917171341/http://rondabalita.news/chimera-land-theme-park-kauna-unahan-sa-pilipinas-makikita-sa-lungsod-ng-malolos|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==Imprastraktura==
===Transportasyon===
Ang pampublikong transportasyon sa Malolos ay pinaglilingkuran ng mga bus, [[jeepney]], at [[UV Express]] AUV. Ang lungsod ay pinaglilingkuran din ng [[Auto Rickshaw|Tricycle]], na nag-aalok ng kanilang mga serbisyo sa paraang inuupahan. Ang isang hintuan ng bus na matatagpuan sa Malolos Crossing ay pinaglilingkuran ng mga bus panlalawigan na pinapatakbo ng Baliwag Transit, First North Luzon Transit, at Victory Liner patungong Cubao at Monumento. Ang Robinsons Place Malolos ang dulo ng mga Point-to-point bus mula sa [[Trinoma]], at mga modernisadong jeepney mula sa [[San Fernando, Pampanga]].

Kilala ang Malolos sa mga Karatig Jeepney nito na nagsisilbing pampublikong transportasyon sa loob ng lungsod. Ang pangalan mismo ay nagmula sa salitang ''karatig'', na nangangahulugang mga kalapit na lugar o barangay. Ang Karatig jeepney ay ang mas maliit na bersyon ng mga jeepney na karaniwang may sukat na humigit-kumulang 3 metro ang haba at kayang magsakay ng 8-10 commuter sa likuran at 2 pasahero sa upuan sa harap. Ang mas mahahabang modelo ay kayang magsakay ng humigit-kumulang 10-12. Ang kapasidad nito ay nag-iiba ayon sa haba at laki ng jeep. Mayroong dalawang Karatig na ruta sa paligid ng Malolos.&lt;ref name=Karatig&gt;{{cite web |title=KARATIG JEEPNEY: Little Jeepneys of Malolos |url=http://www.bulakenyo.ph/karatig-jeepney-the-cute-little-jeepneys-of-malolos/ |access-date=January 11, 2018 | 12, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180112044707/http://www.bulakenyo.ph/karatig-jeepney-the-cute-little-jeepneys-of-malolos/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
Ang Malolos ay nagsisilbi rin bilang Banking Capital ng Bulacan, na mayroong pinakamataas na bilang ng mga institusyong pagbabangko sa lalawigan (ang lungsod ay nagho-host ng humigit-kumulang 46&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mga Bangko sa Malolos Bulacan|url=http://www.yellow-pages.ph/search/banks/malolos-bulacan/page-1|website=yellow-pages.ph|access-date=Enero 11, 2018|archive-date=Enero 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112042608/http://www.yellow-pages.ph/search/banks/malolos-bulacan/page-1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;), karamihan sa mga ito ay matatagpuan sa mga kilalang lugar ng lungsod, lalo na sa kahabaan ng Paseo del Congreso Avenue.

=== Industriya ===
{{Seksyong Walang Sanggunian|petsa=Nobyembre 2024}}
Dahil sa kalapitan nito sa [[Maynila]] at sa [[Daungan ng Maynila|daungan]], nagiging industriyalisado ang Malolos. Ang mga industriyal na estadyum, tulad ng First Bulacan Industrial City, kung saan mayroong mahigit 20 korporasyon at mga kumpanyang nagpapatakbo ng kanilang mga pabrika sa loob ng estadyum ay umuunlad. Ang [[Mighty Corporation]], isang pangunahing manlalaro sa industriya ng tabako sa Pilipinas, ay nagpapatakbo ng isang pabrika ng tabako sa lungsod.

Ang iba pang mga industriya tulad ng [[agribusiness]], aquaculture, paggawa ng bag, seramika, konstruksyon, paggawa ng semento, mga bulaklak/ornamental, muwebles, pagproseso ng pagkain, mga damit, mga regalo, paggawa ng mga kagamitan sa bahay, paggawa ng dekorasyon, alahas, pagkukulay ng balat, pagpapakintab ng marmol, metalurhiya, pag-iimprenta, paggawa ng sapatos, at paggawa ng tela ay makikita rin sa lungsod.

Ilan sa mga produktong pagkain na ginawa sa Malolos ay kinabibilangan ng [[Empanada|''Empanada de Kaliskis'']], [[Ensaïmada|Ensaymada Malolos]], Inipit, Otap Bread, Atsara, at Bagoong.

Mayroong serbisyo ng riles sa lungsod na pinaglilingkuran ng [[Philippine National Railways]] (PNR). Ang Estacion Ferrocaril de Malolos ay bahagi ng Ferrocaril de Manila-Dagupan. Ito ay pinangalanang Estacion de Barasoain Y Malolos. Ang orihinal ay winasak noong 1945, at pinalitan ng kasalukuyan. Binuksan ang Malolos noong Marso 24, 1891. Ang mga serbisyo mula Maynila hanggang Dagupan ay nagsimula noong Nobyembre 24, 1892. Kalaunan ay inabandona ito matapos ang pagtatapos ng mga serbisyo pahilaga ng [[Philippine National Railways]] (PNR). [[File:Paggawa ng bagong istasyon ng Malolos1.jpg|200px|thumbnail|right|Paggawa ng bagong [[istasyon ng Malolos]] (2024)]]
Gayunpaman, noong 1988, isinara ang North Main Line ng PNR at agad na tumigil ang mga serbisyo ng tren sa Malolos.&lt;ref name=&quot;PNR history&quot;&gt;{{cite web|url=http://pnr.gov.ph/history.htm |title=Maikling kasaysayan ng PNR |publisher=Philippine National Railways (Pebrero 27, 2009) |access-date=Nobyembre 4, 2011&lt;!--&gt;at [[Internet Archive]]&lt;--&gt; |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227040648/http://pnr.gov.ph/history.htm |archive-date=Pebrero 27, 2009 }}&lt;/ref&gt; Noong Nobyembre Noong ika-20 ng Pebrero, 2003, sa pagtatangkang buhayin muli ang serbisyo ng riles, ang North Luzon Railways Corporation at ang China National Machinery and Equipment Group (CNMEG) ay pumirma ng isang Kasunduan sa Kontrata para sa pagtatayo ng Seksyon I, Phase I ng North Luzon Railway System mula Caloocan hanggang Malolos sa isang turnkey basis. Ang proyekto ay nagkakahalaga ng $421,050,000. Gayunpaman, noong ika-13 ng Pebrero, 2006, isang kontrobersiya ang lumitaw mula sa proyekto at ang proyekto ay itinigil nang walang katiyakan.&lt;ref name=&quot;CNMEG&quot;&gt;{{cite web |last1=Carpio|title=China National Machinery and Equipment Group vs. Santa Maria|date=Pebrero 7, 2012|id=G.R. Blg. 185572|url=http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/2012/february2012/185572.htm|access-date=Enero 11, 2018|archive-date=Enero 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180111130856/http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/2012/february2012/185572.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Noong 2017, muling binuhay ang proyekto at tinawag na [[North–South Commuter Railway|North South Commuter Railway]] gamit ang mga pondong nagmula sa Japan sa pamamagitan ng isang pautang. Noong Enero 5, 2018, sinimulan ng Kagawaran ng Transportasyon ang pagtatayo ng unang yugto ng PNR Clark Line.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Sisimulan ngayong taon ang konstruksyon ng riles ng Maynila-Malolos|url=https://www.abs-cbn.com/business/01/12/17/manila-malolos-railway-construction-to-start-this-year|access-date=Enero 11, 2018|work=ABS-CBN News|date=Enero 12, 2017|archive-date=Enero 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112042351/http://news.abs-cbn.com/business/01/12/17/manila-malolos-railway-construction-to-start-this-year|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite balita|last1=Estrope|first1=Carmela|title=Tugade tungkol sa proyektong riles ng P105-B: Panahon na para tumigil sa pagsasalita, magsimulang magtrabaho|url=https://newsinfo.inquirer.net/958491/tugade-on-p105-b-railway-project-time-to-stop-talking-start-working|access-date=Enero 11, 2018|newspaper=Philippine Daily Inquirer|date=Enero 9, 2018|archive-date=Enero 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180111224132/https://newsinfo.inquirer.net/958491/tugade-on-p105-b-railway-project-time-to-stop-talking-start-working|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite balita|last1=Talete|first1=Hannibal|title=TRAIN PATUNGONG BULACAN: Sinimulan na ng DOTr ang proyektong PNR Clark na may rutang Tutuban-Malolos|url=http://www.interaksyon.com/train-to-bulacan-dotr-breaks-ground-for-tutuban-malolos-segment-of-pnr-clark-project/|access-date=Enero 11, 2018|work=InterAksyon|publisher=InterAksyon|date=Enero 5, 2018|archive-date=Enero 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112102316/http://www.interaksyon.com/train-to-bulacan-dotr-breaks-ground-for-tutuban-malolos-segment-of-pnr-clark-project/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ang Bagong [[w:en:Estasyon ng Malolos|Estasyon ng Malolos]] ng [[w:en: Sentro ng Makasaysayang Bayan ng Malolos|Sentro ng Makasaysayang Bayan ng Malolos]] ay kasalukuyang itinatayo bilang bahagi ng proyektong [[w:en: North–South Commuter Railway|North–South Commuter Railway]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1= |first1= |title=Proyekto ng Riles ng Hilagang-Timog, Pilipinas|url= https://www.railway-technology.com/projects/north-south-railway-project/?cf-view|accessdate=Hunyo 18, 2024 |publisher=teknolohiya-ng-riles |petsa=Abril 16, 2024}}&lt;/ref&gt;

===Mga Kahalagahan===
Ang mga serbisyo ng tubig ay ibinibigay ng City of Malolos Water District (CMWD). Nagbibigay din ang CMWD ng serbisyo ng tubig sa ilang barangay sa mga karatig bayan ng [[Paombong]] at [[Hagonoy, Bulacan|Hagonoy]]. Simula noong 2012, ang lungsod ay dumaranas ng paulit-ulit na kakulangan ng tubig.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Balabo|first1=Dino|title=Naubusan ng tubig ang mga nayon sa Bulacan|url=http://beta.philstar.com/headlines/2012/05/02/802418/bulacan-villages-run-out-water|access-date=Enero 11, 2018|work=The Philippine Star|date=Mayo 2, 2012|archive-date=Enero 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112042439/http://beta.philstar.com/headlines/2012/05/02/802418/bulacan-villages-run-out-water|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Kawalan ng suplay ng tubig sa Bulacan, inireklamo|url=https://www.abs-cbn.com/news/06/24/17/kawalan-ng-suplay-ng-tubig-sa-bulacan-inireklamo|access-date=January 11, 2018|work=ABS-CBN News|date=June 24, 2017|archive-date=January-date 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112042433/http://news.abs-cbn.com/news/06/24/17/kawalan-ng-suplay-ng-tubig-sa-bulacan-inireklamo|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Electric services are provided by [, the Electric services are provided by [, the Electric services are provided by [, the Electrical services are provided by []]

==Pamahalaan==
===Lokal na pamahalaan===
{{main|Sangguniang Panglungsod}}Ang lungsod ng Malolos ay pinamumunuan ng [[Alkalde|Mayor ng Malolos]] kasama ang bise alkalde at ang mga miyembro ng [[Sangguniang Panlungsod]], isang konseho ng lungsod na may 10 miyembro na lahat ay inihahalal isang beses bawat tatlong taon. Ito ay alinsunod sa Artikulo 6, Seksyon 8 ng [[Saligang Batas ng Pilipinas|Konstitusyon ng Pilipinas noong 1987]].&lt;ref&gt;{{Banggitin ang web |petsa=Enero 30, 2024 |title=Ang Konstitusyon ng Pilipinas noong 1987 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/constitutions/the-1987-constitution-of-the-republic-of-the-philippines/the-1987-constitution-of-the-republic-of-the-philippines-article-x/#:~:text=Ang%20term%20of%office%20of,more%20than%20three%20consecutive%20terms. |access-date=Enero 30, 2024 |website=officialgazette.gov.ph |archive-date=Agosto 10, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190810211613/https://www.officialgazette.gov.ph/constitutions/the-1987-constitution-of-the-republic-of-the-philippines/the-1987-constitution-of-the-republic-of-the-philippines-article-x/#:~:text=The%20term%20of%20office%20of,more%20than%20three%20consecutive%20terms. |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ang alkalde at ang kanyang mga kapwa pinuno ay limitado sa tatlong magkakasunod na tatlong-taong termino at ipinagbabawal na tumakbo muli sa ikaapat na pagkakataon. Gayunpaman, sa ilang mga pagkakataon, ang mga pinuno ay tatakbo para sa isa pang hanay ng tatlong magkakasunod na termino pagkatapos ng isang pagkaantala ng termino.

Ang lungsod ay pinamumunuan ni Mayor Christian D. Natividad, na madalas na tinutukoy sa kanyang palayaw na &quot;'''Agila'''&quot;. Si Natividad ay dating nagsilbi bilang lokal na punong ehekutibo mula 2010 hanggang 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Resume of Mayor Christian D. Natividad {{!}} PDF {{!}} Pilipinas {{!}} Pamahalaan |url=https://www.scribd.com/document/465113924/Resume-of-Mayor-Christian-D-Natividad |access-date=2024-01-30 |website=Scribd |language=en |archive-date=Enero 30, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130112219/https://www.scribd.com/document/465113924/Resume-of-Mayor-Christian-D-Natividad |url-status=live }}&lt;/ref&gt; bago nabigong tumakbo para sa [[Gobernador ng Bulacan]] noong mga [[Pangkalahatang halalan sa Pilipinas noong 2019]]. Natalo si Natividad sa kasalukuyang gobernador na si [[Daniel Fernando]] na dating nagsilbing bise-gobernador sa loob ng tatlong termino.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Balbin |first=Manny |date=Mayo 17, 2019 |title=Ipinroklama ng aktor na si Daniel Fernando ang pagka-gobernador ng Bulacan |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1070075 |access-date=Enero 30, 2024 |website=pna.gov.ph |archive-date=Enero 30, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130112219/https://www.pna.gov.ph/articles/1070075 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Noong 2022, tumakbo siya bilang Alkalde para sa kanyang ikaapat na termino sa kabuuan, ngunit sa kanyang unang termino nang hindi magkakasunod, tinalo niya ang dating tandem at running-mate na si Bebong. Gatchalian.&lt;ref&gt;{{Banggitin ang web |last=Silverio |first=Frederick |date=2022-07-02 |title=Nanumpa sa pwesto ang bagong alkalde ng kalaban |url=https://www.manilatimes.net/2022/07/02/news/regions/new-mayor-sworn-into-office-by-opponent/1849473 |access-date=2024-01-30 |website=The Manila Times |language=en |archive-date=Enero 30, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130112218/https://www.manilatimes.net/2022/07/02/news/regions/new-mayor-sworn-into-office-by-opponent/1849473 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ang bise alkalde ay si Miguel Alberto Bautista. Si Bautista ay isang ikatlong partido na kalaban sa mga katuwang ng mga kandidato sa pagka-alkalde noong [[2022 halalan sa Pilipinas]].
Si Danny A. Domingo ay ang kasalukuyang miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan na kumakatawan sa Malolos bilang bahagi ng unang distrito sa [[19th Congress of the Philippines]]. Si Domingo ay dating alkalde ng lungsod ng Malolos mula 2001 hanggang 2010 bago tinalo ang dating nanunungkulan [[Jose Antonio Sy-Alvarado]] noong 2022.[[File:Malolos City Hall (MacArthur highway, Malolos, Bulacan; 06-12-2021).jpg|thumb|4]px4x City Hall|3]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Opisina
!Opisina
!Term-in-office
! colspan=&quot;2&quot; |Party
|-
!Mayor ng Malolos
|Atty. Christian &quot;Agila&quot; D. Natividad
|30 Hunyo 2022 – kasalukuyan
| style=&quot;background:{{party color|Pambansang Partido ng Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Lakas–CMD|NUP]]
|-
!Pangalawang Alkalde ng Malolos
|Gilbert T. Gatchalian
|30 Hunyo 2025 – kasalukuyan
| style=&quot;background:{{party color|Malayang pulitiko}};&quot; |
|[[Malayang pulitiko|Malayang]]
|-
!Miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan
|Danny &quot;DAD&quot; A. Domingo
|30 Hunyo 2022 – kasalukuyan
| style=&quot;background:{{party color|Pambansang Partido ng Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
| [[Lakas–CMD|NUP]]
|-
! colspan=&quot;5&quot; |Mga Miyembro ng Konseho ng Lungsod (10)
|-
| colspan=&quot;2&quot; |John Vincent G. Vitug III
| rowspan=&quot;10&quot; |30 Hunyo 2025 – kasalukuyan
| style=&quot;background:{{party color|Pambansang Partido ng Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Lakas–CMD|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Dennis D. San Diego
| style=&quot;background:{{party color|Pambansang Partido ng Pagkaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Lakas–CMD|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Meri Ann Geli Bulaong
| style=&quot;background:{{party color|Pambansang Partido ng Pagkaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Lakas–CMD|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Edgardo F. Domingo
| style=&quot;background:{{party color|Malayang pulitiko}};&quot; |
|[[Malayang pulitiko|Malayang]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Victorino M. Aldaba III
| style=&quot;background:{{party color|Partido ng Pambansang Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Lakas–CMD|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Luis Alfonso M. Arcega
| style=&quot;background:{{party color|Partido ng Pambansang Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Lakas–CMD|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Miel Arthem B. Agustin
| style=&quot;background:{{party color|Partido ng Pambansang Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Lakas–CMD|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Miguel Carlos B. Soto
| style=&quot;background:{{kulay ng partido|Malayang politiko}};&quot; |
|[[Malayang politiko|Malayang]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Noel G. Pineda
| style=&quot;background:{{kulay ng partido|Partido ng Pambansang Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Lakas–CMD|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Christian Peter C. Bautista
| style=&quot;background:{{kulay ng partido|Malayang politiko}};&quot; |
|[[Malayang politiko|Malayang]]
|}

==Kultura==
===Pamana at turismo===
{{tingnan din|Malolos Historic Town Center}}

{{Infobox historic site
| name = Malolos Historic Town Center
| native_name =
| native_language =
| image = Camestisuhan District.jpeg
| caption = Ang Historic Town Center ng Malolos ay idineklara bilang isa sa mga Philippine Heritage Sites noong Agosto 2001.
| type =
| location = Lungsod ng Malolos, [[Lalawigan ng Bulacan|Bulacan]], [[Pilipinas]] 3000
| area =
| built =
| architect =
| architecture =
| governing_body = [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]
| owner =
| designation1 =
| designation1_offname =
| designation1_date = Agosto 15, 2001
| designation1_number =
}}
[[File:Antonio Bautista Mansion.jpeg|right|250px|thumb|Ang mansyon ni Don Antonio Bautista]]

Ang Malolos ay kinikilala bilang Premiere Heritage City ng Bulacan. Maraming mga bahay-ninuno mula sa panahon ng mga Espanyol at Amerikano, mga simbahan at kapilya ng kolonyal na Espanyol, mga makasaysayang lugar at palatandaan, at maging mga istruktura tulad ng mga pader at tulay na may pamana at makasaysayang halaga ang matatagpuan sa paligid ng lungsod. Ang ilan sa mga ito ay minarkahan na ng National Historical Institute habang ang iba ay minarkahan ng Pamahalaang Lungsod. Ang makasaysayang sentro ng bayan ng Malolos ay idineklara bilang Pambansang Landmark ng Pamanang Bayan noong Agosto 15, 2001, sa ilalim ng pangalang Malolos Heritage Town.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ang Kamestisuhan ng Malolos ay maaaring maging karibal ng Distrito ng Mestizo ng Vigan bilang pamana |url=http://lifestyle.inquirer.net/230187/malolos-kamestisuhan-could-rival-vigans-mestizo-district-as-heritage-site/ |newspaper=Philippine Daily Inquirer |access-date=Hulyo 22, 2018 |archive-date=Hulyo 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180714114327/http://lifestyle.inquirer.net/230187/malolos-kamestisuhan-could-rival-vigans-mestizo-district-as-heritage-site/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Ang [[Simbahan ng Barasoain]], na itinayo noong 1885, ang siyang lugar ng Unang Kongreso ng Pilipinas noong Setyembre 15, 1898, at ang inagurasyon ng Unang Republika ng Pilipinas noong Enero 23, 1899. Sa simbahang ito ginanap ang Panunumpa sa Katungkulan nina [[Emilio Aguinaldo]] at [[Joseph Estrada]] bilang mga pangulo ng Pilipinas. Sa loob ng Simbahan ng Barasoain, may iba pang mga makasaysayang pananda na inilagay ng Pambansang Komisyong Pangkasaysayan, tulad ng Universidad Literaria y Scienifico de Filipina sa Kumbento ng Malolos, Monumento ni Heneral Emilio Aguinaldo sa patio ng Barasoain, at pananda ng Unang Republika ng Pilipinas na inilagay sa kaliwang bahagi ng pangunahing dingding sa gilid ng simbahan.

Ang [[Katedral ng Malolos]], na orihinal na isang visita ng Tondo noong 1572 at naging parokya ng bayan noong Hunyo 11, 1580, ay nagsisilbing sentro ng [[Diocese ng Katoliko Romano ng Malolos]] mula noong 1962. Ito ay nagsilbing [[Palasyo ng Pangulo]] noong Unang Republika. Ito ay ginunita ng National Historical Institute noong 1956.&lt;ref name=&quot;BM Malolos&quot;&gt;{{cite news |last1=Go |first1=Marky |title=Lungsod ng Malolos: Ng mga babaeng tagapagligtas, mga mandirigma ng kalayaan at pamana ng sinaunang panahon |url=https://businessmirror.com.ph/malolos-city-of-womens-libber-freedom-fighters-and-olden-days-heritage/ |work=BusinessMirror |access-date=Hulyo 22, 2018 |archive-date=Hulyo 22, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722131336/https://businessmirror.com.ph/malolos-city-of-womens-libber-freedom-fighters-and-olden-days-heritage/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Ang Casa Real de Malolos, na orihinal na itinayo noong 1580, nagsilbi bilang Casa Tribunal at Casa Presidencia ng gobernadorcillo ng bayan. Ito ay naging kaban ng Espanya noong 1673. Idineklara ang Pambansang Dambana noong Oktubre 4, 1965. Ngayon ito ay [[Museum of Philippine Political History]]

Gobierno Militar dela Plaza, ancestral house ni Doña Gregoria Vasquez Adriano, ay naging punong-tanggapan ng Gobierno Militar de la Plaza noong 1898–1899, minarkahan at idineklara ang heritage site noong 1998

Ang iba pang mga makasaysayang pamana na palatandaan na minarkahan ng National Historical Institute ay:
*[[José Cojuangco|Jose Cojuanco]] Shrine, ang ancestral house ng Cojuangcos, ay minarkahan at idineklara na heritage site noong 2009
*Paaralan ng mg Kababaihan ng malolos, mga guho ng aktuwal na lugar ng paaralan ng mga kababaihan ng Malolos na itinatag noong 1889.
*Pook na Sinilangan ni Isidoro Matanglawin-Torres, aktuwal na lugar ng lugar ng kapanganakan ni Heneral Isidoro Torres sa Barrio Matimbo, isang Katipunan General, na minarkahan ng National Historical Institute.
(Pook na Sinilangan ni Guillermo Tolentino, ancestral house of National Artist Guillermo Tolentino, marked by National Historical Commission of the Philippines in 2012.
* Alberta [[Uitangcoy-Santos House]], bahay ni Doña [[Alberta Uitangcoy-Santos]], pinuno ng kilalang 20 Babae ng Malolos. Idineklara ang National Heritage House noong 2012 at kasalukuyang nagtataglay ng [[Uitangcoy-Santos House|Museum of the Women of Malolos]], na na-curate ni Carlo Herrera.

Iba pang mga site na nagtataglay ng pamana at makasaysayang halaga ngunit kasalukuyang hindi minarkahan ng National Historical Institute:
*[[José Cojuangco|Jose Cojuanco]] Shrine, ang ancestral house ng Cojuangcos, ay minarkahan at idineklara na heritage site noong 2009
*Paaralan ng mg Kababaihan ng malolos, mga guho ng aktuwal na lugar ng paaralan ng mga kababaihan ng Malolos na itinatag noong 1889.
*Pook na Sinilangan ni Isidoro Matanglawin-Torres, actual site of the birthplace of General Isidoro Torres at Barrio Matimbo, a Katipunan General, marked by National Historical Institute.
(Pook na Sinilangan ni Guillermo Tolentino, bahay-ninang ninuno ng Pambansang Alagad ng Sining na si Guillermo Tolentino, minarkahan ng Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas noong 2012.
* Alberta [[Bahay ng Uitangcoy-Santos]], bahay ni Doña [[Alberta Uitangcoy-Santos]], pinuno ng bantog na 20 Kababaihan ng Malolos. Idineklara bilang Pambansang Bahay Pamana noong 2012 at kasalukuyang kinaroroonan ng [[Bahay ng Uitangcoy-Santos|Museo ng Kababaihan ng Malolos]], pinangasiwaan ni Carlo Herrera.

Iba pang mga lugar na nagtataglay ng pamana at makasaysayang halaga ngunit kasalukuyang hindi minarkahan ng Pambansang Institutong Pangkasaysayan:
* Casa Tribunal de Malolos, ika-2 munisipyo ng Malolos sa Calle Pariancillo.
* Gusali ng Kapitolyo ng Bulacan, itinayo noong 1930 sa istilong Art Deco, dinisenyo ni Juan Arellano.
* Gusali ng Munisipyo ng Malolos, itinayo noong 1940 sa istilong Neo-Klasikal sa pampang ng Ilog Liyang sa tapat ng ang katedral.
* Santa Isabel de Hungria Church and Convent, isa pang Malolos Colonial Church na itinayo noong 1859.
* Bahay ni Don Ramon Gonzales de Leon, Gobernadorcillo, itinayo noong 1923.
* Bahay ni Don Antonio Bautista, Aguinaldo Ayunda de Campo, itinayo noong 1820 at inayos ni Isabelo Tampinco ito ang orihinal na bahay ni Doña Rufina Tanjosoy.
* Don Jose Bautista, itinayo noong 1877 sa Art Nouveau na paraan, ancestral house ni Don Jose Bautista, asawa ni Doña Rufina Tanjosoy.
* Dr. Luis Santos House, art deco house na itinayo noong 1933 bahay ng kilalang doktor sa mata ng Malolos. Si Dr. Luis ay anak ni Doña Alberta Uitangcoy.
* Hermogenes Reyes House, itinayo noong 1904.
* Bahay ni Don Santiago Cruz sa Pariancillo, Barrio Santiago, bahay ninuno noon ni Gobernadorcillo Santiago.
* Mariano Crisostomo Bahay I, bahay ni Liberal Gobernadorcillo Don Mariano Crisostomo Calle M. Tengco
* Mariano Crisostomo House II, isa pang bahay ni Mariano Crisostomo na matatagpuan sa Calle Estrella, barrio Santo Rosario
* Aguas Potables de Malolos, American Period water cistern na itinayo noong 1923 ni Mayor Mariano Santos-Tengco.
* Tomas Tanchangco House II, another ancestral house of Gobernadorcillo Don Tomas Tanchangco at Calle Tenjeco, Sa Vicente.
* Santo Rosario Chapel, barrio chapel na itinayo noong 1870 na ginamit bilang pansamantalang Simbahang bayan nang sunugin ng mga rebolusyonaryo ang pangunahing simbahan ng bayan noong 1899.
* Iglesia Filipina Independiente, itinayo noong 1903 Bulacan Cathedral ng Iglesia Filipina Independietne, na kilala rin bilang Aglipay.
* Atlag Methodist Church, isa sa mga unang Methodist Church sa Pilipinas na itinayo rin noong 1903.
* Bulacan High School, 1905 guho ng unang sekondaryang mataas na paaralan na itinayo ng mga Thomasites sa Malolos.
* 1913 Gabaldon Building ng Malolos Central School
* 1919 Binuo ang Logia Malolos No. 46 at nang maglaon noong 1921, ang Templo Plaridel na kinaroroonan ng Logia Malolos No. 46 ay itinayo sa Sto. Rosario. Ang unang kagalang-galang na amo nito ay si Nicolas Buendia, na kalaunan ay naging alkalde nito, pagkatapos ay Gobernador ng Bulacan, pagkatapos ay Senador ng Commonwealth sa ilalim ni Pres. Manuel L. Quezon.


4,976 / 5,000
===Mga Pista at Kapistahan===
Binansagang Lungsod ng mga Pista ng Bulacan, ipinagmamalaki ng Malolos ang maraming kapistahan at pista bawat taon. Ang ilang mga kapistahan ay mga kapistahan sibiko at karamihan ay mga kapistahan pangrelihiyon.
* ''Pista ng Singkaban'' (Sining at Kalinangan ng Bulacan), isang kapistahan ng sining at kultura bilang parangal sa patron ng Kapitolyo, ang &quot;Our Lady of Victory&quot;, na nagtatampok ng mga tradisyonal na sining ng &quot;Balagtasan&quot;, &quot;''[[Kundiman]]''&quot; at mga katutubong sayaw sa gitna ng mga arko ng &quot;Singkaban&quot;. Ang kapistahan ay ipinagdiriwang tuwing ikalawang linggo ng Setyembre kasabay ng &quot;Linggo ng Bulacan&quot; (Isinasagawa noong Setyembre 8–15), Isang pagdiriwang sa buong probinsya na binubuo ng iba't ibang makukulay na presentasyong pangkultura, mga eksibit sa sining at pagluluto, mga paligsahan sa sining at kasanayan, at ang prestihiyosong taunang Gabi ng Parangal ng Dangal ng Lipi at nagtatapos sa anibersaryo ng pagbubukas ng Kongreso ng Malolos. Taun-taon, ang mga aktibidad nito ay nag-iiba depende sa napiling tema para sa taon. Ang pagdiriwang na ito ay ipinangalan sa espesyal na &quot;SINING NG KAWAYAN&quot;, ang mahusay na inukit na mga arko ng kawayan, na kilala sa lalawigan ng Bulacan lalo na sa Malolos at Hagonoy kung saan nagmula ang Sining ng Singkaban. The 19th Singkaban Festival's theme is &quot;Pagyakap sa Kasaysayan, Pagsulong sa Kinabukasan.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Silverio |first1=Frederick |title=19th Singkaban Festival kicks off in Bulacan|url= https://www.manilatimes.net/2024/09/10/regions/19th-singkaban-festival-kicks-off-in-bulacan/1970216|accessdate=September 10, 2024 |work= [[The Manila Times]]|date=Setyembre 10, 2024} Malolos.jpg|thumb|334x334px|Larawan ng Santo Niño de Malolos sa panahon ng ''Santo Niño de Malolos Festival'' noong 2024.]]
[[File:Malolos Singkaban Arch.jpeg|kanan|250px|thumb|Malolos na bersyon ng Singkaban na gawa sa Pulo, Barihan]]
* ''Santo Niño de Malolos Festival'' – Ito ay ginaganap tuwing huling Linggo ng Enero, Ang pinakamalaki at pinakamalaking pagpapahayag ng debosyon sa Banal na Batang Hesus sa isla ng Luzon, na ipinagdiriwang tuwing huling Linggo ng Enero. Ang kasiyahan ay nagsisimula sa isang eksibit ng &quot;Santo Niño&quot; (Banal na Bata) at nagtatapos sa isang engrandeng prusisyon ng daan-daang mga katutubong, antigo at bagong mga estatwa ng Banal na Bata sa iba't ibang mga larawan. Ang pinakatampok sa pagdiriwang na ito ay ang daang taong gulang na antigong mapaghimalang imahen ni Senor Sto Nino de Malolos.
* ''Pista ng Santisima Trinidad na Matanda'' - ginaganap taun-taon tuwing [[Trinity Sunday]], ito ay karaniwang tinatawag na ''Pista ng Santisima Trinidad'' at ang iba ay tinatawag itong &quot;Pista ng Barihan&quot; dahil ang mga Barangay ng Barihan, Santisima Trinidad at Pinagbakahan ay nagkakaroon ng isang fiesta at isang karaniwang simbahan sa kadahilanang hindi pa alam ng mga matatanda mula noong panahon ng Kastila. Ang pistang ito ay nagsimula noong ika-18 siglo, kung saan libu-libong tao mula sa iba't ibang bayan at probinsya ang dumadalo sa pistang ito at nagpupulong sa Lumang Kapilya upang manalangin para sa mga petisyon at kahilingan. Hindi lamang ito sa Piyesta kundi tuwing Biyernes at Linggo ng taon. Tinatawag din itong &quot;Quiapo ng Bulacan&quot; ng Diyosesis ng Malolos. Ang mga tampok na bahagi ng Piyesta ay ang pampublikong paglalahad ng mga mahimalang at lubos na iginagalang na mga sinaunang icon ng [[Banal na Trinidad]], habang isinasagawa ang prusisyon na dinadaluhan ng iba pang mga banal na imahen mula sa lahat ng bahagi ng probinsya.

Ang apat na banal na prusisyonal na icon ay:
* ''Santisima Trinidad de Mayor'' - naka-print na langis sa canvas, ang likod ng canvass ay nakalantad na may petsang Enero 10, 1500, at samakatuwid ay ang pinakamatandang icon ng Katoliko sa Pilipinas. Ito ay itinuturing na napakamahimalang ng karamihan sa mga mananampalataya.
* ''Santisima Trinidad na Bata'' - naka-print na langis sa rosewood, isang icon na mula noong 1762 ang pangalawa sa pinakamatanda sa mga prusisyonal na icon.
* ''Santisima Trinidad de Trisagio'' - ang huli at pinakabata sa tatlong banal na imahen na naglalarawan sa &quot;biblikal na trinidad&quot;
* Ang pang-apat na iginagalang na imahen, ang ''Santisima Trinidad de Original'', ito ang sentro ng kapilya, ang lugar ay lupang sakahan. Ang imaheng ito ay itinaguyod sa pangunahing retablo ng Santisima Trinidad Chapel. Nakalulungkot na ito ay ninakaw noong Oktubre 27, 1981, pagkatapos ng Pistang Maliit at nananatiling nawala.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://curatormuseo.wordpress.com/2011/12/10/santisima-trinidad-of-malolos-bulacan |title=Santisima Trinidad of Malolos, Bulacan «Museo Publishero Trinidad of Malolos, Bulacan |date=Disyembre 15, 2011 |access-date=Marso 9, 2012 |archive-date=Marso 8, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308214536/http://curatormuseo.wordpress.com/2010/12010/2010/1201000 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
Ang lahat ng ito ay antigo at mapaghimala Ang mga imahen ay nasa pangangalaga ng Bisitang Matanda ng Santisima Trinidad at maaaring bisitahin at makita sa mga bahay ng itinalagang taunang Hermano.
* Ang ''Pabukang Puso'' — na ginaganap tuwing Marso 19 sa Panasahan, ay ginugunita ang pagkamatay ni [[Saint Joseph]] ang Manggagawa, Ama-alaga ni Hesus. Ito ay ginaganap taun-taon sa harapang bahay ng angkan ng Roxas sa Panasahan, na ang patriyarkang si Valentin Roxas, ang nagpasimula nito noong 1975. Ang tradisyong ito ay nagpapatuloy pa rin hanggang sa kasalukuyan kung saan ang mga nakababatang henerasyon ng angkan ang nag-oorganisa nito.
* ''Pag-akyat Festival'' — isa sa mga tradisyonal na pinapanatiling kapistahan sa lungsod, na ginaganap sa Barangay Atlag. Ito ang hudyat ng pag-akyat ng ating Panginoon.
* ''Fiesta Republica'' (Isang Kapistahan ng Kasaysayan ng Pilipinas) - ginaganap tuwing ikatlong linggo ng Enero at pagdiriwang ng Unang Republika ng Pilipinas, na ginaganap simula noong 2011, kasabay ng pista ng Santo Niño de Malolos

===Mga Parke at Museo===
[[File:Parkmalolosjf.JPG|250px|thumb|Capitol Mini-Forest at Children's Park.]]
[[File:0673jfMalolos City, Bulacan Roads Shrine Landmarksfvf 16.jpg|250px|thumb|Ang Museo ng Kasaysayang Pampulitika ng Pilipinas]]
[[File:Oplejf.JPG|250px|thumb|Gat [[Blas F. Ople]] Sentro ng Kabataan, Sining at Kultura ng Bulacan.]]
* Hardin ng mga Bayani at Sining na kilala rin bilang Capitol Mini-Forest at Children's Park, sa Provincial Capitol Compound
* [[Bulacan State University|Bulacan Heroes Park]] sa [[Bulacan State University]]
* [[Bulacan State University|Mini Rizal Park]] sa [[Bulacan State University]]
* Museo Ang Bulacan, Hiyas ng Bulacan Museum Complex, na matatagpuan 500 m mula sa Barasoain Church, ay isang sentro ng kultura at museo na naglalaman ng mga gawa, artifacts, relics at manuscripts nina Francisco Balagtas, Marcelo H. del Pilar, Gregorio del Pilar, Mariano Ponce at iba pang sikat na lalaki ng Bulacan.
* Casa Real Shrine, now [[Museum of Philippine Political History]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nhcp.gov.ph/museums/case-real-shrine/|title=Museo ng Kasaysayang Pampulitika ng Pilipinas|access-date=February 7, 2022|archive-date=February 7, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220207043419/https://nhcp.gov.ph/museums/case-real-shrine/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.abante-tonite.com/political-history-museum-binuksan-ni-robredo.htm|title=Political history museum binuksan ni Robredo|date=Oktubre 13, 2016|access-date=Setyembre 17, 2017|archive-date=Setyembre 17, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917171501/http://www.abante-tonite.com/political-history-museum-binuksan-ni-robredo.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* Ang Museo ng Barasoain, na matatagpuan sa tapat ng bulwagan ng Kumbento ng Barasoain, ay pinamamahalaan ng Pambansang Instituto ng Kasaysayan. Ang mga pasilyo nito ay nakasabit ng mga makasaysayang litrato ng Bulacan at iba't ibang silid ang nagsasalaysay kung paano itinatag ang demokrasya sa bansa. Bukas araw-araw, 8 am – 5 pm. Libre ang pagpasok. Ang simbahan at kumbento ay idineklara bilang isang Pambansang Landmark noong Agosto 1, 1973, sa ilalim ng Presidential Decree No. 260 at parehong sumailalim sa masusing pagpapanumbalik sa ilalim ng pangangasiwa ng Pambansang Komisyon sa Kasaysayan.
* Ang Museo Diocesano de Malolos, isang museo ng sining pangsimbahan na matatagpuan din sa Barasoain Convent, ay pinamamahalaan ng Diyosesis ng Malolos. Naglalaman ito ng mga relikya at mga kagamitang pangrelihiyon tulad ng mga orihinal na talaan ng binyag noong ika-19 na siglo nina Marcelo Hilario (kilala rin bilang Marcelo H. del Pilar), Francisco Baltazar (kilala rin bilang Francisco Balagtas) at Gregorio del Pilar; isang piraso ng buto ni San Vicente Ferrer na nababalot ng salamin; mga damit ng pari na burdado ng mga sinulid na pilak na may ginto, mga antigong prayer card at mga harapan ng altar mula sa iba't ibang simbahan.
* [[Bahay ng Uitangcoy-Santos|Museo ng Kababaihan ng Malolos]], na matatagpuan sa Bahay ng Uitangcoy-Santos, ang museong ito ay may apat na bulwagan ng eksibit at isang bulwagan ng lektura ng mga koleksyon na may kaugnayan sa makasaysayang salaysay ng kababaihan. Ito ay pinangasiwaan ng ikalimang henerasyong apo ni [[Alberta Uitangcoy-Santos]], si Carlo Herrera.
* Pamarawan [[Animal sanctuary|bird sanctuary]], na matatagpuan malapit at bahagi ng [[New Manila International Airport]], ang {{convert|40|ha|adj=on}} &quot;Saribuhay sa Dampalit&quot; ay ang una at pinakamalaking [[Biodiversity offsetting|Biodiversity Offset Program]] ayon sa binanggit ni [[LoyToniga Yulo]. Sumusunod ito sa mga pamantayang pangkapaligiran at panlipunan ng [[International Finance Corporation]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1= Loyola |first1= James|title=Inilunsad ng SMC ang unang biodiversity offset site ng Pilipinas|url= https://mb.com.ph/2024/2/26/smc-launches-philippines-first-biodiversity-offset-site|accessdate=Pebrero 28, 2024 |publisher= [[Manila Bulletin]]|date=Pebrero 26, 2024}}&lt;/ref&gt; Ang [[San Miguel Corporation|San Miguel Aerocity Inc.]] ay isang ginawaran ng 25 Steward Leadership Excellence ng Asia-Pacific para sa santuwaryo ng mga ibon nito. Ang lugar ay nagsisilbing [[Layover|hinto]] para sa [[paglipat ng mga ibon]] sa kahabaan ng [[East Asian–Australasian Flyway]] at isang [[Natural selection|natural]] [[proteksyon sa baha]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1= Silverio|first1=Frederick |title=Nanalo ang SMC ng parangal para sa programa ng biodiversity offset sa Bulacan|url= https://www.manilatimes.net/2024/11/06/regions/smc-wins-award-for-biodiversity-offset-program-in-bulacan/1997915|accessdate=Nobyembre 6, 2024 |work= |date=Nobyembre 6, 2024}}&lt;/ref&gt;

===Pamimili===
'''Ang Robinsons Place Malolos''' ay ang ika-35 mall sa buong bansang kadena ng Robinsons Malls at pangalawa nito sa Bulacan. Ang apat na palapag na shopping center na ito na may multi-level na parking area ay may department store, supermarket at sarili nitong sinehan. Nag-aalok din ang mall na ito ng malawak na seleksyon ng mga restawran at fast-food outlet, mga fashion boutique, mga tindahan ng teknolohiya at serbisyo pati na rin ang mga health at beauty clinic.

===Palakasan===
[[File:2397Malolos Sports Convention Centerfvf 15.JPG|250px|thumb|Malolos Sports &amp; Convention Center]]

May mga sports venue ang Malolos, tulad ng Bulacan Sports Complex at Malolos Sports and Convention Center. Ang Bulacan Sports Complex ay mayroong track field, football field, basketball court, oval, at lap pool. Parehong ang Bulacan Sports Complex at Malolos Sports &amp; Convention Center ay nagdaos ng ilang mga kaganapang pampalakasan sa rehiyon, probinsya, at lungsod, tulad ng 2017 Central Luzon Regional Athletic Association,&lt;ref&gt;{{cite news|title=C. Mga atleta mula Luzon, sasabak sa 2017 CLRAA|url=https://news.mb.com.ph/2017/02/06/c-luzon-athletes-plunge-to-action-in-2017-clraa/|access-date=Marso 6, 2018|work=Manila Bulletin|date=Pebrero 6, 2017|archive-date=Marso 7, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180307023000/https://news.mb.com.ph/2017/02/06/c-luzon-athletes-plunge-to-action-in-2017-clraa/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; at ang Republica Cup, isang imbitasyonal na paligsahan sa palakasan na ginaganap taun-taon.&lt;ref&gt;{{cite web|title=2017 Republica Tasa|url=https://www.spin.ph/tag/2017-republica-cup|website=Spin.ph|access-date=Marso 6, 2018|archive-date=Marso 7, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180307023052/https://www.spin.ph/tag/2017-republica-cup|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==Edukasyon==
[[File:2343jfCentro Escolar University Malolos Campusfvf 21.JPG|250px|thumb|Centro Escolar University Malolos Campus]]
Ang Malolos ay kinikilala bilang isa sa mga sentro ng edukasyon sa rehiyon ng Gitnang Luzon. Mayroon itong ilang mga unibersidad tulad ng pinondohan ng gobyerno na [[Bulacan State University]], at pribadong pag-aari ng [[STI College]] Academic Center, [[Centro Escolar University]] sa Malolos at [[La Consolacion University Philippines]]. May mga pribadong paaralang tersyarya. Dito rin matatagpuan ang pinakamataong mataas na paaralan sa Gitnang Luzon, ang [[Marcelo H. del Pilar National High School]], na itinatag noong 1905.

Ang lungsod ay may 9 na pampublikong mataas na paaralan at 45 pampublikong elementarya sa ilalim ng awtoridad ng Department of Education Division ng City Schools of Malolos. Ang mga paaralan ng lungsod ay nahahati sa dalawang distrito ng edukasyon para sa mga layuning representasyonal. Mayroon ding mga pribadong pag-aari at pinamamahalaan ng simbahan na itinatag sa lungsod. Ang mga pribadong paaralang ito ay mga miyembro ng Malolos City Private Schools Association (MACIPRISA). Matatagpuan din sa lungsod ang mga teknikal na paaralan at mga kolehiyo sa kompyuter.

== Mga kilalang tao ==
* [[Nikko Natividad]] - mananayaw, aktor, miyembro ng ''Hashtags''
* [[Aria Clemente]] - mang-aawit at aktres
* [[Sanya Lopez]] - aktres

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}


{{Bulacan}}
{{Mga Lungsod sa Pilipinas}}

[[Kategorya:Bulacan]]
[[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas]]</text>
      <sha1>ecbn09wr41ddbpgf7onvm5vlvnyuhxy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223393</id>
      <parentid>2223392</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T01:08:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47781-75</username>
        <id>166014</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pamana at turismo */</comment>
      <origin>2223393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54037" sha1="nccpgbk1p6m8h6xh2n45qnav0li7jxx" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine city 2
| infoboxtitle  = Lungsod ng Malolos
| image_skyline       = A Secion of Malolos City Proper.jpeg
| sealfile      = &lt;!--Ph seal bulacan malolos.png--&gt;
| caption       = Mapa ng [[Bulacan]] na pinapakita ang lokasyon ng Malolos.
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| region          = {{PH wikidata|region}}
| province        = {{PH wikidata|province}}
| districts     = Unang distrito ng Bulacan
| barangays     = 51
| class         = Unang uri ng lungsod; komponente
| mayor         = Christian Natividad
| founded       = Hunyo 11, 1580 
| cityhood      =  Disyembre 18, 1999
| areakm2       = 67.30
| website       = [http://www.maloloscity.gov.ph/ Opisyal na Websayt ng Lungsod ng Malolos, Bulacan]
}}

Ang '''Lungsod ng Malolos''' o ('''''City of Malolos''''' sa [[wikang Ingles]]) ay isang unang uring lungsod sa [[Pilipinas]] sa lalawigan ng [[Bulacan]].  Ito ang [[kabisera]] ng [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]].  Matatagpuan ito mga 40 kilometro sa hilaga ng [[Maynila]]. Hangganan ng Malolos ang [[Calumpit]] at [[Plaridel, Bulacan|Plaridel]] sa Hilaga, [[Bulacan, Bulacan|Bulakan]] sa Timog Silangan, ang [[Paombong]] sa Kanluran at [[look ng Maynila]] sa Timog.  Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

==Kasaysayan==
Kilala ang Bayan ng Malolos sa pagiging kabisera ng [[Unang Republika ng Pilipinas]]. Naglundo rito ang maraming patriotikong nakilahok sa pagtatayo ng Republika ng Pilipinas. Sa [[Simbahan ng Barasoain]], ginawa’t pinagtibay ang [[Konstitusyon ng Malolos|Unang Konstitusyon ng Pilipinas]] at ang Katedral ng Malolos ang naging tanggapan ni Heneral [[Emilio Aguinaldo]] bilang [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] ng Rebolusyonaryong Pamahalaan kasama niya ang tagapayo at kalihim na si [[Apolinario Mabini]].

===Pagsilang ng Malolos===
Ang Bayan ng Malolos ay unang narating ng mga [[Espanyol na imperyo|Kastila]] mananakop sa pamumuno ni Adelantado [[Miguel López de Legazpi|Miguel Lopez de Legaspi]] noong Nobyembre 14, 1571 at itinatag bilang isang [[Encomienda]] na pinamahalaan ni [[Don Marcos de Herrera]]. Samantala noong Abril 1572, narating naman ito ng mga Misyonero mula sa Orden ni San Agustin sa pamumuno ni [[Fray Diego Ordoñez de Vivar]] na taga [[Guadalajara, Nueva Galicia|Guadalajara]], [[Nueva Galicia]]. Matapos palaganapin at maitatag ang [[Katolisismo]] sa Calumpit tumulak sila sa Malolos at itinatag ang Kristiyanismo kung saan ang Malolos ay ipinailalim bilang isa sa mga bisita ng [[Simbahan ng Tondo]] noong Mayo 13, 1572, kasama ng Calumpit, Lubao at Betis.

===Pagkakatatag bilang Pueblo===
Matapos ang siyam na taon mula ng madawag at maitatag ang Encomienda ng Malolos, itinatag naman ito bilang Pueblo. Sa pulong Definitorio Provincial ng mga Agustino na ginanap sa [[Kumbento ng Tondo]] noong Hunyo 11,1580, itinatag ang Bayan ng Malolos kung saan mayroon itong 3 visita: Matimbo, Paombong, at Mambog, naisama naman noong 1581 ang Binto (Quingua) bilang isa sa mga Visita sa ilalim ng Malolos. Itinaga naman si [[R.P Mateo Mendoza OSA]] bilang Unang Kura Paroko ng Bayan.

===Pag-Unlad sa panahon ng Espanyol===
Sa pagdating ng Ika-17 siglo, ang Malolos ay naging sentro ng kalakalan at komersyo sa [[Luzon]] kung saan nangunguna ang mga [[Sangley]]. Naging pangunahing taga-prodyus ng [[asukal]] at [[bigas]] ang bayan na naging dahilan ng pag-unlad nito.Sa dokumento nina [[Fray Manuel Buzeta]], [[Felipe Bravo]] at [[Fray Coco]], sinasabing isa ang Bayan ng Malolos sa may pinakamalaking simbahang bato sa Pilipinas.

Lalong umunlad at naging matao ang bayan, kaya noong Agosto 31, 1859 hinati ang Malolos sa tatlong magkakahiwalay na pueblo naitatag ang mga [[Bayan ng Barasoain]] at [[Bayan ng Santa Isabel|Santa Isabel]], bawa’t bayan ay may &quot;[[Capitan Municipa]]&quot; at [[&quot;Cura Paroco]]&quot;. Sa panahon ng [[Estados Unidos|Amerikano]] ang Barasoain at Santa Isabel ay isinamang muli sa pinag-isang Bayan ng Malolos noong 1903.

===Papel sa Himagsikan===
Kauna-unahang naitala ang makasaysayang pag-aalsa sa Bayang Malolos ay noong taong 1640 nang ang isang tagalog na nagngangalang [[Pedro Ladia]] ay nagpakilalang mula sa lahi ni [[Lakandula|Rajah Lakandula]] at tinawag ang sarili niya bilang &quot;Hari ng mga Tagalog&quot;. Hinikayat nya ang mga taga Malolos na mag-alsa laban sa mga Kastila at lumaban sa Kura ng bayan at inuudyukan ang marami na makipagtulungan sa kanyang bawiin ang bayan mula sa dayuhan. Nabalitaan ito ng kura ng simbahan ng Malolos na si [[Padre Cristobal Enriquez]], nagplano si Enriquez para mahuli si Ladia at dinala sa [[Maynila]] upang litisin at doon bitayin.

===Kababaihan ng Malolos===
Sa kagustuhang maitaas ang antas ng [[edukasyon]] para sa [[Edukasyon para sa Kababaihan|kababaihan]] sa panahong ng Espanyol na lipunang patriyarkal, minabuti ng 20 kababaihan ng Malolos sa pamumuno ni [[Doña Alberta Santos-Uitangcoy]] na humiling kay [[Mga Gobernador-Heneral ng Pilipinas|Gobernador Heneral]] [[Valeriano Weyler]] na noon ay dumalaw sa Malolos na payagan silang magtayo ng paaralang pambabae at payagang mag-aral ng [[Wikang Kastila sa Pilipinas|Espanyol]] sa ilalim ni Propesor [[Teodoro Sandico]] na kilalang kalaban ng mga Kastila. Ang liham ay ipirinisinta noong Disyembre 12,1888 ngunit tinutulan ito ng Kura ng Malolos na si Padre [[Felipe Garcia]], sa dahilang diumano ay magagamit ni Sandico ang paaralan para maghasik ng [[liberalismo]] at pag-aalsa, dahil dito hindi naisakatuparan ang paaralan.Hindi sumuko ang mga kababaihan at muli silang humiling na pagbigyan ang kahilingan at sa pagpasok ng 1889 ay pinahintuluitan ng Gobernador Heneral na buksan ang paaralang pangkababaihan sa kondisyon na ang magiging guro ay si [[Doña Guadalupe Reyes]] sa halip na si Teodoro Sandico.

Sa tagumpay na ito ng mga Kababaihan ng Malolos sa tapang na ipinakita, ipinarating ni [[Marcelo H. del Pilar|Marcelo H. Del Pilar]] kay [[José Rizal|Jose Rizal]] ang balita at pinapurihan ni Rizal ang mga dalagang kababaihan sa pamamagitan ng isang liham na pinamagatang &quot;Sa mga dalagang kababaihan ng Malolos&quot; ang sulat ay ipinadala sa Malolos, Bulacan noong Pebrero 22, 1889.

===Unang Republika ng Pilipinas===
[[Talaksan:Barasoain church ~MVI~ (gaga over Mondo Marcos).jpg|thumb|[[Simbahan ng Barasoain]]]]
[[Talaksan:Malolos Filipino Army.jpg|thumb|Mga sundalong Pilipino sa Malolos noong 1899.]]
Ang Malolos ay naging kabisera ng Pilipinas nang magpalabas ng utos si Heneral [[Emilio Aguinaldo]] na ililipat ang Pamahalaang Rebolusyonaryo sa Malolos noong Agosto 29, 1898. Ang pagiging kabisera ng Malolos ay tumagal hanggang 31 Marso 1899. Sa ipinalabas na utos kalakip ang tadhanang kailang magsagawa ng  isang Kongreso upang sangguniin at magpalitan ng kuro-kuro tungkol sa kalagayan ng [[Digmaang Pilipino-Espanyol|labanang Pilipino-Espanyol]] at upang matalakay ang paghihimasok ng Amerika. Inatasan din ni Aguinaldo na magpadala ng mga magiging kinatawan ang mga munisipalidad at probinsyang malaya na,samantala pipili naman sa mga lugar na nasa ilalim pa ng Espanya. Ang pulong ay naganap sa [[Simbahan ng Barasoain]] noong Setyembre 15, 1898 na nauwi sa pagbalangkas ng Saligang Batas para sa bubuuing Republika na iniakda ni [[Pedro Paterno]] at dito nabuo ang kauna-unahang politikal na Saligang Batas ng Pilipinas ng 1899 o mas kilala sa tawag na Saligang Batas ng Malolos. Ilan sa mga mahahalagang batas na naipasa ng Kongreso ay ang 1.) Ratipikasyon ng Kalayaan na naideklara sa [[Kawit|Kawit,]] [[Kabite|Cavite]] noong Hunyo 12,1898. 2.) Paghihiwalay ng Simbahan at Estado 3.) ang deklarasyon ng Digmaan laban sa Estados Unidos. Ang Saligang Batas ng Malolos ay pinagtibay noong Enero 21 at noong Enero 23, 1899 itinatag ang Republika ng Pilipinas kung saan nanumpa si Emilio Aguinaldo bilang Pangulo. Naganap sa Malolos ang isang napaka engrandeng parada at pagtitipon para sa bagong silang na Republika..

===Pagbagsak ng Malolos===
Dahil sa pagputok ng [[Digmaang Pilipino–Amerikano|labanang Pilipino-Amerikano]] isinagawa ng Estados Unidos ang pagkubkob sa Malolos.May mga labanan sa labas ng Maynila na naganap sa mga bayang papunta sa Malolos ito ang mga bayan ng Polo, [[Meycauayan]], [[Marilao]], [[Bocaue]], [[Bigaa]], Guiguinto, at ang kabisera Malolos. Umaga ng Marso 31,1899 habang papalapit ang hukbong Amerikano na pinamumunuan ni [[Arthur MacArthur, Jr.|MacArthur]] sa Malolos, iniutos ni Emilio Aguinaldo na sunugin at lisanin ang Simbahang Kumbento ng Malolos na naging Tanggapan ng Presidencia. Narating ang bayan ng mga tropang Amaerikano ng ika-10 ng umaga at matapos ang ilang putukan at labanan nakubkob nila ang Simabahan ng Barasoain at ika-12 ng tanghali inabutan nilang nasusunog na ang malaking bahagi ng Simbahan ng Malolos. Tuluyang nasakop ng Tropang Amerikano sa pamumuno ni Heneral Arthur MacArthur ang Bayan ng Malolos.

==Heograpiya==
[[Talaksan:Bulacancapitoljf.JPG|thumb|Pamahalaang Panlalawigan ng Bulacan]]
Ang Malolos ay sentro at kabisera ng Bulacan, ito ay binubuo ng 51 barangay at may lawak na 88,356,426 metro kwadrado. Ang mga lupaing ito ay nahahati sa komersyal, residensyal, palayan, palaisdaang kogonan. Mahigit sa 4,000 hektarya ng mayamang palayan at mahigit sa 2,000 hektaryang palaisdaan.

Bilang isang lungsod na ibinibilang sa klaseng &quot;1&quot;, ang kinikitang buwis ay nagbubuhat sa mga komersyal at industriyal na establisemento, palengke, ari-arian at mga lisensiya. Buhat sa kinikitang ito sa buwis, kinukuha ang pambayad sa suweldo ng mga pinunong bayan at kawani ng pamahalaan, pagpapatayo ng mga gusali at imprastraktura, pambili ng kagamitan at iba pang gastusin.

==Demograpiko==
{{Populasyon}}
Batay sa tala ng Philippine Statistics Authority (noo'y National Statistics Office), ang Malolos ay may kalawakang lupain na 79.50  kilometro kwadrado. Ang pisikal na anyo ng lupaing Malolos ay nahahawig sa isang puno, labis-labis ang laki ng katawan, higit na malaki ang mga sangang nasa silangan bayan kaysa sa kanluran, normal ang kalagayang pangkapayapaan at kaayusan ng buong lungsod.

Ayon sa senso noong 2015, ang populasyon ng Malolos ay may kapal (o densidad) na 3,700 katao sa bawat kilometro kuwadrado (o 9,600 sa bawat milya kuwadrado).

===Relihiyon===
[[Talaksan:Malolos basilica.jpg|thumb|left|Basilika ng Malolos]]
Humigit-kumulang sa 80% ng mga mamamayan ay mga [[Katoliko]] na unang naihasik sa lupain ng Malolos noong taong 1572 sa pamamagitan ng mga Prayleng Agustino sa pamumuno ni Padre [[Diego Ordoñez de Vivar]] at mula sa pagiging &quot;visita&quot; ng Tondo ipinagpatuloy ang pagpapalaganap ng Katolisismo hanggang sa nagkaroon ang bayan ng isang sariling Kumbento at Parokya sa ilalim ng isang Kura-Paroko noong Hunyo 11,1580 sa katauhan ni Padre [[Mateo Mendoza]]. Matapos ang halos 400 na daang taon nagkaroon ng ibang relihiyon at sekta mula sa makabagong panahon gaya ng [[Iglesia ni Cristo]], Iglesia Filipina Independiente (Aglipay), [[Simbahan ng Adbentista ng Ikapitong Araw]], [[Protestante]] ([[Metodista]]) at iba pa.

===Mga AM Transmitter===
Ang [[DWAD-AM]] Now Radio 1098 kHz AM (Malolos), DWAD (1098 kHz Metro Manila) ay isang himpilan radyo pag-aari ng Audiovisual Communicators, Inc.

== Ekonomiya ==
{{stack|float=left|{{PH poverty incidence}}}}

=== Komersyo ===
[[File:RobinsonsPlaceMalolos.jpg|300px|thumb|Robinsons Place Malolos|left]]
[[File:0785jfThe Cabanas Malolos Bulacan Longos MacArthur Highwayfvf 07.jpg|300px|thumb|The Cabanas Malolos|left]]
Ang Lungsod ng Malolos ay mabilis na nagiging komersyal dahil sa kalapitan nito sa [[Metro Manila]] at dahil nasa pagitan ito ng Maynila at [[Clark Freeport at Special Economic Zone|Clark]], Pampanga. Maraming korporasyon ang nagtayo ng mga komersyal na lugar at mga establisyimento ng pagbabangko sa iba't ibang lugar sa paligid ng lungsod. Marami sa mga negosyo at industriya sa lungsod ay kinabibilangan ng Pagbabangko; [[Business Process Outsourcing]]; [[Courier|Courier Service]]; [[Edukasyon]]; [[Serbisyo sa Pagkain|Serbisyo sa Pagkain]]; [[Mga Ospital]]; [[Mga Hotel]], [[Mga Resort]] at [[Mga Restoran]]; [[Teknolohiya ng Impormasyon at Komunikasyon]]; [[Seguro]]; [[:wikt:manpower|Manpower]]; Pagpapaunlad ng [[Realty]]/[[Real Property]]; [[Kalakalan]]; Mga Serbisyo ng [[Transportasyon]]; Paglalakbay at [[Mga Paglilibot]]; at iba pang mga serbisyo. Ang Robinsons Place Malolos ay isang pangunahing shopping mall na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng [[Robinsons Malls]], ang pangalawang pinakamalaking operator ng mall sa Pilipinas. Ang mall ay matatagpuan sa kahabaan ng [[MacArthur Highway]], Barangay Sumapang Matanda.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mall Info Main|url=http://www.robinsonsmalls.com/mall-info/robinsons-place-malolos|website=Robinsons Malls|access-date=Enero 11, 2018|archive-date=Enero 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112044211/http://www.robinsonsmalls.com/mall-info/robinsons-place-malolos|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa iba pang mga shopping mall sa Malolos ang Maunlad Malls 1 at 2, na parehong pagmamay-ari at pinamamahalaan ng [[Union Bank of the Philippines]],&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Brion|title=Union Bank of the Philippines v. Maunlad Mga Tahanan|journal=Mga Ulat sa Pilipinas|petsa=Agosto 15, 2012|isyu=G.R. Blg. 190071|url=http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/2012/august2012/190071.pdf|access-date=Enero 11, 2018|archive-date=Oktubre 12, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012054643/http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/2012/august2012/190071.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ang Graceland Mall, pagmamay-ari at pinamamahalaan ng RMR Group of Companies,&lt;ref&gt;{{cite web|title=Graceland Mall Malolos|url=http://rmrgroupofcompanies.com.ph/index.php/mall-info/graceland-mall-malolos-bulacan|website=RMR Group of Mga Kumpanya|access-date=Enero 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408193700/http://rmrgroupofcompanies.com.ph/index.php/mall-info/graceland-mall-malolos-bulacan|archive-date=Abril 8, 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ang Vista Mall, Waltermart at Bulacan Eco-Commercial Complex, na pagmamay-ari ng Pamahalaang Panlalawigan ng Bulacan.

Ang Chimera Land ay isang parke ng libangan na ginagawa pa lamang na matatagpuan sa Barangay Sumapang Matanda. Kapag natapos na, ito ang magiging unang sustainable themed park sa Pilipinas.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.pna.gov.ph/articles/1005831|title=International theme park, itatayo sa Malolos City|work=Philippine News Agency|access-date=September 17, 2017|archive-date=August 15, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815064621/http://www.pna.gov.ph/articles/1005831|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rondabalita.news/chimera-land-theme-park-kauna-unahan-sa-pilipinas-makikita-sa-lungsod-ng-malolos|title=Chimera Land Theme Park Sa Malolos, Kauna-unahan sa 'Pinas! - Ronda Balita|first=Manny D.|last=Balbin|website=rondabalita.news|access-date=Setyembre 17, 2017|archive-date=Setyembre 17, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917171341/http://rondabalita.news/chimera-land-theme-park-kauna-unahan-sa-pilipinas-makikita-sa-lungsod-ng-malolos|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==Imprastraktura==
===Transportasyon===
Ang pampublikong transportasyon sa Malolos ay pinaglilingkuran ng mga bus, [[jeepney]], at [[UV Express]] AUV. Ang lungsod ay pinaglilingkuran din ng [[Auto Rickshaw|Tricycle]], na nag-aalok ng kanilang mga serbisyo sa paraang inuupahan. Ang isang hintuan ng bus na matatagpuan sa Malolos Crossing ay pinaglilingkuran ng mga bus panlalawigan na pinapatakbo ng Baliwag Transit, First North Luzon Transit, at Victory Liner patungong Cubao at Monumento. Ang Robinsons Place Malolos ang dulo ng mga Point-to-point bus mula sa [[Trinoma]], at mga modernisadong jeepney mula sa [[San Fernando, Pampanga]].

Kilala ang Malolos sa mga Karatig Jeepney nito na nagsisilbing pampublikong transportasyon sa loob ng lungsod. Ang pangalan mismo ay nagmula sa salitang ''karatig'', na nangangahulugang mga kalapit na lugar o barangay. Ang Karatig jeepney ay ang mas maliit na bersyon ng mga jeepney na karaniwang may sukat na humigit-kumulang 3 metro ang haba at kayang magsakay ng 8-10 commuter sa likuran at 2 pasahero sa upuan sa harap. Ang mas mahahabang modelo ay kayang magsakay ng humigit-kumulang 10-12. Ang kapasidad nito ay nag-iiba ayon sa haba at laki ng jeep. Mayroong dalawang Karatig na ruta sa paligid ng Malolos.&lt;ref name=Karatig&gt;{{cite web |title=KARATIG JEEPNEY: Little Jeepneys of Malolos |url=http://www.bulakenyo.ph/karatig-jeepney-the-cute-little-jeepneys-of-malolos/ |access-date=January 11, 2018 | 12, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180112044707/http://www.bulakenyo.ph/karatig-jeepney-the-cute-little-jeepneys-of-malolos/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
Ang Malolos ay nagsisilbi rin bilang Banking Capital ng Bulacan, na mayroong pinakamataas na bilang ng mga institusyong pagbabangko sa lalawigan (ang lungsod ay nagho-host ng humigit-kumulang 46&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mga Bangko sa Malolos Bulacan|url=http://www.yellow-pages.ph/search/banks/malolos-bulacan/page-1|website=yellow-pages.ph|access-date=Enero 11, 2018|archive-date=Enero 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112042608/http://www.yellow-pages.ph/search/banks/malolos-bulacan/page-1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;), karamihan sa mga ito ay matatagpuan sa mga kilalang lugar ng lungsod, lalo na sa kahabaan ng Paseo del Congreso Avenue.

=== Industriya ===
{{Seksyong Walang Sanggunian|petsa=Nobyembre 2024}}
Dahil sa kalapitan nito sa [[Maynila]] at sa [[Daungan ng Maynila|daungan]], nagiging industriyalisado ang Malolos. Ang mga industriyal na estadyum, tulad ng First Bulacan Industrial City, kung saan mayroong mahigit 20 korporasyon at mga kumpanyang nagpapatakbo ng kanilang mga pabrika sa loob ng estadyum ay umuunlad. Ang [[Mighty Corporation]], isang pangunahing manlalaro sa industriya ng tabako sa Pilipinas, ay nagpapatakbo ng isang pabrika ng tabako sa lungsod.

Ang iba pang mga industriya tulad ng [[agribusiness]], aquaculture, paggawa ng bag, seramika, konstruksyon, paggawa ng semento, mga bulaklak/ornamental, muwebles, pagproseso ng pagkain, mga damit, mga regalo, paggawa ng mga kagamitan sa bahay, paggawa ng dekorasyon, alahas, pagkukulay ng balat, pagpapakintab ng marmol, metalurhiya, pag-iimprenta, paggawa ng sapatos, at paggawa ng tela ay makikita rin sa lungsod.

Ilan sa mga produktong pagkain na ginawa sa Malolos ay kinabibilangan ng [[Empanada|''Empanada de Kaliskis'']], [[Ensaïmada|Ensaymada Malolos]], Inipit, Otap Bread, Atsara, at Bagoong.

Mayroong serbisyo ng riles sa lungsod na pinaglilingkuran ng [[Philippine National Railways]] (PNR). Ang Estacion Ferrocaril de Malolos ay bahagi ng Ferrocaril de Manila-Dagupan. Ito ay pinangalanang Estacion de Barasoain Y Malolos. Ang orihinal ay winasak noong 1945, at pinalitan ng kasalukuyan. Binuksan ang Malolos noong Marso 24, 1891. Ang mga serbisyo mula Maynila hanggang Dagupan ay nagsimula noong Nobyembre 24, 1892. Kalaunan ay inabandona ito matapos ang pagtatapos ng mga serbisyo pahilaga ng [[Philippine National Railways]] (PNR). [[File:Paggawa ng bagong istasyon ng Malolos1.jpg|200px|thumbnail|right|Paggawa ng bagong [[istasyon ng Malolos]] (2024)]]
Gayunpaman, noong 1988, isinara ang North Main Line ng PNR at agad na tumigil ang mga serbisyo ng tren sa Malolos.&lt;ref name=&quot;PNR history&quot;&gt;{{cite web|url=http://pnr.gov.ph/history.htm |title=Maikling kasaysayan ng PNR |publisher=Philippine National Railways (Pebrero 27, 2009) |access-date=Nobyembre 4, 2011&lt;!--&gt;at [[Internet Archive]]&lt;--&gt; |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227040648/http://pnr.gov.ph/history.htm |archive-date=Pebrero 27, 2009 }}&lt;/ref&gt; Noong Nobyembre Noong ika-20 ng Pebrero, 2003, sa pagtatangkang buhayin muli ang serbisyo ng riles, ang North Luzon Railways Corporation at ang China National Machinery and Equipment Group (CNMEG) ay pumirma ng isang Kasunduan sa Kontrata para sa pagtatayo ng Seksyon I, Phase I ng North Luzon Railway System mula Caloocan hanggang Malolos sa isang turnkey basis. Ang proyekto ay nagkakahalaga ng $421,050,000. Gayunpaman, noong ika-13 ng Pebrero, 2006, isang kontrobersiya ang lumitaw mula sa proyekto at ang proyekto ay itinigil nang walang katiyakan.&lt;ref name=&quot;CNMEG&quot;&gt;{{cite web |last1=Carpio|title=China National Machinery and Equipment Group vs. Santa Maria|date=Pebrero 7, 2012|id=G.R. Blg. 185572|url=http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/2012/february2012/185572.htm|access-date=Enero 11, 2018|archive-date=Enero 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180111130856/http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/2012/february2012/185572.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Noong 2017, muling binuhay ang proyekto at tinawag na [[North–South Commuter Railway|North South Commuter Railway]] gamit ang mga pondong nagmula sa Japan sa pamamagitan ng isang pautang. Noong Enero 5, 2018, sinimulan ng Kagawaran ng Transportasyon ang pagtatayo ng unang yugto ng PNR Clark Line.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Sisimulan ngayong taon ang konstruksyon ng riles ng Maynila-Malolos|url=https://www.abs-cbn.com/business/01/12/17/manila-malolos-railway-construction-to-start-this-year|access-date=Enero 11, 2018|work=ABS-CBN News|date=Enero 12, 2017|archive-date=Enero 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112042351/http://news.abs-cbn.com/business/01/12/17/manila-malolos-railway-construction-to-start-this-year|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite balita|last1=Estrope|first1=Carmela|title=Tugade tungkol sa proyektong riles ng P105-B: Panahon na para tumigil sa pagsasalita, magsimulang magtrabaho|url=https://newsinfo.inquirer.net/958491/tugade-on-p105-b-railway-project-time-to-stop-talking-start-working|access-date=Enero 11, 2018|newspaper=Philippine Daily Inquirer|date=Enero 9, 2018|archive-date=Enero 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180111224132/https://newsinfo.inquirer.net/958491/tugade-on-p105-b-railway-project-time-to-stop-talking-start-working|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite balita|last1=Talete|first1=Hannibal|title=TRAIN PATUNGONG BULACAN: Sinimulan na ng DOTr ang proyektong PNR Clark na may rutang Tutuban-Malolos|url=http://www.interaksyon.com/train-to-bulacan-dotr-breaks-ground-for-tutuban-malolos-segment-of-pnr-clark-project/|access-date=Enero 11, 2018|work=InterAksyon|publisher=InterAksyon|date=Enero 5, 2018|archive-date=Enero 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112102316/http://www.interaksyon.com/train-to-bulacan-dotr-breaks-ground-for-tutuban-malolos-segment-of-pnr-clark-project/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ang Bagong [[w:en:Estasyon ng Malolos|Estasyon ng Malolos]] ng [[w:en: Sentro ng Makasaysayang Bayan ng Malolos|Sentro ng Makasaysayang Bayan ng Malolos]] ay kasalukuyang itinatayo bilang bahagi ng proyektong [[w:en: North–South Commuter Railway|North–South Commuter Railway]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1= |first1= |title=Proyekto ng Riles ng Hilagang-Timog, Pilipinas|url= https://www.railway-technology.com/projects/north-south-railway-project/?cf-view|accessdate=Hunyo 18, 2024 |publisher=teknolohiya-ng-riles |petsa=Abril 16, 2024}}&lt;/ref&gt;

===Mga Kahalagahan===
Ang mga serbisyo ng tubig ay ibinibigay ng City of Malolos Water District (CMWD). Nagbibigay din ang CMWD ng serbisyo ng tubig sa ilang barangay sa mga karatig bayan ng [[Paombong]] at [[Hagonoy, Bulacan|Hagonoy]]. Simula noong 2012, ang lungsod ay dumaranas ng paulit-ulit na kakulangan ng tubig.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Balabo|first1=Dino|title=Naubusan ng tubig ang mga nayon sa Bulacan|url=http://beta.philstar.com/headlines/2012/05/02/802418/bulacan-villages-run-out-water|access-date=Enero 11, 2018|work=The Philippine Star|date=Mayo 2, 2012|archive-date=Enero 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112042439/http://beta.philstar.com/headlines/2012/05/02/802418/bulacan-villages-run-out-water|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Kawalan ng suplay ng tubig sa Bulacan, inireklamo|url=https://www.abs-cbn.com/news/06/24/17/kawalan-ng-suplay-ng-tubig-sa-bulacan-inireklamo|access-date=January 11, 2018|work=ABS-CBN News|date=June 24, 2017|archive-date=January-date 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112042433/http://news.abs-cbn.com/news/06/24/17/kawalan-ng-suplay-ng-tubig-sa-bulacan-inireklamo|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Electric services are provided by [, the Electric services are provided by [, the Electric services are provided by [, the Electrical services are provided by []]

==Pamahalaan==
===Lokal na pamahalaan===
{{main|Sangguniang Panglungsod}}Ang lungsod ng Malolos ay pinamumunuan ng [[Alkalde|Mayor ng Malolos]] kasama ang bise alkalde at ang mga miyembro ng [[Sangguniang Panlungsod]], isang konseho ng lungsod na may 10 miyembro na lahat ay inihahalal isang beses bawat tatlong taon. Ito ay alinsunod sa Artikulo 6, Seksyon 8 ng [[Saligang Batas ng Pilipinas|Konstitusyon ng Pilipinas noong 1987]].&lt;ref&gt;{{Banggitin ang web |petsa=Enero 30, 2024 |title=Ang Konstitusyon ng Pilipinas noong 1987 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/constitutions/the-1987-constitution-of-the-republic-of-the-philippines/the-1987-constitution-of-the-republic-of-the-philippines-article-x/#:~:text=Ang%20term%20of%office%20of,more%20than%20three%20consecutive%20terms. |access-date=Enero 30, 2024 |website=officialgazette.gov.ph |archive-date=Agosto 10, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190810211613/https://www.officialgazette.gov.ph/constitutions/the-1987-constitution-of-the-republic-of-the-philippines/the-1987-constitution-of-the-republic-of-the-philippines-article-x/#:~:text=The%20term%20of%20office%20of,more%20than%20three%20consecutive%20terms. |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ang alkalde at ang kanyang mga kapwa pinuno ay limitado sa tatlong magkakasunod na tatlong-taong termino at ipinagbabawal na tumakbo muli sa ikaapat na pagkakataon. Gayunpaman, sa ilang mga pagkakataon, ang mga pinuno ay tatakbo para sa isa pang hanay ng tatlong magkakasunod na termino pagkatapos ng isang pagkaantala ng termino.

Ang lungsod ay pinamumunuan ni Mayor Christian D. Natividad, na madalas na tinutukoy sa kanyang palayaw na &quot;'''Agila'''&quot;. Si Natividad ay dating nagsilbi bilang lokal na punong ehekutibo mula 2010 hanggang 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Resume of Mayor Christian D. Natividad {{!}} PDF {{!}} Pilipinas {{!}} Pamahalaan |url=https://www.scribd.com/document/465113924/Resume-of-Mayor-Christian-D-Natividad |access-date=2024-01-30 |website=Scribd |language=en |archive-date=Enero 30, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130112219/https://www.scribd.com/document/465113924/Resume-of-Mayor-Christian-D-Natividad |url-status=live }}&lt;/ref&gt; bago nabigong tumakbo para sa [[Gobernador ng Bulacan]] noong mga [[Pangkalahatang halalan sa Pilipinas noong 2019]]. Natalo si Natividad sa kasalukuyang gobernador na si [[Daniel Fernando]] na dating nagsilbing bise-gobernador sa loob ng tatlong termino.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Balbin |first=Manny |date=Mayo 17, 2019 |title=Ipinroklama ng aktor na si Daniel Fernando ang pagka-gobernador ng Bulacan |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1070075 |access-date=Enero 30, 2024 |website=pna.gov.ph |archive-date=Enero 30, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130112219/https://www.pna.gov.ph/articles/1070075 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Noong 2022, tumakbo siya bilang Alkalde para sa kanyang ikaapat na termino sa kabuuan, ngunit sa kanyang unang termino nang hindi magkakasunod, tinalo niya ang dating tandem at running-mate na si Bebong. Gatchalian.&lt;ref&gt;{{Banggitin ang web |last=Silverio |first=Frederick |date=2022-07-02 |title=Nanumpa sa pwesto ang bagong alkalde ng kalaban |url=https://www.manilatimes.net/2022/07/02/news/regions/new-mayor-sworn-into-office-by-opponent/1849473 |access-date=2024-01-30 |website=The Manila Times |language=en |archive-date=Enero 30, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130112218/https://www.manilatimes.net/2022/07/02/news/regions/new-mayor-sworn-into-office-by-opponent/1849473 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ang bise alkalde ay si Miguel Alberto Bautista. Si Bautista ay isang ikatlong partido na kalaban sa mga katuwang ng mga kandidato sa pagka-alkalde noong [[2022 halalan sa Pilipinas]].
Si Danny A. Domingo ay ang kasalukuyang miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan na kumakatawan sa Malolos bilang bahagi ng unang distrito sa [[19th Congress of the Philippines]]. Si Domingo ay dating alkalde ng lungsod ng Malolos mula 2001 hanggang 2010 bago tinalo ang dating nanunungkulan [[Jose Antonio Sy-Alvarado]] noong 2022.[[File:Malolos City Hall (MacArthur highway, Malolos, Bulacan; 06-12-2021).jpg|thumb|4]px4x City Hall|3]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Opisina
!Opisina
!Term-in-office
! colspan=&quot;2&quot; |Party
|-
!Mayor ng Malolos
|Atty. Christian &quot;Agila&quot; D. Natividad
|30 Hunyo 2022 – kasalukuyan
| style=&quot;background:{{party color|Pambansang Partido ng Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Lakas–CMD|NUP]]
|-
!Pangalawang Alkalde ng Malolos
|Gilbert T. Gatchalian
|30 Hunyo 2025 – kasalukuyan
| style=&quot;background:{{party color|Malayang pulitiko}};&quot; |
|[[Malayang pulitiko|Malayang]]
|-
!Miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan
|Danny &quot;DAD&quot; A. Domingo
|30 Hunyo 2022 – kasalukuyan
| style=&quot;background:{{party color|Pambansang Partido ng Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
| [[Lakas–CMD|NUP]]
|-
! colspan=&quot;5&quot; |Mga Miyembro ng Konseho ng Lungsod (10)
|-
| colspan=&quot;2&quot; |John Vincent G. Vitug III
| rowspan=&quot;10&quot; |30 Hunyo 2025 – kasalukuyan
| style=&quot;background:{{party color|Pambansang Partido ng Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Lakas–CMD|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Dennis D. San Diego
| style=&quot;background:{{party color|Pambansang Partido ng Pagkaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Lakas–CMD|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Meri Ann Geli Bulaong
| style=&quot;background:{{party color|Pambansang Partido ng Pagkaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Lakas–CMD|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Edgardo F. Domingo
| style=&quot;background:{{party color|Malayang pulitiko}};&quot; |
|[[Malayang pulitiko|Malayang]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Victorino M. Aldaba III
| style=&quot;background:{{party color|Partido ng Pambansang Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Lakas–CMD|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Luis Alfonso M. Arcega
| style=&quot;background:{{party color|Partido ng Pambansang Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Lakas–CMD|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Miel Arthem B. Agustin
| style=&quot;background:{{party color|Partido ng Pambansang Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Lakas–CMD|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Miguel Carlos B. Soto
| style=&quot;background:{{kulay ng partido|Malayang politiko}};&quot; |
|[[Malayang politiko|Malayang]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Noel G. Pineda
| style=&quot;background:{{kulay ng partido|Partido ng Pambansang Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Lakas–CMD|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Christian Peter C. Bautista
| style=&quot;background:{{kulay ng partido|Malayang politiko}};&quot; |
|[[Malayang politiko|Malayang]]
|}

==Kultura==
===Pamana at turismo===
{{tingnan din|Malolos Historic Town Center}}

{{Infobox historic site
| name = Malolos Historic Town Center
| native_name =
| native_language =
| image = Camestisuhan District.jpeg
| caption = Ang Historic Town Center ng Malolos ay idineklara bilang isa sa mga Philippine Heritage Sites noong Agosto 2001.
| type =
| location = Lungsod ng Malolos, [[Lalawigan ng Bulacan|Bulacan]], [[Pilipinas]] 3000
| area =
| built =
| architect =
| architecture =
| governing_body = [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]
| owner =
| designation1 =
| designation1_offname =
| designation1_date = Agosto 15, 2001
| designation1_number =
}}
[[File:Antonio Bautista Mansion.jpeg|right|250px|thumb|Ang mansyon ni Don Antonio Bautista]]

Ang Malolos ay kinikilala bilang Premiere Heritage City ng Bulacan. Maraming mga bahay-ninuno mula sa panahon ng mga Espanyol at Amerikano, mga simbahan at kapilya ng kolonyal na Espanyol, mga makasaysayang lugar at palatandaan, at maging mga istruktura tulad ng mga pader at tulay na may pamana at makasaysayang halaga ang matatagpuan sa paligid ng lungsod. Ang ilan sa mga ito ay minarkahan na ng National Historical Institute habang ang iba ay minarkahan ng Pamahalaang Lungsod. Ang makasaysayang sentro ng bayan ng Malolos ay idineklara bilang Pambansang Landmark ng Pamanang Bayan noong Agosto 15, 2001, sa ilalim ng pangalang Malolos Heritage Town.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ang Kamestisuhan ng Malolos ay maaaring maging karibal ng Distrito ng Mestizo ng Vigan bilang pamana |url=http://lifestyle.inquirer.net/230187/malolos-kamestisuhan-could-rival-vigans-mestizo-district-as-heritage-site/ |newspaper=Philippine Daily Inquirer |access-date=Hulyo 22, 2018 |archive-date=Hulyo 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180714114327/http://lifestyle.inquirer.net/230187/malolos-kamestisuhan-could-rival-vigans-mestizo-district-as-heritage-site/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Ang [[Simbahan ng Barasoain]], na itinayo noong 1885, ang siyang lugar ng Unang Kongreso ng Pilipinas noong Setyembre 15, 1898, at ang inagurasyon ng Unang Republika ng Pilipinas noong Enero 23, 1899. Sa simbahang ito ginanap ang Panunumpa sa Katungkulan nina [[Emilio Aguinaldo]] at [[Joseph Estrada]] bilang mga pangulo ng Pilipinas. Sa loob ng Simbahan ng Barasoain, may iba pang mga makasaysayang pananda na inilagay ng Pambansang Komisyong Pangkasaysayan, tulad ng Universidad Literaria y Scienifico de Filipina sa Kumbento ng Malolos, Monumento ni Heneral Emilio Aguinaldo sa patio ng Barasoain, at pananda ng Unang Republika ng Pilipinas na inilagay sa kaliwang bahagi ng pangunahing dingding sa gilid ng simbahan.

Ang [[Katedral ng Malolos]], na orihinal na isang visita ng Tondo noong 1572 at naging parokya ng bayan noong Hunyo 11, 1580, ay nagsisilbing sentro ng [[Diocese ng Katoliko Romano ng Malolos]] mula noong 1962. Ito ay nagsilbing [[Palasyo ng Pangulo]] noong Unang Republika. Ito ay ginunita ng National Historical Institute noong 1956.&lt;ref name=&quot;BM Malolos&quot;&gt;{{cite news |last1=Go |first1=Marky |title=Lungsod ng Malolos: Ng mga babaeng tagapagligtas, mga mandirigma ng kalayaan at pamana ng sinaunang panahon |url=https://businessmirror.com.ph/malolos-city-of-womens-libber-freedom-fighters-and-olden-days-heritage/ |work=BusinessMirror |access-date=Hulyo 22, 2018 |archive-date=Hulyo 22, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722131336/https://businessmirror.com.ph/malolos-city-of-womens-libber-freedom-fighters-and-olden-days-heritage/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Ang Casa Real de Malolos, na orihinal na itinayo noong 1580, nagsilbi bilang Casa Tribunal at Casa Presidencia ng gobernadorcillo ng bayan. Ito ay naging kaban ng Espanya noong 1673. Idineklara ang Pambansang Dambana noong Oktubre 4, 1965. Ngayon ito ay [[Museum of Philippine Political History]]

Gobierno Militar dela Plaza, ancestral house ni Doña Gregoria Vasquez Adriano, ay naging punong-tanggapan ng Gobierno Militar de la Plaza noong 1898–1899, minarkahan at idineklara ang heritage site noong 1998

Ang iba pang mga makasaysayang pamana na palatandaan na minarkahan ng National Historical Institute ay:
*[[José Cojuangco|Jose Cojuanco]] Shrine, ang ancestral house ng Cojuangcos, ay minarkahan at idineklara na heritage site noong 2009
*Paaralan ng mg Kababaihan ng malolos, mga guho ng aktuwal na lugar ng paaralan ng mga kababaihan ng Malolos na itinatag noong 1889.
*Pook na Sinilangan ni Isidoro Matanglawin-Torres, aktuwal na lugar ng lugar ng kapanganakan ni Heneral Isidoro Torres sa Barrio Matimbo, isang Katipunan General, na minarkahan ng National Historical Institute.
(Pook na Sinilangan ni Guillermo Tolentino, ancestral house of National Artist Guillermo Tolentino, marked by National Historical Commission of the Philippines in 2012.
* Alberta [[Uitangcoy-Santos House]], bahay ni Doña [[Alberta Uitangcoy-Santos]], pinuno ng kilalang 20 Babae ng Malolos. Idineklara ang National Heritage House noong 2012 at kasalukuyang nagtataglay ng [[Uitangcoy-Santos House|Museum of the Women of Malolos]], na na-curate ni Carlo Herrera.

Iba pang mga site na nagtataglay ng pamana at makasaysayang halaga ngunit kasalukuyang hindi minarkahan ng National Historical Institute:
*[[José Cojuangco|Jose Cojuanco]] Shrine, ang ancestral house ng Cojuangcos, ay minarkahan at idineklara na heritage site noong 2009
*Paaralan ng mg Kababaihan ng malolos, mga guho ng aktuwal na lugar ng paaralan ng mga kababaihan ng Malolos na itinatag noong 1889.
*Pook na Sinilangan ni Isidoro Matanglawin-Torres, actual site of the birthplace of General Isidoro Torres at Barrio Matimbo, a Katipunan General, marked by National Historical Institute.
(Pook na Sinilangan ni Guillermo Tolentino, bahay-ninang ninuno ng Pambansang Alagad ng Sining na si Guillermo Tolentino, minarkahan ng Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas noong 2012.
* Alberta [[Bahay ng Uitangcoy-Santos]], bahay ni Doña [[Alberta Uitangcoy-Santos]], pinuno ng bantog na 20 Kababaihan ng Malolos. Idineklara bilang Pambansang Bahay Pamana noong 2012 at kasalukuyang kinaroroonan ng [[Bahay ng Uitangcoy-Santos|Museo ng Kababaihan ng Malolos]], pinangasiwaan ni Carlo Herrera.

Iba pang mga lugar na nagtataglay ng pamana at makasaysayang halaga ngunit kasalukuyang hindi minarkahan ng Pambansang Institutong Pangkasaysayan:
* Casa Tribunal de Malolos, ika-2 munisipyo ng Malolos sa Calle Pariancillo.
* Gusali ng Kapitolyo ng Bulacan, itinayo noong 1930 sa istilong Art Deco, dinisenyo ni Juan Arellano.
* Gusali ng Munisipyo ng Malolos, itinayo noong 1940 sa istilong Neo-Klasikal sa pampang ng Ilog Liyang sa tapat ng ang katedral.
* Santa Isabel de Hungria Church and Convent, isa pang Malolos Colonial Church na itinayo noong 1859.
* Bahay ni Don Ramon Gonzales de Leon, Gobernadorcillo, itinayo noong 1923.
* Bahay ni Don Antonio Bautista, Aguinaldo Ayunda de Campo, itinayo noong 1820 at inayos ni Isabelo Tampinco ito ang orihinal na bahay ni Doña Rufina Tanjosoy.
* Don Jose Bautista, itinayo noong 1877 sa Art Nouveau na paraan, ancestral house ni Don Jose Bautista, asawa ni Doña Rufina Tanjosoy.
* Dr. Luis Santos House, art deco house na itinayo noong 1933 bahay ng kilalang doktor sa mata ng Malolos. Si Dr. Luis ay anak ni Doña Alberta Uitangcoy.
* Hermogenes Reyes House, itinayo noong 1904.
* Bahay ni Don Santiago Cruz sa Pariancillo, Barrio Santiago, bahay ninuno noon ni Gobernadorcillo Santiago.
* Mariano Crisostomo Bahay I, bahay ni Liberal Gobernadorcillo Don Mariano Crisostomo Calle M. Tengco
* Mariano Crisostomo House II, isa pang bahay ni Mariano Crisostomo na matatagpuan sa Calle Estrella, barrio Santo Rosario
* Aguas Potables de Malolos, American Period water cistern na itinayo noong 1923 ni Mayor Mariano Santos-Tengco.
* Tomas Tanchangco House II, another ancestral house of Gobernadorcillo Don Tomas Tanchangco at Calle Tenjeco, Sa Vicente.
* Santo Rosario Chapel, barrio chapel na itinayo noong 1870 na ginamit bilang pansamantalang Simbahang bayan nang sunugin ng mga rebolusyonaryo ang pangunahing simbahan ng bayan noong 1899.
* Iglesia Filipina Independiente, itinayo noong 1903 Bulacan Cathedral ng Iglesia Filipina Independietne, na kilala rin bilang Aglipay.
* Atlag Methodist Church, isa sa mga unang Methodist Church sa Pilipinas na itinayo rin noong 1903.
* Bulacan High School, 1905 guho ng unang sekondaryang mataas na paaralan na itinayo ng mga Thomasites sa Malolos.
* 1913 Gabaldon Building ng Malolos Central School
* 1919 Binuo ang Logia Malolos No. 46 at nang maglaon noong 1921, ang Templo Plaridel na kinaroroonan ng Logia Malolos No. 46 ay itinayo sa Sto. Rosario. Ang unang kagalang-galang na amo nito ay si Nicolas Buendia, na kalaunan ay naging alkalde nito, pagkatapos ay Gobernador ng Bulacan, pagkatapos ay Senador ng Commonwealth sa ilalim ni Pres. Manuel L. Quezon.

===Mga Pista at Kapistahan===
Binansagang Lungsod ng mga Pista ng Bulacan, ipinagmamalaki ng Malolos ang maraming kapistahan at pista bawat taon. Ang ilang mga kapistahan ay mga kapistahan sibiko at karamihan ay mga kapistahan pangrelihiyon.
* ''Pista ng Singkaban'' (Sining at Kalinangan ng Bulacan), isang kapistahan ng sining at kultura bilang parangal sa patron ng Kapitolyo, ang &quot;Our Lady of Victory&quot;, na nagtatampok ng mga tradisyonal na sining ng &quot;Balagtasan&quot;, &quot;''[[Kundiman]]''&quot; at mga katutubong sayaw sa gitna ng mga arko ng &quot;Singkaban&quot;. Ang kapistahan ay ipinagdiriwang tuwing ikalawang linggo ng Setyembre kasabay ng &quot;Linggo ng Bulacan&quot; (Isinasagawa noong Setyembre 8–15), Isang pagdiriwang sa buong probinsya na binubuo ng iba't ibang makukulay na presentasyong pangkultura, mga eksibit sa sining at pagluluto, mga paligsahan sa sining at kasanayan, at ang prestihiyosong taunang Gabi ng Parangal ng Dangal ng Lipi at nagtatapos sa anibersaryo ng pagbubukas ng Kongreso ng Malolos. Taun-taon, ang mga aktibidad nito ay nag-iiba depende sa napiling tema para sa taon. Ang pagdiriwang na ito ay ipinangalan sa espesyal na &quot;SINING NG KAWAYAN&quot;, ang mahusay na inukit na mga arko ng kawayan, na kilala sa lalawigan ng Bulacan lalo na sa Malolos at Hagonoy kung saan nagmula ang Sining ng Singkaban. The 19th Singkaban Festival's theme is &quot;Pagyakap sa Kasaysayan, Pagsulong sa Kinabukasan.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Silverio |first1=Frederick |title=19th Singkaban Festival kicks off in Bulacan|url= https://www.manilatimes.net/2024/09/10/regions/19th-singkaban-festival-kicks-off-in-bulacan/1970216|accessdate=September 10, 2024 |work= [[The Manila Times]]|date=Setyembre 10, 2024} Malolos.jpg|thumb|334x334px|Larawan ng Santo Niño de Malolos sa panahon ng ''Santo Niño de Malolos Festival'' noong 2024.]]
[[File:Malolos Singkaban Arch.jpeg|kanan|250px|thumb|Malolos na bersyon ng Singkaban na gawa sa Pulo, Barihan]]
* ''Santo Niño de Malolos Festival'' – Ito ay ginaganap tuwing huling Linggo ng Enero, Ang pinakamalaki at pinakamalaking pagpapahayag ng debosyon sa Banal na Batang Hesus sa isla ng Luzon, na ipinagdiriwang tuwing huling Linggo ng Enero. Ang kasiyahan ay nagsisimula sa isang eksibit ng &quot;Santo Niño&quot; (Banal na Bata) at nagtatapos sa isang engrandeng prusisyon ng daan-daang mga katutubong, antigo at bagong mga estatwa ng Banal na Bata sa iba't ibang mga larawan. Ang pinakatampok sa pagdiriwang na ito ay ang daang taong gulang na antigong mapaghimalang imahen ni Senor Sto Nino de Malolos.
* ''Pista ng Santisima Trinidad na Matanda'' - ginaganap taun-taon tuwing [[Trinity Sunday]], ito ay karaniwang tinatawag na ''Pista ng Santisima Trinidad'' at ang iba ay tinatawag itong &quot;Pista ng Barihan&quot; dahil ang mga Barangay ng Barihan, Santisima Trinidad at Pinagbakahan ay nagkakaroon ng isang fiesta at isang karaniwang simbahan sa kadahilanang hindi pa alam ng mga matatanda mula noong panahon ng Kastila. Ang pistang ito ay nagsimula noong ika-18 siglo, kung saan libu-libong tao mula sa iba't ibang bayan at probinsya ang dumadalo sa pistang ito at nagpupulong sa Lumang Kapilya upang manalangin para sa mga petisyon at kahilingan. Hindi lamang ito sa Piyesta kundi tuwing Biyernes at Linggo ng taon. Tinatawag din itong &quot;Quiapo ng Bulacan&quot; ng Diyosesis ng Malolos. Ang mga tampok na bahagi ng Piyesta ay ang pampublikong paglalahad ng mga mahimalang at lubos na iginagalang na mga sinaunang icon ng [[Banal na Trinidad]], habang isinasagawa ang prusisyon na dinadaluhan ng iba pang mga banal na imahen mula sa lahat ng bahagi ng probinsya.

Ang apat na banal na prusisyonal na icon ay:
* ''Santisima Trinidad de Mayor'' - naka-print na langis sa canvas, ang likod ng canvass ay nakalantad na may petsang Enero 10, 1500, at samakatuwid ay ang pinakamatandang icon ng Katoliko sa Pilipinas. Ito ay itinuturing na napakamahimalang ng karamihan sa mga mananampalataya.
* ''Santisima Trinidad na Bata'' - naka-print na langis sa rosewood, isang icon na mula noong 1762 ang pangalawa sa pinakamatanda sa mga prusisyonal na icon.
* ''Santisima Trinidad de Trisagio'' - ang huli at pinakabata sa tatlong banal na imahen na naglalarawan sa &quot;biblikal na trinidad&quot;
* Ang pang-apat na iginagalang na imahen, ang ''Santisima Trinidad de Original'', ito ang sentro ng kapilya, ang lugar ay lupang sakahan. Ang imaheng ito ay itinaguyod sa pangunahing retablo ng Santisima Trinidad Chapel. Nakalulungkot na ito ay ninakaw noong Oktubre 27, 1981, pagkatapos ng Pistang Maliit at nananatiling nawala.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://curatormuseo.wordpress.com/2011/12/10/santisima-trinidad-of-malolos-bulacan |title=Santisima Trinidad of Malolos, Bulacan «Museo Publishero Trinidad of Malolos, Bulacan |date=Disyembre 15, 2011 |access-date=Marso 9, 2012 |archive-date=Marso 8, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308214536/http://curatormuseo.wordpress.com/2010/12010/2010/1201000 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
Ang lahat ng ito ay antigo at mapaghimala Ang mga imahen ay nasa pangangalaga ng Bisitang Matanda ng Santisima Trinidad at maaaring bisitahin at makita sa mga bahay ng itinalagang taunang Hermano.
* Ang ''Pabukang Puso'' — na ginaganap tuwing Marso 19 sa Panasahan, ay ginugunita ang pagkamatay ni [[Saint Joseph]] ang Manggagawa, Ama-alaga ni Hesus. Ito ay ginaganap taun-taon sa harapang bahay ng angkan ng Roxas sa Panasahan, na ang patriyarkang si Valentin Roxas, ang nagpasimula nito noong 1975. Ang tradisyong ito ay nagpapatuloy pa rin hanggang sa kasalukuyan kung saan ang mga nakababatang henerasyon ng angkan ang nag-oorganisa nito.
* ''Pag-akyat Festival'' — isa sa mga tradisyonal na pinapanatiling kapistahan sa lungsod, na ginaganap sa Barangay Atlag. Ito ang hudyat ng pag-akyat ng ating Panginoon.
* ''Fiesta Republica'' (Isang Kapistahan ng Kasaysayan ng Pilipinas) - ginaganap tuwing ikatlong linggo ng Enero at pagdiriwang ng Unang Republika ng Pilipinas, na ginaganap simula noong 2011, kasabay ng pista ng Santo Niño de Malolos

===Mga Parke at Museo===
[[File:Parkmalolosjf.JPG|250px|thumb|Capitol Mini-Forest at Children's Park.]]
[[File:0673jfMalolos City, Bulacan Roads Shrine Landmarksfvf 16.jpg|250px|thumb|Ang Museo ng Kasaysayang Pampulitika ng Pilipinas]]
[[File:Oplejf.JPG|250px|thumb|Gat [[Blas F. Ople]] Sentro ng Kabataan, Sining at Kultura ng Bulacan.]]
* Hardin ng mga Bayani at Sining na kilala rin bilang Capitol Mini-Forest at Children's Park, sa Provincial Capitol Compound
* [[Bulacan State University|Bulacan Heroes Park]] sa [[Bulacan State University]]
* [[Bulacan State University|Mini Rizal Park]] sa [[Bulacan State University]]
* Museo Ang Bulacan, Hiyas ng Bulacan Museum Complex, na matatagpuan 500 m mula sa Barasoain Church, ay isang sentro ng kultura at museo na naglalaman ng mga gawa, artifacts, relics at manuscripts nina Francisco Balagtas, Marcelo H. del Pilar, Gregorio del Pilar, Mariano Ponce at iba pang sikat na lalaki ng Bulacan.
* Casa Real Shrine, now [[Museum of Philippine Political History]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nhcp.gov.ph/museums/case-real-shrine/|title=Museo ng Kasaysayang Pampulitika ng Pilipinas|access-date=February 7, 2022|archive-date=February 7, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220207043419/https://nhcp.gov.ph/museums/case-real-shrine/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.abante-tonite.com/political-history-museum-binuksan-ni-robredo.htm|title=Political history museum binuksan ni Robredo|date=Oktubre 13, 2016|access-date=Setyembre 17, 2017|archive-date=Setyembre 17, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917171501/http://www.abante-tonite.com/political-history-museum-binuksan-ni-robredo.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* Ang Museo ng Barasoain, na matatagpuan sa tapat ng bulwagan ng Kumbento ng Barasoain, ay pinamamahalaan ng Pambansang Instituto ng Kasaysayan. Ang mga pasilyo nito ay nakasabit ng mga makasaysayang litrato ng Bulacan at iba't ibang silid ang nagsasalaysay kung paano itinatag ang demokrasya sa bansa. Bukas araw-araw, 8 am – 5 pm. Libre ang pagpasok. Ang simbahan at kumbento ay idineklara bilang isang Pambansang Landmark noong Agosto 1, 1973, sa ilalim ng Presidential Decree No. 260 at parehong sumailalim sa masusing pagpapanumbalik sa ilalim ng pangangasiwa ng Pambansang Komisyon sa Kasaysayan.
* Ang Museo Diocesano de Malolos, isang museo ng sining pangsimbahan na matatagpuan din sa Barasoain Convent, ay pinamamahalaan ng Diyosesis ng Malolos. Naglalaman ito ng mga relikya at mga kagamitang pangrelihiyon tulad ng mga orihinal na talaan ng binyag noong ika-19 na siglo nina Marcelo Hilario (kilala rin bilang Marcelo H. del Pilar), Francisco Baltazar (kilala rin bilang Francisco Balagtas) at Gregorio del Pilar; isang piraso ng buto ni San Vicente Ferrer na nababalot ng salamin; mga damit ng pari na burdado ng mga sinulid na pilak na may ginto, mga antigong prayer card at mga harapan ng altar mula sa iba't ibang simbahan.
* [[Bahay ng Uitangcoy-Santos|Museo ng Kababaihan ng Malolos]], na matatagpuan sa Bahay ng Uitangcoy-Santos, ang museong ito ay may apat na bulwagan ng eksibit at isang bulwagan ng lektura ng mga koleksyon na may kaugnayan sa makasaysayang salaysay ng kababaihan. Ito ay pinangasiwaan ng ikalimang henerasyong apo ni [[Alberta Uitangcoy-Santos]], si Carlo Herrera.
* Pamarawan [[Animal sanctuary|bird sanctuary]], na matatagpuan malapit at bahagi ng [[New Manila International Airport]], ang {{convert|40|ha|adj=on}} &quot;Saribuhay sa Dampalit&quot; ay ang una at pinakamalaking [[Biodiversity offsetting|Biodiversity Offset Program]] ayon sa binanggit ni [[LoyToniga Yulo]. Sumusunod ito sa mga pamantayang pangkapaligiran at panlipunan ng [[International Finance Corporation]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1= Loyola |first1= James|title=Inilunsad ng SMC ang unang biodiversity offset site ng Pilipinas|url= https://mb.com.ph/2024/2/26/smc-launches-philippines-first-biodiversity-offset-site|accessdate=Pebrero 28, 2024 |publisher= [[Manila Bulletin]]|date=Pebrero 26, 2024}}&lt;/ref&gt; Ang [[San Miguel Corporation|San Miguel Aerocity Inc.]] ay isang ginawaran ng 25 Steward Leadership Excellence ng Asia-Pacific para sa santuwaryo ng mga ibon nito. Ang lugar ay nagsisilbing [[Layover|hinto]] para sa [[paglipat ng mga ibon]] sa kahabaan ng [[East Asian–Australasian Flyway]] at isang [[Natural selection|natural]] [[proteksyon sa baha]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1= Silverio|first1=Frederick |title=Nanalo ang SMC ng parangal para sa programa ng biodiversity offset sa Bulacan|url= https://www.manilatimes.net/2024/11/06/regions/smc-wins-award-for-biodiversity-offset-program-in-bulacan/1997915|accessdate=Nobyembre 6, 2024 |work= |date=Nobyembre 6, 2024}}&lt;/ref&gt;

===Pamimili===
'''Ang Robinsons Place Malolos''' ay ang ika-35 mall sa buong bansang kadena ng Robinsons Malls at pangalawa nito sa Bulacan. Ang apat na palapag na shopping center na ito na may multi-level na parking area ay may department store, supermarket at sarili nitong sinehan. Nag-aalok din ang mall na ito ng malawak na seleksyon ng mga restawran at fast-food outlet, mga fashion boutique, mga tindahan ng teknolohiya at serbisyo pati na rin ang mga health at beauty clinic.

===Palakasan===
[[File:2397Malolos Sports Convention Centerfvf 15.JPG|250px|thumb|Malolos Sports &amp; Convention Center]]

May mga sports venue ang Malolos, tulad ng Bulacan Sports Complex at Malolos Sports and Convention Center. Ang Bulacan Sports Complex ay mayroong track field, football field, basketball court, oval, at lap pool. Parehong ang Bulacan Sports Complex at Malolos Sports &amp; Convention Center ay nagdaos ng ilang mga kaganapang pampalakasan sa rehiyon, probinsya, at lungsod, tulad ng 2017 Central Luzon Regional Athletic Association,&lt;ref&gt;{{cite news|title=C. Mga atleta mula Luzon, sasabak sa 2017 CLRAA|url=https://news.mb.com.ph/2017/02/06/c-luzon-athletes-plunge-to-action-in-2017-clraa/|access-date=Marso 6, 2018|work=Manila Bulletin|date=Pebrero 6, 2017|archive-date=Marso 7, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180307023000/https://news.mb.com.ph/2017/02/06/c-luzon-athletes-plunge-to-action-in-2017-clraa/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; at ang Republica Cup, isang imbitasyonal na paligsahan sa palakasan na ginaganap taun-taon.&lt;ref&gt;{{cite web|title=2017 Republica Tasa|url=https://www.spin.ph/tag/2017-republica-cup|website=Spin.ph|access-date=Marso 6, 2018|archive-date=Marso 7, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180307023052/https://www.spin.ph/tag/2017-republica-cup|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==Edukasyon==
[[File:2343jfCentro Escolar University Malolos Campusfvf 21.JPG|250px|thumb|Centro Escolar University Malolos Campus]]
Ang Malolos ay kinikilala bilang isa sa mga sentro ng edukasyon sa rehiyon ng Gitnang Luzon. Mayroon itong ilang mga unibersidad tulad ng pinondohan ng gobyerno na [[Bulacan State University]], at pribadong pag-aari ng [[STI College]] Academic Center, [[Centro Escolar University]] sa Malolos at [[La Consolacion University Philippines]]. May mga pribadong paaralang tersyarya. Dito rin matatagpuan ang pinakamataong mataas na paaralan sa Gitnang Luzon, ang [[Marcelo H. del Pilar National High School]], na itinatag noong 1905.

Ang lungsod ay may 9 na pampublikong mataas na paaralan at 45 pampublikong elementarya sa ilalim ng awtoridad ng Department of Education Division ng City Schools of Malolos. Ang mga paaralan ng lungsod ay nahahati sa dalawang distrito ng edukasyon para sa mga layuning representasyonal. Mayroon ding mga pribadong pag-aari at pinamamahalaan ng simbahan na itinatag sa lungsod. Ang mga pribadong paaralang ito ay mga miyembro ng Malolos City Private Schools Association (MACIPRISA). Matatagpuan din sa lungsod ang mga teknikal na paaralan at mga kolehiyo sa kompyuter.

== Mga kilalang tao ==
* [[Nikko Natividad]] - mananayaw, aktor, miyembro ng ''Hashtags''
* [[Aria Clemente]] - mang-aawit at aktres
* [[Sanya Lopez]] - aktres

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}


{{Bulacan}}
{{Mga Lungsod sa Pilipinas}}

[[Kategorya:Bulacan]]
[[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas]]</text>
      <sha1>nccpgbk1p6m8h6xh2n45qnav0li7jxx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223394</id>
      <parentid>2223393</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T01:12:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47781-75</username>
        <id>166014</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga Parke at Museo */</comment>
      <origin>2223394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54038" sha1="2sskrj9w29nphrtfnlz3evlrn8ykrox" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine city 2
| infoboxtitle  = Lungsod ng Malolos
| image_skyline       = A Secion of Malolos City Proper.jpeg
| sealfile      = &lt;!--Ph seal bulacan malolos.png--&gt;
| caption       = Mapa ng [[Bulacan]] na pinapakita ang lokasyon ng Malolos.
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| region          = {{PH wikidata|region}}
| province        = {{PH wikidata|province}}
| districts     = Unang distrito ng Bulacan
| barangays     = 51
| class         = Unang uri ng lungsod; komponente
| mayor         = Christian Natividad
| founded       = Hunyo 11, 1580 
| cityhood      =  Disyembre 18, 1999
| areakm2       = 67.30
| website       = [http://www.maloloscity.gov.ph/ Opisyal na Websayt ng Lungsod ng Malolos, Bulacan]
}}

Ang '''Lungsod ng Malolos''' o ('''''City of Malolos''''' sa [[wikang Ingles]]) ay isang unang uring lungsod sa [[Pilipinas]] sa lalawigan ng [[Bulacan]].  Ito ang [[kabisera]] ng [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]].  Matatagpuan ito mga 40 kilometro sa hilaga ng [[Maynila]]. Hangganan ng Malolos ang [[Calumpit]] at [[Plaridel, Bulacan|Plaridel]] sa Hilaga, [[Bulacan, Bulacan|Bulakan]] sa Timog Silangan, ang [[Paombong]] sa Kanluran at [[look ng Maynila]] sa Timog.  Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

==Kasaysayan==
Kilala ang Bayan ng Malolos sa pagiging kabisera ng [[Unang Republika ng Pilipinas]]. Naglundo rito ang maraming patriotikong nakilahok sa pagtatayo ng Republika ng Pilipinas. Sa [[Simbahan ng Barasoain]], ginawa’t pinagtibay ang [[Konstitusyon ng Malolos|Unang Konstitusyon ng Pilipinas]] at ang Katedral ng Malolos ang naging tanggapan ni Heneral [[Emilio Aguinaldo]] bilang [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] ng Rebolusyonaryong Pamahalaan kasama niya ang tagapayo at kalihim na si [[Apolinario Mabini]].

===Pagsilang ng Malolos===
Ang Bayan ng Malolos ay unang narating ng mga [[Espanyol na imperyo|Kastila]] mananakop sa pamumuno ni Adelantado [[Miguel López de Legazpi|Miguel Lopez de Legaspi]] noong Nobyembre 14, 1571 at itinatag bilang isang [[Encomienda]] na pinamahalaan ni [[Don Marcos de Herrera]]. Samantala noong Abril 1572, narating naman ito ng mga Misyonero mula sa Orden ni San Agustin sa pamumuno ni [[Fray Diego Ordoñez de Vivar]] na taga [[Guadalajara, Nueva Galicia|Guadalajara]], [[Nueva Galicia]]. Matapos palaganapin at maitatag ang [[Katolisismo]] sa Calumpit tumulak sila sa Malolos at itinatag ang Kristiyanismo kung saan ang Malolos ay ipinailalim bilang isa sa mga bisita ng [[Simbahan ng Tondo]] noong Mayo 13, 1572, kasama ng Calumpit, Lubao at Betis.

===Pagkakatatag bilang Pueblo===
Matapos ang siyam na taon mula ng madawag at maitatag ang Encomienda ng Malolos, itinatag naman ito bilang Pueblo. Sa pulong Definitorio Provincial ng mga Agustino na ginanap sa [[Kumbento ng Tondo]] noong Hunyo 11,1580, itinatag ang Bayan ng Malolos kung saan mayroon itong 3 visita: Matimbo, Paombong, at Mambog, naisama naman noong 1581 ang Binto (Quingua) bilang isa sa mga Visita sa ilalim ng Malolos. Itinaga naman si [[R.P Mateo Mendoza OSA]] bilang Unang Kura Paroko ng Bayan.

===Pag-Unlad sa panahon ng Espanyol===
Sa pagdating ng Ika-17 siglo, ang Malolos ay naging sentro ng kalakalan at komersyo sa [[Luzon]] kung saan nangunguna ang mga [[Sangley]]. Naging pangunahing taga-prodyus ng [[asukal]] at [[bigas]] ang bayan na naging dahilan ng pag-unlad nito.Sa dokumento nina [[Fray Manuel Buzeta]], [[Felipe Bravo]] at [[Fray Coco]], sinasabing isa ang Bayan ng Malolos sa may pinakamalaking simbahang bato sa Pilipinas.

Lalong umunlad at naging matao ang bayan, kaya noong Agosto 31, 1859 hinati ang Malolos sa tatlong magkakahiwalay na pueblo naitatag ang mga [[Bayan ng Barasoain]] at [[Bayan ng Santa Isabel|Santa Isabel]], bawa’t bayan ay may &quot;[[Capitan Municipa]]&quot; at [[&quot;Cura Paroco]]&quot;. Sa panahon ng [[Estados Unidos|Amerikano]] ang Barasoain at Santa Isabel ay isinamang muli sa pinag-isang Bayan ng Malolos noong 1903.

===Papel sa Himagsikan===
Kauna-unahang naitala ang makasaysayang pag-aalsa sa Bayang Malolos ay noong taong 1640 nang ang isang tagalog na nagngangalang [[Pedro Ladia]] ay nagpakilalang mula sa lahi ni [[Lakandula|Rajah Lakandula]] at tinawag ang sarili niya bilang &quot;Hari ng mga Tagalog&quot;. Hinikayat nya ang mga taga Malolos na mag-alsa laban sa mga Kastila at lumaban sa Kura ng bayan at inuudyukan ang marami na makipagtulungan sa kanyang bawiin ang bayan mula sa dayuhan. Nabalitaan ito ng kura ng simbahan ng Malolos na si [[Padre Cristobal Enriquez]], nagplano si Enriquez para mahuli si Ladia at dinala sa [[Maynila]] upang litisin at doon bitayin.

===Kababaihan ng Malolos===
Sa kagustuhang maitaas ang antas ng [[edukasyon]] para sa [[Edukasyon para sa Kababaihan|kababaihan]] sa panahong ng Espanyol na lipunang patriyarkal, minabuti ng 20 kababaihan ng Malolos sa pamumuno ni [[Doña Alberta Santos-Uitangcoy]] na humiling kay [[Mga Gobernador-Heneral ng Pilipinas|Gobernador Heneral]] [[Valeriano Weyler]] na noon ay dumalaw sa Malolos na payagan silang magtayo ng paaralang pambabae at payagang mag-aral ng [[Wikang Kastila sa Pilipinas|Espanyol]] sa ilalim ni Propesor [[Teodoro Sandico]] na kilalang kalaban ng mga Kastila. Ang liham ay ipirinisinta noong Disyembre 12,1888 ngunit tinutulan ito ng Kura ng Malolos na si Padre [[Felipe Garcia]], sa dahilang diumano ay magagamit ni Sandico ang paaralan para maghasik ng [[liberalismo]] at pag-aalsa, dahil dito hindi naisakatuparan ang paaralan.Hindi sumuko ang mga kababaihan at muli silang humiling na pagbigyan ang kahilingan at sa pagpasok ng 1889 ay pinahintuluitan ng Gobernador Heneral na buksan ang paaralang pangkababaihan sa kondisyon na ang magiging guro ay si [[Doña Guadalupe Reyes]] sa halip na si Teodoro Sandico.

Sa tagumpay na ito ng mga Kababaihan ng Malolos sa tapang na ipinakita, ipinarating ni [[Marcelo H. del Pilar|Marcelo H. Del Pilar]] kay [[José Rizal|Jose Rizal]] ang balita at pinapurihan ni Rizal ang mga dalagang kababaihan sa pamamagitan ng isang liham na pinamagatang &quot;Sa mga dalagang kababaihan ng Malolos&quot; ang sulat ay ipinadala sa Malolos, Bulacan noong Pebrero 22, 1889.

===Unang Republika ng Pilipinas===
[[Talaksan:Barasoain church ~MVI~ (gaga over Mondo Marcos).jpg|thumb|[[Simbahan ng Barasoain]]]]
[[Talaksan:Malolos Filipino Army.jpg|thumb|Mga sundalong Pilipino sa Malolos noong 1899.]]
Ang Malolos ay naging kabisera ng Pilipinas nang magpalabas ng utos si Heneral [[Emilio Aguinaldo]] na ililipat ang Pamahalaang Rebolusyonaryo sa Malolos noong Agosto 29, 1898. Ang pagiging kabisera ng Malolos ay tumagal hanggang 31 Marso 1899. Sa ipinalabas na utos kalakip ang tadhanang kailang magsagawa ng  isang Kongreso upang sangguniin at magpalitan ng kuro-kuro tungkol sa kalagayan ng [[Digmaang Pilipino-Espanyol|labanang Pilipino-Espanyol]] at upang matalakay ang paghihimasok ng Amerika. Inatasan din ni Aguinaldo na magpadala ng mga magiging kinatawan ang mga munisipalidad at probinsyang malaya na,samantala pipili naman sa mga lugar na nasa ilalim pa ng Espanya. Ang pulong ay naganap sa [[Simbahan ng Barasoain]] noong Setyembre 15, 1898 na nauwi sa pagbalangkas ng Saligang Batas para sa bubuuing Republika na iniakda ni [[Pedro Paterno]] at dito nabuo ang kauna-unahang politikal na Saligang Batas ng Pilipinas ng 1899 o mas kilala sa tawag na Saligang Batas ng Malolos. Ilan sa mga mahahalagang batas na naipasa ng Kongreso ay ang 1.) Ratipikasyon ng Kalayaan na naideklara sa [[Kawit|Kawit,]] [[Kabite|Cavite]] noong Hunyo 12,1898. 2.) Paghihiwalay ng Simbahan at Estado 3.) ang deklarasyon ng Digmaan laban sa Estados Unidos. Ang Saligang Batas ng Malolos ay pinagtibay noong Enero 21 at noong Enero 23, 1899 itinatag ang Republika ng Pilipinas kung saan nanumpa si Emilio Aguinaldo bilang Pangulo. Naganap sa Malolos ang isang napaka engrandeng parada at pagtitipon para sa bagong silang na Republika..

===Pagbagsak ng Malolos===
Dahil sa pagputok ng [[Digmaang Pilipino–Amerikano|labanang Pilipino-Amerikano]] isinagawa ng Estados Unidos ang pagkubkob sa Malolos.May mga labanan sa labas ng Maynila na naganap sa mga bayang papunta sa Malolos ito ang mga bayan ng Polo, [[Meycauayan]], [[Marilao]], [[Bocaue]], [[Bigaa]], Guiguinto, at ang kabisera Malolos. Umaga ng Marso 31,1899 habang papalapit ang hukbong Amerikano na pinamumunuan ni [[Arthur MacArthur, Jr.|MacArthur]] sa Malolos, iniutos ni Emilio Aguinaldo na sunugin at lisanin ang Simbahang Kumbento ng Malolos na naging Tanggapan ng Presidencia. Narating ang bayan ng mga tropang Amaerikano ng ika-10 ng umaga at matapos ang ilang putukan at labanan nakubkob nila ang Simabahan ng Barasoain at ika-12 ng tanghali inabutan nilang nasusunog na ang malaking bahagi ng Simbahan ng Malolos. Tuluyang nasakop ng Tropang Amerikano sa pamumuno ni Heneral Arthur MacArthur ang Bayan ng Malolos.

==Heograpiya==
[[Talaksan:Bulacancapitoljf.JPG|thumb|Pamahalaang Panlalawigan ng Bulacan]]
Ang Malolos ay sentro at kabisera ng Bulacan, ito ay binubuo ng 51 barangay at may lawak na 88,356,426 metro kwadrado. Ang mga lupaing ito ay nahahati sa komersyal, residensyal, palayan, palaisdaang kogonan. Mahigit sa 4,000 hektarya ng mayamang palayan at mahigit sa 2,000 hektaryang palaisdaan.

Bilang isang lungsod na ibinibilang sa klaseng &quot;1&quot;, ang kinikitang buwis ay nagbubuhat sa mga komersyal at industriyal na establisemento, palengke, ari-arian at mga lisensiya. Buhat sa kinikitang ito sa buwis, kinukuha ang pambayad sa suweldo ng mga pinunong bayan at kawani ng pamahalaan, pagpapatayo ng mga gusali at imprastraktura, pambili ng kagamitan at iba pang gastusin.

==Demograpiko==
{{Populasyon}}
Batay sa tala ng Philippine Statistics Authority (noo'y National Statistics Office), ang Malolos ay may kalawakang lupain na 79.50  kilometro kwadrado. Ang pisikal na anyo ng lupaing Malolos ay nahahawig sa isang puno, labis-labis ang laki ng katawan, higit na malaki ang mga sangang nasa silangan bayan kaysa sa kanluran, normal ang kalagayang pangkapayapaan at kaayusan ng buong lungsod.

Ayon sa senso noong 2015, ang populasyon ng Malolos ay may kapal (o densidad) na 3,700 katao sa bawat kilometro kuwadrado (o 9,600 sa bawat milya kuwadrado).

===Relihiyon===
[[Talaksan:Malolos basilica.jpg|thumb|left|Basilika ng Malolos]]
Humigit-kumulang sa 80% ng mga mamamayan ay mga [[Katoliko]] na unang naihasik sa lupain ng Malolos noong taong 1572 sa pamamagitan ng mga Prayleng Agustino sa pamumuno ni Padre [[Diego Ordoñez de Vivar]] at mula sa pagiging &quot;visita&quot; ng Tondo ipinagpatuloy ang pagpapalaganap ng Katolisismo hanggang sa nagkaroon ang bayan ng isang sariling Kumbento at Parokya sa ilalim ng isang Kura-Paroko noong Hunyo 11,1580 sa katauhan ni Padre [[Mateo Mendoza]]. Matapos ang halos 400 na daang taon nagkaroon ng ibang relihiyon at sekta mula sa makabagong panahon gaya ng [[Iglesia ni Cristo]], Iglesia Filipina Independiente (Aglipay), [[Simbahan ng Adbentista ng Ikapitong Araw]], [[Protestante]] ([[Metodista]]) at iba pa.

===Mga AM Transmitter===
Ang [[DWAD-AM]] Now Radio 1098 kHz AM (Malolos), DWAD (1098 kHz Metro Manila) ay isang himpilan radyo pag-aari ng Audiovisual Communicators, Inc.

== Ekonomiya ==
{{stack|float=left|{{PH poverty incidence}}}}

=== Komersyo ===
[[File:RobinsonsPlaceMalolos.jpg|300px|thumb|Robinsons Place Malolos|left]]
[[File:0785jfThe Cabanas Malolos Bulacan Longos MacArthur Highwayfvf 07.jpg|300px|thumb|The Cabanas Malolos|left]]
Ang Lungsod ng Malolos ay mabilis na nagiging komersyal dahil sa kalapitan nito sa [[Metro Manila]] at dahil nasa pagitan ito ng Maynila at [[Clark Freeport at Special Economic Zone|Clark]], Pampanga. Maraming korporasyon ang nagtayo ng mga komersyal na lugar at mga establisyimento ng pagbabangko sa iba't ibang lugar sa paligid ng lungsod. Marami sa mga negosyo at industriya sa lungsod ay kinabibilangan ng Pagbabangko; [[Business Process Outsourcing]]; [[Courier|Courier Service]]; [[Edukasyon]]; [[Serbisyo sa Pagkain|Serbisyo sa Pagkain]]; [[Mga Ospital]]; [[Mga Hotel]], [[Mga Resort]] at [[Mga Restoran]]; [[Teknolohiya ng Impormasyon at Komunikasyon]]; [[Seguro]]; [[:wikt:manpower|Manpower]]; Pagpapaunlad ng [[Realty]]/[[Real Property]]; [[Kalakalan]]; Mga Serbisyo ng [[Transportasyon]]; Paglalakbay at [[Mga Paglilibot]]; at iba pang mga serbisyo. Ang Robinsons Place Malolos ay isang pangunahing shopping mall na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng [[Robinsons Malls]], ang pangalawang pinakamalaking operator ng mall sa Pilipinas. Ang mall ay matatagpuan sa kahabaan ng [[MacArthur Highway]], Barangay Sumapang Matanda.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mall Info Main|url=http://www.robinsonsmalls.com/mall-info/robinsons-place-malolos|website=Robinsons Malls|access-date=Enero 11, 2018|archive-date=Enero 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112044211/http://www.robinsonsmalls.com/mall-info/robinsons-place-malolos|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa iba pang mga shopping mall sa Malolos ang Maunlad Malls 1 at 2, na parehong pagmamay-ari at pinamamahalaan ng [[Union Bank of the Philippines]],&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Brion|title=Union Bank of the Philippines v. Maunlad Mga Tahanan|journal=Mga Ulat sa Pilipinas|petsa=Agosto 15, 2012|isyu=G.R. Blg. 190071|url=http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/2012/august2012/190071.pdf|access-date=Enero 11, 2018|archive-date=Oktubre 12, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012054643/http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/2012/august2012/190071.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ang Graceland Mall, pagmamay-ari at pinamamahalaan ng RMR Group of Companies,&lt;ref&gt;{{cite web|title=Graceland Mall Malolos|url=http://rmrgroupofcompanies.com.ph/index.php/mall-info/graceland-mall-malolos-bulacan|website=RMR Group of Mga Kumpanya|access-date=Enero 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408193700/http://rmrgroupofcompanies.com.ph/index.php/mall-info/graceland-mall-malolos-bulacan|archive-date=Abril 8, 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ang Vista Mall, Waltermart at Bulacan Eco-Commercial Complex, na pagmamay-ari ng Pamahalaang Panlalawigan ng Bulacan.

Ang Chimera Land ay isang parke ng libangan na ginagawa pa lamang na matatagpuan sa Barangay Sumapang Matanda. Kapag natapos na, ito ang magiging unang sustainable themed park sa Pilipinas.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.pna.gov.ph/articles/1005831|title=International theme park, itatayo sa Malolos City|work=Philippine News Agency|access-date=September 17, 2017|archive-date=August 15, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815064621/http://www.pna.gov.ph/articles/1005831|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rondabalita.news/chimera-land-theme-park-kauna-unahan-sa-pilipinas-makikita-sa-lungsod-ng-malolos|title=Chimera Land Theme Park Sa Malolos, Kauna-unahan sa 'Pinas! - Ronda Balita|first=Manny D.|last=Balbin|website=rondabalita.news|access-date=Setyembre 17, 2017|archive-date=Setyembre 17, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917171341/http://rondabalita.news/chimera-land-theme-park-kauna-unahan-sa-pilipinas-makikita-sa-lungsod-ng-malolos|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==Imprastraktura==
===Transportasyon===
Ang pampublikong transportasyon sa Malolos ay pinaglilingkuran ng mga bus, [[jeepney]], at [[UV Express]] AUV. Ang lungsod ay pinaglilingkuran din ng [[Auto Rickshaw|Tricycle]], na nag-aalok ng kanilang mga serbisyo sa paraang inuupahan. Ang isang hintuan ng bus na matatagpuan sa Malolos Crossing ay pinaglilingkuran ng mga bus panlalawigan na pinapatakbo ng Baliwag Transit, First North Luzon Transit, at Victory Liner patungong Cubao at Monumento. Ang Robinsons Place Malolos ang dulo ng mga Point-to-point bus mula sa [[Trinoma]], at mga modernisadong jeepney mula sa [[San Fernando, Pampanga]].

Kilala ang Malolos sa mga Karatig Jeepney nito na nagsisilbing pampublikong transportasyon sa loob ng lungsod. Ang pangalan mismo ay nagmula sa salitang ''karatig'', na nangangahulugang mga kalapit na lugar o barangay. Ang Karatig jeepney ay ang mas maliit na bersyon ng mga jeepney na karaniwang may sukat na humigit-kumulang 3 metro ang haba at kayang magsakay ng 8-10 commuter sa likuran at 2 pasahero sa upuan sa harap. Ang mas mahahabang modelo ay kayang magsakay ng humigit-kumulang 10-12. Ang kapasidad nito ay nag-iiba ayon sa haba at laki ng jeep. Mayroong dalawang Karatig na ruta sa paligid ng Malolos.&lt;ref name=Karatig&gt;{{cite web |title=KARATIG JEEPNEY: Little Jeepneys of Malolos |url=http://www.bulakenyo.ph/karatig-jeepney-the-cute-little-jeepneys-of-malolos/ |access-date=January 11, 2018 | 12, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180112044707/http://www.bulakenyo.ph/karatig-jeepney-the-cute-little-jeepneys-of-malolos/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
Ang Malolos ay nagsisilbi rin bilang Banking Capital ng Bulacan, na mayroong pinakamataas na bilang ng mga institusyong pagbabangko sa lalawigan (ang lungsod ay nagho-host ng humigit-kumulang 46&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mga Bangko sa Malolos Bulacan|url=http://www.yellow-pages.ph/search/banks/malolos-bulacan/page-1|website=yellow-pages.ph|access-date=Enero 11, 2018|archive-date=Enero 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112042608/http://www.yellow-pages.ph/search/banks/malolos-bulacan/page-1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;), karamihan sa mga ito ay matatagpuan sa mga kilalang lugar ng lungsod, lalo na sa kahabaan ng Paseo del Congreso Avenue.

=== Industriya ===
{{Seksyong Walang Sanggunian|petsa=Nobyembre 2024}}
Dahil sa kalapitan nito sa [[Maynila]] at sa [[Daungan ng Maynila|daungan]], nagiging industriyalisado ang Malolos. Ang mga industriyal na estadyum, tulad ng First Bulacan Industrial City, kung saan mayroong mahigit 20 korporasyon at mga kumpanyang nagpapatakbo ng kanilang mga pabrika sa loob ng estadyum ay umuunlad. Ang [[Mighty Corporation]], isang pangunahing manlalaro sa industriya ng tabako sa Pilipinas, ay nagpapatakbo ng isang pabrika ng tabako sa lungsod.

Ang iba pang mga industriya tulad ng [[agribusiness]], aquaculture, paggawa ng bag, seramika, konstruksyon, paggawa ng semento, mga bulaklak/ornamental, muwebles, pagproseso ng pagkain, mga damit, mga regalo, paggawa ng mga kagamitan sa bahay, paggawa ng dekorasyon, alahas, pagkukulay ng balat, pagpapakintab ng marmol, metalurhiya, pag-iimprenta, paggawa ng sapatos, at paggawa ng tela ay makikita rin sa lungsod.

Ilan sa mga produktong pagkain na ginawa sa Malolos ay kinabibilangan ng [[Empanada|''Empanada de Kaliskis'']], [[Ensaïmada|Ensaymada Malolos]], Inipit, Otap Bread, Atsara, at Bagoong.

Mayroong serbisyo ng riles sa lungsod na pinaglilingkuran ng [[Philippine National Railways]] (PNR). Ang Estacion Ferrocaril de Malolos ay bahagi ng Ferrocaril de Manila-Dagupan. Ito ay pinangalanang Estacion de Barasoain Y Malolos. Ang orihinal ay winasak noong 1945, at pinalitan ng kasalukuyan. Binuksan ang Malolos noong Marso 24, 1891. Ang mga serbisyo mula Maynila hanggang Dagupan ay nagsimula noong Nobyembre 24, 1892. Kalaunan ay inabandona ito matapos ang pagtatapos ng mga serbisyo pahilaga ng [[Philippine National Railways]] (PNR). [[File:Paggawa ng bagong istasyon ng Malolos1.jpg|200px|thumbnail|right|Paggawa ng bagong [[istasyon ng Malolos]] (2024)]]
Gayunpaman, noong 1988, isinara ang North Main Line ng PNR at agad na tumigil ang mga serbisyo ng tren sa Malolos.&lt;ref name=&quot;PNR history&quot;&gt;{{cite web|url=http://pnr.gov.ph/history.htm |title=Maikling kasaysayan ng PNR |publisher=Philippine National Railways (Pebrero 27, 2009) |access-date=Nobyembre 4, 2011&lt;!--&gt;at [[Internet Archive]]&lt;--&gt; |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227040648/http://pnr.gov.ph/history.htm |archive-date=Pebrero 27, 2009 }}&lt;/ref&gt; Noong Nobyembre Noong ika-20 ng Pebrero, 2003, sa pagtatangkang buhayin muli ang serbisyo ng riles, ang North Luzon Railways Corporation at ang China National Machinery and Equipment Group (CNMEG) ay pumirma ng isang Kasunduan sa Kontrata para sa pagtatayo ng Seksyon I, Phase I ng North Luzon Railway System mula Caloocan hanggang Malolos sa isang turnkey basis. Ang proyekto ay nagkakahalaga ng $421,050,000. Gayunpaman, noong ika-13 ng Pebrero, 2006, isang kontrobersiya ang lumitaw mula sa proyekto at ang proyekto ay itinigil nang walang katiyakan.&lt;ref name=&quot;CNMEG&quot;&gt;{{cite web |last1=Carpio|title=China National Machinery and Equipment Group vs. Santa Maria|date=Pebrero 7, 2012|id=G.R. Blg. 185572|url=http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/2012/february2012/185572.htm|access-date=Enero 11, 2018|archive-date=Enero 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180111130856/http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/2012/february2012/185572.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Noong 2017, muling binuhay ang proyekto at tinawag na [[North–South Commuter Railway|North South Commuter Railway]] gamit ang mga pondong nagmula sa Japan sa pamamagitan ng isang pautang. Noong Enero 5, 2018, sinimulan ng Kagawaran ng Transportasyon ang pagtatayo ng unang yugto ng PNR Clark Line.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Sisimulan ngayong taon ang konstruksyon ng riles ng Maynila-Malolos|url=https://www.abs-cbn.com/business/01/12/17/manila-malolos-railway-construction-to-start-this-year|access-date=Enero 11, 2018|work=ABS-CBN News|date=Enero 12, 2017|archive-date=Enero 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112042351/http://news.abs-cbn.com/business/01/12/17/manila-malolos-railway-construction-to-start-this-year|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite balita|last1=Estrope|first1=Carmela|title=Tugade tungkol sa proyektong riles ng P105-B: Panahon na para tumigil sa pagsasalita, magsimulang magtrabaho|url=https://newsinfo.inquirer.net/958491/tugade-on-p105-b-railway-project-time-to-stop-talking-start-working|access-date=Enero 11, 2018|newspaper=Philippine Daily Inquirer|date=Enero 9, 2018|archive-date=Enero 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180111224132/https://newsinfo.inquirer.net/958491/tugade-on-p105-b-railway-project-time-to-stop-talking-start-working|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite balita|last1=Talete|first1=Hannibal|title=TRAIN PATUNGONG BULACAN: Sinimulan na ng DOTr ang proyektong PNR Clark na may rutang Tutuban-Malolos|url=http://www.interaksyon.com/train-to-bulacan-dotr-breaks-ground-for-tutuban-malolos-segment-of-pnr-clark-project/|access-date=Enero 11, 2018|work=InterAksyon|publisher=InterAksyon|date=Enero 5, 2018|archive-date=Enero 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112102316/http://www.interaksyon.com/train-to-bulacan-dotr-breaks-ground-for-tutuban-malolos-segment-of-pnr-clark-project/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ang Bagong [[w:en:Estasyon ng Malolos|Estasyon ng Malolos]] ng [[w:en: Sentro ng Makasaysayang Bayan ng Malolos|Sentro ng Makasaysayang Bayan ng Malolos]] ay kasalukuyang itinatayo bilang bahagi ng proyektong [[w:en: North–South Commuter Railway|North–South Commuter Railway]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1= |first1= |title=Proyekto ng Riles ng Hilagang-Timog, Pilipinas|url= https://www.railway-technology.com/projects/north-south-railway-project/?cf-view|accessdate=Hunyo 18, 2024 |publisher=teknolohiya-ng-riles |petsa=Abril 16, 2024}}&lt;/ref&gt;

===Mga Kahalagahan===
Ang mga serbisyo ng tubig ay ibinibigay ng City of Malolos Water District (CMWD). Nagbibigay din ang CMWD ng serbisyo ng tubig sa ilang barangay sa mga karatig bayan ng [[Paombong]] at [[Hagonoy, Bulacan|Hagonoy]]. Simula noong 2012, ang lungsod ay dumaranas ng paulit-ulit na kakulangan ng tubig.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Balabo|first1=Dino|title=Naubusan ng tubig ang mga nayon sa Bulacan|url=http://beta.philstar.com/headlines/2012/05/02/802418/bulacan-villages-run-out-water|access-date=Enero 11, 2018|work=The Philippine Star|date=Mayo 2, 2012|archive-date=Enero 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112042439/http://beta.philstar.com/headlines/2012/05/02/802418/bulacan-villages-run-out-water|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Kawalan ng suplay ng tubig sa Bulacan, inireklamo|url=https://www.abs-cbn.com/news/06/24/17/kawalan-ng-suplay-ng-tubig-sa-bulacan-inireklamo|access-date=January 11, 2018|work=ABS-CBN News|date=June 24, 2017|archive-date=January-date 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112042433/http://news.abs-cbn.com/news/06/24/17/kawalan-ng-suplay-ng-tubig-sa-bulacan-inireklamo|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Electric services are provided by [, the Electric services are provided by [, the Electric services are provided by [, the Electrical services are provided by []]

==Pamahalaan==
===Lokal na pamahalaan===
{{main|Sangguniang Panglungsod}}Ang lungsod ng Malolos ay pinamumunuan ng [[Alkalde|Mayor ng Malolos]] kasama ang bise alkalde at ang mga miyembro ng [[Sangguniang Panlungsod]], isang konseho ng lungsod na may 10 miyembro na lahat ay inihahalal isang beses bawat tatlong taon. Ito ay alinsunod sa Artikulo 6, Seksyon 8 ng [[Saligang Batas ng Pilipinas|Konstitusyon ng Pilipinas noong 1987]].&lt;ref&gt;{{Banggitin ang web |petsa=Enero 30, 2024 |title=Ang Konstitusyon ng Pilipinas noong 1987 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/constitutions/the-1987-constitution-of-the-republic-of-the-philippines/the-1987-constitution-of-the-republic-of-the-philippines-article-x/#:~:text=Ang%20term%20of%office%20of,more%20than%20three%20consecutive%20terms. |access-date=Enero 30, 2024 |website=officialgazette.gov.ph |archive-date=Agosto 10, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190810211613/https://www.officialgazette.gov.ph/constitutions/the-1987-constitution-of-the-republic-of-the-philippines/the-1987-constitution-of-the-republic-of-the-philippines-article-x/#:~:text=The%20term%20of%20office%20of,more%20than%20three%20consecutive%20terms. |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ang alkalde at ang kanyang mga kapwa pinuno ay limitado sa tatlong magkakasunod na tatlong-taong termino at ipinagbabawal na tumakbo muli sa ikaapat na pagkakataon. Gayunpaman, sa ilang mga pagkakataon, ang mga pinuno ay tatakbo para sa isa pang hanay ng tatlong magkakasunod na termino pagkatapos ng isang pagkaantala ng termino.

Ang lungsod ay pinamumunuan ni Mayor Christian D. Natividad, na madalas na tinutukoy sa kanyang palayaw na &quot;'''Agila'''&quot;. Si Natividad ay dating nagsilbi bilang lokal na punong ehekutibo mula 2010 hanggang 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Resume of Mayor Christian D. Natividad {{!}} PDF {{!}} Pilipinas {{!}} Pamahalaan |url=https://www.scribd.com/document/465113924/Resume-of-Mayor-Christian-D-Natividad |access-date=2024-01-30 |website=Scribd |language=en |archive-date=Enero 30, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130112219/https://www.scribd.com/document/465113924/Resume-of-Mayor-Christian-D-Natividad |url-status=live }}&lt;/ref&gt; bago nabigong tumakbo para sa [[Gobernador ng Bulacan]] noong mga [[Pangkalahatang halalan sa Pilipinas noong 2019]]. Natalo si Natividad sa kasalukuyang gobernador na si [[Daniel Fernando]] na dating nagsilbing bise-gobernador sa loob ng tatlong termino.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Balbin |first=Manny |date=Mayo 17, 2019 |title=Ipinroklama ng aktor na si Daniel Fernando ang pagka-gobernador ng Bulacan |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1070075 |access-date=Enero 30, 2024 |website=pna.gov.ph |archive-date=Enero 30, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130112219/https://www.pna.gov.ph/articles/1070075 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Noong 2022, tumakbo siya bilang Alkalde para sa kanyang ikaapat na termino sa kabuuan, ngunit sa kanyang unang termino nang hindi magkakasunod, tinalo niya ang dating tandem at running-mate na si Bebong. Gatchalian.&lt;ref&gt;{{Banggitin ang web |last=Silverio |first=Frederick |date=2022-07-02 |title=Nanumpa sa pwesto ang bagong alkalde ng kalaban |url=https://www.manilatimes.net/2022/07/02/news/regions/new-mayor-sworn-into-office-by-opponent/1849473 |access-date=2024-01-30 |website=The Manila Times |language=en |archive-date=Enero 30, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130112218/https://www.manilatimes.net/2022/07/02/news/regions/new-mayor-sworn-into-office-by-opponent/1849473 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ang bise alkalde ay si Miguel Alberto Bautista. Si Bautista ay isang ikatlong partido na kalaban sa mga katuwang ng mga kandidato sa pagka-alkalde noong [[2022 halalan sa Pilipinas]].
Si Danny A. Domingo ay ang kasalukuyang miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan na kumakatawan sa Malolos bilang bahagi ng unang distrito sa [[19th Congress of the Philippines]]. Si Domingo ay dating alkalde ng lungsod ng Malolos mula 2001 hanggang 2010 bago tinalo ang dating nanunungkulan [[Jose Antonio Sy-Alvarado]] noong 2022.[[File:Malolos City Hall (MacArthur highway, Malolos, Bulacan; 06-12-2021).jpg|thumb|4]px4x City Hall|3]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Opisina
!Opisina
!Term-in-office
! colspan=&quot;2&quot; |Party
|-
!Mayor ng Malolos
|Atty. Christian &quot;Agila&quot; D. Natividad
|30 Hunyo 2022 – kasalukuyan
| style=&quot;background:{{party color|Pambansang Partido ng Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Lakas–CMD|NUP]]
|-
!Pangalawang Alkalde ng Malolos
|Gilbert T. Gatchalian
|30 Hunyo 2025 – kasalukuyan
| style=&quot;background:{{party color|Malayang pulitiko}};&quot; |
|[[Malayang pulitiko|Malayang]]
|-
!Miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan
|Danny &quot;DAD&quot; A. Domingo
|30 Hunyo 2022 – kasalukuyan
| style=&quot;background:{{party color|Pambansang Partido ng Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
| [[Lakas–CMD|NUP]]
|-
! colspan=&quot;5&quot; |Mga Miyembro ng Konseho ng Lungsod (10)
|-
| colspan=&quot;2&quot; |John Vincent G. Vitug III
| rowspan=&quot;10&quot; |30 Hunyo 2025 – kasalukuyan
| style=&quot;background:{{party color|Pambansang Partido ng Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Lakas–CMD|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Dennis D. San Diego
| style=&quot;background:{{party color|Pambansang Partido ng Pagkaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Lakas–CMD|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Meri Ann Geli Bulaong
| style=&quot;background:{{party color|Pambansang Partido ng Pagkaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Lakas–CMD|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Edgardo F. Domingo
| style=&quot;background:{{party color|Malayang pulitiko}};&quot; |
|[[Malayang pulitiko|Malayang]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Victorino M. Aldaba III
| style=&quot;background:{{party color|Partido ng Pambansang Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Lakas–CMD|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Luis Alfonso M. Arcega
| style=&quot;background:{{party color|Partido ng Pambansang Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Lakas–CMD|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Miel Arthem B. Agustin
| style=&quot;background:{{party color|Partido ng Pambansang Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Lakas–CMD|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Miguel Carlos B. Soto
| style=&quot;background:{{kulay ng partido|Malayang politiko}};&quot; |
|[[Malayang politiko|Malayang]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Noel G. Pineda
| style=&quot;background:{{kulay ng partido|Partido ng Pambansang Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Lakas–CMD|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Christian Peter C. Bautista
| style=&quot;background:{{kulay ng partido|Malayang politiko}};&quot; |
|[[Malayang politiko|Malayang]]
|}

==Kultura==
===Pamana at turismo===
{{tingnan din|Malolos Historic Town Center}}

{{Infobox historic site
| name = Malolos Historic Town Center
| native_name =
| native_language =
| image = Camestisuhan District.jpeg
| caption = Ang Historic Town Center ng Malolos ay idineklara bilang isa sa mga Philippine Heritage Sites noong Agosto 2001.
| type =
| location = Lungsod ng Malolos, [[Lalawigan ng Bulacan|Bulacan]], [[Pilipinas]] 3000
| area =
| built =
| architect =
| architecture =
| governing_body = [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]
| owner =
| designation1 =
| designation1_offname =
| designation1_date = Agosto 15, 2001
| designation1_number =
}}
[[File:Antonio Bautista Mansion.jpeg|right|250px|thumb|Ang mansyon ni Don Antonio Bautista]]

Ang Malolos ay kinikilala bilang Premiere Heritage City ng Bulacan. Maraming mga bahay-ninuno mula sa panahon ng mga Espanyol at Amerikano, mga simbahan at kapilya ng kolonyal na Espanyol, mga makasaysayang lugar at palatandaan, at maging mga istruktura tulad ng mga pader at tulay na may pamana at makasaysayang halaga ang matatagpuan sa paligid ng lungsod. Ang ilan sa mga ito ay minarkahan na ng National Historical Institute habang ang iba ay minarkahan ng Pamahalaang Lungsod. Ang makasaysayang sentro ng bayan ng Malolos ay idineklara bilang Pambansang Landmark ng Pamanang Bayan noong Agosto 15, 2001, sa ilalim ng pangalang Malolos Heritage Town.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ang Kamestisuhan ng Malolos ay maaaring maging karibal ng Distrito ng Mestizo ng Vigan bilang pamana |url=http://lifestyle.inquirer.net/230187/malolos-kamestisuhan-could-rival-vigans-mestizo-district-as-heritage-site/ |newspaper=Philippine Daily Inquirer |access-date=Hulyo 22, 2018 |archive-date=Hulyo 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180714114327/http://lifestyle.inquirer.net/230187/malolos-kamestisuhan-could-rival-vigans-mestizo-district-as-heritage-site/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Ang [[Simbahan ng Barasoain]], na itinayo noong 1885, ang siyang lugar ng Unang Kongreso ng Pilipinas noong Setyembre 15, 1898, at ang inagurasyon ng Unang Republika ng Pilipinas noong Enero 23, 1899. Sa simbahang ito ginanap ang Panunumpa sa Katungkulan nina [[Emilio Aguinaldo]] at [[Joseph Estrada]] bilang mga pangulo ng Pilipinas. Sa loob ng Simbahan ng Barasoain, may iba pang mga makasaysayang pananda na inilagay ng Pambansang Komisyong Pangkasaysayan, tulad ng Universidad Literaria y Scienifico de Filipina sa Kumbento ng Malolos, Monumento ni Heneral Emilio Aguinaldo sa patio ng Barasoain, at pananda ng Unang Republika ng Pilipinas na inilagay sa kaliwang bahagi ng pangunahing dingding sa gilid ng simbahan.

Ang [[Katedral ng Malolos]], na orihinal na isang visita ng Tondo noong 1572 at naging parokya ng bayan noong Hunyo 11, 1580, ay nagsisilbing sentro ng [[Diocese ng Katoliko Romano ng Malolos]] mula noong 1962. Ito ay nagsilbing [[Palasyo ng Pangulo]] noong Unang Republika. Ito ay ginunita ng National Historical Institute noong 1956.&lt;ref name=&quot;BM Malolos&quot;&gt;{{cite news |last1=Go |first1=Marky |title=Lungsod ng Malolos: Ng mga babaeng tagapagligtas, mga mandirigma ng kalayaan at pamana ng sinaunang panahon |url=https://businessmirror.com.ph/malolos-city-of-womens-libber-freedom-fighters-and-olden-days-heritage/ |work=BusinessMirror |access-date=Hulyo 22, 2018 |archive-date=Hulyo 22, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722131336/https://businessmirror.com.ph/malolos-city-of-womens-libber-freedom-fighters-and-olden-days-heritage/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Ang Casa Real de Malolos, na orihinal na itinayo noong 1580, nagsilbi bilang Casa Tribunal at Casa Presidencia ng gobernadorcillo ng bayan. Ito ay naging kaban ng Espanya noong 1673. Idineklara ang Pambansang Dambana noong Oktubre 4, 1965. Ngayon ito ay [[Museum of Philippine Political History]]

Gobierno Militar dela Plaza, ancestral house ni Doña Gregoria Vasquez Adriano, ay naging punong-tanggapan ng Gobierno Militar de la Plaza noong 1898–1899, minarkahan at idineklara ang heritage site noong 1998

Ang iba pang mga makasaysayang pamana na palatandaan na minarkahan ng National Historical Institute ay:
*[[José Cojuangco|Jose Cojuanco]] Shrine, ang ancestral house ng Cojuangcos, ay minarkahan at idineklara na heritage site noong 2009
*Paaralan ng mg Kababaihan ng malolos, mga guho ng aktuwal na lugar ng paaralan ng mga kababaihan ng Malolos na itinatag noong 1889.
*Pook na Sinilangan ni Isidoro Matanglawin-Torres, aktuwal na lugar ng lugar ng kapanganakan ni Heneral Isidoro Torres sa Barrio Matimbo, isang Katipunan General, na minarkahan ng National Historical Institute.
(Pook na Sinilangan ni Guillermo Tolentino, ancestral house of National Artist Guillermo Tolentino, marked by National Historical Commission of the Philippines in 2012.
* Alberta [[Uitangcoy-Santos House]], bahay ni Doña [[Alberta Uitangcoy-Santos]], pinuno ng kilalang 20 Babae ng Malolos. Idineklara ang National Heritage House noong 2012 at kasalukuyang nagtataglay ng [[Uitangcoy-Santos House|Museum of the Women of Malolos]], na na-curate ni Carlo Herrera.

Iba pang mga site na nagtataglay ng pamana at makasaysayang halaga ngunit kasalukuyang hindi minarkahan ng National Historical Institute:
*[[José Cojuangco|Jose Cojuanco]] Shrine, ang ancestral house ng Cojuangcos, ay minarkahan at idineklara na heritage site noong 2009
*Paaralan ng mg Kababaihan ng malolos, mga guho ng aktuwal na lugar ng paaralan ng mga kababaihan ng Malolos na itinatag noong 1889.
*Pook na Sinilangan ni Isidoro Matanglawin-Torres, actual site of the birthplace of General Isidoro Torres at Barrio Matimbo, a Katipunan General, marked by National Historical Institute.
(Pook na Sinilangan ni Guillermo Tolentino, bahay-ninang ninuno ng Pambansang Alagad ng Sining na si Guillermo Tolentino, minarkahan ng Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas noong 2012.
* Alberta [[Bahay ng Uitangcoy-Santos]], bahay ni Doña [[Alberta Uitangcoy-Santos]], pinuno ng bantog na 20 Kababaihan ng Malolos. Idineklara bilang Pambansang Bahay Pamana noong 2012 at kasalukuyang kinaroroonan ng [[Bahay ng Uitangcoy-Santos|Museo ng Kababaihan ng Malolos]], pinangasiwaan ni Carlo Herrera.

Iba pang mga lugar na nagtataglay ng pamana at makasaysayang halaga ngunit kasalukuyang hindi minarkahan ng Pambansang Institutong Pangkasaysayan:
* Casa Tribunal de Malolos, ika-2 munisipyo ng Malolos sa Calle Pariancillo.
* Gusali ng Kapitolyo ng Bulacan, itinayo noong 1930 sa istilong Art Deco, dinisenyo ni Juan Arellano.
* Gusali ng Munisipyo ng Malolos, itinayo noong 1940 sa istilong Neo-Klasikal sa pampang ng Ilog Liyang sa tapat ng ang katedral.
* Santa Isabel de Hungria Church and Convent, isa pang Malolos Colonial Church na itinayo noong 1859.
* Bahay ni Don Ramon Gonzales de Leon, Gobernadorcillo, itinayo noong 1923.
* Bahay ni Don Antonio Bautista, Aguinaldo Ayunda de Campo, itinayo noong 1820 at inayos ni Isabelo Tampinco ito ang orihinal na bahay ni Doña Rufina Tanjosoy.
* Don Jose Bautista, itinayo noong 1877 sa Art Nouveau na paraan, ancestral house ni Don Jose Bautista, asawa ni Doña Rufina Tanjosoy.
* Dr. Luis Santos House, art deco house na itinayo noong 1933 bahay ng kilalang doktor sa mata ng Malolos. Si Dr. Luis ay anak ni Doña Alberta Uitangcoy.
* Hermogenes Reyes House, itinayo noong 1904.
* Bahay ni Don Santiago Cruz sa Pariancillo, Barrio Santiago, bahay ninuno noon ni Gobernadorcillo Santiago.
* Mariano Crisostomo Bahay I, bahay ni Liberal Gobernadorcillo Don Mariano Crisostomo Calle M. Tengco
* Mariano Crisostomo House II, isa pang bahay ni Mariano Crisostomo na matatagpuan sa Calle Estrella, barrio Santo Rosario
* Aguas Potables de Malolos, American Period water cistern na itinayo noong 1923 ni Mayor Mariano Santos-Tengco.
* Tomas Tanchangco House II, another ancestral house of Gobernadorcillo Don Tomas Tanchangco at Calle Tenjeco, Sa Vicente.
* Santo Rosario Chapel, barrio chapel na itinayo noong 1870 na ginamit bilang pansamantalang Simbahang bayan nang sunugin ng mga rebolusyonaryo ang pangunahing simbahan ng bayan noong 1899.
* Iglesia Filipina Independiente, itinayo noong 1903 Bulacan Cathedral ng Iglesia Filipina Independietne, na kilala rin bilang Aglipay.
* Atlag Methodist Church, isa sa mga unang Methodist Church sa Pilipinas na itinayo rin noong 1903.
* Bulacan High School, 1905 guho ng unang sekondaryang mataas na paaralan na itinayo ng mga Thomasites sa Malolos.
* 1913 Gabaldon Building ng Malolos Central School
* 1919 Binuo ang Logia Malolos No. 46 at nang maglaon noong 1921, ang Templo Plaridel na kinaroroonan ng Logia Malolos No. 46 ay itinayo sa Sto. Rosario. Ang unang kagalang-galang na amo nito ay si Nicolas Buendia, na kalaunan ay naging alkalde nito, pagkatapos ay Gobernador ng Bulacan, pagkatapos ay Senador ng Commonwealth sa ilalim ni Pres. Manuel L. Quezon.

===Mga Pista at Kapistahan===
Binansagang Lungsod ng mga Pista ng Bulacan, ipinagmamalaki ng Malolos ang maraming kapistahan at pista bawat taon. Ang ilang mga kapistahan ay mga kapistahan sibiko at karamihan ay mga kapistahan pangrelihiyon.
* ''Pista ng Singkaban'' (Sining at Kalinangan ng Bulacan), isang kapistahan ng sining at kultura bilang parangal sa patron ng Kapitolyo, ang &quot;Our Lady of Victory&quot;, na nagtatampok ng mga tradisyonal na sining ng &quot;Balagtasan&quot;, &quot;''[[Kundiman]]''&quot; at mga katutubong sayaw sa gitna ng mga arko ng &quot;Singkaban&quot;. Ang kapistahan ay ipinagdiriwang tuwing ikalawang linggo ng Setyembre kasabay ng &quot;Linggo ng Bulacan&quot; (Isinasagawa noong Setyembre 8–15), Isang pagdiriwang sa buong probinsya na binubuo ng iba't ibang makukulay na presentasyong pangkultura, mga eksibit sa sining at pagluluto, mga paligsahan sa sining at kasanayan, at ang prestihiyosong taunang Gabi ng Parangal ng Dangal ng Lipi at nagtatapos sa anibersaryo ng pagbubukas ng Kongreso ng Malolos. Taun-taon, ang mga aktibidad nito ay nag-iiba depende sa napiling tema para sa taon. Ang pagdiriwang na ito ay ipinangalan sa espesyal na &quot;SINING NG KAWAYAN&quot;, ang mahusay na inukit na mga arko ng kawayan, na kilala sa lalawigan ng Bulacan lalo na sa Malolos at Hagonoy kung saan nagmula ang Sining ng Singkaban. The 19th Singkaban Festival's theme is &quot;Pagyakap sa Kasaysayan, Pagsulong sa Kinabukasan.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Silverio |first1=Frederick |title=19th Singkaban Festival kicks off in Bulacan|url= https://www.manilatimes.net/2024/09/10/regions/19th-singkaban-festival-kicks-off-in-bulacan/1970216|accessdate=September 10, 2024 |work= [[The Manila Times]]|date=Setyembre 10, 2024} Malolos.jpg|thumb|334x334px|Larawan ng Santo Niño de Malolos sa panahon ng ''Santo Niño de Malolos Festival'' noong 2024.]]
[[File:Malolos Singkaban Arch.jpeg|kanan|250px|thumb|Malolos na bersyon ng Singkaban na gawa sa Pulo, Barihan]]
* ''Santo Niño de Malolos Festival'' – Ito ay ginaganap tuwing huling Linggo ng Enero, Ang pinakamalaki at pinakamalaking pagpapahayag ng debosyon sa Banal na Batang Hesus sa isla ng Luzon, na ipinagdiriwang tuwing huling Linggo ng Enero. Ang kasiyahan ay nagsisimula sa isang eksibit ng &quot;Santo Niño&quot; (Banal na Bata) at nagtatapos sa isang engrandeng prusisyon ng daan-daang mga katutubong, antigo at bagong mga estatwa ng Banal na Bata sa iba't ibang mga larawan. Ang pinakatampok sa pagdiriwang na ito ay ang daang taong gulang na antigong mapaghimalang imahen ni Senor Sto Nino de Malolos.
* ''Pista ng Santisima Trinidad na Matanda'' - ginaganap taun-taon tuwing [[Trinity Sunday]], ito ay karaniwang tinatawag na ''Pista ng Santisima Trinidad'' at ang iba ay tinatawag itong &quot;Pista ng Barihan&quot; dahil ang mga Barangay ng Barihan, Santisima Trinidad at Pinagbakahan ay nagkakaroon ng isang fiesta at isang karaniwang simbahan sa kadahilanang hindi pa alam ng mga matatanda mula noong panahon ng Kastila. Ang pistang ito ay nagsimula noong ika-18 siglo, kung saan libu-libong tao mula sa iba't ibang bayan at probinsya ang dumadalo sa pistang ito at nagpupulong sa Lumang Kapilya upang manalangin para sa mga petisyon at kahilingan. Hindi lamang ito sa Piyesta kundi tuwing Biyernes at Linggo ng taon. Tinatawag din itong &quot;Quiapo ng Bulacan&quot; ng Diyosesis ng Malolos. Ang mga tampok na bahagi ng Piyesta ay ang pampublikong paglalahad ng mga mahimalang at lubos na iginagalang na mga sinaunang icon ng [[Banal na Trinidad]], habang isinasagawa ang prusisyon na dinadaluhan ng iba pang mga banal na imahen mula sa lahat ng bahagi ng probinsya.

Ang apat na banal na prusisyonal na icon ay:
* ''Santisima Trinidad de Mayor'' - naka-print na langis sa canvas, ang likod ng canvass ay nakalantad na may petsang Enero 10, 1500, at samakatuwid ay ang pinakamatandang icon ng Katoliko sa Pilipinas. Ito ay itinuturing na napakamahimalang ng karamihan sa mga mananampalataya.
* ''Santisima Trinidad na Bata'' - naka-print na langis sa rosewood, isang icon na mula noong 1762 ang pangalawa sa pinakamatanda sa mga prusisyonal na icon.
* ''Santisima Trinidad de Trisagio'' - ang huli at pinakabata sa tatlong banal na imahen na naglalarawan sa &quot;biblikal na trinidad&quot;
* Ang pang-apat na iginagalang na imahen, ang ''Santisima Trinidad de Original'', ito ang sentro ng kapilya, ang lugar ay lupang sakahan. Ang imaheng ito ay itinaguyod sa pangunahing retablo ng Santisima Trinidad Chapel. Nakalulungkot na ito ay ninakaw noong Oktubre 27, 1981, pagkatapos ng Pistang Maliit at nananatiling nawala.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://curatormuseo.wordpress.com/2011/12/10/santisima-trinidad-of-malolos-bulacan |title=Santisima Trinidad of Malolos, Bulacan «Museo Publishero Trinidad of Malolos, Bulacan |date=Disyembre 15, 2011 |access-date=Marso 9, 2012 |archive-date=Marso 8, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308214536/http://curatormuseo.wordpress.com/2010/12010/2010/1201000 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
Ang lahat ng ito ay antigo at mapaghimala Ang mga imahen ay nasa pangangalaga ng Bisitang Matanda ng Santisima Trinidad at maaaring bisitahin at makita sa mga bahay ng itinalagang taunang Hermano.
* Ang ''Pabukang Puso'' — na ginaganap tuwing Marso 19 sa Panasahan, ay ginugunita ang pagkamatay ni [[Saint Joseph]] ang Manggagawa, Ama-alaga ni Hesus. Ito ay ginaganap taun-taon sa harapang bahay ng angkan ng Roxas sa Panasahan, na ang patriyarkang si Valentin Roxas, ang nagpasimula nito noong 1975. Ang tradisyong ito ay nagpapatuloy pa rin hanggang sa kasalukuyan kung saan ang mga nakababatang henerasyon ng angkan ang nag-oorganisa nito.
* ''Pag-akyat Festival'' — isa sa mga tradisyonal na pinapanatiling kapistahan sa lungsod, na ginaganap sa Barangay Atlag. Ito ang hudyat ng pag-akyat ng ating Panginoon.
* ''Fiesta Republica'' (Isang Kapistahan ng Kasaysayan ng Pilipinas) - ginaganap tuwing ikatlong linggo ng Enero at pagdiriwang ng Unang Republika ng Pilipinas, na ginaganap simula noong 2011, kasabay ng pista ng Santo Niño de Malolos

===Mga Parke at Museo===
[[File:Parkmalolosjf.JPG|250px|thumb|Capitol Mini-Forest at Children's Park.]]
[[File:0673jfMalolos City, Bulacan Roads Shrine Landmarksfvf 16.jpg|250px|thumb|Ang Museo ng Kasaysayang Pampulitika ng Pilipinas]]
[[File:Oplejf.JPG|250px|thumb|Gat [[Blas F. Ople]] Sentro ng Kabataan, Sining at Kultura ng Bulacan.]]
* Hardin ng mga Bayani at Sining na kilala rin bilang Capitol Mini-Forest at Children's Park, sa Provincial Capitol Compound
* [[Bulacan State University|Bulacan Heroes Park]] sa [[Bulacan State University]]
* [[Bulacan State University|Mini Rizal Park]] sa [[Bulacan State University]]
* Museo Ang Bulacan, Hiyas ng Bulacan Museum Complex, na matatagpuan 500 m mula sa Barasoain Church, ay isang sentro ng kultura at museo na naglalaman ng mga gawa, artifacts, relics at manuscripts nina Francisco Balagtas, Marcelo H. del Pilar, Gregorio del Pilar, Mariano Ponce at iba pang sikat na lalaki ng Bulacan.
* Casa Real Shrine, now [[Museum of Philippine Political History]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nhcp.gov.ph/museums/case-real-shrine/|title=Museo ng Kasaysayang Pampulitika ng Pilipinas|access-date=February 7, 2022|archive-date=February 7, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220207043419/https://nhcp.gov.ph/museums/case-real-shrine/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.abante-tonite.com/political-history-museum-binuksan-ni-robredo.htm|title=Political history museum binuksan ni Robredo|date=Oktubre 13, 2016|access-date=Setyembre 17, 2017|archive-date=Setyembre 17, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917171501/http://www.abante-tonite.com/political-history-museum-binuksan-ni-robredo.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* Ang Museo ng Barasoain, na matatagpuan sa tapat ng bulwagan ng Kumbento ng Barasoain, ay pinamamahalaan ng Pambansang Instituto ng Kasaysayan. Ang mga pasilyo nito ay nakasabit ng mga makasaysayang litrato ng Bulacan at iba't ibang silid ang nagsasalaysay kung paano itinatag ang demokrasya sa bansa. Bukas araw-araw, 8 am – 5 pm. Libre ang pagpasok. Ang simbahan at kumbento ay idineklara bilang isang Pambansang Landmark noong Agosto 1, 1973, sa ilalim ng Presidential Decree No. 260 at parehong sumailalim sa masusing pagpapanumbalik sa ilalim ng pangangasiwa ng Pambansang Komisyon sa Kasaysayan.
* Ang Museo Diocesano de Malolos, isang museo ng sining pangsimbahan na matatagpuan din sa Barasoain Convent, ay pinamamahalaan ng Diyosesis ng Malolos. Naglalaman ito ng mga relikya at mga kagamitang pangrelihiyon tulad ng mga orihinal na talaan ng binyag noong ika-19 na siglo nina Marcelo Hilario (kilala rin bilang Marcelo H. del Pilar), Francisco Baltazar (kilala rin bilang Francisco Balagtas) at Gregorio del Pilar; isang piraso ng buto ni San Vicente Ferrer na nababalot ng salamin; mga damit ng pari na burdado ng mga sinulid na pilak na may ginto, mga antigong prayer card at mga harapan ng altar mula sa iba't ibang simbahan.
* [[Bahay ng Uitangcoy-Santos|Museo ng Kababaihan ng Malolos]], na matatagpuan sa Bahay ng Uitangcoy-Santos, ang museong ito ay may apat na bulwagan ng eksibit at isang bulwagan ng lektura ng mga koleksyon na may kaugnayan sa makasaysayang salaysay ng kababaihan. Ito ay pinangasiwaan ng ikalimang henerasyong apo ni [[Alberta Uitangcoy-Santos]], si Carlo Herrera.
* Pamarawan [[Animal sanctuary|bird sanctuary]], na matatagpuan malapit at bahagi ng [[Paliparang Pandaigdig ng Bulacan]], ang {{convert|40|ha|adj=on}} &quot;Saribuhay sa Dampalit&quot; ay ang una at pinakamalaking [[Biodiversity offsetting|Biodiversity Offset Program]] ayon sa binanggit ni [[LoyToniga Yulo]]. Sumusunod ito sa mga pamantayang pangkapaligiran at panlipunan ng [[International Finance Corporation]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1= Loyola |first1= James|title=Inilunsad ng SMC ang unang biodiversity offset site ng Pilipinas|url= https://mb.com.ph/2024/2/26/smc-launches-philippines-first-biodiversity-offset-site|accessdate=Pebrero 28, 2024 |publisher= [[Manila Bulletin]]|date=Pebrero 26, 2024}}&lt;/ref&gt; Ang [[San Miguel Corporation|San Miguel Aerocity Inc.]] ay isang ginawaran ng 25 Steward Leadership Excellence ng Asia-Pacific para sa santuwaryo ng mga ibon nito. Ang lugar ay nagsisilbing [[Layover|hinto]] para sa [[paglipat ng mga ibon]] sa kahabaan ng [[East Asian–Australasian Flyway]] at isang [[Natural selection|natural]] [[pagkontrol ng baha]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1= Silverio|first1=Frederick |title=Nanalo ang SMC ng parangal para sa programa ng biodiversity offset sa Bulacan|url= https://www.manilatimes.net/2024/11/06/regions/smc-wins-award-for-biodiversity-offset-program-in-bulacan/1997915|accessdate=Nobyembre 6, 2024 |work= |date=Nobyembre 6, 2024}}&lt;/ref&gt;

===Pamimili===
'''Ang Robinsons Place Malolos''' ay ang ika-35 mall sa buong bansang kadena ng Robinsons Malls at pangalawa nito sa Bulacan. Ang apat na palapag na shopping center na ito na may multi-level na parking area ay may department store, supermarket at sarili nitong sinehan. Nag-aalok din ang mall na ito ng malawak na seleksyon ng mga restawran at fast-food outlet, mga fashion boutique, mga tindahan ng teknolohiya at serbisyo pati na rin ang mga health at beauty clinic.

===Palakasan===
[[File:2397Malolos Sports Convention Centerfvf 15.JPG|250px|thumb|Malolos Sports &amp; Convention Center]]

May mga sports venue ang Malolos, tulad ng Bulacan Sports Complex at Malolos Sports and Convention Center. Ang Bulacan Sports Complex ay mayroong track field, football field, basketball court, oval, at lap pool. Parehong ang Bulacan Sports Complex at Malolos Sports &amp; Convention Center ay nagdaos ng ilang mga kaganapang pampalakasan sa rehiyon, probinsya, at lungsod, tulad ng 2017 Central Luzon Regional Athletic Association,&lt;ref&gt;{{cite news|title=C. Mga atleta mula Luzon, sasabak sa 2017 CLRAA|url=https://news.mb.com.ph/2017/02/06/c-luzon-athletes-plunge-to-action-in-2017-clraa/|access-date=Marso 6, 2018|work=Manila Bulletin|date=Pebrero 6, 2017|archive-date=Marso 7, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180307023000/https://news.mb.com.ph/2017/02/06/c-luzon-athletes-plunge-to-action-in-2017-clraa/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; at ang Republica Cup, isang imbitasyonal na paligsahan sa palakasan na ginaganap taun-taon.&lt;ref&gt;{{cite web|title=2017 Republica Tasa|url=https://www.spin.ph/tag/2017-republica-cup|website=Spin.ph|access-date=Marso 6, 2018|archive-date=Marso 7, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180307023052/https://www.spin.ph/tag/2017-republica-cup|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==Edukasyon==
[[File:2343jfCentro Escolar University Malolos Campusfvf 21.JPG|250px|thumb|Centro Escolar University Malolos Campus]]
Ang Malolos ay kinikilala bilang isa sa mga sentro ng edukasyon sa rehiyon ng Gitnang Luzon. Mayroon itong ilang mga unibersidad tulad ng pinondohan ng gobyerno na [[Bulacan State University]], at pribadong pag-aari ng [[STI College]] Academic Center, [[Centro Escolar University]] sa Malolos at [[La Consolacion University Philippines]]. May mga pribadong paaralang tersyarya. Dito rin matatagpuan ang pinakamataong mataas na paaralan sa Gitnang Luzon, ang [[Marcelo H. del Pilar National High School]], na itinatag noong 1905.

Ang lungsod ay may 9 na pampublikong mataas na paaralan at 45 pampublikong elementarya sa ilalim ng awtoridad ng Department of Education Division ng City Schools of Malolos. Ang mga paaralan ng lungsod ay nahahati sa dalawang distrito ng edukasyon para sa mga layuning representasyonal. Mayroon ding mga pribadong pag-aari at pinamamahalaan ng simbahan na itinatag sa lungsod. Ang mga pribadong paaralang ito ay mga miyembro ng Malolos City Private Schools Association (MACIPRISA). Matatagpuan din sa lungsod ang mga teknikal na paaralan at mga kolehiyo sa kompyuter.

== Mga kilalang tao ==
* [[Nikko Natividad]] - mananayaw, aktor, miyembro ng ''Hashtags''
* [[Aria Clemente]] - mang-aawit at aktres
* [[Sanya Lopez]] - aktres

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}


{{Bulacan}}
{{Mga Lungsod sa Pilipinas}}

[[Kategorya:Bulacan]]
[[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas]]</text>
      <sha1>2sskrj9w29nphrtfnlz3evlrn8ykrox</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223395</id>
      <parentid>2223394</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T01:14:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47781-75</username>
        <id>166014</id>
      </contributor>
      <comment>/* Edukasyon */</comment>
      <origin>2223395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54030" sha1="tqf5xjo1pa8qrf6e0wab8p85jlwowyk" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine city 2
| infoboxtitle  = Lungsod ng Malolos
| image_skyline       = A Secion of Malolos City Proper.jpeg
| sealfile      = &lt;!--Ph seal bulacan malolos.png--&gt;
| caption       = Mapa ng [[Bulacan]] na pinapakita ang lokasyon ng Malolos.
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| region          = {{PH wikidata|region}}
| province        = {{PH wikidata|province}}
| districts     = Unang distrito ng Bulacan
| barangays     = 51
| class         = Unang uri ng lungsod; komponente
| mayor         = Christian Natividad
| founded       = Hunyo 11, 1580 
| cityhood      =  Disyembre 18, 1999
| areakm2       = 67.30
| website       = [http://www.maloloscity.gov.ph/ Opisyal na Websayt ng Lungsod ng Malolos, Bulacan]
}}

Ang '''Lungsod ng Malolos''' o ('''''City of Malolos''''' sa [[wikang Ingles]]) ay isang unang uring lungsod sa [[Pilipinas]] sa lalawigan ng [[Bulacan]].  Ito ang [[kabisera]] ng [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]].  Matatagpuan ito mga 40 kilometro sa hilaga ng [[Maynila]]. Hangganan ng Malolos ang [[Calumpit]] at [[Plaridel, Bulacan|Plaridel]] sa Hilaga, [[Bulacan, Bulacan|Bulakan]] sa Timog Silangan, ang [[Paombong]] sa Kanluran at [[look ng Maynila]] sa Timog.  Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

==Kasaysayan==
Kilala ang Bayan ng Malolos sa pagiging kabisera ng [[Unang Republika ng Pilipinas]]. Naglundo rito ang maraming patriotikong nakilahok sa pagtatayo ng Republika ng Pilipinas. Sa [[Simbahan ng Barasoain]], ginawa’t pinagtibay ang [[Konstitusyon ng Malolos|Unang Konstitusyon ng Pilipinas]] at ang Katedral ng Malolos ang naging tanggapan ni Heneral [[Emilio Aguinaldo]] bilang [[Pangulo ng Pilipinas|Pangulo]] ng Rebolusyonaryong Pamahalaan kasama niya ang tagapayo at kalihim na si [[Apolinario Mabini]].

===Pagsilang ng Malolos===
Ang Bayan ng Malolos ay unang narating ng mga [[Espanyol na imperyo|Kastila]] mananakop sa pamumuno ni Adelantado [[Miguel López de Legazpi|Miguel Lopez de Legaspi]] noong Nobyembre 14, 1571 at itinatag bilang isang [[Encomienda]] na pinamahalaan ni [[Don Marcos de Herrera]]. Samantala noong Abril 1572, narating naman ito ng mga Misyonero mula sa Orden ni San Agustin sa pamumuno ni [[Fray Diego Ordoñez de Vivar]] na taga [[Guadalajara, Nueva Galicia|Guadalajara]], [[Nueva Galicia]]. Matapos palaganapin at maitatag ang [[Katolisismo]] sa Calumpit tumulak sila sa Malolos at itinatag ang Kristiyanismo kung saan ang Malolos ay ipinailalim bilang isa sa mga bisita ng [[Simbahan ng Tondo]] noong Mayo 13, 1572, kasama ng Calumpit, Lubao at Betis.

===Pagkakatatag bilang Pueblo===
Matapos ang siyam na taon mula ng madawag at maitatag ang Encomienda ng Malolos, itinatag naman ito bilang Pueblo. Sa pulong Definitorio Provincial ng mga Agustino na ginanap sa [[Kumbento ng Tondo]] noong Hunyo 11,1580, itinatag ang Bayan ng Malolos kung saan mayroon itong 3 visita: Matimbo, Paombong, at Mambog, naisama naman noong 1581 ang Binto (Quingua) bilang isa sa mga Visita sa ilalim ng Malolos. Itinaga naman si [[R.P Mateo Mendoza OSA]] bilang Unang Kura Paroko ng Bayan.

===Pag-Unlad sa panahon ng Espanyol===
Sa pagdating ng Ika-17 siglo, ang Malolos ay naging sentro ng kalakalan at komersyo sa [[Luzon]] kung saan nangunguna ang mga [[Sangley]]. Naging pangunahing taga-prodyus ng [[asukal]] at [[bigas]] ang bayan na naging dahilan ng pag-unlad nito.Sa dokumento nina [[Fray Manuel Buzeta]], [[Felipe Bravo]] at [[Fray Coco]], sinasabing isa ang Bayan ng Malolos sa may pinakamalaking simbahang bato sa Pilipinas.

Lalong umunlad at naging matao ang bayan, kaya noong Agosto 31, 1859 hinati ang Malolos sa tatlong magkakahiwalay na pueblo naitatag ang mga [[Bayan ng Barasoain]] at [[Bayan ng Santa Isabel|Santa Isabel]], bawa’t bayan ay may &quot;[[Capitan Municipa]]&quot; at [[&quot;Cura Paroco]]&quot;. Sa panahon ng [[Estados Unidos|Amerikano]] ang Barasoain at Santa Isabel ay isinamang muli sa pinag-isang Bayan ng Malolos noong 1903.

===Papel sa Himagsikan===
Kauna-unahang naitala ang makasaysayang pag-aalsa sa Bayang Malolos ay noong taong 1640 nang ang isang tagalog na nagngangalang [[Pedro Ladia]] ay nagpakilalang mula sa lahi ni [[Lakandula|Rajah Lakandula]] at tinawag ang sarili niya bilang &quot;Hari ng mga Tagalog&quot;. Hinikayat nya ang mga taga Malolos na mag-alsa laban sa mga Kastila at lumaban sa Kura ng bayan at inuudyukan ang marami na makipagtulungan sa kanyang bawiin ang bayan mula sa dayuhan. Nabalitaan ito ng kura ng simbahan ng Malolos na si [[Padre Cristobal Enriquez]], nagplano si Enriquez para mahuli si Ladia at dinala sa [[Maynila]] upang litisin at doon bitayin.

===Kababaihan ng Malolos===
Sa kagustuhang maitaas ang antas ng [[edukasyon]] para sa [[Edukasyon para sa Kababaihan|kababaihan]] sa panahong ng Espanyol na lipunang patriyarkal, minabuti ng 20 kababaihan ng Malolos sa pamumuno ni [[Doña Alberta Santos-Uitangcoy]] na humiling kay [[Mga Gobernador-Heneral ng Pilipinas|Gobernador Heneral]] [[Valeriano Weyler]] na noon ay dumalaw sa Malolos na payagan silang magtayo ng paaralang pambabae at payagang mag-aral ng [[Wikang Kastila sa Pilipinas|Espanyol]] sa ilalim ni Propesor [[Teodoro Sandico]] na kilalang kalaban ng mga Kastila. Ang liham ay ipirinisinta noong Disyembre 12,1888 ngunit tinutulan ito ng Kura ng Malolos na si Padre [[Felipe Garcia]], sa dahilang diumano ay magagamit ni Sandico ang paaralan para maghasik ng [[liberalismo]] at pag-aalsa, dahil dito hindi naisakatuparan ang paaralan.Hindi sumuko ang mga kababaihan at muli silang humiling na pagbigyan ang kahilingan at sa pagpasok ng 1889 ay pinahintuluitan ng Gobernador Heneral na buksan ang paaralang pangkababaihan sa kondisyon na ang magiging guro ay si [[Doña Guadalupe Reyes]] sa halip na si Teodoro Sandico.

Sa tagumpay na ito ng mga Kababaihan ng Malolos sa tapang na ipinakita, ipinarating ni [[Marcelo H. del Pilar|Marcelo H. Del Pilar]] kay [[José Rizal|Jose Rizal]] ang balita at pinapurihan ni Rizal ang mga dalagang kababaihan sa pamamagitan ng isang liham na pinamagatang &quot;Sa mga dalagang kababaihan ng Malolos&quot; ang sulat ay ipinadala sa Malolos, Bulacan noong Pebrero 22, 1889.

===Unang Republika ng Pilipinas===
[[Talaksan:Barasoain church ~MVI~ (gaga over Mondo Marcos).jpg|thumb|[[Simbahan ng Barasoain]]]]
[[Talaksan:Malolos Filipino Army.jpg|thumb|Mga sundalong Pilipino sa Malolos noong 1899.]]
Ang Malolos ay naging kabisera ng Pilipinas nang magpalabas ng utos si Heneral [[Emilio Aguinaldo]] na ililipat ang Pamahalaang Rebolusyonaryo sa Malolos noong Agosto 29, 1898. Ang pagiging kabisera ng Malolos ay tumagal hanggang 31 Marso 1899. Sa ipinalabas na utos kalakip ang tadhanang kailang magsagawa ng  isang Kongreso upang sangguniin at magpalitan ng kuro-kuro tungkol sa kalagayan ng [[Digmaang Pilipino-Espanyol|labanang Pilipino-Espanyol]] at upang matalakay ang paghihimasok ng Amerika. Inatasan din ni Aguinaldo na magpadala ng mga magiging kinatawan ang mga munisipalidad at probinsyang malaya na,samantala pipili naman sa mga lugar na nasa ilalim pa ng Espanya. Ang pulong ay naganap sa [[Simbahan ng Barasoain]] noong Setyembre 15, 1898 na nauwi sa pagbalangkas ng Saligang Batas para sa bubuuing Republika na iniakda ni [[Pedro Paterno]] at dito nabuo ang kauna-unahang politikal na Saligang Batas ng Pilipinas ng 1899 o mas kilala sa tawag na Saligang Batas ng Malolos. Ilan sa mga mahahalagang batas na naipasa ng Kongreso ay ang 1.) Ratipikasyon ng Kalayaan na naideklara sa [[Kawit|Kawit,]] [[Kabite|Cavite]] noong Hunyo 12,1898. 2.) Paghihiwalay ng Simbahan at Estado 3.) ang deklarasyon ng Digmaan laban sa Estados Unidos. Ang Saligang Batas ng Malolos ay pinagtibay noong Enero 21 at noong Enero 23, 1899 itinatag ang Republika ng Pilipinas kung saan nanumpa si Emilio Aguinaldo bilang Pangulo. Naganap sa Malolos ang isang napaka engrandeng parada at pagtitipon para sa bagong silang na Republika..

===Pagbagsak ng Malolos===
Dahil sa pagputok ng [[Digmaang Pilipino–Amerikano|labanang Pilipino-Amerikano]] isinagawa ng Estados Unidos ang pagkubkob sa Malolos.May mga labanan sa labas ng Maynila na naganap sa mga bayang papunta sa Malolos ito ang mga bayan ng Polo, [[Meycauayan]], [[Marilao]], [[Bocaue]], [[Bigaa]], Guiguinto, at ang kabisera Malolos. Umaga ng Marso 31,1899 habang papalapit ang hukbong Amerikano na pinamumunuan ni [[Arthur MacArthur, Jr.|MacArthur]] sa Malolos, iniutos ni Emilio Aguinaldo na sunugin at lisanin ang Simbahang Kumbento ng Malolos na naging Tanggapan ng Presidencia. Narating ang bayan ng mga tropang Amaerikano ng ika-10 ng umaga at matapos ang ilang putukan at labanan nakubkob nila ang Simabahan ng Barasoain at ika-12 ng tanghali inabutan nilang nasusunog na ang malaking bahagi ng Simbahan ng Malolos. Tuluyang nasakop ng Tropang Amerikano sa pamumuno ni Heneral Arthur MacArthur ang Bayan ng Malolos.

==Heograpiya==
[[Talaksan:Bulacancapitoljf.JPG|thumb|Pamahalaang Panlalawigan ng Bulacan]]
Ang Malolos ay sentro at kabisera ng Bulacan, ito ay binubuo ng 51 barangay at may lawak na 88,356,426 metro kwadrado. Ang mga lupaing ito ay nahahati sa komersyal, residensyal, palayan, palaisdaang kogonan. Mahigit sa 4,000 hektarya ng mayamang palayan at mahigit sa 2,000 hektaryang palaisdaan.

Bilang isang lungsod na ibinibilang sa klaseng &quot;1&quot;, ang kinikitang buwis ay nagbubuhat sa mga komersyal at industriyal na establisemento, palengke, ari-arian at mga lisensiya. Buhat sa kinikitang ito sa buwis, kinukuha ang pambayad sa suweldo ng mga pinunong bayan at kawani ng pamahalaan, pagpapatayo ng mga gusali at imprastraktura, pambili ng kagamitan at iba pang gastusin.

==Demograpiko==
{{Populasyon}}
Batay sa tala ng Philippine Statistics Authority (noo'y National Statistics Office), ang Malolos ay may kalawakang lupain na 79.50  kilometro kwadrado. Ang pisikal na anyo ng lupaing Malolos ay nahahawig sa isang puno, labis-labis ang laki ng katawan, higit na malaki ang mga sangang nasa silangan bayan kaysa sa kanluran, normal ang kalagayang pangkapayapaan at kaayusan ng buong lungsod.

Ayon sa senso noong 2015, ang populasyon ng Malolos ay may kapal (o densidad) na 3,700 katao sa bawat kilometro kuwadrado (o 9,600 sa bawat milya kuwadrado).

===Relihiyon===
[[Talaksan:Malolos basilica.jpg|thumb|left|Basilika ng Malolos]]
Humigit-kumulang sa 80% ng mga mamamayan ay mga [[Katoliko]] na unang naihasik sa lupain ng Malolos noong taong 1572 sa pamamagitan ng mga Prayleng Agustino sa pamumuno ni Padre [[Diego Ordoñez de Vivar]] at mula sa pagiging &quot;visita&quot; ng Tondo ipinagpatuloy ang pagpapalaganap ng Katolisismo hanggang sa nagkaroon ang bayan ng isang sariling Kumbento at Parokya sa ilalim ng isang Kura-Paroko noong Hunyo 11,1580 sa katauhan ni Padre [[Mateo Mendoza]]. Matapos ang halos 400 na daang taon nagkaroon ng ibang relihiyon at sekta mula sa makabagong panahon gaya ng [[Iglesia ni Cristo]], Iglesia Filipina Independiente (Aglipay), [[Simbahan ng Adbentista ng Ikapitong Araw]], [[Protestante]] ([[Metodista]]) at iba pa.

===Mga AM Transmitter===
Ang [[DWAD-AM]] Now Radio 1098 kHz AM (Malolos), DWAD (1098 kHz Metro Manila) ay isang himpilan radyo pag-aari ng Audiovisual Communicators, Inc.

== Ekonomiya ==
{{stack|float=left|{{PH poverty incidence}}}}

=== Komersyo ===
[[File:RobinsonsPlaceMalolos.jpg|300px|thumb|Robinsons Place Malolos|left]]
[[File:0785jfThe Cabanas Malolos Bulacan Longos MacArthur Highwayfvf 07.jpg|300px|thumb|The Cabanas Malolos|left]]
Ang Lungsod ng Malolos ay mabilis na nagiging komersyal dahil sa kalapitan nito sa [[Metro Manila]] at dahil nasa pagitan ito ng Maynila at [[Clark Freeport at Special Economic Zone|Clark]], Pampanga. Maraming korporasyon ang nagtayo ng mga komersyal na lugar at mga establisyimento ng pagbabangko sa iba't ibang lugar sa paligid ng lungsod. Marami sa mga negosyo at industriya sa lungsod ay kinabibilangan ng Pagbabangko; [[Business Process Outsourcing]]; [[Courier|Courier Service]]; [[Edukasyon]]; [[Serbisyo sa Pagkain|Serbisyo sa Pagkain]]; [[Mga Ospital]]; [[Mga Hotel]], [[Mga Resort]] at [[Mga Restoran]]; [[Teknolohiya ng Impormasyon at Komunikasyon]]; [[Seguro]]; [[:wikt:manpower|Manpower]]; Pagpapaunlad ng [[Realty]]/[[Real Property]]; [[Kalakalan]]; Mga Serbisyo ng [[Transportasyon]]; Paglalakbay at [[Mga Paglilibot]]; at iba pang mga serbisyo. Ang Robinsons Place Malolos ay isang pangunahing shopping mall na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng [[Robinsons Malls]], ang pangalawang pinakamalaking operator ng mall sa Pilipinas. Ang mall ay matatagpuan sa kahabaan ng [[MacArthur Highway]], Barangay Sumapang Matanda.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mall Info Main|url=http://www.robinsonsmalls.com/mall-info/robinsons-place-malolos|website=Robinsons Malls|access-date=Enero 11, 2018|archive-date=Enero 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112044211/http://www.robinsonsmalls.com/mall-info/robinsons-place-malolos|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa iba pang mga shopping mall sa Malolos ang Maunlad Malls 1 at 2, na parehong pagmamay-ari at pinamamahalaan ng [[Union Bank of the Philippines]],&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Brion|title=Union Bank of the Philippines v. Maunlad Mga Tahanan|journal=Mga Ulat sa Pilipinas|petsa=Agosto 15, 2012|isyu=G.R. Blg. 190071|url=http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/2012/august2012/190071.pdf|access-date=Enero 11, 2018|archive-date=Oktubre 12, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012054643/http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/2012/august2012/190071.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ang Graceland Mall, pagmamay-ari at pinamamahalaan ng RMR Group of Companies,&lt;ref&gt;{{cite web|title=Graceland Mall Malolos|url=http://rmrgroupofcompanies.com.ph/index.php/mall-info/graceland-mall-malolos-bulacan|website=RMR Group of Mga Kumpanya|access-date=Enero 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408193700/http://rmrgroupofcompanies.com.ph/index.php/mall-info/graceland-mall-malolos-bulacan|archive-date=Abril 8, 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Ang Vista Mall, Waltermart at Bulacan Eco-Commercial Complex, na pagmamay-ari ng Pamahalaang Panlalawigan ng Bulacan.

Ang Chimera Land ay isang parke ng libangan na ginagawa pa lamang na matatagpuan sa Barangay Sumapang Matanda. Kapag natapos na, ito ang magiging unang sustainable themed park sa Pilipinas.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.pna.gov.ph/articles/1005831|title=International theme park, itatayo sa Malolos City|work=Philippine News Agency|access-date=September 17, 2017|archive-date=August 15, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170815064621/http://www.pna.gov.ph/articles/1005831|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rondabalita.news/chimera-land-theme-park-kauna-unahan-sa-pilipinas-makikita-sa-lungsod-ng-malolos|title=Chimera Land Theme Park Sa Malolos, Kauna-unahan sa 'Pinas! - Ronda Balita|first=Manny D.|last=Balbin|website=rondabalita.news|access-date=Setyembre 17, 2017|archive-date=Setyembre 17, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917171341/http://rondabalita.news/chimera-land-theme-park-kauna-unahan-sa-pilipinas-makikita-sa-lungsod-ng-malolos|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==Imprastraktura==
===Transportasyon===
Ang pampublikong transportasyon sa Malolos ay pinaglilingkuran ng mga bus, [[jeepney]], at [[UV Express]] AUV. Ang lungsod ay pinaglilingkuran din ng [[Auto Rickshaw|Tricycle]], na nag-aalok ng kanilang mga serbisyo sa paraang inuupahan. Ang isang hintuan ng bus na matatagpuan sa Malolos Crossing ay pinaglilingkuran ng mga bus panlalawigan na pinapatakbo ng Baliwag Transit, First North Luzon Transit, at Victory Liner patungong Cubao at Monumento. Ang Robinsons Place Malolos ang dulo ng mga Point-to-point bus mula sa [[Trinoma]], at mga modernisadong jeepney mula sa [[San Fernando, Pampanga]].

Kilala ang Malolos sa mga Karatig Jeepney nito na nagsisilbing pampublikong transportasyon sa loob ng lungsod. Ang pangalan mismo ay nagmula sa salitang ''karatig'', na nangangahulugang mga kalapit na lugar o barangay. Ang Karatig jeepney ay ang mas maliit na bersyon ng mga jeepney na karaniwang may sukat na humigit-kumulang 3 metro ang haba at kayang magsakay ng 8-10 commuter sa likuran at 2 pasahero sa upuan sa harap. Ang mas mahahabang modelo ay kayang magsakay ng humigit-kumulang 10-12. Ang kapasidad nito ay nag-iiba ayon sa haba at laki ng jeep. Mayroong dalawang Karatig na ruta sa paligid ng Malolos.&lt;ref name=Karatig&gt;{{cite web |title=KARATIG JEEPNEY: Little Jeepneys of Malolos |url=http://www.bulakenyo.ph/karatig-jeepney-the-cute-little-jeepneys-of-malolos/ |access-date=January 11, 2018 | 12, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180112044707/http://www.bulakenyo.ph/karatig-jeepney-the-cute-little-jeepneys-of-malolos/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
Ang Malolos ay nagsisilbi rin bilang Banking Capital ng Bulacan, na mayroong pinakamataas na bilang ng mga institusyong pagbabangko sa lalawigan (ang lungsod ay nagho-host ng humigit-kumulang 46&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mga Bangko sa Malolos Bulacan|url=http://www.yellow-pages.ph/search/banks/malolos-bulacan/page-1|website=yellow-pages.ph|access-date=Enero 11, 2018|archive-date=Enero 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112042608/http://www.yellow-pages.ph/search/banks/malolos-bulacan/page-1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;), karamihan sa mga ito ay matatagpuan sa mga kilalang lugar ng lungsod, lalo na sa kahabaan ng Paseo del Congreso Avenue.

=== Industriya ===
{{Seksyong Walang Sanggunian|petsa=Nobyembre 2024}}
Dahil sa kalapitan nito sa [[Maynila]] at sa [[Daungan ng Maynila|daungan]], nagiging industriyalisado ang Malolos. Ang mga industriyal na estadyum, tulad ng First Bulacan Industrial City, kung saan mayroong mahigit 20 korporasyon at mga kumpanyang nagpapatakbo ng kanilang mga pabrika sa loob ng estadyum ay umuunlad. Ang [[Mighty Corporation]], isang pangunahing manlalaro sa industriya ng tabako sa Pilipinas, ay nagpapatakbo ng isang pabrika ng tabako sa lungsod.

Ang iba pang mga industriya tulad ng [[agribusiness]], aquaculture, paggawa ng bag, seramika, konstruksyon, paggawa ng semento, mga bulaklak/ornamental, muwebles, pagproseso ng pagkain, mga damit, mga regalo, paggawa ng mga kagamitan sa bahay, paggawa ng dekorasyon, alahas, pagkukulay ng balat, pagpapakintab ng marmol, metalurhiya, pag-iimprenta, paggawa ng sapatos, at paggawa ng tela ay makikita rin sa lungsod.

Ilan sa mga produktong pagkain na ginawa sa Malolos ay kinabibilangan ng [[Empanada|''Empanada de Kaliskis'']], [[Ensaïmada|Ensaymada Malolos]], Inipit, Otap Bread, Atsara, at Bagoong.

Mayroong serbisyo ng riles sa lungsod na pinaglilingkuran ng [[Philippine National Railways]] (PNR). Ang Estacion Ferrocaril de Malolos ay bahagi ng Ferrocaril de Manila-Dagupan. Ito ay pinangalanang Estacion de Barasoain Y Malolos. Ang orihinal ay winasak noong 1945, at pinalitan ng kasalukuyan. Binuksan ang Malolos noong Marso 24, 1891. Ang mga serbisyo mula Maynila hanggang Dagupan ay nagsimula noong Nobyembre 24, 1892. Kalaunan ay inabandona ito matapos ang pagtatapos ng mga serbisyo pahilaga ng [[Philippine National Railways]] (PNR). [[File:Paggawa ng bagong istasyon ng Malolos1.jpg|200px|thumbnail|right|Paggawa ng bagong [[istasyon ng Malolos]] (2024)]]
Gayunpaman, noong 1988, isinara ang North Main Line ng PNR at agad na tumigil ang mga serbisyo ng tren sa Malolos.&lt;ref name=&quot;PNR history&quot;&gt;{{cite web|url=http://pnr.gov.ph/history.htm |title=Maikling kasaysayan ng PNR |publisher=Philippine National Railways (Pebrero 27, 2009) |access-date=Nobyembre 4, 2011&lt;!--&gt;at [[Internet Archive]]&lt;--&gt; |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227040648/http://pnr.gov.ph/history.htm |archive-date=Pebrero 27, 2009 }}&lt;/ref&gt; Noong Nobyembre Noong ika-20 ng Pebrero, 2003, sa pagtatangkang buhayin muli ang serbisyo ng riles, ang North Luzon Railways Corporation at ang China National Machinery and Equipment Group (CNMEG) ay pumirma ng isang Kasunduan sa Kontrata para sa pagtatayo ng Seksyon I, Phase I ng North Luzon Railway System mula Caloocan hanggang Malolos sa isang turnkey basis. Ang proyekto ay nagkakahalaga ng $421,050,000. Gayunpaman, noong ika-13 ng Pebrero, 2006, isang kontrobersiya ang lumitaw mula sa proyekto at ang proyekto ay itinigil nang walang katiyakan.&lt;ref name=&quot;CNMEG&quot;&gt;{{cite web |last1=Carpio|title=China National Machinery and Equipment Group vs. Santa Maria|date=Pebrero 7, 2012|id=G.R. Blg. 185572|url=http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/2012/february2012/185572.htm|access-date=Enero 11, 2018|archive-date=Enero 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180111130856/http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/2012/february2012/185572.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Noong 2017, muling binuhay ang proyekto at tinawag na [[North–South Commuter Railway|North South Commuter Railway]] gamit ang mga pondong nagmula sa Japan sa pamamagitan ng isang pautang. Noong Enero 5, 2018, sinimulan ng Kagawaran ng Transportasyon ang pagtatayo ng unang yugto ng PNR Clark Line.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Sisimulan ngayong taon ang konstruksyon ng riles ng Maynila-Malolos|url=https://www.abs-cbn.com/business/01/12/17/manila-malolos-railway-construction-to-start-this-year|access-date=Enero 11, 2018|work=ABS-CBN News|date=Enero 12, 2017|archive-date=Enero 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112042351/http://news.abs-cbn.com/business/01/12/17/manila-malolos-railway-construction-to-start-this-year|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite balita|last1=Estrope|first1=Carmela|title=Tugade tungkol sa proyektong riles ng P105-B: Panahon na para tumigil sa pagsasalita, magsimulang magtrabaho|url=https://newsinfo.inquirer.net/958491/tugade-on-p105-b-railway-project-time-to-stop-talking-start-working|access-date=Enero 11, 2018|newspaper=Philippine Daily Inquirer|date=Enero 9, 2018|archive-date=Enero 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180111224132/https://newsinfo.inquirer.net/958491/tugade-on-p105-b-railway-project-time-to-stop-talking-start-working|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite balita|last1=Talete|first1=Hannibal|title=TRAIN PATUNGONG BULACAN: Sinimulan na ng DOTr ang proyektong PNR Clark na may rutang Tutuban-Malolos|url=http://www.interaksyon.com/train-to-bulacan-dotr-breaks-ground-for-tutuban-malolos-segment-of-pnr-clark-project/|access-date=Enero 11, 2018|work=InterAksyon|publisher=InterAksyon|date=Enero 5, 2018|archive-date=Enero 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112102316/http://www.interaksyon.com/train-to-bulacan-dotr-breaks-ground-for-tutuban-malolos-segment-of-pnr-clark-project/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ang Bagong [[w:en:Estasyon ng Malolos|Estasyon ng Malolos]] ng [[w:en: Sentro ng Makasaysayang Bayan ng Malolos|Sentro ng Makasaysayang Bayan ng Malolos]] ay kasalukuyang itinatayo bilang bahagi ng proyektong [[w:en: North–South Commuter Railway|North–South Commuter Railway]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1= |first1= |title=Proyekto ng Riles ng Hilagang-Timog, Pilipinas|url= https://www.railway-technology.com/projects/north-south-railway-project/?cf-view|accessdate=Hunyo 18, 2024 |publisher=teknolohiya-ng-riles |petsa=Abril 16, 2024}}&lt;/ref&gt;

===Mga Kahalagahan===
Ang mga serbisyo ng tubig ay ibinibigay ng City of Malolos Water District (CMWD). Nagbibigay din ang CMWD ng serbisyo ng tubig sa ilang barangay sa mga karatig bayan ng [[Paombong]] at [[Hagonoy, Bulacan|Hagonoy]]. Simula noong 2012, ang lungsod ay dumaranas ng paulit-ulit na kakulangan ng tubig.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Balabo|first1=Dino|title=Naubusan ng tubig ang mga nayon sa Bulacan|url=http://beta.philstar.com/headlines/2012/05/02/802418/bulacan-villages-run-out-water|access-date=Enero 11, 2018|work=The Philippine Star|date=Mayo 2, 2012|archive-date=Enero 12, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112042439/http://beta.philstar.com/headlines/2012/05/02/802418/bulacan-villages-run-out-water|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Kawalan ng suplay ng tubig sa Bulacan, inireklamo|url=https://www.abs-cbn.com/news/06/24/17/kawalan-ng-suplay-ng-tubig-sa-bulacan-inireklamo|access-date=January 11, 2018|work=ABS-CBN News|date=June 24, 2017|archive-date=January-date 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112042433/http://news.abs-cbn.com/news/06/24/17/kawalan-ng-suplay-ng-tubig-sa-bulacan-inireklamo|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Electric services are provided by [, the Electric services are provided by [, the Electric services are provided by [, the Electrical services are provided by []]

==Pamahalaan==
===Lokal na pamahalaan===
{{main|Sangguniang Panglungsod}}Ang lungsod ng Malolos ay pinamumunuan ng [[Alkalde|Mayor ng Malolos]] kasama ang bise alkalde at ang mga miyembro ng [[Sangguniang Panlungsod]], isang konseho ng lungsod na may 10 miyembro na lahat ay inihahalal isang beses bawat tatlong taon. Ito ay alinsunod sa Artikulo 6, Seksyon 8 ng [[Saligang Batas ng Pilipinas|Konstitusyon ng Pilipinas noong 1987]].&lt;ref&gt;{{Banggitin ang web |petsa=Enero 30, 2024 |title=Ang Konstitusyon ng Pilipinas noong 1987 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/constitutions/the-1987-constitution-of-the-republic-of-the-philippines/the-1987-constitution-of-the-republic-of-the-philippines-article-x/#:~:text=Ang%20term%20of%office%20of,more%20than%20three%20consecutive%20terms. |access-date=Enero 30, 2024 |website=officialgazette.gov.ph |archive-date=Agosto 10, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190810211613/https://www.officialgazette.gov.ph/constitutions/the-1987-constitution-of-the-republic-of-the-philippines/the-1987-constitution-of-the-republic-of-the-philippines-article-x/#:~:text=The%20term%20of%20office%20of,more%20than%20three%20consecutive%20terms. |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ang alkalde at ang kanyang mga kapwa pinuno ay limitado sa tatlong magkakasunod na tatlong-taong termino at ipinagbabawal na tumakbo muli sa ikaapat na pagkakataon. Gayunpaman, sa ilang mga pagkakataon, ang mga pinuno ay tatakbo para sa isa pang hanay ng tatlong magkakasunod na termino pagkatapos ng isang pagkaantala ng termino.

Ang lungsod ay pinamumunuan ni Mayor Christian D. Natividad, na madalas na tinutukoy sa kanyang palayaw na &quot;'''Agila'''&quot;. Si Natividad ay dating nagsilbi bilang lokal na punong ehekutibo mula 2010 hanggang 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Resume of Mayor Christian D. Natividad {{!}} PDF {{!}} Pilipinas {{!}} Pamahalaan |url=https://www.scribd.com/document/465113924/Resume-of-Mayor-Christian-D-Natividad |access-date=2024-01-30 |website=Scribd |language=en |archive-date=Enero 30, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130112219/https://www.scribd.com/document/465113924/Resume-of-Mayor-Christian-D-Natividad |url-status=live }}&lt;/ref&gt; bago nabigong tumakbo para sa [[Gobernador ng Bulacan]] noong mga [[Pangkalahatang halalan sa Pilipinas noong 2019]]. Natalo si Natividad sa kasalukuyang gobernador na si [[Daniel Fernando]] na dating nagsilbing bise-gobernador sa loob ng tatlong termino.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Balbin |first=Manny |date=Mayo 17, 2019 |title=Ipinroklama ng aktor na si Daniel Fernando ang pagka-gobernador ng Bulacan |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1070075 |access-date=Enero 30, 2024 |website=pna.gov.ph |archive-date=Enero 30, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130112219/https://www.pna.gov.ph/articles/1070075 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Noong 2022, tumakbo siya bilang Alkalde para sa kanyang ikaapat na termino sa kabuuan, ngunit sa kanyang unang termino nang hindi magkakasunod, tinalo niya ang dating tandem at running-mate na si Bebong. Gatchalian.&lt;ref&gt;{{Banggitin ang web |last=Silverio |first=Frederick |date=2022-07-02 |title=Nanumpa sa pwesto ang bagong alkalde ng kalaban |url=https://www.manilatimes.net/2022/07/02/news/regions/new-mayor-sworn-into-office-by-opponent/1849473 |access-date=2024-01-30 |website=The Manila Times |language=en |archive-date=Enero 30, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130112218/https://www.manilatimes.net/2022/07/02/news/regions/new-mayor-sworn-into-office-by-opponent/1849473 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ang bise alkalde ay si Miguel Alberto Bautista. Si Bautista ay isang ikatlong partido na kalaban sa mga katuwang ng mga kandidato sa pagka-alkalde noong [[2022 halalan sa Pilipinas]].
Si Danny A. Domingo ay ang kasalukuyang miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan na kumakatawan sa Malolos bilang bahagi ng unang distrito sa [[19th Congress of the Philippines]]. Si Domingo ay dating alkalde ng lungsod ng Malolos mula 2001 hanggang 2010 bago tinalo ang dating nanunungkulan [[Jose Antonio Sy-Alvarado]] noong 2022.[[File:Malolos City Hall (MacArthur highway, Malolos, Bulacan; 06-12-2021).jpg|thumb|4]px4x City Hall|3]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Opisina
!Opisina
!Term-in-office
! colspan=&quot;2&quot; |Party
|-
!Mayor ng Malolos
|Atty. Christian &quot;Agila&quot; D. Natividad
|30 Hunyo 2022 – kasalukuyan
| style=&quot;background:{{party color|Pambansang Partido ng Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Lakas–CMD|NUP]]
|-
!Pangalawang Alkalde ng Malolos
|Gilbert T. Gatchalian
|30 Hunyo 2025 – kasalukuyan
| style=&quot;background:{{party color|Malayang pulitiko}};&quot; |
|[[Malayang pulitiko|Malayang]]
|-
!Miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan
|Danny &quot;DAD&quot; A. Domingo
|30 Hunyo 2022 – kasalukuyan
| style=&quot;background:{{party color|Pambansang Partido ng Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
| [[Lakas–CMD|NUP]]
|-
! colspan=&quot;5&quot; |Mga Miyembro ng Konseho ng Lungsod (10)
|-
| colspan=&quot;2&quot; |John Vincent G. Vitug III
| rowspan=&quot;10&quot; |30 Hunyo 2025 – kasalukuyan
| style=&quot;background:{{party color|Pambansang Partido ng Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Lakas–CMD|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Dennis D. San Diego
| style=&quot;background:{{party color|Pambansang Partido ng Pagkaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Lakas–CMD|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Meri Ann Geli Bulaong
| style=&quot;background:{{party color|Pambansang Partido ng Pagkaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Lakas–CMD|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Edgardo F. Domingo
| style=&quot;background:{{party color|Malayang pulitiko}};&quot; |
|[[Malayang pulitiko|Malayang]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Victorino M. Aldaba III
| style=&quot;background:{{party color|Partido ng Pambansang Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Lakas–CMD|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Luis Alfonso M. Arcega
| style=&quot;background:{{party color|Partido ng Pambansang Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Lakas–CMD|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Miel Arthem B. Agustin
| style=&quot;background:{{party color|Partido ng Pambansang Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Lakas–CMD|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Miguel Carlos B. Soto
| style=&quot;background:{{kulay ng partido|Malayang politiko}};&quot; |
|[[Malayang politiko|Malayang]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Noel G. Pineda
| style=&quot;background:{{kulay ng partido|Partido ng Pambansang Pagkakaisa (Pilipinas)}};&quot; |
|[[Lakas–CMD|NUP]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Christian Peter C. Bautista
| style=&quot;background:{{kulay ng partido|Malayang politiko}};&quot; |
|[[Malayang politiko|Malayang]]
|}

==Kultura==
===Pamana at turismo===
{{tingnan din|Malolos Historic Town Center}}

{{Infobox historic site
| name = Malolos Historic Town Center
| native_name =
| native_language =
| image = Camestisuhan District.jpeg
| caption = Ang Historic Town Center ng Malolos ay idineklara bilang isa sa mga Philippine Heritage Sites noong Agosto 2001.
| type =
| location = Lungsod ng Malolos, [[Lalawigan ng Bulacan|Bulacan]], [[Pilipinas]] 3000
| area =
| built =
| architect =
| architecture =
| governing_body = [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]]
| owner =
| designation1 =
| designation1_offname =
| designation1_date = Agosto 15, 2001
| designation1_number =
}}
[[File:Antonio Bautista Mansion.jpeg|right|250px|thumb|Ang mansyon ni Don Antonio Bautista]]

Ang Malolos ay kinikilala bilang Premiere Heritage City ng Bulacan. Maraming mga bahay-ninuno mula sa panahon ng mga Espanyol at Amerikano, mga simbahan at kapilya ng kolonyal na Espanyol, mga makasaysayang lugar at palatandaan, at maging mga istruktura tulad ng mga pader at tulay na may pamana at makasaysayang halaga ang matatagpuan sa paligid ng lungsod. Ang ilan sa mga ito ay minarkahan na ng National Historical Institute habang ang iba ay minarkahan ng Pamahalaang Lungsod. Ang makasaysayang sentro ng bayan ng Malolos ay idineklara bilang Pambansang Landmark ng Pamanang Bayan noong Agosto 15, 2001, sa ilalim ng pangalang Malolos Heritage Town.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ang Kamestisuhan ng Malolos ay maaaring maging karibal ng Distrito ng Mestizo ng Vigan bilang pamana |url=http://lifestyle.inquirer.net/230187/malolos-kamestisuhan-could-rival-vigans-mestizo-district-as-heritage-site/ |newspaper=Philippine Daily Inquirer |access-date=Hulyo 22, 2018 |archive-date=Hulyo 14, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180714114327/http://lifestyle.inquirer.net/230187/malolos-kamestisuhan-could-rival-vigans-mestizo-district-as-heritage-site/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Ang [[Simbahan ng Barasoain]], na itinayo noong 1885, ang siyang lugar ng Unang Kongreso ng Pilipinas noong Setyembre 15, 1898, at ang inagurasyon ng Unang Republika ng Pilipinas noong Enero 23, 1899. Sa simbahang ito ginanap ang Panunumpa sa Katungkulan nina [[Emilio Aguinaldo]] at [[Joseph Estrada]] bilang mga pangulo ng Pilipinas. Sa loob ng Simbahan ng Barasoain, may iba pang mga makasaysayang pananda na inilagay ng Pambansang Komisyong Pangkasaysayan, tulad ng Universidad Literaria y Scienifico de Filipina sa Kumbento ng Malolos, Monumento ni Heneral Emilio Aguinaldo sa patio ng Barasoain, at pananda ng Unang Republika ng Pilipinas na inilagay sa kaliwang bahagi ng pangunahing dingding sa gilid ng simbahan.

Ang [[Katedral ng Malolos]], na orihinal na isang visita ng Tondo noong 1572 at naging parokya ng bayan noong Hunyo 11, 1580, ay nagsisilbing sentro ng [[Diocese ng Katoliko Romano ng Malolos]] mula noong 1962. Ito ay nagsilbing [[Palasyo ng Pangulo]] noong Unang Republika. Ito ay ginunita ng National Historical Institute noong 1956.&lt;ref name=&quot;BM Malolos&quot;&gt;{{cite news |last1=Go |first1=Marky |title=Lungsod ng Malolos: Ng mga babaeng tagapagligtas, mga mandirigma ng kalayaan at pamana ng sinaunang panahon |url=https://businessmirror.com.ph/malolos-city-of-womens-libber-freedom-fighters-and-olden-days-heritage/ |work=BusinessMirror |access-date=Hulyo 22, 2018 |archive-date=Hulyo 22, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722131336/https://businessmirror.com.ph/malolos-city-of-womens-libber-freedom-fighters-and-olden-days-heritage/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Ang Casa Real de Malolos, na orihinal na itinayo noong 1580, nagsilbi bilang Casa Tribunal at Casa Presidencia ng gobernadorcillo ng bayan. Ito ay naging kaban ng Espanya noong 1673. Idineklara ang Pambansang Dambana noong Oktubre 4, 1965. Ngayon ito ay [[Museum of Philippine Political History]]

Gobierno Militar dela Plaza, ancestral house ni Doña Gregoria Vasquez Adriano, ay naging punong-tanggapan ng Gobierno Militar de la Plaza noong 1898–1899, minarkahan at idineklara ang heritage site noong 1998

Ang iba pang mga makasaysayang pamana na palatandaan na minarkahan ng National Historical Institute ay:
*[[José Cojuangco|Jose Cojuanco]] Shrine, ang ancestral house ng Cojuangcos, ay minarkahan at idineklara na heritage site noong 2009
*Paaralan ng mg Kababaihan ng malolos, mga guho ng aktuwal na lugar ng paaralan ng mga kababaihan ng Malolos na itinatag noong 1889.
*Pook na Sinilangan ni Isidoro Matanglawin-Torres, aktuwal na lugar ng lugar ng kapanganakan ni Heneral Isidoro Torres sa Barrio Matimbo, isang Katipunan General, na minarkahan ng National Historical Institute.
(Pook na Sinilangan ni Guillermo Tolentino, ancestral house of National Artist Guillermo Tolentino, marked by National Historical Commission of the Philippines in 2012.
* Alberta [[Uitangcoy-Santos House]], bahay ni Doña [[Alberta Uitangcoy-Santos]], pinuno ng kilalang 20 Babae ng Malolos. Idineklara ang National Heritage House noong 2012 at kasalukuyang nagtataglay ng [[Uitangcoy-Santos House|Museum of the Women of Malolos]], na na-curate ni Carlo Herrera.

Iba pang mga site na nagtataglay ng pamana at makasaysayang halaga ngunit kasalukuyang hindi minarkahan ng National Historical Institute:
*[[José Cojuangco|Jose Cojuanco]] Shrine, ang ancestral house ng Cojuangcos, ay minarkahan at idineklara na heritage site noong 2009
*Paaralan ng mg Kababaihan ng malolos, mga guho ng aktuwal na lugar ng paaralan ng mga kababaihan ng Malolos na itinatag noong 1889.
*Pook na Sinilangan ni Isidoro Matanglawin-Torres, actual site of the birthplace of General Isidoro Torres at Barrio Matimbo, a Katipunan General, marked by National Historical Institute.
(Pook na Sinilangan ni Guillermo Tolentino, bahay-ninang ninuno ng Pambansang Alagad ng Sining na si Guillermo Tolentino, minarkahan ng Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas noong 2012.
* Alberta [[Bahay ng Uitangcoy-Santos]], bahay ni Doña [[Alberta Uitangcoy-Santos]], pinuno ng bantog na 20 Kababaihan ng Malolos. Idineklara bilang Pambansang Bahay Pamana noong 2012 at kasalukuyang kinaroroonan ng [[Bahay ng Uitangcoy-Santos|Museo ng Kababaihan ng Malolos]], pinangasiwaan ni Carlo Herrera.

Iba pang mga lugar na nagtataglay ng pamana at makasaysayang halaga ngunit kasalukuyang hindi minarkahan ng Pambansang Institutong Pangkasaysayan:
* Casa Tribunal de Malolos, ika-2 munisipyo ng Malolos sa Calle Pariancillo.
* Gusali ng Kapitolyo ng Bulacan, itinayo noong 1930 sa istilong Art Deco, dinisenyo ni Juan Arellano.
* Gusali ng Munisipyo ng Malolos, itinayo noong 1940 sa istilong Neo-Klasikal sa pampang ng Ilog Liyang sa tapat ng ang katedral.
* Santa Isabel de Hungria Church and Convent, isa pang Malolos Colonial Church na itinayo noong 1859.
* Bahay ni Don Ramon Gonzales de Leon, Gobernadorcillo, itinayo noong 1923.
* Bahay ni Don Antonio Bautista, Aguinaldo Ayunda de Campo, itinayo noong 1820 at inayos ni Isabelo Tampinco ito ang orihinal na bahay ni Doña Rufina Tanjosoy.
* Don Jose Bautista, itinayo noong 1877 sa Art Nouveau na paraan, ancestral house ni Don Jose Bautista, asawa ni Doña Rufina Tanjosoy.
* Dr. Luis Santos House, art deco house na itinayo noong 1933 bahay ng kilalang doktor sa mata ng Malolos. Si Dr. Luis ay anak ni Doña Alberta Uitangcoy.
* Hermogenes Reyes House, itinayo noong 1904.
* Bahay ni Don Santiago Cruz sa Pariancillo, Barrio Santiago, bahay ninuno noon ni Gobernadorcillo Santiago.
* Mariano Crisostomo Bahay I, bahay ni Liberal Gobernadorcillo Don Mariano Crisostomo Calle M. Tengco
* Mariano Crisostomo House II, isa pang bahay ni Mariano Crisostomo na matatagpuan sa Calle Estrella, barrio Santo Rosario
* Aguas Potables de Malolos, American Period water cistern na itinayo noong 1923 ni Mayor Mariano Santos-Tengco.
* Tomas Tanchangco House II, another ancestral house of Gobernadorcillo Don Tomas Tanchangco at Calle Tenjeco, Sa Vicente.
* Santo Rosario Chapel, barrio chapel na itinayo noong 1870 na ginamit bilang pansamantalang Simbahang bayan nang sunugin ng mga rebolusyonaryo ang pangunahing simbahan ng bayan noong 1899.
* Iglesia Filipina Independiente, itinayo noong 1903 Bulacan Cathedral ng Iglesia Filipina Independietne, na kilala rin bilang Aglipay.
* Atlag Methodist Church, isa sa mga unang Methodist Church sa Pilipinas na itinayo rin noong 1903.
* Bulacan High School, 1905 guho ng unang sekondaryang mataas na paaralan na itinayo ng mga Thomasites sa Malolos.
* 1913 Gabaldon Building ng Malolos Central School
* 1919 Binuo ang Logia Malolos No. 46 at nang maglaon noong 1921, ang Templo Plaridel na kinaroroonan ng Logia Malolos No. 46 ay itinayo sa Sto. Rosario. Ang unang kagalang-galang na amo nito ay si Nicolas Buendia, na kalaunan ay naging alkalde nito, pagkatapos ay Gobernador ng Bulacan, pagkatapos ay Senador ng Commonwealth sa ilalim ni Pres. Manuel L. Quezon.

===Mga Pista at Kapistahan===
Binansagang Lungsod ng mga Pista ng Bulacan, ipinagmamalaki ng Malolos ang maraming kapistahan at pista bawat taon. Ang ilang mga kapistahan ay mga kapistahan sibiko at karamihan ay mga kapistahan pangrelihiyon.
* ''Pista ng Singkaban'' (Sining at Kalinangan ng Bulacan), isang kapistahan ng sining at kultura bilang parangal sa patron ng Kapitolyo, ang &quot;Our Lady of Victory&quot;, na nagtatampok ng mga tradisyonal na sining ng &quot;Balagtasan&quot;, &quot;''[[Kundiman]]''&quot; at mga katutubong sayaw sa gitna ng mga arko ng &quot;Singkaban&quot;. Ang kapistahan ay ipinagdiriwang tuwing ikalawang linggo ng Setyembre kasabay ng &quot;Linggo ng Bulacan&quot; (Isinasagawa noong Setyembre 8–15), Isang pagdiriwang sa buong probinsya na binubuo ng iba't ibang makukulay na presentasyong pangkultura, mga eksibit sa sining at pagluluto, mga paligsahan sa sining at kasanayan, at ang prestihiyosong taunang Gabi ng Parangal ng Dangal ng Lipi at nagtatapos sa anibersaryo ng pagbubukas ng Kongreso ng Malolos. Taun-taon, ang mga aktibidad nito ay nag-iiba depende sa napiling tema para sa taon. Ang pagdiriwang na ito ay ipinangalan sa espesyal na &quot;SINING NG KAWAYAN&quot;, ang mahusay na inukit na mga arko ng kawayan, na kilala sa lalawigan ng Bulacan lalo na sa Malolos at Hagonoy kung saan nagmula ang Sining ng Singkaban. The 19th Singkaban Festival's theme is &quot;Pagyakap sa Kasaysayan, Pagsulong sa Kinabukasan.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Silverio |first1=Frederick |title=19th Singkaban Festival kicks off in Bulacan|url= https://www.manilatimes.net/2024/09/10/regions/19th-singkaban-festival-kicks-off-in-bulacan/1970216|accessdate=September 10, 2024 |work= [[The Manila Times]]|date=Setyembre 10, 2024} Malolos.jpg|thumb|334x334px|Larawan ng Santo Niño de Malolos sa panahon ng ''Santo Niño de Malolos Festival'' noong 2024.]]
[[File:Malolos Singkaban Arch.jpeg|kanan|250px|thumb|Malolos na bersyon ng Singkaban na gawa sa Pulo, Barihan]]
* ''Santo Niño de Malolos Festival'' – Ito ay ginaganap tuwing huling Linggo ng Enero, Ang pinakamalaki at pinakamalaking pagpapahayag ng debosyon sa Banal na Batang Hesus sa isla ng Luzon, na ipinagdiriwang tuwing huling Linggo ng Enero. Ang kasiyahan ay nagsisimula sa isang eksibit ng &quot;Santo Niño&quot; (Banal na Bata) at nagtatapos sa isang engrandeng prusisyon ng daan-daang mga katutubong, antigo at bagong mga estatwa ng Banal na Bata sa iba't ibang mga larawan. Ang pinakatampok sa pagdiriwang na ito ay ang daang taong gulang na antigong mapaghimalang imahen ni Senor Sto Nino de Malolos.
* ''Pista ng Santisima Trinidad na Matanda'' - ginaganap taun-taon tuwing [[Trinity Sunday]], ito ay karaniwang tinatawag na ''Pista ng Santisima Trinidad'' at ang iba ay tinatawag itong &quot;Pista ng Barihan&quot; dahil ang mga Barangay ng Barihan, Santisima Trinidad at Pinagbakahan ay nagkakaroon ng isang fiesta at isang karaniwang simbahan sa kadahilanang hindi pa alam ng mga matatanda mula noong panahon ng Kastila. Ang pistang ito ay nagsimula noong ika-18 siglo, kung saan libu-libong tao mula sa iba't ibang bayan at probinsya ang dumadalo sa pistang ito at nagpupulong sa Lumang Kapilya upang manalangin para sa mga petisyon at kahilingan. Hindi lamang ito sa Piyesta kundi tuwing Biyernes at Linggo ng taon. Tinatawag din itong &quot;Quiapo ng Bulacan&quot; ng Diyosesis ng Malolos. Ang mga tampok na bahagi ng Piyesta ay ang pampublikong paglalahad ng mga mahimalang at lubos na iginagalang na mga sinaunang icon ng [[Banal na Trinidad]], habang isinasagawa ang prusisyon na dinadaluhan ng iba pang mga banal na imahen mula sa lahat ng bahagi ng probinsya.

Ang apat na banal na prusisyonal na icon ay:
* ''Santisima Trinidad de Mayor'' - naka-print na langis sa canvas, ang likod ng canvass ay nakalantad na may petsang Enero 10, 1500, at samakatuwid ay ang pinakamatandang icon ng Katoliko sa Pilipinas. Ito ay itinuturing na napakamahimalang ng karamihan sa mga mananampalataya.
* ''Santisima Trinidad na Bata'' - naka-print na langis sa rosewood, isang icon na mula noong 1762 ang pangalawa sa pinakamatanda sa mga prusisyonal na icon.
* ''Santisima Trinidad de Trisagio'' - ang huli at pinakabata sa tatlong banal na imahen na naglalarawan sa &quot;biblikal na trinidad&quot;
* Ang pang-apat na iginagalang na imahen, ang ''Santisima Trinidad de Original'', ito ang sentro ng kapilya, ang lugar ay lupang sakahan. Ang imaheng ito ay itinaguyod sa pangunahing retablo ng Santisima Trinidad Chapel. Nakalulungkot na ito ay ninakaw noong Oktubre 27, 1981, pagkatapos ng Pistang Maliit at nananatiling nawala.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://curatormuseo.wordpress.com/2011/12/10/santisima-trinidad-of-malolos-bulacan |title=Santisima Trinidad of Malolos, Bulacan «Museo Publishero Trinidad of Malolos, Bulacan |date=Disyembre 15, 2011 |access-date=Marso 9, 2012 |archive-date=Marso 8, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308214536/http://curatormuseo.wordpress.com/2010/12010/2010/1201000 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
Ang lahat ng ito ay antigo at mapaghimala Ang mga imahen ay nasa pangangalaga ng Bisitang Matanda ng Santisima Trinidad at maaaring bisitahin at makita sa mga bahay ng itinalagang taunang Hermano.
* Ang ''Pabukang Puso'' — na ginaganap tuwing Marso 19 sa Panasahan, ay ginugunita ang pagkamatay ni [[Saint Joseph]] ang Manggagawa, Ama-alaga ni Hesus. Ito ay ginaganap taun-taon sa harapang bahay ng angkan ng Roxas sa Panasahan, na ang patriyarkang si Valentin Roxas, ang nagpasimula nito noong 1975. Ang tradisyong ito ay nagpapatuloy pa rin hanggang sa kasalukuyan kung saan ang mga nakababatang henerasyon ng angkan ang nag-oorganisa nito.
* ''Pag-akyat Festival'' — isa sa mga tradisyonal na pinapanatiling kapistahan sa lungsod, na ginaganap sa Barangay Atlag. Ito ang hudyat ng pag-akyat ng ating Panginoon.
* ''Fiesta Republica'' (Isang Kapistahan ng Kasaysayan ng Pilipinas) - ginaganap tuwing ikatlong linggo ng Enero at pagdiriwang ng Unang Republika ng Pilipinas, na ginaganap simula noong 2011, kasabay ng pista ng Santo Niño de Malolos

===Mga Parke at Museo===
[[File:Parkmalolosjf.JPG|250px|thumb|Capitol Mini-Forest at Children's Park.]]
[[File:0673jfMalolos City, Bulacan Roads Shrine Landmarksfvf 16.jpg|250px|thumb|Ang Museo ng Kasaysayang Pampulitika ng Pilipinas]]
[[File:Oplejf.JPG|250px|thumb|Gat [[Blas F. Ople]] Sentro ng Kabataan, Sining at Kultura ng Bulacan.]]
* Hardin ng mga Bayani at Sining na kilala rin bilang Capitol Mini-Forest at Children's Park, sa Provincial Capitol Compound
* [[Bulacan State University|Bulacan Heroes Park]] sa [[Bulacan State University]]
* [[Bulacan State University|Mini Rizal Park]] sa [[Bulacan State University]]
* Museo Ang Bulacan, Hiyas ng Bulacan Museum Complex, na matatagpuan 500 m mula sa Barasoain Church, ay isang sentro ng kultura at museo na naglalaman ng mga gawa, artifacts, relics at manuscripts nina Francisco Balagtas, Marcelo H. del Pilar, Gregorio del Pilar, Mariano Ponce at iba pang sikat na lalaki ng Bulacan.
* Casa Real Shrine, now [[Museum of Philippine Political History]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nhcp.gov.ph/museums/case-real-shrine/|title=Museo ng Kasaysayang Pampulitika ng Pilipinas|access-date=February 7, 2022|archive-date=February 7, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220207043419/https://nhcp.gov.ph/museums/case-real-shrine/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.abante-tonite.com/political-history-museum-binuksan-ni-robredo.htm|title=Political history museum binuksan ni Robredo|date=Oktubre 13, 2016|access-date=Setyembre 17, 2017|archive-date=Setyembre 17, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917171501/http://www.abante-tonite.com/political-history-museum-binuksan-ni-robredo.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* Ang Museo ng Barasoain, na matatagpuan sa tapat ng bulwagan ng Kumbento ng Barasoain, ay pinamamahalaan ng Pambansang Instituto ng Kasaysayan. Ang mga pasilyo nito ay nakasabit ng mga makasaysayang litrato ng Bulacan at iba't ibang silid ang nagsasalaysay kung paano itinatag ang demokrasya sa bansa. Bukas araw-araw, 8 am – 5 pm. Libre ang pagpasok. Ang simbahan at kumbento ay idineklara bilang isang Pambansang Landmark noong Agosto 1, 1973, sa ilalim ng Presidential Decree No. 260 at parehong sumailalim sa masusing pagpapanumbalik sa ilalim ng pangangasiwa ng Pambansang Komisyon sa Kasaysayan.
* Ang Museo Diocesano de Malolos, isang museo ng sining pangsimbahan na matatagpuan din sa Barasoain Convent, ay pinamamahalaan ng Diyosesis ng Malolos. Naglalaman ito ng mga relikya at mga kagamitang pangrelihiyon tulad ng mga orihinal na talaan ng binyag noong ika-19 na siglo nina Marcelo Hilario (kilala rin bilang Marcelo H. del Pilar), Francisco Baltazar (kilala rin bilang Francisco Balagtas) at Gregorio del Pilar; isang piraso ng buto ni San Vicente Ferrer na nababalot ng salamin; mga damit ng pari na burdado ng mga sinulid na pilak na may ginto, mga antigong prayer card at mga harapan ng altar mula sa iba't ibang simbahan.
* [[Bahay ng Uitangcoy-Santos|Museo ng Kababaihan ng Malolos]], na matatagpuan sa Bahay ng Uitangcoy-Santos, ang museong ito ay may apat na bulwagan ng eksibit at isang bulwagan ng lektura ng mga koleksyon na may kaugnayan sa makasaysayang salaysay ng kababaihan. Ito ay pinangasiwaan ng ikalimang henerasyong apo ni [[Alberta Uitangcoy-Santos]], si Carlo Herrera.
* Pamarawan [[Animal sanctuary|bird sanctuary]], na matatagpuan malapit at bahagi ng [[Paliparang Pandaigdig ng Bulacan]], ang {{convert|40|ha|adj=on}} &quot;Saribuhay sa Dampalit&quot; ay ang una at pinakamalaking [[Biodiversity offsetting|Biodiversity Offset Program]] ayon sa binanggit ni [[LoyToniga Yulo]]. Sumusunod ito sa mga pamantayang pangkapaligiran at panlipunan ng [[International Finance Corporation]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1= Loyola |first1= James|title=Inilunsad ng SMC ang unang biodiversity offset site ng Pilipinas|url= https://mb.com.ph/2024/2/26/smc-launches-philippines-first-biodiversity-offset-site|accessdate=Pebrero 28, 2024 |publisher= [[Manila Bulletin]]|date=Pebrero 26, 2024}}&lt;/ref&gt; Ang [[San Miguel Corporation|San Miguel Aerocity Inc.]] ay isang ginawaran ng 25 Steward Leadership Excellence ng Asia-Pacific para sa santuwaryo ng mga ibon nito. Ang lugar ay nagsisilbing [[Layover|hinto]] para sa [[paglipat ng mga ibon]] sa kahabaan ng [[East Asian–Australasian Flyway]] at isang [[Natural selection|natural]] [[pagkontrol ng baha]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1= Silverio|first1=Frederick |title=Nanalo ang SMC ng parangal para sa programa ng biodiversity offset sa Bulacan|url= https://www.manilatimes.net/2024/11/06/regions/smc-wins-award-for-biodiversity-offset-program-in-bulacan/1997915|accessdate=Nobyembre 6, 2024 |work= |date=Nobyembre 6, 2024}}&lt;/ref&gt;

===Pamimili===
'''Ang Robinsons Place Malolos''' ay ang ika-35 mall sa buong bansang kadena ng Robinsons Malls at pangalawa nito sa Bulacan. Ang apat na palapag na shopping center na ito na may multi-level na parking area ay may department store, supermarket at sarili nitong sinehan. Nag-aalok din ang mall na ito ng malawak na seleksyon ng mga restawran at fast-food outlet, mga fashion boutique, mga tindahan ng teknolohiya at serbisyo pati na rin ang mga health at beauty clinic.

===Palakasan===
[[File:2397Malolos Sports Convention Centerfvf 15.JPG|250px|thumb|Malolos Sports &amp; Convention Center]]

May mga sports venue ang Malolos, tulad ng Bulacan Sports Complex at Malolos Sports and Convention Center. Ang Bulacan Sports Complex ay mayroong track field, football field, basketball court, oval, at lap pool. Parehong ang Bulacan Sports Complex at Malolos Sports &amp; Convention Center ay nagdaos ng ilang mga kaganapang pampalakasan sa rehiyon, probinsya, at lungsod, tulad ng 2017 Central Luzon Regional Athletic Association,&lt;ref&gt;{{cite news|title=C. Mga atleta mula Luzon, sasabak sa 2017 CLRAA|url=https://news.mb.com.ph/2017/02/06/c-luzon-athletes-plunge-to-action-in-2017-clraa/|access-date=Marso 6, 2018|work=Manila Bulletin|date=Pebrero 6, 2017|archive-date=Marso 7, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180307023000/https://news.mb.com.ph/2017/02/06/c-luzon-athletes-plunge-to-action-in-2017-clraa/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; at ang Republica Cup, isang imbitasyonal na paligsahan sa palakasan na ginaganap taun-taon.&lt;ref&gt;{{cite web|title=2017 Republica Tasa|url=https://www.spin.ph/tag/2017-republica-cup|website=Spin.ph|access-date=Marso 6, 2018|archive-date=Marso 7, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180307023052/https://www.spin.ph/tag/2017-republica-cup|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==Edukasyon==
[[File:2343jfCentro Escolar University Malolos Campusfvf 21.JPG|250px|thumb|Centro Escolar University Malolos Campus]]
Ang Malolos ay kinikilala bilang isa sa mga sentro ng edukasyon sa rehiyon ng Gitnang Luzon. Mayroon itong ilang mga unibersidad tulad ng pinondohan ng gobyerno na [[Bulacan State University]], at pribadong pag-aari ng [[STI College]] Academic Center, [[Centro Escolar University]] sa Malolos at [[Unibersidad ng Regina Carmeli]]. May mga pribadong paaralang tersyarya. Dito rin matatagpuan ang pinakamataong mataas na paaralan sa Gitnang Luzon, ang [[Marcelo H. del Pilar National High School]], na itinatag noong 1905.

Ang lungsod ay may 9 na pampublikong mataas na paaralan at 45 pampublikong elementarya sa ilalim ng awtoridad ng Department of Education Division ng City Schools of Malolos. Ang mga paaralan ng lungsod ay nahahati sa dalawang distrito ng edukasyon para sa mga layuning representasyonal. Mayroon ding mga pribadong pag-aari at pinamamahalaan ng simbahan na itinatag sa lungsod. Ang mga pribadong paaralang ito ay mga miyembro ng Malolos City Private Schools Association (MACIPRISA). Matatagpuan din sa lungsod ang mga teknikal na paaralan at mga kolehiyo sa kompyuter.

== Mga kilalang tao ==
* [[Nikko Natividad]] - mananayaw, aktor, miyembro ng ''Hashtags''
* [[Aria Clemente]] - mang-aawit at aktres
* [[Sanya Lopez]] - aktres

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}


{{Bulacan}}
{{Mga Lungsod sa Pilipinas}}

[[Kategorya:Bulacan]]
[[Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas]]</text>
      <sha1>tqf5xjo1pa8qrf6e0wab8p85jlwowyk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>San Miguel, Bulacan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17791</id>
    <revision>
      <id>2223433</id>
      <parentid>2204089</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T03:13:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47781-75</username>
        <id>166014</id>
      </contributor>
      <comment>/* Demograpiko */</comment>
      <origin>2223433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24139" sha1="qbh3m0d3ojny6bna7qix3lis642mhe9" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine municipality 2 |
 infoboxtitle = Bayan ng San Miguel|
 sealfile     =  |
 caption      = Mapa ng Bulacan na pinapakita ang lokasyon ng San Miguel |
 locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}} |
 region          = {{PH wikidata|region}} |
 province        = {{PH wikidata|province}} |
 districts    = Ikatlong distrito ng Bulacan |
 barangays    = 49 |
 class        =  |
 mayor        = Kgg. Roderick &quot;Erick&quot; D.G. Tiongson (kasalukuyan)|
 founded      = |
| coordinates_wikidata = yes
}}

Ang '''San Miguel''' ay isang unang uri ng [[Bayan (munisipyo)|bayan]] sa [[lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Bulacan]], [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

Kilala ang bayan na ito sa kanilang masarap na produktong &quot;''pastillas de leche''&quot;, isang matamis na pagkaing gawa sa sariwang [[gatas]] ng [[kalabaw]].

==Kasaysayan==

Ang bayan ng San Miguel De Mayumo ay itinatag noong 1763 sa pangunguna nina Carlos Agustin Maniquis, Maria Juana Puno, asawa ni Carlos Agustin, at Miguel Pineda bilang unang punong bayan nito. Si Miguel Pineda ay tubong [[Angat, Bulacan]] ngunit piniling manatili sa baryo ng San Bartolome na ngayo'y Brgy. Tartaro. Bumuo siya ng isang samahan kasama si Mariano Puno, na kinilalang pinuno ng Brgy. Sto. Rosario na ngayo'y Brgy. Mandile. Nagkasundong sila na magtatag ng bayan na Miguel De Mayumo ang ngalan mula sa [[pangalan]] ni Miguel Pineda 
at sa salitang mayumo na ang ibig sabihi'y matamis sa salitang [[wikang Kapampangan|Kapampangan]] bilang pagkilala sa kabaitan ni Mariano Puno. Ito ang pinakamalaking bayan noon sa Bulacan bago naitatag ang bayan ng [[San Ildefonso, Bulacan|San Ildefonso]] noong 1900 at bago rin naitatag ang Donya Remedios Trinidad sa ilalaim ng pamahalaang [[Ferdinand Marcos]] bilang pagkilala sa ina ng kanyang asawang si [[Imelda Marcos]].

Noong panahon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], sinalakay at binomba ng hukbong himpapawid ng bansang [[Hapon]] ang buong bayan sa San Miguel noong Disyembre 1941 at bago ang pagsakop ng hukbong santadahan ng bansang [[Hapon]] sa bayan ng San Miguel noong 1942. Ang mga grupo ng gerilyang Bulakenyo sa bayan ng San Miguel ay lusobin ng kawal Hapones at bago ang umatras ng mga gerilya sa kamay ng mga Hapon ng halos tatlong taong panghihimagsik noong 1942 to 1944 bago ang palayain ang bayan ng san miguel noong 1945 kasama ang mga kawal Pilipino ng pangkat ng Hukbong Katihan ng Komonwelt ng Pilipinas ay tumulong sa mga gerilyang Bulakenyo laban sa mga Hapon at tuloy ang pagsalakay sa kalabit ng bayan ng San Miguel noong Enero hanggang Agosto 1945.

Sumiklab ang Pagpapalaya at Pagsalakay sa San Miguel noong Enero hanggang Agosto 1945 sa bayan ng San Miguel at kasabay ng hukbong Pilipino ng Pangkat ng Hukbong Katihan ng Komonwelt ng Pilipinas kabilang ang mga gerilyang Bulakenyo laban sa mga kawal [[Hapon]]es.

Sumiklab ang Pagpapalaya at Pagsalakay sa San Miguel noong Enero hanggang Agosto 1945 sa bayan ng San Miguel at kasabay ng hukbong Pilipino ng Pangkat ng Hukbong Katihan ng Komonwelt ng Pilipinas kabilang ang mga gerilyang Bulakenyo laban sa mga kawal [[Hapon]]es. Muling sinalakay at pinasok ng hukbong Pilipino ng Ika 3, Ika 32, Ika 36 at Ika 37 Dibisyong Impantriya ng Hukbong Katihan ng Komonwelt ng Pilipinas sa bayan ng San Miguel at humingi ng tulong sa pagtutol ng mga gerilyang Bulakenyo ay tanging pakikipaglaban kawal na Imperyong Hapon ay kalapit ng buong bayan.

Nilusob ang hukbong himpilan ng hukbong sandatahan ng Imperyong Hapon ay muling salakayin at pasukin ng kampo sa mga magkakasama ng kawal Pilipino at gerilyang Bulakenyo ay talunin sila ng pangkat ng Hapon at hanggang sa pagkabihag ng kampong Hapones sa kalapit ng bayan at muling nagtagumpay at kimuha ng mga pinagsamang hukbong Pilipino at gerilyang Bulakenyo matapos ang labanan at muling pagkatalo at pagsuko ng kawal Hapones sa mga kawal Pilipino at gerilyang Bulakenyo.

Matapos ang pagsalakay sa bayan ng San Miguel noong Agosto 1945 at nanalo at tagumpay ng mga pinagsama ng mga sundalong Pilipino ng pangkat ng Hukbong Katihan ng Komonwelt ng Pilipinas at mga pagtutol ng mga gerilyang Bulakenyo ay muling binihag sa kalapit ng bayan sa San Miguel at sumuko at natalo ng mga sundalong Hapon matapos ang pagbabakang lumaban at pagkaraan ng Pangalawang Digmaang Pandaigdig at [[Digmaang Pasipiko]] sa Pilipinas. Mahigit sa 86,000 mga sibilyang Bulakenyo ang napatay at pinaslang sa kamay ng mga kawal Hapones sa kalapit ng bayan sa San Miguel.

Mayroon noong nakitang batong imahe ng isang arkanghel noong nasa panahong nais baguhin ng konseho ang ngalan ng bayan. Nagmadaling nagtungo ang isang lalaki upang iulat ang natuklasang imahe sa kweba ng Madlum. Ang imahe ay si San Miguel De Arkanghel. Napagdesisyunan na dagdagan na lamang ng San sa inuhan ang dati nitong  pangalang Miguel De Mayumo. Sa kasalukuyan ay tinatawag itong Munisipalidad ng San Miguel.

==Mga barangay==

Ang San Miguel ay nahahati sa 49 na [[barangay]].

* Bagong Pag-asa
* Bagong Silang
* Balaong
* Balite
* Bantog
* Bardias
* Baritan
* Batasan Bata
* Batasan Matanda
* Biak-na-Bato
* Biclat
* Buga
* Buliran
* Bulualto
* Calumpang
* Cambio
* Camias
* Ilog-Bulo
* King Kabayo
* Labne
* Lambakin
* Magmarale
* Malibay
* Maligaya
* Mandile
* Masalipit
* Pacalag
* Paliwasan
* Partida
* Pinambaran
* Poblacion
* Pulong Bayabas
* Pulong Duhat
* Sacdalan
* Salacot
* Salangan
* San Agustin
* San Jose
* San Juan
* San Vicente
* Santa Ines
* Santa Lucia
* Santa Rita Bata
* Santa Rita Matanda
* Sapang
* Sibul
* Tartaro
* Tibagan
* Tigpalas

mga natatanging atraksiyon :

- biak na bato national park na matatagpuan sa brgy. biak na bato

- banal na bundok na matatagpuan sa brgy.sibul

- madlum cave na matatagpuan sa brgy.sibul

==Mga atraksiyon==

* Pambansang Liwasan ng Biak na Bato
* Bukal ng Sibul
* Banal na bundok ng Biak na Bato
* Kuweba at Ilog sa Madlum
* Toreng Orasan (''Clock Tower'')
* Banal na Bundok
* Pambansang Mataas na Paaralan ng San Miguel

==Mga tanyag na taong ipinanganak sa bayang ito==

* [[Nicanor Abelardo]] - kompositor; 1893-1934.
* [[Virgilio S. Almario]] - manunulat, makata, kritiko, at Pambansang Alagad ng Sining para sa Panitikan.
* [[Diana Zubiri]] - isang artista ng pelikula at telebisyon.
* Felipe Buencamino - kauna-unahan kalihim ng suliraning panlabas ng unang Republika ng Pilipinas.
* Maximo Viola - tumulong kay Dr. [[Jose Rizal]] upang mailimbag ang ''[[Noli Me Tangere]]''
* Donya Narcisa Buencamino De Leon - reyna ng mga pelikulang tahimik ng Pilipinas. (Queen of the Philippine silent movies)
* Weng Ibarra - isa sa mga pangunahing miyembro ng sikat na grupo ng mga babaing mananayaw sa bansa, ang Sexbomb.
*Francisco Buencamino - isa sa mga sikat na personalidad mula sa angkan ng mga Buencamino sa bayan ng San Miguel. Isang guro sa Ateneo de Manila (1900s), naging direktor musikal para sa Sarswela Productions, kompositor ng musika para sa natatanging produksiyon ng Sampaguita Pictures, LVN, at Exelsior at iba pa.

==Edukasyon==

Ang bayang ito ay mayroong mga paaralang pampublikong nag-aalok ng edukasyon ng elementarya at [[mataas na paaralan]]. Ang ibang mga pampublikong elementarya ay:

* San Miguel South Central Elementary School, makikita sa Brgy. Poblacion.
* San Miguel North Central Elementary School, makikita sa Brgy. Camias. 
* Don Felix de Leon Memorial Elementary School, makikita sa Brgy. San Agustin
* San Jose Elementary School, makikita sa Brgy. San Jose
* San Juan Elementary School, makikita sa Brgy. San Juan
* Batasan Elementary School, makikita sa Brgy. Batasan
* Buliran Elementary School, makikita sa Brgy. Buliran
* Magmarale Elementary School, makikita sa Brgy. Magmarale
* Biclat Elementary School, makikita sa Brgy. Biclat
* Dr. Juan F. Pascual Memorial School, makikita sa Brgy. Salangan
* Partida Elementary School, makikita sa Brgy. Partida
* Sta. Ines Elementary School,makikia sa Brgy.Sta. Ines
*Doña Narcisa B. Vda. De Leon Elementary School, makikita sa Brgy. Poblacion

Ang ibang mga pampublikong mataas na paaralan ay:
* John J. Russel Memorial High School, makikita sa Sibul, San Miguel, Bulacan
* Partida High School, makikita sa Partida, San Miguel, Bulacan                             
* [[San Miguel National High School]], makikita sa Brgy. San Juan.
* Vedasto Santiago High School, San Miguel High School Annex, makikita sa Brgy. Salacot.
 
Ang ibang mga pribadong elementarya at pahandang elementarya ay:

* Children's Haven School of San Miguel Bulacan, makikita sa Brgy. San Jose.    
* D. C. Nicolas School, makikita sa Brgy. Tigpalas
* Park Ridge School of Montessori, makikita sa Brgy. Camias. 
* Saint Paul University at San Miguel, makikita sa Brgy. Salangan 
* School of Mount St. Mary, makikita sa Brgy. Sta. Rita (New)
* Waminals Achievers Academy Inc., makikita sa Brgy. Poblacion, San Miguel, Bulacan
* God's Love Children's Advancement Center, Inc. makikita sa Brgy. Sta. Rita Matanda, San Miguel, Bulacan

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

===Relihiyon===
[[File:Sto. Niño de Bustos Parish Church.jpg|left|thumb|Façade ng Santo Niño Parish]]
Ang Bustos ay may dalawang parokya sa ilalim ng pangangasiwa ng [[Diyosesis ng Malolos]], Santo Niño de Bustos Parish Church at San Isidro Labrador Parish Church.

Matatagpuan sa munisipalidad ang iba pang mga Kristiyanong grupong relihiyoso, tulad ng [[Iglesia ni Cristo]], [[Seventh-day Adventist Church]], [[Jesus is Lord Church]], [[Members Church of God International|Ang Dating Daan]], [[ang Simbahan ni Hesukristo ng mga Banal sa mga Huling Araw]], [[Mga Saksi ni Jehova]] at iba pang mga grupong Protestante.

Nagdiriwang ang mga tao sa Bustos ng ilang mga pista opisyal ng Katoliko sa buong taon. Ang unang simbahan sa Bustos ay inialay kay [[Christ Child|Santo Niño]], ang Banal na Batang Hesus, at mayroong isang kapistahan na ginaganap bilang pag-alala tuwing ikatlong Linggo ng Enero, kung saan ipinagdiriwang ito ng mga taga-bayan sa pamamagitan ng musika at sayaw habang may hawak na mga imahen ni Santo Niño na pinalamutian ng mga bulaklak at ilaw na may parada ng mga karosa na may mga imahen ng santo (lokal na kilala bilang ''Tugyaw'').&lt;ref&gt;Maricel Eballo, [https://www.catholicsandcultures.org/philippines/santo-nino/feast-santo-nino-bustos-bulacan&quot;Kapistahan ni Santo Niño sa Bustos, Bulacan&quot;]{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Mga Katoliko at Kultura'' na-update noong Disyembre 4, 2017&lt;/ref&gt;
{{Clear left}}

==Ekonomiya==
{{Insidente ng kahirapan sa PH}}
[[File:09738jfBaliuag Bustos, Bulacan Public Marketfvf 37.jpg|thumb|upright|Bustos Wet and Dry Public Market]]
Ang Bustos, sa karamihan, ay isang bayan na pang-agrikultura. Ito ay kinikilala bilang isa sa pinakamalaking prodyuser ng bigas sa bansa at ang [[Central Luzon|Rehiyon ng Gitnang Luzon]] (ang ''Rice Granary of the Philippines''), at nakatanggap ng Rice Achiever Award bilang isang Natatanging Munisipalidad sa Rehiyon III (Central Luzon) at isang Hall of Fame award sa Agri-Pinoy Rice Achievers Awards of 2014 na iginawad ng [[Kagawaran ng Agrikultura (Pilipinas)|Kagawaran ng Agrikultura]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sunstar.com.ph/article/401391/Central-Luzon-bags-rice-achievers-awards|title = Ang Gitnang Luzon ay nakakuha ng mga parangal sa rice achievers| website=[[SunStar]] |date = 30 Marso 2015}}&lt;/ref&gt;

Ang sentro ng komersyo ng Bustos sa mismong bayan ay patuloy na lumalawak kasabay ng pagdagsa ng mas maraming mamumuhunan sa negosyo na handang makipagsapalaran sa maliit ngunit maunlad na bayan. Sa kasalukuyan, ang bayan ay may pampublikong pamilihan at ilang maliliit na pribadong pamilihan, mga tindahan ng negosyo, mga bangko, mga convenience store, mga restawran, mga kainan, at mga grocery store.

Ang Bustos ay may sariling trademark na produkto, ang [[finger food]] na 'minasa'.

Ang Minasa ay tumutukoy sa &quot;cassava cookies&quot;, na gawa sa harina ng [[cassava]], pula ng itlog, lebadura, mantikilya, at gatas ng niyog. Madalas itong inihahambing sa ''[[uraro]]'', isa pang lokal na delicacy. Ang Minasa ay isa sa mga sikat na pagkain mula sa lalawigan ng Bulacan na ipinagbibili sa lokal at pandaigdigang pamilihan ng mga produktong ''[[pasalubong]]'' ng mga Pilipino. Noong [[Kasaysayan ng Pilipinas (1565–1898)|panahon ng kolonyal na Espanyol]], ang minasa cookies ng Bustos ay gawa sa [[sago]] o [[arrowroot]] starch sa halip na cassava. Ang pangunahing sangkap ay binago dahil sa mahabang panahon ng produksyon ng sago starch at nang ang cassava starch ay naging mas mura at mas madaling gawin kasabay ng pagsisimula ng mga kagamitan sa paggawa ng harina ng cassava. Gayundin, ang mga minasa ay eksklusibong ginawa at kinakain ng mga piling Bulakeño na siyang tanging may kakayahang bumili ng mga sangkap at kagamitan para sa paggawa ng harina.

Ang salitang ''minasa'' ay isinasalin bilang &quot;hinulma&quot; sa Ingles. Ang proseso ng paghahanda ng minasa ay katulad ng paggawa at pagbe-bake ng cookies. Ang tanging mga natatanging katangian ng minasa ay ang hugis nito, na hinuhubog sa mga espesyal na gawa sa kahoy na molder na may masalimuot na disenyo, karaniwang mga disenyo ng bulaklak, at iniluluto ito sa isang ''hurno'' o pugon na ladrilyo na nagdaragdag sa sarap ng cookies. Sinasabing ang Minasa ay bahagi ng kasaysayan at kultura ng Bulacan dahil sa mga pula ng itlog na naiwan sa mga kusina noong panahon ng pagtatayo ng mga lumang bahay na bato na gawa sa puti ng itlog. Sa kasalukuyan, may mga puwesto sa paligid ng Bustos na nagbebenta ng lokal na pagkaing ito, na ginagawang &quot;Tahanan ng Minasa&quot; ang munisipalidad.

[[File:283RB Bustos Bank 10.jpg|thumb|right|Ang Rural Bank of Bustos sa ilalim ng Producers Savings Bank Corporation]]
Ang Bustos ay may rural bank, ang Rural Bank of Bustos, na matatagpuan sa Gen. Alejo Santos Highway, Barangay Bonga Menor, sa tabi ng Bustos by-pass road papuntang [[Cabanatuan]], Nueva Ecija. Mayroon itong sangay sa Barangay Poblacion sa harap ng Santo Niño Hospital. Ang bangko ay kasalukuyang nasa ilalim ng pamamahala ng [[Producers Savings Bank Corporation]].

;Iba pang mga produkto, industriya, at serbisyo:
*Bigas at iba pang produktong agrikultural
*Pag-aalaga ng manok at baboy at iba pang mga produktong gawa sa gatas
*Paggawa ng mga bag at handicraft
*Paggawa ng pastry
*Pagproseso ng pagkain at pagbebenta ng tingian
*Mga damit at burda
*Paggawa ng metal
*Paggawa ng muwebles
*Pag-aalaga ng palaisdaan
*Mga pasilidad at serbisyong panglibangan
*Mga resort at hotel
*Suplay ng kuryente at hardware
{{clear left}}

==Kultura==
[[File:05179jfSM City Baliuag Bulacanjf 03.JPG|thumb|right|2016 Minasa Festival street dance demonstration sa SM City Baliwag Event Center]]
Ang Minasa Festival ay ang opisyal na pagdiriwang ng Bustos na ipinagdiriwang tuwing Enero kung saan karaniwang ginaganap ang mga sayaw sa kalye, mga dance showdown, mga paligsahan sa pagluluto, mga paligsahan sa pagkanta, mga running event, mga beauty pageant, mga live band concert at iba pang variety show. Tampok dito ang cookie na ''minasa'', isang lokal na gawang pagkain pati na rin ang iba pang mga bagay tulad ng tuyong wafer crispy na ''[[barquillos]]''. Ang pagdiriwang ay unang ipinagdiwang noong 2011 at mula noon, ang aktibidad ay ipinalalabas taon-taon sa telebisyon.

Ipinagdiriwang din ang Manok-Manok (Chicken) Festival sa Barangay San Pedro tuwing Hunyo at Hito (Catfish) Festival sa Barangay Camachilihan tuwing Agosto.

==Pamahalaan==
===Pamahalaan ng lokal===
{{main|Sangguniang Bayan}}
Ang Bustos ay isang tatanggap ng 2017 Seal of Good Local Governance na ibinigay ng [[Department of the Interior and Local Government]]. Batay sa [[2022 Philippine general election]], narito ang mga sumusunod na halal na lokal na opisyal ng Munisipalidad ng Bustos para sa terminong 2022 – 2025.

{|class=wikitable
|+ 2022–2025 Mga Opisyal ng Munisipyo ng Bustos&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bulacan.gov.ph/bustos/government.php|title=Mga Opisyal ng Munisipyo-Bustos|publisher=Opisyal na Website ng Pamahalaang Panlalawigan ng Bulacan|access-date=26 Hulyo 2018|archive-date=22 Enero 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122073915/http://www.bulacan.gov.ph/bustos/government.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
!Posisyon !!Pangalan!!colspan=2|Partido
|-
| '''Alkalde'''
| Francis Albert &quot;Iskul&quot; G. Juan
| {{pangalan ng partido na may kulay|Partido ng Pambansang Pagkakaisa (Pilipinas)}}
|-
| '''Vice Mayor'''
| Martin S. Angeles
| {{pangalan ng partido na may kulay|Pambansang Partido ng Pagkakaisa (Philippines)}}
|-
| rowspan=8| '''Mga Konsehal'''
| Marie Niña N. Perez
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Leo T. Santos
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Phillip Wryner &quot;Gen&quot; B. Santos
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Juliet D. Dela Cruz
| {{party name with color|Partido Demokratiko Pilipino-Lakas ng Bayan}}
|-
| Aljhaneal &quot;Anel&quot; E. Quiñones
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Soliman C. Santos
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
| Wilfredo &quot;Willy&quot; G. Canoza
| {{party name with color|Partido Demokratiko Pilipino-Lakas ng Bayan}}
|-
| John Erick &quot;Tangkol&quot; L. Perez
| {{party name with color|Partido Federal ng Pilipinas}}
|-
! colspan=4| ''Ex Officio'' Mga Miyembro ng Munisipal na Konseho
|-
| '''[[Liga ng mga Barangay|ABC]] President'''
| Fortunato SJ. Angeles (Liciada)
| {{pangalan ng partido na may kulay|Nonpartisan|no_link=y}}
|-
| '''[[Sangguniang Kabataan|SK]] Federation President'''
| Kyle Gabrille D.R Navarro (Tibagan)
| {{pangalan ng partido na may kulay|Hindi partisan|no_link=y}}
|}

==Transportasyon==
[[File:FvfBustosBypass9921 19.JPG|thumb|right|200px|Bustos Bypass Road]]
Ang [[North Luzon Expressway]] ay may by-pass road na dumadaan sa munisipalidad ng Bustos na nagpapaikli sa transportasyon ng mga kalakal at pasahero mula sa ilang lugar sa Bulacan patungong [[Metro Manila]] at [[Nueva Ecija]]. Ang Bustos by-pass road ay dumadaan sa Gen. Alejo Santos Highway sa Barangay Bonga Menor, Bustos, Bulacan at bumibiyahe sa NLEx Balagtas Exit Toll Plaza na humahantong sa [[Balintawak Cloverleaf]], [[Quezon City]], sa isang gilid at [[San Rafael, Bulacan]], na humahantong sa [[Cabanatuan]], sa Nueva Eci.

==Edukasyon==
[[File:Bustos_(Bulacan_Province;_2023-07-28)_E911a_08.jpg|thumb|200px|right|Tarangkahan ng [[Bulacan State University]] – Bustos Campus]]

Mayroong walong sekundaryang paaralan sa Bustos, apat sa mga ito ay pampubliko habang ang bawat barangay ay may sariling pampublikong pre-elementarya at elementarya.

[[Bulacan State University]] – Ang Bustos Campus (BulSU-Bustos) ang pinakamalaking satellite campus ng unibersidad. Itinatag ito noong 1976 at nag-aalok ito ng mga digri sa edukasyon, teknolohiyang industriyal, teknolohiya ng impormasyon, inhinyeriya, at administrasyong pangnegosyo.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bulsu.edu.ph/academics/campuses.php|title = Mga Kampus ng BulSU &amp;#124; Bulacan State University}}&lt;/ref&gt;

==Edukasyon==
Ang Tanggapan ng Distrito ng mga Paaralan ng Bustos ang namamahala sa lahat ng institusyong pang-edukasyon sa loob ng munisipalidad. Pinangangasiwaan nito ang pamamahala at operasyon ng lahat ng pribado at pampubliko, mula elementarya hanggang sekondarya.&lt;ref&gt;{{Banggitin ang web |date=Enero 15, 2021 |title=Masterlist of Schools |url=https://www.deped.gov.ph/wp-content/uploads/2021/06/SY-2020-2021-Masterlist-of-Schools-Address-only-1-1.pdf |access-date=Hulyo 16, 2025 |website=Department of Education}}&lt;/ref&gt;

===Mga elementarya at elementarya===
{{Div col|colwidth=20em}}
* Bulacan Heights Elementary School
* Bonga Mayor Elementary School
* Bonga Menor Elementary School
* Bustos Elementary School
* Camachilihan Elementary School
* Cambaog Elementary School
* Camchild Learning Center
* Catacte Elementary School
* Dr. Manuel G. Ramirez Memorial Elementary School
* Holy Child Academy
* Immaculate Concepcion School of Baliuag
* Liciada Elementary School
* Malamig Elementary School
* Mary at Jesus School
* Notre Christi Academy of the Philippines
* san isidro parochial school
* S.S. Del Rosario Elementary School
* San Pedro Elementary School
* Shekinah Christian Academy of Bulacan
* Tibagan Elementary School
{{div col end}}

===Mga sekundaryang paaralan===
{{Div col|colwidth=20em}}
* Aguinaldo J. Santos National High School
* Alexis G. Santos National High School
* Cambaog National High School
* Colegio de Sto. Niño de Bustos
* Dr. Pablito V. Mendoza, Sr. High School
{{div col end}}

==Notable personalities==
*[[Alejo Santos]] – popularly known as &quot;Manong&quot;; a survivor of [[Bataan Death March]]; a [[World War II]] hero; leader of the Bulacan Military Area; former [[Secretary of National Defense (Philippines)|Secretary of National Defense]] of the Philippines under then President [[Carlos P. Garcia]]; former [[Military Governor]] of Bulacan province; ran in the [[Philippine Presidential Elections]] before but lost to then President [[Ferdinand E. Marcos]].
*[[Katy de la Cruz]] –  also known as &quot;Mommy Kate&quot;; &quot;Queen of Philippine [[Vaudeville]]/ [[Bodabil]]&quot;, &quot;Queen of Filipino Jazz&quot; and awarded as [[FAMAS]] Best Supporting Actress.
*[[Luzviminda Tancangco]] – also known as &quot;Baby&quot;; first non-lawyer and woman commissioner of the Philippine [[Commission on Elections (Philippines)|Commission on Elections]]. She was also its first female acting chairman (1998–1999).
*[[General|Gen.]] [[Carlito Galvez Jr.]] – Former [[Chief of Staff of the Armed Forces of the Philippines]]; former commander of the [[6th Infantry Division (Philippines)]]; former chairman of Coordinating Committee on the Cessation of Hostilities; and former commander of [[AFP Western Mindanao Command]] and known for his leadership in the [[Battle of Marawi]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rappler.com/newsbreak/iq/199726-carlito-galvez-philippine-military-education/|title = Who is Carlito Galvez Jr, the next Philippine military chief?|date = 7 April 2018}}&lt;/ref&gt;
*[[Rear Admiral]] [[Hilario Ruiz]] – former Flag Officer in Command of the [[Philippine Navy]] (PN); one of [[Rolex 12]] advisers of President [[Ferdinand Marcos]] during his [[Proclamation No. 1081|martial law period]];&lt;ref&gt;{{cite web |title='Omega 12' behind Marcos' martial law - US envoy |url=https://www.abs-cbn.com/focus/04/12/13/omega-12-behind-marcos-martial-law-us-envoy |website=[[ABS-CBN Corporation]] |date=2013-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410210501/https://news.abs-cbn.com/focus/04/12/13/omega-12-behind-marcos-martial-law-us-envoy |archive-date=2021-04-10 |url-status=live |last1=Malig |first1=Jojo}}&lt;/ref&gt; [[BRP Hilario Ruiz (PG-378)]], a coastal patrol boat of the Philippine Navy, is named after him.
*Gen. [[Romeo Maganto]] – retired and decorated police general of the [[Philippine National Police]] having awarded with 45 medals in service; former chief of [[Manila Police District|Western Police District]]; former traffic czar during the administration of President [[Fidel V. Ramos]] and is known as the first to implement the color coding traffic scheme in 1995; featured in the films [[Tomagan: Story of Gen. Romeo Maganto]] and [[Leon ng Maynila, Lt. Col. Romeo Maganto]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gmanetwork.com/news/news/nation/657360/ex-police-general-romeo-maganto-dies-at-70/story/?amp|title = Ex-police general Romeo Maganto dies at 70}}&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[https://www.sanmiguelbulacan.gov.ph/ Opisyal na Websayt ng Munisipyo ng San Miguel, Bulacan] 
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://sanmiguel.bulacan.ph/ All About San Miguel Bulacan]
*{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013203839/http://elgu2.ncc.gov.ph/sanmiguelbul/index.php?id1=1 |date=2007-10-13 }}

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]</text>
      <sha1>qbh3m0d3ojny6bna7qix3lis642mhe9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Santa Maria, Bulacan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18941</id>
    <revision>
      <id>2223358</id>
      <parentid>2049603</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T12:51:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47880-95</username>
        <id>165998</id>
      </contributor>
      <comment>/* Heograpiya */</comment>
      <origin>2223358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12647" sha1="ixrtvx36ku9sz54yc97q0shobupoe20" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine municipality 2
| infoboxtitle   =  Bayan ng Santa Maria
| official_name  =  
| native_name    =  
| nickname       =  
| motto          =  
| sealfile       =  Ph seal bulacan santamaria.png
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| region          = {{PH wikidata|region}}
| province        = {{PH wikidata|province}}
| districts      =  Ika-4 na Distrito kongresyonal ng Bulakan
| barangays      =  24
| class          =  
| language       =  Tagalog at Ingles
| mayor          =  Ruden Andrea (LAKAS-CMD)
| vice_mayor     =  Daguplo Rhian Nicole
| representative_link =  
| representative = Corpuc Trisha Joy
| founded        =  1792
| fiesta         =  
| areakm2        =  90.92
| population_as_of = 2000 | population_total = 144282
| area_code      =  
| zip_code       =  
| latd = 14 | latm = 49| latNS = N
| longd = 120 | longm = 57| longEW = E
| elevation_footnotes =  
| elevation_m    =  
| elevation_ft   =  
| website        =  {{URL|santamariabulacan.gov.ph}}
}}

[[Image:Santa maria bulacan municipal hall-1-.JPG|right|thumb|300px|Bahay Pamahalaan ng Santa Maria.]] 
Ang '''Bayan ng Santa Maria''' ay isang unang klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Bulacan]], [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

==Heograpiya==
=== Bago ang kolonyalismo (bago ang 1521) ===

Bago dumating ang mga [[Kastila|Mga Kastila]] sa [[Pilipinas]], ang Santa Maria ay isa lamang malawak na ilang, tinitirhan ng mga mababangis na hayop at natatakpan ng makakapal at luntiang mga kagubatan. Kilala rin ang mga [[Aeta|Mga Aeta]] at mga Dumagat na naninirahan sa lugar noong unang panahon.

=== Panahon ng Espanyol (1521–1898) ===

Ang pagkakaroon ng Santa Maria ay maaaring masubaybayan noong 1647 pa noong ito ay isang ''barrio'' (nayon) ng [[Bocaue]]. Pinaniniwalaang itinatag ang ''barrio'' sa parehong panahon nang itinatag ng [[Dominican Order|mga Dominicano]] ang malawak na Hacienda de Lolomboy na umaabot hanggang sa [[Angat, Bulacan|Ilog Angat]] sa hilaga, [[Bocaue|Ilog Bocaue]] sa kanluran, [[Marilao|Ilog Marilao]] sa timog at sa Ilog Pulo (Pulong Buhangin) sa silangan.

Ang Sta. Maria ay napapalibiutan ng mga bayan ng Bocaue sa dakong timog kanluran, [[Pandi]] sa hilaga at hilagang kanluran, Norzagaray sa hilagang silangan, Angat sa hilagang kanluran, lungsod ng San Jose del Monte sa timog at timog-silangan, at Marilao sa timog.

Ang bayan ng Sta. Maria ay may lawak na 9,092 ektarya o 90.92 kilometro kwadrado.Ito ay matatagpuan 32 kilometro sa hilagang-silangan ng Maynila, 18 kilometro sa timog-silangan ng [[Malolos]], at 38 kilometro timog-silangan ng lungsod ng San Fernando sa Pampanga, ang sentrong pang-rehiyon ng Gitnang Luzon.

Ang Sta Maria ay isang kapatagan maliban sa mga bulubundukin sa dulong hilagang bahagi nito.

=== Panahon ng mga Amerikano at Pananakop ng mga Hapones (1898–1946) ===
Sa ilalim ng mga Amerikano, ang titulong &quot;kapitan&quot; ay binago sa &quot;presidente&quot;. Ang unang humawak sa posisyon ay si Maximo Evidente, na naglingkod mula 1899 hanggang 1900. Sa 12 iba pang humalili sa kanya, ang pinakasikat ay sina Agustin Morales (1928–34) at Fortunato F. Halili (1934–37). Si Morales ang responsable sa pagtatayo ng unang pangunahing sistema ng tubig sa bayan. Si Halili, na hindi kailanman tumanggap ng kanyang suweldo bilang ehekutibo, ay kalaunan ay naging Gobernador ng Bulacan. Noong panahon ni Halili bilang gobernador ng probinsya, ang gusali ng Kapitolyo sa [[Malolos]] ay lubhang napinsala noong [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]]. Nagpasya siyang kunin at muling itayo ang Casa Real de Malolos bilang isang pansamantalang Tanggapan ng Gobernador noong panahong lubhang napinsala ang gusali ng Kapitolyo. Ito ang kanyang pagsisikap na muling itayo at muling itayo ang gusali ng Kapitolyo sa orihinal nitong istraktura.

Sa panahon ng pananakop ng mga Hapon, si Dr. Teofilo Santiago, na binansagang ''Dr. Kamoteng Kahoy'' para sa malawakang kampanya sa mga mamamayan ng bayan na magtanim ng kamoteng kahoy, naging alkalde ng Santa Maria. Responsable din si Santiago sa paglulunsad ng poultry industry – isang proyektong pangkabuhayan kung saan nakuha ng bayan ang pagkilala bilang &quot;The Egg Basket of the Philippines&quot;. Siya rin ang &quot;Ama ng Santa Maria Dairy Plant&quot;. Pagkatapos ng Paglaya, si Capitan Ireneo Hermogenes ay hinirang na Alkalde Munisipyo mula Marso 20, 1945, hanggang Oktubre 1945. Siya ay hinalinhan ni Marciano Bautista.

Mula sa kolonyal na pamamahala ng Amerika hanggang sa panahon ng pagpapanumbalik pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, ang Santa Maria ay pinamahalaan ng 12 Presidente mula 1899 hanggang 1937 at 4 na Alcalde mula 1938 hanggang 1947.

=== Panahon ng kalayaan (1947–kasalukuyan) ===
Nasaksihan ni Conrado Ignacio ang unang halal na Alkalde ng Santa Maria (1947–1955). Hinalinhan siya ng mga kilalang personalidad sa lokal na politika ng Santa Maria tulad nina Ricardo G. Nicolas Sr. (1956–1959/1964–1967), Eriberto Ramos, Sr. (1960–1963), Paulino M. Luciano Sr. (1968–1971), Ricardo D. Nicolas, Jr.(1972–1978) at Paulino Luciano, Jr. (1979–1986).

Pagkatapos ng [[Rebolusyong Lakas ng Bayan]] noong Pebrero 1986, hinirang ni Pangulong [[Corazon Aquino]] si Dr. Alfredo Perez, na noon ay bise alkalde ng bayan, bilang Officer-in-Charge ng munisipalidad hanggang Mayo 1986, nang siya ay palitan ni Ricardo Nicolas, Jr. Gayunpaman, noong Disyembre 1986, si Nicolas ay hinirang na OIC Vice Governor ng Bulacan at hinalinhan nina Benjamin G. Geronimo (1987–1988) at Atty. Ramon H. Clemente (1988).

Sa halalan noong 1988, si Eriberto Ramos ay nahalal na Alkalde at naglingkod hanggang Hunyo 30, 1992. Noong Hulyo 1, 1992, siya ay hinalinhan ni Reylina G. Nicolas. Ang kanyang tatlong termino ng pamumuno ay nagbigay sa munisipalidad ng iba't ibang parangal at pagkilala. Noong Hulyo 1, 1993, ang munisipalidad ay umangat mula sa pagiging second-class municipality at noong Hulyo 1, 1996, ang antas ng kita ng munisipalidad ay muling tumaas mula sa pagiging second-class municipality patungo sa pagiging first-class municipality. Sa halalan noong 2001, tumakbo si Nicolas para sa pagka-Representante ng ika-4 na Distrito ng Kongreso ng Bulacan at nanalo ng malaking tagumpay na may mahigit 80,000 boto laban sa kanyang pinakamalapit na karibal. Si Nicolas ay hinalinhan ni [[Bartolome Ramos|Bartolome R. Ramos]].

Noong halalan ng 2004, tinalo ni Jesus Mateo ang kasalukuyang si Ramos at naging alkalde ng munisipalidad hanggang 2007. Isa sa mga nagawa ni Mateo bilang alkalde ng Santa Maria ay ang pagtatatag ng [[Polytechnic University of the Philippines Santa Maria|Santa Maria extension campus]] ng [[Polytechnic University of the Philippines]] noong 2005. Sa [[2007 Philippine Elections|2007 elections]], tinalo ni [[Bartolome Ramos|Bartolome R. Ramos]] si Mateo at muling naging alkalde ng munisipalidad.

==Kasaysayan==

Ang Santa Maria ay dating bahagi ng [[Meycauayan]] hanggang sa maging ganap na itong pueblo o bayan noong 1792. Noong 1793, itinayo ang luklukan ng pamahalaan sa poblacion. Si Andres dela Cruz ang kauna-unahang gobernadorcillo o capitan ng Sta.Maria. Siya ay hinalinhan ng 88 pang gobernadorcillos sa panahon ng pamamahala ng mga Espanyol.Noong 1895, sa bisa ng Batas Mauro, ang titulong &quot;gobernadorcillo&quot; ay pinalitan ng &quot;capitan municipal.&quot;  Si Pascual Mateo ang kahuli-hulihang capitan ng bayan.

Sa ilalim ng pamahalaang Amerikano, naglingkod si Maximo Evidente bilang kauna-unahang presidente municipal ng Sta. Maria mula 1899-1900. Siya ay sinundan ng 12 pang presidentes.Sina Agustin Morales (1928-1934) at Fortunato Halili (1934-1937) ang mga pinagkakapitaganan sa lahat ng mga naglingkod sa panahong yaon. Si Morales ay kauna-unahang nagpatayo ng &quot;main water system&quot; sa bayan at si Halili, na hindi kumuha ng kanyang sweldo kailanman, ay naging Gobernador ng lalawigan ng [[Bulacan]].

===Mga Punong Bayan===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=#cccccc
! colspan=2 align=left width=375| Punong Bayan/Mayor
! align=left width=200| Panunungkulan
|-
|&lt;center&gt;
|AGUSTIN MORALES
|&lt;center&gt;1928-1934
|-
|&lt;center&gt;
|PEDRO J. MANSILLA
|&lt;center&gt;1938-1940
|-
|&lt;center&gt;
|TEOFILO SANTIAGO
|&lt;center&gt;1941-1945
|-
|&lt;center&gt;
|IRENEO HERMOGENES
|&lt;center&gt;1945
|-
|&lt;center&gt;
|MARCIANO BAUTISTA
|&lt;center&gt;1946-1947
|-
|&lt;center&gt;
|CONRADO H. IGNACIO
|&lt;center&gt;1947-1955
|-
|&lt;center&gt;
|RICARDO G. NICOLAS, SR
|&lt;center&gt;1956-1959 
|-
|&lt;center&gt;
|ERIBERTO RAMOS
|&lt;center&gt;1960-1963
|-
|&lt;center&gt;
|RICARDO G. NICOLAS, SR.
|&lt;center&gt;1964-1967
|-
|&lt;center&gt;
|PAULINO LUCIANO, SR.
|&lt;center&gt;1968-1971
|-
|&lt;center&gt;
|RICARDO D. NICOLAS, JR.
|&lt;center&gt;1972-1978
|-
|&lt;center&gt;
|PAULINO A. LUCIANO, JR.
|&lt;center&gt;1978-1986
|-
|&lt;center&gt;
|DR. ALFREDO M. PEREZ (OIC)
|&lt;center&gt;Feb. 1986-May 1986
|-
|&lt;center&gt;
|RICARDO D. NICOLAS, JR. (OIC)
|&lt;center&gt;June 1986-December 1986
|-
|&lt;center&gt;
|BENJAMIN G. GERONIMO (OIC)
|&lt;center&gt;1987-1988
|-
|&lt;center&gt;
|ATTY. RAMON H. CLEMENTE (OIC)
|&lt;center&gt;1988
|-
|&lt;center&gt;
|ERIBERTO RAMOS
|&lt;center&gt;1988-1992
|-
|&lt;center&gt;
|REYLINA G. NICOLAS
|&lt;center&gt;1992-2001
|-
|&lt;center&gt;
|BARTOLOME R. RAMOS 
|&lt;center&gt;2001-2004
|-
|&lt;center&gt;
|JESUS MATEO 
|&lt;center&gt;2004-2007
|-
|&lt;center&gt;
|'''BARTOLOME R. RAMOS''' 
|&lt;center&gt;2007-2010
|-
|}
==Turismo==

Ang Santa Maria ay may maraming lugar pamasyalan (resorts) tulad ng mga sumusunod: Villa Natalia Resort sa Pulong Buhangin, Long Meadows Resort, Dad's Vineyard Resort &amp; Butterfly Garden, at Pamar Wonderpool Resort sa Barangay Mahabang Parang, Villa Carmen, Villa Antonia atSitio Lucia Resorts sa Pulong Buhangin,, 4-K Garden Resort sa Barangay Catmon, Lanesca saBarangay Bulac, Cool Water Resort sa Barangay Lalakhan, Vig Jam Resort saBarangay Balasing, atStone Bridge Resort at Barangay Tumana.

Matatagpuan din dito ang mga sikat na kainan tulad ng Jollibee, Chowking at Greenwich (lahat sa Poblacion), at Max's Restaurant at Tropical Hut Hamburger (na nasa Bagbaguin).ngayon ay mayroon na ring Mc Donalds at goldilocks sa poblacion

Kasalukuyan ginagawa ang Walter Mart sa crossing ng barangay Sta. Clara

==Turismo==

Ang Santa Maria ay may maraming lugar pamasyalan (resorts) tulad ng mga sumusunod: Villa Natalia Resort sa Pulong Buhangin, Long Meadows Resort, [http://www.dadsvineyardresort.com Dad's Vineyard Resort &amp; Butterfly Garden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170914101354/http://dadsvineyardresort.com/ |date=2017-09-14 }}, at Pamar Wonderpool Resort sa Barangay Mahabang Parang, Villa Carmen, Villa Antonia atSitio Lucia Resorts sa Pulong Buhangin,, 4-K Garden Resort sa Barangay Catmon, Lanesca saBarangay Bulac, Cool Water Resort sa Barangay Lalakhan, Vig Jam Resort saBarangay Balasing, atStone Bridge Resort at Barangay Tumana.

Matatagpuan din dito ang mga sikat na kainan tulad ng Jollibee, Chowking at Greenwich (lahat sa Poblacion), at Max's Restaurant at Puregold (na nasa Bagbaguin).ngayon ay mayroon na ring Mc Donalds at goldilocks sa poblacion

Ngayon ay may [[Waltermart]] na sa crossing ng barangay Sta. Clara.

==Mga Barangay==
[[Image:Sta. Maria Town Proper.jpg|thumb|right|300px|Poblacion ng Bayan ng Santa Maria, Bulacan.]]
Ang bayan ng Santa Maria ay nahahati sa 24 na mga [[barangay]].
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=#cccccc
!align=left width=250| '''[[Barangay]]'''
!align=left width=250| Lawak (sa ''kilometro kwardrado'')
|-
|Bagbaguin
|&lt;center&gt;7.6358 
|-
|Balasing
|&lt;center&gt;6.3713 
|-
|Buenavista
|&lt;center&gt;2.4647
|-
|Bulac 
|&lt;center&gt;5.2009
|-
|Camangyanan 
|&lt;center&gt;2.4761
|-
|Catmon 
|&lt;center&gt;8.2860
|-
|Caypombo
|&lt;center&gt;4.1626
|-
|Caysio
|&lt;center&gt;3.1198
|-
|Guyong
|&lt;center&gt;3.6191
|-
|Lalakhan
|&lt;center&gt;0.3354 
|-
|Mag-asawang Sapa
|&lt;center&gt;1.1327
|-
|Mahabang Parang
|&lt;center&gt;1.0466
|-
|Manggahan
|&lt;center&gt;1.6386
|-
|Parada
|&lt;center&gt;4.0669 
|-
|Poblacion (Santa Maria town proper)
|&lt;center&gt;2.8032
|-
|Pulong Buhangin 
|&lt;center&gt;14.3817
|-
|San Gabriel
|&lt;center&gt;3.6787
|-
|San Jose Patag
|&lt;center&gt;2.5218
|-
|San Vicente
|&lt;center&gt;7.2537
|-
|Santa Clara
|&lt;center&gt;2.1470
|-
|Santa Cruz
|&lt;center&gt;2.2705
|-
|Silangan
|&lt;center&gt;0.9387 
|-
|Tabing Bakod (Santo Tomas)
|&lt;center&gt;1.2530
|-
|Tumana
|&lt;center&gt;2.1202
|-
|}

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://santamaria.bulacan.ph/ All About Santa Maria Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]</text>
      <sha1>ixrtvx36ku9sz54yc97q0shobupoe20</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223359</id>
      <parentid>2223358</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T12:53:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47880-95</username>
        <id>165998</id>
      </contributor>
      <comment>/* Heograpiya */</comment>
      <origin>2223359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10292" sha1="576o5ll2tsog6f6aclmc7j9550dz8ml" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine municipality 2
| infoboxtitle   =  Bayan ng Santa Maria
| official_name  =  
| native_name    =  
| nickname       =  
| motto          =  
| sealfile       =  Ph seal bulacan santamaria.png
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| region          = {{PH wikidata|region}}
| province        = {{PH wikidata|province}}
| districts      =  Ika-4 na Distrito kongresyonal ng Bulakan
| barangays      =  24
| class          =  
| language       =  Tagalog at Ingles
| mayor          =  Ruden Andrea (LAKAS-CMD)
| vice_mayor     =  Daguplo Rhian Nicole
| representative_link =  
| representative = Corpuc Trisha Joy
| founded        =  1792
| fiesta         =  
| areakm2        =  90.92
| population_as_of = 2000 | population_total = 144282
| area_code      =  
| zip_code       =  
| latd = 14 | latm = 49| latNS = N
| longd = 120 | longm = 57| longEW = E
| elevation_footnotes =  
| elevation_m    =  
| elevation_ft   =  
| website        =  {{URL|santamariabulacan.gov.ph}}
}}

[[Image:Santa maria bulacan municipal hall-1-.JPG|right|thumb|300px|Bahay Pamahalaan ng Santa Maria.]] 
Ang '''Bayan ng Santa Maria''' ay isang unang klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Bulacan]], [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

==Heograpiya==

Ang Sta. Maria ay napapalibiutan ng mga bayan ng Bocaue sa dakong timog kanluran, [[Pandi]] sa hilaga at hilagang kanluran, Norzagaray sa hilagang silangan, Angat sa hilagang kanluran, lungsod ng San Jose del Monte sa timog at timog-silangan, at Marilao sa timog.

Ang bayan ng Sta. Maria ay may lawak na 9,092 ektarya o 90.92 kilometro kwadrado.Ito ay matatagpuan 32 kilometro sa hilagang-silangan ng Maynila, 18 kilometro sa timog-silangan ng [[Malolos]], at 38 kilometro timog-silangan ng lungsod ng San Fernando sa Pampanga, ang sentrong pang-rehiyon ng Gitnang Luzon.

Ang Sta Maria ay isang kapatagan maliban sa mga bulubundukin sa dulong hilagang bahagi nito.

Karamihan sa mga barangay sa munisipalidad ng Santa Maria ay hindi gaanong madaling kapitan ng pagbaha. Ang mga bahaging may katamtaman hanggang mataas na posibilidad na mabaha ay matatagpuan sa tabi ng Ilog Santa Maria at malapit o katabi ng mga sapa na mga sanga ng Ilog Santa Maria.&lt;ref name=&quot;mgbr3.ph&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mgbr3.ph/attachments/article/48/bulacan_exec%20summar.pdf |title=Archived copy |website=www.mgbr3.ph |access-date=13 Enero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160813152719/http://www.mgbr3.ph/attachments/article/48/bulacan_exec%20summar.pdf |archive-date=13 Agosto 2016 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Mayroong 18 barangay na may mababang posibilidad na mabaha sa munisipalidad (Manggahan, Santa Cruz, Cay Pombo, Caysio, Pulong Buhangin, Mag-asawang Sapa, Silangan, Balasing, Parada, Tumana, Mahabang Parang, Bulac, Catmon, San Vicente, Camangyanan, Tabing Bakod, Buenavista at San Gabriel). Ang mga sentro ng barangay at mga populated na lugar sa mga barangay ay may mababang susceptibility sa pagbaha. Ang mga bahagi ng mga barangay ay karaniwang binabaha ay ang mga karaniwang mababang lugar at catchment area ng mga barangay at malapit sa mga aktibong sapa at ilog.&lt;ref name=&quot;mgbr3.ph&quot;/&gt;

Sa kasaysayan, ang Santa Maria ay kabilang sa Fourth Legislative District ng Bulacan mula sa ratipikasyon ng 1987 Constitution hanggang sa muling paghahati ng kongreso na pinagtibay sa pamamagitan ng Republic Act No. 11546. Bago ang muling paghahati, ang distrito ay binubuo ng Santa Maria, Marilao, Meycauayan, at Obando. Sa pagtatatag ng Sixth Legislative District, ang Santa Maria ay pinagsama sa mga munisipalidad ng Angat at Norzagaray, sa gayon ay bumubuo ng isang bagong distritong kongreso na idinisenyo upang pahusayin ang representasyon ng lehislatibo at mapaunlakan ang lumalaking populasyon ng lalawigan. Ang bagong distrito ay unang kinakatawan sa Kapulungan ng mga Kinatawan kasunod ng pambansa at lokal na halalan noong 2022.

=== Paggamit ng Lupa ===
Sa madaling salita, agrikultural, humigit-kumulang {{convert|29.02|km2}} o 30.54% ng lawak ng lupain ng bayan ay nakatuon sa produksyon ng pananim. Humigit-kumulang {{convert|26.66|km2}} ng palayan sa Santa Maria ay pinapaulanan ng ulan at {{convert|2.36|km2}} ay irigado. Ang isang lawak na {{convert|32.74|km2}} ay inuri bilang hindi produktibong lugar ng agrikultura o bukas na damuhan.
[[File:Guadalupe Tuff.jpg|alt=Isang sample ng bulkanic tuff na kinubkob para sa mga layunin ng konstruksyon|thumb|Bulkanic tuff mula sa Caysio, Santa Maria, Bulacan]]

==Kasaysayan==

Ang Santa Maria ay dating bahagi ng [[Meycauayan]] hanggang sa maging ganap na itong pueblo o bayan noong 1792. Noong 1793, itinayo ang luklukan ng pamahalaan sa poblacion. Si Andres dela Cruz ang kauna-unahang gobernadorcillo o capitan ng Sta.Maria. Siya ay hinalinhan ng 88 pang gobernadorcillos sa panahon ng pamamahala ng mga Espanyol.Noong 1895, sa bisa ng Batas Mauro, ang titulong &quot;gobernadorcillo&quot; ay pinalitan ng &quot;capitan municipal.&quot;  Si Pascual Mateo ang kahuli-hulihang capitan ng bayan.

Sa ilalim ng pamahalaang Amerikano, naglingkod si Maximo Evidente bilang kauna-unahang presidente municipal ng Sta. Maria mula 1899-1900. Siya ay sinundan ng 12 pang presidentes.Sina Agustin Morales (1928-1934) at Fortunato Halili (1934-1937) ang mga pinagkakapitaganan sa lahat ng mga naglingkod sa panahong yaon. Si Morales ay kauna-unahang nagpatayo ng &quot;main water system&quot; sa bayan at si Halili, na hindi kumuha ng kanyang sweldo kailanman, ay naging Gobernador ng lalawigan ng [[Bulacan]].

===Mga Punong Bayan===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=#cccccc
! colspan=2 align=left width=375| Punong Bayan/Mayor
! align=left width=200| Panunungkulan
|-
|&lt;center&gt;
|AGUSTIN MORALES
|&lt;center&gt;1928-1934
|-
|&lt;center&gt;
|PEDRO J. MANSILLA
|&lt;center&gt;1938-1940
|-
|&lt;center&gt;
|TEOFILO SANTIAGO
|&lt;center&gt;1941-1945
|-
|&lt;center&gt;
|IRENEO HERMOGENES
|&lt;center&gt;1945
|-
|&lt;center&gt;
|MARCIANO BAUTISTA
|&lt;center&gt;1946-1947
|-
|&lt;center&gt;
|CONRADO H. IGNACIO
|&lt;center&gt;1947-1955
|-
|&lt;center&gt;
|RICARDO G. NICOLAS, SR
|&lt;center&gt;1956-1959 
|-
|&lt;center&gt;
|ERIBERTO RAMOS
|&lt;center&gt;1960-1963
|-
|&lt;center&gt;
|RICARDO G. NICOLAS, SR.
|&lt;center&gt;1964-1967
|-
|&lt;center&gt;
|PAULINO LUCIANO, SR.
|&lt;center&gt;1968-1971
|-
|&lt;center&gt;
|RICARDO D. NICOLAS, JR.
|&lt;center&gt;1972-1978
|-
|&lt;center&gt;
|PAULINO A. LUCIANO, JR.
|&lt;center&gt;1978-1986
|-
|&lt;center&gt;
|DR. ALFREDO M. PEREZ (OIC)
|&lt;center&gt;Feb. 1986-May 1986
|-
|&lt;center&gt;
|RICARDO D. NICOLAS, JR. (OIC)
|&lt;center&gt;June 1986-December 1986
|-
|&lt;center&gt;
|BENJAMIN G. GERONIMO (OIC)
|&lt;center&gt;1987-1988
|-
|&lt;center&gt;
|ATTY. RAMON H. CLEMENTE (OIC)
|&lt;center&gt;1988
|-
|&lt;center&gt;
|ERIBERTO RAMOS
|&lt;center&gt;1988-1992
|-
|&lt;center&gt;
|REYLINA G. NICOLAS
|&lt;center&gt;1992-2001
|-
|&lt;center&gt;
|BARTOLOME R. RAMOS 
|&lt;center&gt;2001-2004
|-
|&lt;center&gt;
|JESUS MATEO 
|&lt;center&gt;2004-2007
|-
|&lt;center&gt;
|'''BARTOLOME R. RAMOS''' 
|&lt;center&gt;2007-2010
|-
|}
==Turismo==

Ang Santa Maria ay may maraming lugar pamasyalan (resorts) tulad ng mga sumusunod: Villa Natalia Resort sa Pulong Buhangin, Long Meadows Resort, Dad's Vineyard Resort &amp; Butterfly Garden, at Pamar Wonderpool Resort sa Barangay Mahabang Parang, Villa Carmen, Villa Antonia atSitio Lucia Resorts sa Pulong Buhangin,, 4-K Garden Resort sa Barangay Catmon, Lanesca saBarangay Bulac, Cool Water Resort sa Barangay Lalakhan, Vig Jam Resort saBarangay Balasing, atStone Bridge Resort at Barangay Tumana.

Matatagpuan din dito ang mga sikat na kainan tulad ng Jollibee, Chowking at Greenwich (lahat sa Poblacion), at Max's Restaurant at Tropical Hut Hamburger (na nasa Bagbaguin).ngayon ay mayroon na ring Mc Donalds at goldilocks sa poblacion

Kasalukuyan ginagawa ang Walter Mart sa crossing ng barangay Sta. Clara

==Turismo==

Ang Santa Maria ay may maraming lugar pamasyalan (resorts) tulad ng mga sumusunod: Villa Natalia Resort sa Pulong Buhangin, Long Meadows Resort, [http://www.dadsvineyardresort.com Dad's Vineyard Resort &amp; Butterfly Garden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170914101354/http://dadsvineyardresort.com/ |date=2017-09-14 }}, at Pamar Wonderpool Resort sa Barangay Mahabang Parang, Villa Carmen, Villa Antonia atSitio Lucia Resorts sa Pulong Buhangin,, 4-K Garden Resort sa Barangay Catmon, Lanesca saBarangay Bulac, Cool Water Resort sa Barangay Lalakhan, Vig Jam Resort saBarangay Balasing, atStone Bridge Resort at Barangay Tumana.

Matatagpuan din dito ang mga sikat na kainan tulad ng Jollibee, Chowking at Greenwich (lahat sa Poblacion), at Max's Restaurant at Puregold (na nasa Bagbaguin).ngayon ay mayroon na ring Mc Donalds at goldilocks sa poblacion

Ngayon ay may [[Waltermart]] na sa crossing ng barangay Sta. Clara.

==Mga Barangay==
[[Image:Sta. Maria Town Proper.jpg|thumb|right|300px|Poblacion ng Bayan ng Santa Maria, Bulacan.]]
Ang bayan ng Santa Maria ay nahahati sa 24 na mga [[barangay]].
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=#cccccc
!align=left width=250| '''[[Barangay]]'''
!align=left width=250| Lawak (sa ''kilometro kwardrado'')
|-
|Bagbaguin
|&lt;center&gt;7.6358 
|-
|Balasing
|&lt;center&gt;6.3713 
|-
|Buenavista
|&lt;center&gt;2.4647
|-
|Bulac 
|&lt;center&gt;5.2009
|-
|Camangyanan 
|&lt;center&gt;2.4761
|-
|Catmon 
|&lt;center&gt;8.2860
|-
|Caypombo
|&lt;center&gt;4.1626
|-
|Caysio
|&lt;center&gt;3.1198
|-
|Guyong
|&lt;center&gt;3.6191
|-
|Lalakhan
|&lt;center&gt;0.3354 
|-
|Mag-asawang Sapa
|&lt;center&gt;1.1327
|-
|Mahabang Parang
|&lt;center&gt;1.0466
|-
|Manggahan
|&lt;center&gt;1.6386
|-
|Parada
|&lt;center&gt;4.0669 
|-
|Poblacion (Santa Maria town proper)
|&lt;center&gt;2.8032
|-
|Pulong Buhangin 
|&lt;center&gt;14.3817
|-
|San Gabriel
|&lt;center&gt;3.6787
|-
|San Jose Patag
|&lt;center&gt;2.5218
|-
|San Vicente
|&lt;center&gt;7.2537
|-
|Santa Clara
|&lt;center&gt;2.1470
|-
|Santa Cruz
|&lt;center&gt;2.2705
|-
|Silangan
|&lt;center&gt;0.9387 
|-
|Tabing Bakod (Santo Tomas)
|&lt;center&gt;1.2530
|-
|Tumana
|&lt;center&gt;2.1202
|-
|}

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://santamaria.bulacan.ph/ All About Santa Maria Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]</text>
      <sha1>576o5ll2tsog6f6aclmc7j9550dz8ml</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223360</id>
      <parentid>2223359</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T12:55:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47880-95</username>
        <id>165998</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kasaysayan */</comment>
      <origin>2223360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15418" sha1="2inqgmd2l8conzav43czng8xf4zul1q" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine municipality 2
| infoboxtitle   =  Bayan ng Santa Maria
| official_name  =  
| native_name    =  
| nickname       =  
| motto          =  
| sealfile       =  Ph seal bulacan santamaria.png
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| region          = {{PH wikidata|region}}
| province        = {{PH wikidata|province}}
| districts      =  Ika-4 na Distrito kongresyonal ng Bulakan
| barangays      =  24
| class          =  
| language       =  Tagalog at Ingles
| mayor          =  Ruden Andrea (LAKAS-CMD)
| vice_mayor     =  Daguplo Rhian Nicole
| representative_link =  
| representative = Corpuc Trisha Joy
| founded        =  1792
| fiesta         =  
| areakm2        =  90.92
| population_as_of = 2000 | population_total = 144282
| area_code      =  
| zip_code       =  
| latd = 14 | latm = 49| latNS = N
| longd = 120 | longm = 57| longEW = E
| elevation_footnotes =  
| elevation_m    =  
| elevation_ft   =  
| website        =  {{URL|santamariabulacan.gov.ph}}
}}

[[Image:Santa maria bulacan municipal hall-1-.JPG|right|thumb|300px|Bahay Pamahalaan ng Santa Maria.]] 
Ang '''Bayan ng Santa Maria''' ay isang unang klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Bulacan]], [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

==Heograpiya==

Ang Sta. Maria ay napapalibiutan ng mga bayan ng Bocaue sa dakong timog kanluran, [[Pandi]] sa hilaga at hilagang kanluran, Norzagaray sa hilagang silangan, Angat sa hilagang kanluran, lungsod ng San Jose del Monte sa timog at timog-silangan, at Marilao sa timog.

Ang bayan ng Sta. Maria ay may lawak na 9,092 ektarya o 90.92 kilometro kwadrado.Ito ay matatagpuan 32 kilometro sa hilagang-silangan ng Maynila, 18 kilometro sa timog-silangan ng [[Malolos]], at 38 kilometro timog-silangan ng lungsod ng San Fernando sa Pampanga, ang sentrong pang-rehiyon ng Gitnang Luzon.

Ang Sta Maria ay isang kapatagan maliban sa mga bulubundukin sa dulong hilagang bahagi nito.

Karamihan sa mga barangay sa munisipalidad ng Santa Maria ay hindi gaanong madaling kapitan ng pagbaha. Ang mga bahaging may katamtaman hanggang mataas na posibilidad na mabaha ay matatagpuan sa tabi ng Ilog Santa Maria at malapit o katabi ng mga sapa na mga sanga ng Ilog Santa Maria.&lt;ref name=&quot;mgbr3.ph&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mgbr3.ph/attachments/article/48/bulacan_exec%20summar.pdf |title=Archived copy |website=www.mgbr3.ph |access-date=13 Enero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160813152719/http://www.mgbr3.ph/attachments/article/48/bulacan_exec%20summar.pdf |archive-date=13 Agosto 2016 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Mayroong 18 barangay na may mababang posibilidad na mabaha sa munisipalidad (Manggahan, Santa Cruz, Cay Pombo, Caysio, Pulong Buhangin, Mag-asawang Sapa, Silangan, Balasing, Parada, Tumana, Mahabang Parang, Bulac, Catmon, San Vicente, Camangyanan, Tabing Bakod, Buenavista at San Gabriel). Ang mga sentro ng barangay at mga populated na lugar sa mga barangay ay may mababang susceptibility sa pagbaha. Ang mga bahagi ng mga barangay ay karaniwang binabaha ay ang mga karaniwang mababang lugar at catchment area ng mga barangay at malapit sa mga aktibong sapa at ilog.&lt;ref name=&quot;mgbr3.ph&quot;/&gt;

Sa kasaysayan, ang Santa Maria ay kabilang sa Fourth Legislative District ng Bulacan mula sa ratipikasyon ng 1987 Constitution hanggang sa muling paghahati ng kongreso na pinagtibay sa pamamagitan ng Republic Act No. 11546. Bago ang muling paghahati, ang distrito ay binubuo ng Santa Maria, Marilao, Meycauayan, at Obando. Sa pagtatatag ng Sixth Legislative District, ang Santa Maria ay pinagsama sa mga munisipalidad ng Angat at Norzagaray, sa gayon ay bumubuo ng isang bagong distritong kongreso na idinisenyo upang pahusayin ang representasyon ng lehislatibo at mapaunlakan ang lumalaking populasyon ng lalawigan. Ang bagong distrito ay unang kinakatawan sa Kapulungan ng mga Kinatawan kasunod ng pambansa at lokal na halalan noong 2022.

=== Paggamit ng Lupa ===
Sa madaling salita, agrikultural, humigit-kumulang {{convert|29.02|km2}} o 30.54% ng lawak ng lupain ng bayan ay nakatuon sa produksyon ng pananim. Humigit-kumulang {{convert|26.66|km2}} ng palayan sa Santa Maria ay pinapaulanan ng ulan at {{convert|2.36|km2}} ay irigado. Ang isang lawak na {{convert|32.74|km2}} ay inuri bilang hindi produktibong lugar ng agrikultura o bukas na damuhan.
[[File:Guadalupe Tuff.jpg|alt=Isang sample ng bulkanic tuff na kinubkob para sa mga layunin ng konstruksyon|thumb|Bulkanic tuff mula sa Caysio, Santa Maria, Bulacan]]

=== Mga Likas na Yaman ===
Ang Santa Maria, Bulacan, ay may masaganang likas na yaman. Kilala ito sa malawak na deposito ng graba, buhangin, at bulkan na tuff/ignimbrite (karaniwang kilala bilang adobe, lastillas, o escombro). Ang pagmimina ay naging isang mahalagang paraan ng pamumuhay para sa lokal na populasyon, kung saan ang masaganang mga deposito ng pyroclastic mula sa Guadalupe Formation, tulad ng tuff at ignimbrite sa Santa Maria, ay kinukuha para sa konstruksyon at mga layuning pangdekorasyon. Ang mga mahahalagang yamang ito ay lubhang kailangan sa maraming sektor, tulad ng konstruksyon, pagpapaunlad ng imprastraktura, at mga gawaing pansining.
[[File:The rocky outcrop of the Guadalupe formation exposed in a quarry at Tibagan, Caypombo, Santa Maria, Bulacan..jpg|alt=The Guadalupe Tuff exposed at Sitio Kaybanto, Caysio, Santa Maria, Bulacan.|thumb|316x316px|The rocky outcrop of the Guadalu Carbo Bulacan.]]

=== Klima ===
Dahil sa lokasyon nito malapit sa [[Metro Manila]], ang pag-ulan at klima sa Santa Maria ay halos katulad ng kabisera ng bansa [[Maynila]]. Ang lokasyon ng Santa Maria sa kanlurang bahagi ng [[Philippines]] ay gumawa ng [[Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration]] (PAG-ASA) upang uriin ang weather scheme nito bilang ''Type I''. Ang hanging nagmumula sa Karagatang Pasipiko ay karaniwang hinaharangan ng [[Sierra Madre (Pilipinas)|Kabundukan ng Sierra Madre]], ilang kilometro sa silangan ng munisipalidad.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://kidlat.pagasa.dost.gov.ph/cab/statfram.htm |title=Archived copy |website=kidlat.pagasa.dost.gov.ph |access-date=13 Enero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030605203911/http://kidlat.pagasa.dost.gov.ph/cab/statfram.htm |archive-date=5 Hunyo 2003 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Ang kalapitan nito sa ekwador ay may posibilidad na ang temperatura nito ay tumaas at bumaba sa napakaliit na saklaw: mula kasingbaba ng {{convert|19|C|F}} hanggang kasingtaas ng {{convert|35|C|F}}. Inuuri ng [[Köppen climate classification|Köppen climate system]] ang klima ng Santa Maria bilang [[Tropical monsoon climate|tropical monsoon (''Am'')]] dahil sa lokasyon at katangian ng presipitasyon nito. Nangangahulugan ito na ang munisipalidad ay may dalawang kapansin-pansing panahon: ang mga panahon ng tuyo at basa. Ang mga pinakamatuyong buwan ng munisipalidad ay mula Nobyembre hanggang Abril kung saan ito ay tumatanggap ng mas mababa sa {{convert|60|mm|in}} ng ulan. Sa kabilang banda, ang pinakamataas na panahon ng ulan ay mula Hunyo hanggang Setyembre kung saan ito ay tumatanggap ng hindi hihigit sa {{convert|600|mm|in}} ng ulan. Walang naoobserbahang graniso at niyebe sa munisipalidad.

Ang mga antas ng [[Relative humidity|Humidity]] ay karaniwang mataas sa umaga, lalo na sa Hunyo hanggang Nobyembre, na nagpapainit dito. Ang pinakamababang antas ng humidity ay naitala sa gabi sa panahon ng tag-ulan. Ang kakulangan sa ginhawa mula sa init at halumigmig ay sukdulan sa Mayo at Hunyo, kung hindi man ay mas mataas ito kumpara sa ibang mga lugar sa bansa. Ang karaniwang sikat ng araw ay pinakamataas sa 254.25 oras sa Abril at pinakamababa sa 113 oras sa Hulyo, Agosto at Setyembre.

{{Weather box
| lokasyon = Santa Maria, Bulacan
| lapad = awtomatiko
| metric first = Oo
| iisang linya = Oo
| Enero mataas C = 29
| Enero mababa C = 20
| Pebrero mataas C = 30
| Pebrero mababa C = 20
| Marso mataas C = 32
| Marso mababa C = 21
| Abril mataas C = 34
| Abril mababa C = 23
| Mayo mataas C = 33
| Mayo mababa C = 24
| Hunyo mataas C = 31
| Hunyo mababa C = 25
| Hulyo mataas C = 30
| Hulyo mababa C = 24
| Agosto mataas C = 29
| Agosto mababa C = 24
| Setyembre mataas C = 29
| Setyembre mababa C = 24
| Oktubre mataas C = 30
| Mababa noong Oktubre C = 23
| Mataas noong Nobyembre C = 30
| Mababa noong Nobyembre C = 22
| Mataas noong Disyembre C = 29
| Mababa noong Disyembre C = 21
| Presipitasyon noong Enero mm = 7
| Presipitasyon noong Pebrero mm = 7
| Presipitasyon noong Marso mm = 9
| Presipitasyon noong Abril mm = 21
| Presipitasyon noong Mayo mm = 101
| Presipitasyon noong Hunyo mm = 152
| Presipitasyon noong Hulyo mm = 188
| Presipitasyon noong Agosto mm = 170
| Presipitasyon noong Setyembre mm = 159
| Presipitasyon noong Oktubre mm = 115
| Presipitasyon noong Nobyembre mm = 47
| Presipitasyon noong Disyembre mm = 29
| Mga araw ng ulan noong Enero = 3.3
| Mga araw ng ulan noong Pebrero = 3.5
| Mga araw ng ulan noong Marso = 11.1
| Mga araw ng ulan noong Abril = 8.1
| Mga araw ng ulan noong Mayo = 18.9
| Mga araw ng ulan noong Hunyo = 23.5
| Mga araw ng ulan noong Hulyo = 26.4
| Mga araw ng ulan noong Agosto = 25.5
| Mga araw ng ulan sa Setyembre = 24.5
| Mga araw ng ulan sa Oktubre = 19.6
| Mga araw ng ulan sa Nobyembre = 10.4
| Mga araw ng ulan sa Disyembre = 6.4
| pinagmulan 1 = Meteoblue&lt;ref name=&quot;met_norms&quot;&gt;
{{cite web
| url = https://www.meteoblue.com/en/weather/historyclimate/climatemodelled/santa-maria_philippines_1688042
| pamagat = Santa Maria: Karaniwang Temperatura at Ulan
| publisher = Meteoblue
| access-date = Mayo 12, 2020 }}&lt;/ref&gt;
| petsa = Mayo 12, 2020 }}

==Kasaysayan==

Ang Santa Maria ay dating bahagi ng [[Meycauayan]] hanggang sa maging ganap na itong pueblo o bayan noong 1792. Noong 1793, itinayo ang luklukan ng pamahalaan sa poblacion. Si Andres dela Cruz ang kauna-unahang gobernadorcillo o capitan ng Sta.Maria. Siya ay hinalinhan ng 88 pang gobernadorcillos sa panahon ng pamamahala ng mga Espanyol.Noong 1895, sa bisa ng Batas Mauro, ang titulong &quot;gobernadorcillo&quot; ay pinalitan ng &quot;capitan municipal.&quot;  Si Pascual Mateo ang kahuli-hulihang capitan ng bayan.

Sa ilalim ng pamahalaang Amerikano, naglingkod si Maximo Evidente bilang kauna-unahang presidente municipal ng Sta. Maria mula 1899-1900. Siya ay sinundan ng 12 pang presidentes.Sina Agustin Morales (1928-1934) at Fortunato Halili (1934-1937) ang mga pinagkakapitaganan sa lahat ng mga naglingkod sa panahong yaon. Si Morales ay kauna-unahang nagpatayo ng &quot;main water system&quot; sa bayan at si Halili, na hindi kumuha ng kanyang sweldo kailanman, ay naging Gobernador ng lalawigan ng [[Bulacan]].

===Mga Punong Bayan===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=#cccccc
! colspan=2 align=left width=375| Punong Bayan/Mayor
! align=left width=200| Panunungkulan
|-
|&lt;center&gt;
|AGUSTIN MORALES
|&lt;center&gt;1928-1934
|-
|&lt;center&gt;
|PEDRO J. MANSILLA
|&lt;center&gt;1938-1940
|-
|&lt;center&gt;
|TEOFILO SANTIAGO
|&lt;center&gt;1941-1945
|-
|&lt;center&gt;
|IRENEO HERMOGENES
|&lt;center&gt;1945
|-
|&lt;center&gt;
|MARCIANO BAUTISTA
|&lt;center&gt;1946-1947
|-
|&lt;center&gt;
|CONRADO H. IGNACIO
|&lt;center&gt;1947-1955
|-
|&lt;center&gt;
|RICARDO G. NICOLAS, SR
|&lt;center&gt;1956-1959 
|-
|&lt;center&gt;
|ERIBERTO RAMOS
|&lt;center&gt;1960-1963
|-
|&lt;center&gt;
|RICARDO G. NICOLAS, SR.
|&lt;center&gt;1964-1967
|-
|&lt;center&gt;
|PAULINO LUCIANO, SR.
|&lt;center&gt;1968-1971
|-
|&lt;center&gt;
|RICARDO D. NICOLAS, JR.
|&lt;center&gt;1972-1978
|-
|&lt;center&gt;
|PAULINO A. LUCIANO, JR.
|&lt;center&gt;1978-1986
|-
|&lt;center&gt;
|DR. ALFREDO M. PEREZ (OIC)
|&lt;center&gt;Feb. 1986-May 1986
|-
|&lt;center&gt;
|RICARDO D. NICOLAS, JR. (OIC)
|&lt;center&gt;June 1986-December 1986
|-
|&lt;center&gt;
|BENJAMIN G. GERONIMO (OIC)
|&lt;center&gt;1987-1988
|-
|&lt;center&gt;
|ATTY. RAMON H. CLEMENTE (OIC)
|&lt;center&gt;1988
|-
|&lt;center&gt;
|ERIBERTO RAMOS
|&lt;center&gt;1988-1992
|-
|&lt;center&gt;
|REYLINA G. NICOLAS
|&lt;center&gt;1992-2001
|-
|&lt;center&gt;
|BARTOLOME R. RAMOS 
|&lt;center&gt;2001-2004
|-
|&lt;center&gt;
|JESUS MATEO 
|&lt;center&gt;2004-2007
|-
|&lt;center&gt;
|'''BARTOLOME R. RAMOS''' 
|&lt;center&gt;2007-2010
|-
|}

==Turismo==

Ang Santa Maria ay may maraming lugar pamasyalan (resorts) tulad ng mga sumusunod: Villa Natalia Resort sa Pulong Buhangin, Long Meadows Resort, Dad's Vineyard Resort &amp; Butterfly Garden, at Pamar Wonderpool Resort sa Barangay Mahabang Parang, Villa Carmen, Villa Antonia atSitio Lucia Resorts sa Pulong Buhangin,, 4-K Garden Resort sa Barangay Catmon, Lanesca saBarangay Bulac, Cool Water Resort sa Barangay Lalakhan, Vig Jam Resort saBarangay Balasing, atStone Bridge Resort at Barangay Tumana.

Matatagpuan din dito ang mga sikat na kainan tulad ng Jollibee, Chowking at Greenwich (lahat sa Poblacion), at Max's Restaurant at Tropical Hut Hamburger (na nasa Bagbaguin).ngayon ay mayroon na ring Mc Donalds at goldilocks sa poblacion

Kasalukuyan ginagawa ang Walter Mart sa crossing ng barangay Sta. Clara

==Turismo==

Ang Santa Maria ay may maraming lugar pamasyalan (resorts) tulad ng mga sumusunod: Villa Natalia Resort sa Pulong Buhangin, Long Meadows Resort, [http://www.dadsvineyardresort.com Dad's Vineyard Resort &amp; Butterfly Garden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170914101354/http://dadsvineyardresort.com/ |date=2017-09-14 }}, at Pamar Wonderpool Resort sa Barangay Mahabang Parang, Villa Carmen, Villa Antonia atSitio Lucia Resorts sa Pulong Buhangin,, 4-K Garden Resort sa Barangay Catmon, Lanesca saBarangay Bulac, Cool Water Resort sa Barangay Lalakhan, Vig Jam Resort saBarangay Balasing, atStone Bridge Resort at Barangay Tumana.

Matatagpuan din dito ang mga sikat na kainan tulad ng Jollibee, Chowking at Greenwich (lahat sa Poblacion), at Max's Restaurant at Puregold (na nasa Bagbaguin).ngayon ay mayroon na ring Mc Donalds at goldilocks sa poblacion

Ngayon ay may [[Waltermart]] na sa crossing ng barangay Sta. Clara.

==Mga Barangay==
[[Image:Sta. Maria Town Proper.jpg|thumb|right|300px|Poblacion ng Bayan ng Santa Maria, Bulacan.]]
Ang bayan ng Santa Maria ay nahahati sa 24 na mga [[barangay]].
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=#cccccc
!align=left width=250| '''[[Barangay]]'''
!align=left width=250| Lawak (sa ''kilometro kwardrado'')
|-
|Bagbaguin
|&lt;center&gt;7.6358 
|-
|Balasing
|&lt;center&gt;6.3713 
|-
|Buenavista
|&lt;center&gt;2.4647
|-
|Bulac 
|&lt;center&gt;5.2009
|-
|Camangyanan 
|&lt;center&gt;2.4761
|-
|Catmon 
|&lt;center&gt;8.2860
|-
|Caypombo
|&lt;center&gt;4.1626
|-
|Caysio
|&lt;center&gt;3.1198
|-
|Guyong
|&lt;center&gt;3.6191
|-
|Lalakhan
|&lt;center&gt;0.3354 
|-
|Mag-asawang Sapa
|&lt;center&gt;1.1327
|-
|Mahabang Parang
|&lt;center&gt;1.0466
|-
|Manggahan
|&lt;center&gt;1.6386
|-
|Parada
|&lt;center&gt;4.0669 
|-
|Poblacion (Santa Maria town proper)
|&lt;center&gt;2.8032
|-
|Pulong Buhangin 
|&lt;center&gt;14.3817
|-
|San Gabriel
|&lt;center&gt;3.6787
|-
|San Jose Patag
|&lt;center&gt;2.5218
|-
|San Vicente
|&lt;center&gt;7.2537
|-
|Santa Clara
|&lt;center&gt;2.1470
|-
|Santa Cruz
|&lt;center&gt;2.2705
|-
|Silangan
|&lt;center&gt;0.9387 
|-
|Tabing Bakod (Santo Tomas)
|&lt;center&gt;1.2530
|-
|Tumana
|&lt;center&gt;2.1202
|-
|}

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://santamaria.bulacan.ph/ All About Santa Maria Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]</text>
      <sha1>2inqgmd2l8conzav43czng8xf4zul1q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223361</id>
      <parentid>2223360</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T12:56:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47880-95</username>
        <id>165998</id>
      </contributor>
      <comment>/* Demograpiko */</comment>
      <origin>2223361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23434" sha1="mhs560n8g9gwvnz92m0py8314vlyrvv" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine municipality 2
| infoboxtitle   =  Bayan ng Santa Maria
| official_name  =  
| native_name    =  
| nickname       =  
| motto          =  
| sealfile       =  Ph seal bulacan santamaria.png
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| region          = {{PH wikidata|region}}
| province        = {{PH wikidata|province}}
| districts      =  Ika-4 na Distrito kongresyonal ng Bulakan
| barangays      =  24
| class          =  
| language       =  Tagalog at Ingles
| mayor          =  Ruden Andrea (LAKAS-CMD)
| vice_mayor     =  Daguplo Rhian Nicole
| representative_link =  
| representative = Corpuc Trisha Joy
| founded        =  1792
| fiesta         =  
| areakm2        =  90.92
| population_as_of = 2000 | population_total = 144282
| area_code      =  
| zip_code       =  
| latd = 14 | latm = 49| latNS = N
| longd = 120 | longm = 57| longEW = E
| elevation_footnotes =  
| elevation_m    =  
| elevation_ft   =  
| website        =  {{URL|santamariabulacan.gov.ph}}
}}

[[Image:Santa maria bulacan municipal hall-1-.JPG|right|thumb|300px|Bahay Pamahalaan ng Santa Maria.]] 
Ang '''Bayan ng Santa Maria''' ay isang unang klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Bulacan]], [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

==Heograpiya==

Ang Sta. Maria ay napapalibiutan ng mga bayan ng Bocaue sa dakong timog kanluran, [[Pandi]] sa hilaga at hilagang kanluran, Norzagaray sa hilagang silangan, Angat sa hilagang kanluran, lungsod ng San Jose del Monte sa timog at timog-silangan, at Marilao sa timog.

Ang bayan ng Sta. Maria ay may lawak na 9,092 ektarya o 90.92 kilometro kwadrado.Ito ay matatagpuan 32 kilometro sa hilagang-silangan ng Maynila, 18 kilometro sa timog-silangan ng [[Malolos]], at 38 kilometro timog-silangan ng lungsod ng San Fernando sa Pampanga, ang sentrong pang-rehiyon ng Gitnang Luzon.

Ang Sta Maria ay isang kapatagan maliban sa mga bulubundukin sa dulong hilagang bahagi nito.

Karamihan sa mga barangay sa munisipalidad ng Santa Maria ay hindi gaanong madaling kapitan ng pagbaha. Ang mga bahaging may katamtaman hanggang mataas na posibilidad na mabaha ay matatagpuan sa tabi ng Ilog Santa Maria at malapit o katabi ng mga sapa na mga sanga ng Ilog Santa Maria.&lt;ref name=&quot;mgbr3.ph&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mgbr3.ph/attachments/article/48/bulacan_exec%20summar.pdf |title=Archived copy |website=www.mgbr3.ph |access-date=13 Enero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160813152719/http://www.mgbr3.ph/attachments/article/48/bulacan_exec%20summar.pdf |archive-date=13 Agosto 2016 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Mayroong 18 barangay na may mababang posibilidad na mabaha sa munisipalidad (Manggahan, Santa Cruz, Cay Pombo, Caysio, Pulong Buhangin, Mag-asawang Sapa, Silangan, Balasing, Parada, Tumana, Mahabang Parang, Bulac, Catmon, San Vicente, Camangyanan, Tabing Bakod, Buenavista at San Gabriel). Ang mga sentro ng barangay at mga populated na lugar sa mga barangay ay may mababang susceptibility sa pagbaha. Ang mga bahagi ng mga barangay ay karaniwang binabaha ay ang mga karaniwang mababang lugar at catchment area ng mga barangay at malapit sa mga aktibong sapa at ilog.&lt;ref name=&quot;mgbr3.ph&quot;/&gt;

Sa kasaysayan, ang Santa Maria ay kabilang sa Fourth Legislative District ng Bulacan mula sa ratipikasyon ng 1987 Constitution hanggang sa muling paghahati ng kongreso na pinagtibay sa pamamagitan ng Republic Act No. 11546. Bago ang muling paghahati, ang distrito ay binubuo ng Santa Maria, Marilao, Meycauayan, at Obando. Sa pagtatatag ng Sixth Legislative District, ang Santa Maria ay pinagsama sa mga munisipalidad ng Angat at Norzagaray, sa gayon ay bumubuo ng isang bagong distritong kongreso na idinisenyo upang pahusayin ang representasyon ng lehislatibo at mapaunlakan ang lumalaking populasyon ng lalawigan. Ang bagong distrito ay unang kinakatawan sa Kapulungan ng mga Kinatawan kasunod ng pambansa at lokal na halalan noong 2022.

=== Paggamit ng Lupa ===
Sa madaling salita, agrikultural, humigit-kumulang {{convert|29.02|km2}} o 30.54% ng lawak ng lupain ng bayan ay nakatuon sa produksyon ng pananim. Humigit-kumulang {{convert|26.66|km2}} ng palayan sa Santa Maria ay pinapaulanan ng ulan at {{convert|2.36|km2}} ay irigado. Ang isang lawak na {{convert|32.74|km2}} ay inuri bilang hindi produktibong lugar ng agrikultura o bukas na damuhan.
[[File:Guadalupe Tuff.jpg|alt=Isang sample ng bulkanic tuff na kinubkob para sa mga layunin ng konstruksyon|thumb|Bulkanic tuff mula sa Caysio, Santa Maria, Bulacan]]

=== Mga Likas na Yaman ===
Ang Santa Maria, Bulacan, ay may masaganang likas na yaman. Kilala ito sa malawak na deposito ng graba, buhangin, at bulkan na tuff/ignimbrite (karaniwang kilala bilang adobe, lastillas, o escombro). Ang pagmimina ay naging isang mahalagang paraan ng pamumuhay para sa lokal na populasyon, kung saan ang masaganang mga deposito ng pyroclastic mula sa Guadalupe Formation, tulad ng tuff at ignimbrite sa Santa Maria, ay kinukuha para sa konstruksyon at mga layuning pangdekorasyon. Ang mga mahahalagang yamang ito ay lubhang kailangan sa maraming sektor, tulad ng konstruksyon, pagpapaunlad ng imprastraktura, at mga gawaing pansining.
[[File:The rocky outcrop of the Guadalupe formation exposed in a quarry at Tibagan, Caypombo, Santa Maria, Bulacan..jpg|alt=The Guadalupe Tuff exposed at Sitio Kaybanto, Caysio, Santa Maria, Bulacan.|thumb|316x316px|The rocky outcrop of the Guadalu Carbo Bulacan.]]

=== Klima ===
Dahil sa lokasyon nito malapit sa [[Metro Manila]], ang pag-ulan at klima sa Santa Maria ay halos katulad ng kabisera ng bansa [[Maynila]]. Ang lokasyon ng Santa Maria sa kanlurang bahagi ng [[Philippines]] ay gumawa ng [[Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration]] (PAG-ASA) upang uriin ang weather scheme nito bilang ''Type I''. Ang hanging nagmumula sa Karagatang Pasipiko ay karaniwang hinaharangan ng [[Sierra Madre (Pilipinas)|Kabundukan ng Sierra Madre]], ilang kilometro sa silangan ng munisipalidad.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://kidlat.pagasa.dost.gov.ph/cab/statfram.htm |title=Archived copy |website=kidlat.pagasa.dost.gov.ph |access-date=13 Enero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030605203911/http://kidlat.pagasa.dost.gov.ph/cab/statfram.htm |archive-date=5 Hunyo 2003 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Ang kalapitan nito sa ekwador ay may posibilidad na ang temperatura nito ay tumaas at bumaba sa napakaliit na saklaw: mula kasingbaba ng {{convert|19|C|F}} hanggang kasingtaas ng {{convert|35|C|F}}. Inuuri ng [[Köppen climate classification|Köppen climate system]] ang klima ng Santa Maria bilang [[Tropical monsoon climate|tropical monsoon (''Am'')]] dahil sa lokasyon at katangian ng presipitasyon nito. Nangangahulugan ito na ang munisipalidad ay may dalawang kapansin-pansing panahon: ang mga panahon ng tuyo at basa. Ang mga pinakamatuyong buwan ng munisipalidad ay mula Nobyembre hanggang Abril kung saan ito ay tumatanggap ng mas mababa sa {{convert|60|mm|in}} ng ulan. Sa kabilang banda, ang pinakamataas na panahon ng ulan ay mula Hunyo hanggang Setyembre kung saan ito ay tumatanggap ng hindi hihigit sa {{convert|600|mm|in}} ng ulan. Walang naoobserbahang graniso at niyebe sa munisipalidad.

Ang mga antas ng [[Relative humidity|Humidity]] ay karaniwang mataas sa umaga, lalo na sa Hunyo hanggang Nobyembre, na nagpapainit dito. Ang pinakamababang antas ng humidity ay naitala sa gabi sa panahon ng tag-ulan. Ang kakulangan sa ginhawa mula sa init at halumigmig ay sukdulan sa Mayo at Hunyo, kung hindi man ay mas mataas ito kumpara sa ibang mga lugar sa bansa. Ang karaniwang sikat ng araw ay pinakamataas sa 254.25 oras sa Abril at pinakamababa sa 113 oras sa Hulyo, Agosto at Setyembre.

{{Weather box
| lokasyon = Santa Maria, Bulacan
| lapad = awtomatiko
| metric first = Oo
| iisang linya = Oo
| Enero mataas C = 29
| Enero mababa C = 20
| Pebrero mataas C = 30
| Pebrero mababa C = 20
| Marso mataas C = 32
| Marso mababa C = 21
| Abril mataas C = 34
| Abril mababa C = 23
| Mayo mataas C = 33
| Mayo mababa C = 24
| Hunyo mataas C = 31
| Hunyo mababa C = 25
| Hulyo mataas C = 30
| Hulyo mababa C = 24
| Agosto mataas C = 29
| Agosto mababa C = 24
| Setyembre mataas C = 29
| Setyembre mababa C = 24
| Oktubre mataas C = 30
| Mababa noong Oktubre C = 23
| Mataas noong Nobyembre C = 30
| Mababa noong Nobyembre C = 22
| Mataas noong Disyembre C = 29
| Mababa noong Disyembre C = 21
| Presipitasyon noong Enero mm = 7
| Presipitasyon noong Pebrero mm = 7
| Presipitasyon noong Marso mm = 9
| Presipitasyon noong Abril mm = 21
| Presipitasyon noong Mayo mm = 101
| Presipitasyon noong Hunyo mm = 152
| Presipitasyon noong Hulyo mm = 188
| Presipitasyon noong Agosto mm = 170
| Presipitasyon noong Setyembre mm = 159
| Presipitasyon noong Oktubre mm = 115
| Presipitasyon noong Nobyembre mm = 47
| Presipitasyon noong Disyembre mm = 29
| Mga araw ng ulan noong Enero = 3.3
| Mga araw ng ulan noong Pebrero = 3.5
| Mga araw ng ulan noong Marso = 11.1
| Mga araw ng ulan noong Abril = 8.1
| Mga araw ng ulan noong Mayo = 18.9
| Mga araw ng ulan noong Hunyo = 23.5
| Mga araw ng ulan noong Hulyo = 26.4
| Mga araw ng ulan noong Agosto = 25.5
| Mga araw ng ulan sa Setyembre = 24.5
| Mga araw ng ulan sa Oktubre = 19.6
| Mga araw ng ulan sa Nobyembre = 10.4
| Mga araw ng ulan sa Disyembre = 6.4
| pinagmulan 1 = Meteoblue&lt;ref name=&quot;met_norms&quot;&gt;
{{cite web
| url = https://www.meteoblue.com/en/weather/historyclimate/climatemodelled/santa-maria_philippines_1688042
| pamagat = Santa Maria: Karaniwang Temperatura at Ulan
| publisher = Meteoblue
| access-date = Mayo 12, 2020 }}&lt;/ref&gt;
| petsa = Mayo 12, 2020 }}

==Kasaysayan==

Ang Santa Maria ay dating bahagi ng [[Meycauayan]] hanggang sa maging ganap na itong pueblo o bayan noong 1792. Noong 1793, itinayo ang luklukan ng pamahalaan sa poblacion. Si Andres dela Cruz ang kauna-unahang gobernadorcillo o capitan ng Sta.Maria. Siya ay hinalinhan ng 88 pang gobernadorcillos sa panahon ng pamamahala ng mga Espanyol.Noong 1895, sa bisa ng Batas Mauro, ang titulong &quot;gobernadorcillo&quot; ay pinalitan ng &quot;capitan municipal.&quot;  Si Pascual Mateo ang kahuli-hulihang capitan ng bayan.

Sa ilalim ng pamahalaang Amerikano, naglingkod si Maximo Evidente bilang kauna-unahang presidente municipal ng Sta. Maria mula 1899-1900. Siya ay sinundan ng 12 pang presidentes.Sina Agustin Morales (1928-1934) at Fortunato Halili (1934-1937) ang mga pinagkakapitaganan sa lahat ng mga naglingkod sa panahong yaon. Si Morales ay kauna-unahang nagpatayo ng &quot;main water system&quot; sa bayan at si Halili, na hindi kumuha ng kanyang sweldo kailanman, ay naging Gobernador ng lalawigan ng [[Bulacan]].

===Mga Punong Bayan===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=#cccccc
! colspan=2 align=left width=375| Punong Bayan/Mayor
! align=left width=200| Panunungkulan
|-
|&lt;center&gt;
|AGUSTIN MORALES
|&lt;center&gt;1928-1934
|-
|&lt;center&gt;
|PEDRO J. MANSILLA
|&lt;center&gt;1938-1940
|-
|&lt;center&gt;
|TEOFILO SANTIAGO
|&lt;center&gt;1941-1945
|-
|&lt;center&gt;
|IRENEO HERMOGENES
|&lt;center&gt;1945
|-
|&lt;center&gt;
|MARCIANO BAUTISTA
|&lt;center&gt;1946-1947
|-
|&lt;center&gt;
|CONRADO H. IGNACIO
|&lt;center&gt;1947-1955
|-
|&lt;center&gt;
|RICARDO G. NICOLAS, SR
|&lt;center&gt;1956-1959 
|-
|&lt;center&gt;
|ERIBERTO RAMOS
|&lt;center&gt;1960-1963
|-
|&lt;center&gt;
|RICARDO G. NICOLAS, SR.
|&lt;center&gt;1964-1967
|-
|&lt;center&gt;
|PAULINO LUCIANO, SR.
|&lt;center&gt;1968-1971
|-
|&lt;center&gt;
|RICARDO D. NICOLAS, JR.
|&lt;center&gt;1972-1978
|-
|&lt;center&gt;
|PAULINO A. LUCIANO, JR.
|&lt;center&gt;1978-1986
|-
|&lt;center&gt;
|DR. ALFREDO M. PEREZ (OIC)
|&lt;center&gt;Feb. 1986-May 1986
|-
|&lt;center&gt;
|RICARDO D. NICOLAS, JR. (OIC)
|&lt;center&gt;June 1986-December 1986
|-
|&lt;center&gt;
|BENJAMIN G. GERONIMO (OIC)
|&lt;center&gt;1987-1988
|-
|&lt;center&gt;
|ATTY. RAMON H. CLEMENTE (OIC)
|&lt;center&gt;1988
|-
|&lt;center&gt;
|ERIBERTO RAMOS
|&lt;center&gt;1988-1992
|-
|&lt;center&gt;
|REYLINA G. NICOLAS
|&lt;center&gt;1992-2001
|-
|&lt;center&gt;
|BARTOLOME R. RAMOS 
|&lt;center&gt;2001-2004
|-
|&lt;center&gt;
|JESUS MATEO 
|&lt;center&gt;2004-2007
|-
|&lt;center&gt;
|'''BARTOLOME R. RAMOS''' 
|&lt;center&gt;2007-2010
|-
|}

==Turismo==

Ang Santa Maria ay may maraming lugar pamasyalan (resorts) tulad ng mga sumusunod: Villa Natalia Resort sa Pulong Buhangin, Long Meadows Resort, Dad's Vineyard Resort &amp; Butterfly Garden, at Pamar Wonderpool Resort sa Barangay Mahabang Parang, Villa Carmen, Villa Antonia atSitio Lucia Resorts sa Pulong Buhangin,, 4-K Garden Resort sa Barangay Catmon, Lanesca saBarangay Bulac, Cool Water Resort sa Barangay Lalakhan, Vig Jam Resort saBarangay Balasing, atStone Bridge Resort at Barangay Tumana.

Matatagpuan din dito ang mga sikat na kainan tulad ng Jollibee, Chowking at Greenwich (lahat sa Poblacion), at Max's Restaurant at Tropical Hut Hamburger (na nasa Bagbaguin).ngayon ay mayroon na ring Mc Donalds at goldilocks sa poblacion

Kasalukuyan ginagawa ang Walter Mart sa crossing ng barangay Sta. Clara

==Turismo==

Ang Santa Maria ay may maraming lugar pamasyalan (resorts) tulad ng mga sumusunod: Villa Natalia Resort sa Pulong Buhangin, Long Meadows Resort, [http://www.dadsvineyardresort.com Dad's Vineyard Resort &amp; Butterfly Garden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170914101354/http://dadsvineyardresort.com/ |date=2017-09-14 }}, at Pamar Wonderpool Resort sa Barangay Mahabang Parang, Villa Carmen, Villa Antonia atSitio Lucia Resorts sa Pulong Buhangin,, 4-K Garden Resort sa Barangay Catmon, Lanesca saBarangay Bulac, Cool Water Resort sa Barangay Lalakhan, Vig Jam Resort saBarangay Balasing, atStone Bridge Resort at Barangay Tumana.

Matatagpuan din dito ang mga sikat na kainan tulad ng Jollibee, Chowking at Greenwich (lahat sa Poblacion), at Max's Restaurant at Puregold (na nasa Bagbaguin).ngayon ay mayroon na ring Mc Donalds at goldilocks sa poblacion

Ngayon ay may [[Waltermart]] na sa crossing ng barangay Sta. Clara.

==Mga Barangay==
[[Image:Sta. Maria Town Proper.jpg|thumb|right|300px|Poblacion ng Bayan ng Santa Maria, Bulacan.]]
Ang bayan ng Santa Maria ay nahahati sa 24 na mga [[barangay]].
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=#cccccc
!align=left width=250| '''[[Barangay]]'''
!align=left width=250| Lawak (sa ''kilometro kwardrado'')
|-
|Bagbaguin
|&lt;center&gt;7.6358 
|-
|Balasing
|&lt;center&gt;6.3713 
|-
|Buenavista
|&lt;center&gt;2.4647
|-
|Bulac 
|&lt;center&gt;5.2009
|-
|Camangyanan 
|&lt;center&gt;2.4761
|-
|Catmon 
|&lt;center&gt;8.2860
|-
|Caypombo
|&lt;center&gt;4.1626
|-
|Caysio
|&lt;center&gt;3.1198
|-
|Guyong
|&lt;center&gt;3.6191
|-
|Lalakhan
|&lt;center&gt;0.3354 
|-
|Mag-asawang Sapa
|&lt;center&gt;1.1327
|-
|Mahabang Parang
|&lt;center&gt;1.0466
|-
|Manggahan
|&lt;center&gt;1.6386
|-
|Parada
|&lt;center&gt;4.0669 
|-
|Poblacion (Santa Maria town proper)
|&lt;center&gt;2.8032
|-
|Pulong Buhangin 
|&lt;center&gt;14.3817
|-
|San Gabriel
|&lt;center&gt;3.6787
|-
|San Jose Patag
|&lt;center&gt;2.5218
|-
|San Vicente
|&lt;center&gt;7.2537
|-
|Santa Clara
|&lt;center&gt;2.1470
|-
|Santa Cruz
|&lt;center&gt;2.2705
|-
|Silangan
|&lt;center&gt;0.9387 
|-
|Tabing Bakod (Santo Tomas)
|&lt;center&gt;1.2530
|-
|Tumana
|&lt;center&gt;2.1202
|-
|}

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

Sa senso noong 2020, ang populasyon ng Santa Maria, Bulacan, ay 289,820 katao, {{PH wikidata|population_reference}} na may densidad na {{convert|{{sigfig|289,820/90.92|2}}|PD/km2|disp=or}}. Ito ang pinakamalaki sa mga munisipalidad sa Rehiyon ng Gitnang Luzon sa usapin ng populasyon.

Sa 24 na barangay na bumubuo sa munisipalidad, ang barangay Pulong Buhangin ang nangungunang barangay sa usapin ng laki ng populasyon na may 43,186 katao.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{cite web | url=http://rsso03.psa.gov.ph/article/highlights-2020-census-population-and-housing-2020-cph-province-bulacan | title=Mga Highlight sa 2020 Senso ng Populasyon at Pabahay (2020 CPH) - Lalawigan ng Bulacan &amp;#124; Philippine Statistics Authority RSSO 03 }}&lt;/ref&gt; Ang Barangay Pulong Buhangin ay ang ika-siyam na barangay na may pinakamataong populasyon sa buong lalawigan ng Bulacan.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;

=== Relihiyon ===
Karamihan sa populasyon ay mga Kristiyano. Ang [[Simbahan Katoliko Romano|Katolisismo Romano]] ang nangingibabaw na relihiyon na may 91%&lt;ref name=&quot;Opisyal na Website ng Santa Maria, Bulacan 1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.santamariabulacan.gov.ph/about/religion.asp |title=Santa Maria, Bulacan, Pilipinas Opisyal na Website : Pisikal at Demograpikong Profile - Relihiyon |website=www.santamariabulacan.gov.ph |access-date=13 Enero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212044700/http://www.santamariabulacan.gov.ph/about/religion.asp |archive-date=12 Disyembre 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ng populasyon ang nagsasabing sila ay mga Romano Katoliko. Ang Bikariado ng Santa Maria, sa ilalim ng Diyosesis ng Malolos, ay binubuo ng siyam na parokya na nagsisilbi sa mga espirituwal at pastoral na pangangailangan ng mga Katolikong mananampalataya sa munisipalidad. Ang mga parokyang ito ay estratehikong matatagpuan sa iba't ibang barangay upang matiyak ang madaling mapupuntahan na mga serbisyong pangrelihiyon, mga pagdiriwang ng sakramento, at mga programang pastoral na nakabatay sa komunidad. Ang siyam na parokya ay ang mga sumusunod:

1.) Minor Basilica at Parokya ng La Purísima Concepción – Poblacion
2.) Our Lady of Mount Carmel Parish – Pulong Buhangin
3.) Parokya ng Santo Niño – Parada
4.) St. Gabriel the Archangel Parish – San Gabriel
5.) Parokya ng Banal na Pamilya – Catmon
6.) Parokya ni San Juan Apostol at Ebanghelista – Bagbaguin
7.) Parokya ng Banal na Sakramento – Cay Pombo
8.) Parokya at Diocesan Shrine ni Maria, Ina ng Eukaristiya at Biyaya – San Vicente
9.) San Isidro Labrador Parish – Partida, Pulong Buhangin

Ang iba pang mga relihiyosong grupo na may malakas na presensya sa munisipalidad ay ang mga sumusunod: [[Members Church of God International]], [[Iglesia ni Cristo]], [[United Methodist Church]], [[Global Church of God|The Church of God]], [[Jehovah's Witness]], [[Jesus Is Lord Church]] at iba pang evangelical o &quot;born groups,-born [[Pentecostal]], [[Islam]], at iba pa.

Ang [[Members Church of God International]], o mas kilala bilang [[Ang Dating Daan]], ay mayroong maraming coordinating center o lokal sa munisipyo, katulad ng: Poblacion, Balasing (matatagpuan sa Pulong Buhangin malapit sa kanilang hangganan), Bulac, Cay Pombo, Caysio, Gardenville (Pulong Buhangin), at Parada. Bagama't ang isang lokal ay ipinangalan sa isang barangay, ang mga miyembro ay nagmula sa mismong barangay at mga karatig barangay. Halimbawa, ang lokal na Bulac ay may mga miyembro mula sa kalapit na Catmon at Sapang Palay Proper ([[San Jose Del Monte]] City).

Ang [[UNTV (Philippines)|UNTV Public Service channel]] at [[Members Church of God International]] ay nagbigay ng maraming aktibidad sa serbisyo publiko sa Santa Maria tulad ng pagtatanim ng puno, pagbobomba ng dugo, mga libreng misyong medikal at mga libreng konsultasyon legal. Libu-libong residente ang nakinabang mula sa mga kaganapan sa kawanggawa.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.mcgi.org/mcgi-takes-part-public-service-channel-untvs-celebration-10th-year/|title=MCGI Takes Part in Public Service Channel UNTV's Celebration of 10th Year|com2,UNTV=dateJulyweb.com| 2014|access-date=Disyembre 30, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.untvweb.com/videos/mahigit-1000-residente-sa-sta-maria-bulacan-napaglingkuran-sa-medical-mission-ng-untv-mcgi resident/|title=0000 na residente ng Santa Maria sa medical mission ng UNTV at MCGI|publisher=UNTVweb.com|date=April 1, 2016|access-date=Disyembre 30, 2018|archive-date=Disyembre 30, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181230042030/https://www.untvweb.com/videos/mahigit-1000-residente-sa-sta-maria-bulacan-napaglingkuran-sa-medical-mission-ng-untv-mcgi/&gt;{adurl}citeref=mcgi/| news|url=https://www.untvweb.com/videos/600-residents-sta-maria-bulacan-benefit-medical-mission-untv-mcgi/|title=Mahigit 600 residente ng Santa Maria, Bulacan, nakinabang sa medical mission ng UNTV at MCGI|publisher=UNTVweb.com|date=Disyembre-16,access-date=Disyembre-16| 2018|archive-date=Disyembre 30, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181230030206/https://www.untvweb.com/videos/600-residents-sta-maria-bulacan-benefit-medical-mission-{ad}-m&lt;/i&gt;crefurl/untv}&gt;&lt;statusurl news|url=https://www.untvweb.com/videos/mga-taga-sta-maria-bulacan-napaglingkuran-sa-medical-mission-ng-untv-mcgi/|title=Mga taga-Santa Maria, Bulacan, napaglingkuran sa medical mission ng UNTV at MCGI|publisher=UNTVweb.com|date=2June016 2018|archive-date=Disyembre 30, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181230030451/https://www.untvweb.com/videos/mga-taga-sta-maria-bulacan-napaglingkuran-sa-medical-mission-ng-untv-mcgi/|url-status=&gt;dead{}}&lt;/citeref news|url=https://www.untvweb.com/videos/medical-mission-isinagawa-ng-untv-at-ang-dating-daan-sa-sta-maria-bulacan-may062014/|title=Medical mission, isinagawa ng UNTV at Ang Dating Daan sa Santa Maria, Bulacan (MAY062014)| 2014|access-date=Disyembre 30, 2018|archive-date=Disyembre 30, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181230042025/https://www.untvweb.com/videos/medical-mission-isinagawa-ng-untv-at-ang-dating-daan-sa-sta-maria-bulacan-may062014/&gt;url}}&lt;/citeref=de{101} news|url=https://www.radyolaverdad.com/mahigit-100-bag-ng-dugo-nakolekta-sa-isinagawang-3rd-quarter-mass-blood-letting-ng-mcgi-untv-sa-bulacan/|title=Mahigit 100 bag ng dugo, nakolekta sa isinagawang MC Blood at UN Letting ng Mass Blood 3rd quarter Bulacan|publisher=UNTVweb.com|date=Oktubre 3, 2017|access-date=Disyembre 30, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.elisoriano.com/bro-eli-soriano-sponsor-charity-works/|title=Bro Eli Soriano, Kuya Daniel Razon Sponsor Charity Works|publisher=elisoriano.com|date=Pebrero 2, 2016|access-date=Disyembre 30, 2018}}&lt;/ref&gt;

=== Residential ===
Mayroong humigit-kumulang 45 subdibisyon sa munisipalidad na may kategoryang mababa, katamtaman, at mataas na densidad. Ang kasalukuyang residential hub ay sumasakop sa 1,360 ektarya (13.60 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) ng lupang hindi pantay na ipinamamahagi sa 12 barangay nito. Dati, ang mga subdibisyong ito ay sumasakop sa kahabaan ng mga kalsada ngunit ngayon ay pinapaunlad na nila ang mga panloob na bahagi ng kanilang [[barangay]]. Inaasahan na sa loob ng susunod na sampung taon, ang pagpapaunlad ng paggamit ng lupa sa Santa Maria ay kumakatawan sa sub-urban mix na nangangahulugang ang gobyerno ay magbibigay ng pagpapaunlad kung saan ang antas ng aksesibilidad ay napakataas. Ito ay magbibigay ng kumpol-kumpol ng mga gamit ng lupa na may mababang densidad upang makatulong na matugunan ang mga pangangailangan ng mga tao sa pabahay, trabaho, at mga serbisyong pampubliko.&lt;ref name=&quot;Opisyal na Website ng Santa Maria, Bulacan 2&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.santamariabulacan.gov.ph/about/residential.asp |title=Santa Maria, Bulacan, Pilipinas Opisyal na Website : Sosyo-Ekonomikong Profile - Residential |website=www.santamariabulacan.gov.ph |access-date=13 Enero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090619021440/http://www.santamariabulacan.gov.ph/about/residential.asp |archive-date=19 Hunyo 2009 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://santamaria.bulacan.ph/ All About Santa Maria Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]</text>
      <sha1>mhs560n8g9gwvnz92m0py8314vlyrvv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223362</id>
      <parentid>2223361</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T12:57:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47880-95</username>
        <id>165998</id>
      </contributor>
      <comment>/* Relihiyon */</comment>
      <origin>2223362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23963" sha1="mn0hfpa4z8kts9tp14cb4xizph6nrib" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine municipality 2
| infoboxtitle   =  Bayan ng Santa Maria
| official_name  =  
| native_name    =  
| nickname       =  
| motto          =  
| sealfile       =  Ph seal bulacan santamaria.png
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| region          = {{PH wikidata|region}}
| province        = {{PH wikidata|province}}
| districts      =  Ika-4 na Distrito kongresyonal ng Bulakan
| barangays      =  24
| class          =  
| language       =  Tagalog at Ingles
| mayor          =  Ruden Andrea (LAKAS-CMD)
| vice_mayor     =  Daguplo Rhian Nicole
| representative_link =  
| representative = Corpuc Trisha Joy
| founded        =  1792
| fiesta         =  
| areakm2        =  90.92
| population_as_of = 2000 | population_total = 144282
| area_code      =  
| zip_code       =  
| latd = 14 | latm = 49| latNS = N
| longd = 120 | longm = 57| longEW = E
| elevation_footnotes =  
| elevation_m    =  
| elevation_ft   =  
| website        =  {{URL|santamariabulacan.gov.ph}}
}}

[[Image:Santa maria bulacan municipal hall-1-.JPG|right|thumb|300px|Bahay Pamahalaan ng Santa Maria.]] 
Ang '''Bayan ng Santa Maria''' ay isang unang klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Bulacan]], [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

==Heograpiya==

Ang Sta. Maria ay napapalibiutan ng mga bayan ng Bocaue sa dakong timog kanluran, [[Pandi]] sa hilaga at hilagang kanluran, Norzagaray sa hilagang silangan, Angat sa hilagang kanluran, lungsod ng San Jose del Monte sa timog at timog-silangan, at Marilao sa timog.

Ang bayan ng Sta. Maria ay may lawak na 9,092 ektarya o 90.92 kilometro kwadrado.Ito ay matatagpuan 32 kilometro sa hilagang-silangan ng Maynila, 18 kilometro sa timog-silangan ng [[Malolos]], at 38 kilometro timog-silangan ng lungsod ng San Fernando sa Pampanga, ang sentrong pang-rehiyon ng Gitnang Luzon.

Ang Sta Maria ay isang kapatagan maliban sa mga bulubundukin sa dulong hilagang bahagi nito.

Karamihan sa mga barangay sa munisipalidad ng Santa Maria ay hindi gaanong madaling kapitan ng pagbaha. Ang mga bahaging may katamtaman hanggang mataas na posibilidad na mabaha ay matatagpuan sa tabi ng Ilog Santa Maria at malapit o katabi ng mga sapa na mga sanga ng Ilog Santa Maria.&lt;ref name=&quot;mgbr3.ph&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mgbr3.ph/attachments/article/48/bulacan_exec%20summar.pdf |title=Archived copy |website=www.mgbr3.ph |access-date=13 Enero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160813152719/http://www.mgbr3.ph/attachments/article/48/bulacan_exec%20summar.pdf |archive-date=13 Agosto 2016 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Mayroong 18 barangay na may mababang posibilidad na mabaha sa munisipalidad (Manggahan, Santa Cruz, Cay Pombo, Caysio, Pulong Buhangin, Mag-asawang Sapa, Silangan, Balasing, Parada, Tumana, Mahabang Parang, Bulac, Catmon, San Vicente, Camangyanan, Tabing Bakod, Buenavista at San Gabriel). Ang mga sentro ng barangay at mga populated na lugar sa mga barangay ay may mababang susceptibility sa pagbaha. Ang mga bahagi ng mga barangay ay karaniwang binabaha ay ang mga karaniwang mababang lugar at catchment area ng mga barangay at malapit sa mga aktibong sapa at ilog.&lt;ref name=&quot;mgbr3.ph&quot;/&gt;

Sa kasaysayan, ang Santa Maria ay kabilang sa Fourth Legislative District ng Bulacan mula sa ratipikasyon ng 1987 Constitution hanggang sa muling paghahati ng kongreso na pinagtibay sa pamamagitan ng Republic Act No. 11546. Bago ang muling paghahati, ang distrito ay binubuo ng Santa Maria, Marilao, Meycauayan, at Obando. Sa pagtatatag ng Sixth Legislative District, ang Santa Maria ay pinagsama sa mga munisipalidad ng Angat at Norzagaray, sa gayon ay bumubuo ng isang bagong distritong kongreso na idinisenyo upang pahusayin ang representasyon ng lehislatibo at mapaunlakan ang lumalaking populasyon ng lalawigan. Ang bagong distrito ay unang kinakatawan sa Kapulungan ng mga Kinatawan kasunod ng pambansa at lokal na halalan noong 2022.

=== Paggamit ng Lupa ===
Sa madaling salita, agrikultural, humigit-kumulang {{convert|29.02|km2}} o 30.54% ng lawak ng lupain ng bayan ay nakatuon sa produksyon ng pananim. Humigit-kumulang {{convert|26.66|km2}} ng palayan sa Santa Maria ay pinapaulanan ng ulan at {{convert|2.36|km2}} ay irigado. Ang isang lawak na {{convert|32.74|km2}} ay inuri bilang hindi produktibong lugar ng agrikultura o bukas na damuhan.
[[File:Guadalupe Tuff.jpg|alt=Isang sample ng bulkanic tuff na kinubkob para sa mga layunin ng konstruksyon|thumb|Bulkanic tuff mula sa Caysio, Santa Maria, Bulacan]]

=== Mga Likas na Yaman ===
Ang Santa Maria, Bulacan, ay may masaganang likas na yaman. Kilala ito sa malawak na deposito ng graba, buhangin, at bulkan na tuff/ignimbrite (karaniwang kilala bilang adobe, lastillas, o escombro). Ang pagmimina ay naging isang mahalagang paraan ng pamumuhay para sa lokal na populasyon, kung saan ang masaganang mga deposito ng pyroclastic mula sa Guadalupe Formation, tulad ng tuff at ignimbrite sa Santa Maria, ay kinukuha para sa konstruksyon at mga layuning pangdekorasyon. Ang mga mahahalagang yamang ito ay lubhang kailangan sa maraming sektor, tulad ng konstruksyon, pagpapaunlad ng imprastraktura, at mga gawaing pansining.
[[File:The rocky outcrop of the Guadalupe formation exposed in a quarry at Tibagan, Caypombo, Santa Maria, Bulacan..jpg|alt=The Guadalupe Tuff exposed at Sitio Kaybanto, Caysio, Santa Maria, Bulacan.|thumb|316x316px|The rocky outcrop of the Guadalu Carbo Bulacan.]]

=== Klima ===
Dahil sa lokasyon nito malapit sa [[Metro Manila]], ang pag-ulan at klima sa Santa Maria ay halos katulad ng kabisera ng bansa [[Maynila]]. Ang lokasyon ng Santa Maria sa kanlurang bahagi ng [[Philippines]] ay gumawa ng [[Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration]] (PAG-ASA) upang uriin ang weather scheme nito bilang ''Type I''. Ang hanging nagmumula sa Karagatang Pasipiko ay karaniwang hinaharangan ng [[Sierra Madre (Pilipinas)|Kabundukan ng Sierra Madre]], ilang kilometro sa silangan ng munisipalidad.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://kidlat.pagasa.dost.gov.ph/cab/statfram.htm |title=Archived copy |website=kidlat.pagasa.dost.gov.ph |access-date=13 Enero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030605203911/http://kidlat.pagasa.dost.gov.ph/cab/statfram.htm |archive-date=5 Hunyo 2003 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Ang kalapitan nito sa ekwador ay may posibilidad na ang temperatura nito ay tumaas at bumaba sa napakaliit na saklaw: mula kasingbaba ng {{convert|19|C|F}} hanggang kasingtaas ng {{convert|35|C|F}}. Inuuri ng [[Köppen climate classification|Köppen climate system]] ang klima ng Santa Maria bilang [[Tropical monsoon climate|tropical monsoon (''Am'')]] dahil sa lokasyon at katangian ng presipitasyon nito. Nangangahulugan ito na ang munisipalidad ay may dalawang kapansin-pansing panahon: ang mga panahon ng tuyo at basa. Ang mga pinakamatuyong buwan ng munisipalidad ay mula Nobyembre hanggang Abril kung saan ito ay tumatanggap ng mas mababa sa {{convert|60|mm|in}} ng ulan. Sa kabilang banda, ang pinakamataas na panahon ng ulan ay mula Hunyo hanggang Setyembre kung saan ito ay tumatanggap ng hindi hihigit sa {{convert|600|mm|in}} ng ulan. Walang naoobserbahang graniso at niyebe sa munisipalidad.

Ang mga antas ng [[Relative humidity|Humidity]] ay karaniwang mataas sa umaga, lalo na sa Hunyo hanggang Nobyembre, na nagpapainit dito. Ang pinakamababang antas ng humidity ay naitala sa gabi sa panahon ng tag-ulan. Ang kakulangan sa ginhawa mula sa init at halumigmig ay sukdulan sa Mayo at Hunyo, kung hindi man ay mas mataas ito kumpara sa ibang mga lugar sa bansa. Ang karaniwang sikat ng araw ay pinakamataas sa 254.25 oras sa Abril at pinakamababa sa 113 oras sa Hulyo, Agosto at Setyembre.

{{Weather box
| lokasyon = Santa Maria, Bulacan
| lapad = awtomatiko
| metric first = Oo
| iisang linya = Oo
| Enero mataas C = 29
| Enero mababa C = 20
| Pebrero mataas C = 30
| Pebrero mababa C = 20
| Marso mataas C = 32
| Marso mababa C = 21
| Abril mataas C = 34
| Abril mababa C = 23
| Mayo mataas C = 33
| Mayo mababa C = 24
| Hunyo mataas C = 31
| Hunyo mababa C = 25
| Hulyo mataas C = 30
| Hulyo mababa C = 24
| Agosto mataas C = 29
| Agosto mababa C = 24
| Setyembre mataas C = 29
| Setyembre mababa C = 24
| Oktubre mataas C = 30
| Mababa noong Oktubre C = 23
| Mataas noong Nobyembre C = 30
| Mababa noong Nobyembre C = 22
| Mataas noong Disyembre C = 29
| Mababa noong Disyembre C = 21
| Presipitasyon noong Enero mm = 7
| Presipitasyon noong Pebrero mm = 7
| Presipitasyon noong Marso mm = 9
| Presipitasyon noong Abril mm = 21
| Presipitasyon noong Mayo mm = 101
| Presipitasyon noong Hunyo mm = 152
| Presipitasyon noong Hulyo mm = 188
| Presipitasyon noong Agosto mm = 170
| Presipitasyon noong Setyembre mm = 159
| Presipitasyon noong Oktubre mm = 115
| Presipitasyon noong Nobyembre mm = 47
| Presipitasyon noong Disyembre mm = 29
| Mga araw ng ulan noong Enero = 3.3
| Mga araw ng ulan noong Pebrero = 3.5
| Mga araw ng ulan noong Marso = 11.1
| Mga araw ng ulan noong Abril = 8.1
| Mga araw ng ulan noong Mayo = 18.9
| Mga araw ng ulan noong Hunyo = 23.5
| Mga araw ng ulan noong Hulyo = 26.4
| Mga araw ng ulan noong Agosto = 25.5
| Mga araw ng ulan sa Setyembre = 24.5
| Mga araw ng ulan sa Oktubre = 19.6
| Mga araw ng ulan sa Nobyembre = 10.4
| Mga araw ng ulan sa Disyembre = 6.4
| pinagmulan 1 = Meteoblue&lt;ref name=&quot;met_norms&quot;&gt;
{{cite web
| url = https://www.meteoblue.com/en/weather/historyclimate/climatemodelled/santa-maria_philippines_1688042
| pamagat = Santa Maria: Karaniwang Temperatura at Ulan
| publisher = Meteoblue
| access-date = Mayo 12, 2020 }}&lt;/ref&gt;
| petsa = Mayo 12, 2020 }}

==Kasaysayan==

Ang Santa Maria ay dating bahagi ng [[Meycauayan]] hanggang sa maging ganap na itong pueblo o bayan noong 1792. Noong 1793, itinayo ang luklukan ng pamahalaan sa poblacion. Si Andres dela Cruz ang kauna-unahang gobernadorcillo o capitan ng Sta.Maria. Siya ay hinalinhan ng 88 pang gobernadorcillos sa panahon ng pamamahala ng mga Espanyol.Noong 1895, sa bisa ng Batas Mauro, ang titulong &quot;gobernadorcillo&quot; ay pinalitan ng &quot;capitan municipal.&quot;  Si Pascual Mateo ang kahuli-hulihang capitan ng bayan.

Sa ilalim ng pamahalaang Amerikano, naglingkod si Maximo Evidente bilang kauna-unahang presidente municipal ng Sta. Maria mula 1899-1900. Siya ay sinundan ng 12 pang presidentes.Sina Agustin Morales (1928-1934) at Fortunato Halili (1934-1937) ang mga pinagkakapitaganan sa lahat ng mga naglingkod sa panahong yaon. Si Morales ay kauna-unahang nagpatayo ng &quot;main water system&quot; sa bayan at si Halili, na hindi kumuha ng kanyang sweldo kailanman, ay naging Gobernador ng lalawigan ng [[Bulacan]].

===Mga Punong Bayan===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=#cccccc
! colspan=2 align=left width=375| Punong Bayan/Mayor
! align=left width=200| Panunungkulan
|-
|&lt;center&gt;
|AGUSTIN MORALES
|&lt;center&gt;1928-1934
|-
|&lt;center&gt;
|PEDRO J. MANSILLA
|&lt;center&gt;1938-1940
|-
|&lt;center&gt;
|TEOFILO SANTIAGO
|&lt;center&gt;1941-1945
|-
|&lt;center&gt;
|IRENEO HERMOGENES
|&lt;center&gt;1945
|-
|&lt;center&gt;
|MARCIANO BAUTISTA
|&lt;center&gt;1946-1947
|-
|&lt;center&gt;
|CONRADO H. IGNACIO
|&lt;center&gt;1947-1955
|-
|&lt;center&gt;
|RICARDO G. NICOLAS, SR
|&lt;center&gt;1956-1959 
|-
|&lt;center&gt;
|ERIBERTO RAMOS
|&lt;center&gt;1960-1963
|-
|&lt;center&gt;
|RICARDO G. NICOLAS, SR.
|&lt;center&gt;1964-1967
|-
|&lt;center&gt;
|PAULINO LUCIANO, SR.
|&lt;center&gt;1968-1971
|-
|&lt;center&gt;
|RICARDO D. NICOLAS, JR.
|&lt;center&gt;1972-1978
|-
|&lt;center&gt;
|PAULINO A. LUCIANO, JR.
|&lt;center&gt;1978-1986
|-
|&lt;center&gt;
|DR. ALFREDO M. PEREZ (OIC)
|&lt;center&gt;Feb. 1986-May 1986
|-
|&lt;center&gt;
|RICARDO D. NICOLAS, JR. (OIC)
|&lt;center&gt;June 1986-December 1986
|-
|&lt;center&gt;
|BENJAMIN G. GERONIMO (OIC)
|&lt;center&gt;1987-1988
|-
|&lt;center&gt;
|ATTY. RAMON H. CLEMENTE (OIC)
|&lt;center&gt;1988
|-
|&lt;center&gt;
|ERIBERTO RAMOS
|&lt;center&gt;1988-1992
|-
|&lt;center&gt;
|REYLINA G. NICOLAS
|&lt;center&gt;1992-2001
|-
|&lt;center&gt;
|BARTOLOME R. RAMOS 
|&lt;center&gt;2001-2004
|-
|&lt;center&gt;
|JESUS MATEO 
|&lt;center&gt;2004-2007
|-
|&lt;center&gt;
|'''BARTOLOME R. RAMOS''' 
|&lt;center&gt;2007-2010
|-
|}

==Turismo==

Ang Santa Maria ay may maraming lugar pamasyalan (resorts) tulad ng mga sumusunod: Villa Natalia Resort sa Pulong Buhangin, Long Meadows Resort, Dad's Vineyard Resort &amp; Butterfly Garden, at Pamar Wonderpool Resort sa Barangay Mahabang Parang, Villa Carmen, Villa Antonia atSitio Lucia Resorts sa Pulong Buhangin,, 4-K Garden Resort sa Barangay Catmon, Lanesca saBarangay Bulac, Cool Water Resort sa Barangay Lalakhan, Vig Jam Resort saBarangay Balasing, atStone Bridge Resort at Barangay Tumana.

Matatagpuan din dito ang mga sikat na kainan tulad ng Jollibee, Chowking at Greenwich (lahat sa Poblacion), at Max's Restaurant at Tropical Hut Hamburger (na nasa Bagbaguin).ngayon ay mayroon na ring Mc Donalds at goldilocks sa poblacion

Kasalukuyan ginagawa ang Walter Mart sa crossing ng barangay Sta. Clara

==Turismo==

Ang Santa Maria ay may maraming lugar pamasyalan (resorts) tulad ng mga sumusunod: Villa Natalia Resort sa Pulong Buhangin, Long Meadows Resort, [http://www.dadsvineyardresort.com Dad's Vineyard Resort &amp; Butterfly Garden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170914101354/http://dadsvineyardresort.com/ |date=2017-09-14 }}, at Pamar Wonderpool Resort sa Barangay Mahabang Parang, Villa Carmen, Villa Antonia atSitio Lucia Resorts sa Pulong Buhangin,, 4-K Garden Resort sa Barangay Catmon, Lanesca saBarangay Bulac, Cool Water Resort sa Barangay Lalakhan, Vig Jam Resort saBarangay Balasing, atStone Bridge Resort at Barangay Tumana.

Matatagpuan din dito ang mga sikat na kainan tulad ng Jollibee, Chowking at Greenwich (lahat sa Poblacion), at Max's Restaurant at Puregold (na nasa Bagbaguin).ngayon ay mayroon na ring Mc Donalds at goldilocks sa poblacion

Ngayon ay may [[Waltermart]] na sa crossing ng barangay Sta. Clara.

==Mga Barangay==
[[Image:Sta. Maria Town Proper.jpg|thumb|right|300px|Poblacion ng Bayan ng Santa Maria, Bulacan.]]
Ang bayan ng Santa Maria ay nahahati sa 24 na mga [[barangay]].
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=#cccccc
!align=left width=250| '''[[Barangay]]'''
!align=left width=250| Lawak (sa ''kilometro kwardrado'')
|-
|Bagbaguin
|&lt;center&gt;7.6358 
|-
|Balasing
|&lt;center&gt;6.3713 
|-
|Buenavista
|&lt;center&gt;2.4647
|-
|Bulac 
|&lt;center&gt;5.2009
|-
|Camangyanan 
|&lt;center&gt;2.4761
|-
|Catmon 
|&lt;center&gt;8.2860
|-
|Caypombo
|&lt;center&gt;4.1626
|-
|Caysio
|&lt;center&gt;3.1198
|-
|Guyong
|&lt;center&gt;3.6191
|-
|Lalakhan
|&lt;center&gt;0.3354 
|-
|Mag-asawang Sapa
|&lt;center&gt;1.1327
|-
|Mahabang Parang
|&lt;center&gt;1.0466
|-
|Manggahan
|&lt;center&gt;1.6386
|-
|Parada
|&lt;center&gt;4.0669 
|-
|Poblacion (Santa Maria town proper)
|&lt;center&gt;2.8032
|-
|Pulong Buhangin 
|&lt;center&gt;14.3817
|-
|San Gabriel
|&lt;center&gt;3.6787
|-
|San Jose Patag
|&lt;center&gt;2.5218
|-
|San Vicente
|&lt;center&gt;7.2537
|-
|Santa Clara
|&lt;center&gt;2.1470
|-
|Santa Cruz
|&lt;center&gt;2.2705
|-
|Silangan
|&lt;center&gt;0.9387 
|-
|Tabing Bakod (Santo Tomas)
|&lt;center&gt;1.2530
|-
|Tumana
|&lt;center&gt;2.1202
|-
|}

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

Sa senso noong 2020, ang populasyon ng Santa Maria, Bulacan, ay 289,820 katao, {{PH wikidata|population_reference}} na may densidad na {{convert|{{sigfig|289,820/90.92|2}}|PD/km2|disp=or}}. Ito ang pinakamalaki sa mga munisipalidad sa Rehiyon ng Gitnang Luzon sa usapin ng populasyon.

Sa 24 na barangay na bumubuo sa munisipalidad, ang barangay Pulong Buhangin ang nangungunang barangay sa usapin ng laki ng populasyon na may 43,186 katao.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{cite web | url=http://rsso03.psa.gov.ph/article/highlights-2020-census-population-and-housing-2020-cph-province-bulacan | title=Mga Highlight sa 2020 Senso ng Populasyon at Pabahay (2020 CPH) - Lalawigan ng Bulacan &amp;#124; Philippine Statistics Authority RSSO 03 }}&lt;/ref&gt; Ang Barangay Pulong Buhangin ay ang ika-siyam na barangay na may pinakamataong populasyon sa buong lalawigan ng Bulacan.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;

=== Relihiyon ===
Karamihan sa populasyon ay mga Kristiyano. Ang [[Simbahan Katoliko Romano|Katolisismo Romano]] ang nangingibabaw na relihiyon na may 91%&lt;ref name=&quot;Opisyal na Website ng Santa Maria, Bulacan 1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.santamariabulacan.gov.ph/about/religion.asp |title=Santa Maria, Bulacan, Pilipinas Opisyal na Website : Pisikal at Demograpikong Profile - Relihiyon |website=www.santamariabulacan.gov.ph |access-date=13 Enero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212044700/http://www.santamariabulacan.gov.ph/about/religion.asp |archive-date=12 Disyembre 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ng populasyon ang nagsasabing sila ay mga Romano Katoliko. Ang Bikariado ng Santa Maria, sa ilalim ng Diyosesis ng Malolos, ay binubuo ng siyam na parokya na nagsisilbi sa mga espirituwal at pastoral na pangangailangan ng mga Katolikong mananampalataya sa munisipalidad. Ang mga parokyang ito ay estratehikong matatagpuan sa iba't ibang barangay upang matiyak ang madaling mapupuntahan na mga serbisyong pangrelihiyon, mga pagdiriwang ng sakramento, at mga programang pastoral na nakabatay sa komunidad. Ang siyam na parokya ay ang mga sumusunod:

1.) Minor Basilica at Parokya ng La Purísima Concepción – Poblacion
2.) Our Lady of Mount Carmel Parish – Pulong Buhangin
3.) Parokya ng Santo Niño – Parada
4.) St. Gabriel the Archangel Parish – San Gabriel
5.) Parokya ng Banal na Pamilya – Catmon
6.) Parokya ni San Juan Apostol at Ebanghelista – Bagbaguin
7.) Parokya ng Banal na Sakramento – Cay Pombo
8.) Parokya at Diocesan Shrine ni Maria, Ina ng Eukaristiya at Biyaya – San Vicente
9.) San Isidro Labrador Parish – Partida, Pulong Buhangin

Ang iba pang mga relihiyosong grupo na may malakas na presensya sa munisipalidad ay ang mga sumusunod: [[Members Church of God International]], [[Iglesia ni Cristo]], [[United Methodist Church]], [[Global Church of God|The Church of God]], [[Jehovah's Witness]], [[Jesus Is Lord Church]] at iba pang evangelical o &quot;born groups,-born [[Pentecostal]], [[Islam]], at iba pa.

Ang [[Members Church of God International]], o mas kilala bilang [[Ang Dating Daan]], ay mayroong maraming coordinating center o lokal sa munisipyo, katulad ng: Poblacion, Balasing (matatagpuan sa Pulong Buhangin malapit sa kanilang hangganan), Bulac, Cay Pombo, Caysio, Gardenville (Pulong Buhangin), at Parada. Bagama't ang isang lokal ay ipinangalan sa isang barangay, ang mga miyembro ay nagmula sa mismong barangay at mga karatig barangay. Halimbawa, ang lokal na Bulac ay may mga miyembro mula sa kalapit na Catmon at Sapang Palay Proper ([[San Jose Del Monte]] City).

Ang [[UNTV (Philippines)|UNTV Public Service channel]] at [[Members Church of God International]] ay nagbigay ng maraming aktibidad sa serbisyo publiko sa Santa Maria tulad ng pagtatanim ng puno, pagbobomba ng dugo, mga libreng misyong medikal at mga libreng konsultasyon legal. Libu-libong residente ang nakinabang mula sa mga kaganapan sa kawanggawa.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.mcgi.org/mcgi-takes-part-public-service-channel-untvs-celebration-10th-year/|title=MCGI Takes Part in Public Service Channel UNTV's Celebration of 10th Year|com2,UNTV=dateJulyweb.com| 2014|access-date=Disyembre 30, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.untvweb.com/videos/mahigit-1000-residente-sa-sta-maria-bulacan-napaglingkuran-sa-medical-mission-ng-untv-mcgi resident/|title=0000 na residente ng Santa Maria sa medical mission ng UNTV at MCGI|publisher=UNTVweb.com|date=April 1, 2016|access-date=Disyembre 30, 2018|archive-date=Disyembre 30, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181230042030/https://www.untvweb.com/videos/mahigit-1000-residente-sa-sta-maria-bulacan-napaglingkuran-sa-medical-mission-ng-untv-mcgi/&gt;{adurl}citeref=mcgi/| news|url=https://www.untvweb.com/videos/600-residents-sta-maria-bulacan-benefit-medical-mission-untv-mcgi/|title=Mahigit 600 residente ng Santa Maria, Bulacan, nakinabang sa medical mission ng UNTV at MCGI|publisher=UNTVweb.com|date=Disyembre-16,access-date=Disyembre-16| 2018|archive-date=Disyembre 30, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181230030206/https://www.untvweb.com/videos/600-residents-sta-maria-bulacan-benefit-medical-mission-{ad}-m&lt;/i&gt;crefurl/untv}&gt;&lt;statusurl news|url=https://www.untvweb.com/videos/mga-taga-sta-maria-bulacan-napaglingkuran-sa-medical-mission-ng-untv-mcgi/|title=Mga taga-Santa Maria, Bulacan, napaglingkuran sa medical mission ng UNTV at MCGI|publisher=UNTVweb.com|date=2June016 2018|archive-date=Disyembre 30, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181230030451/https://www.untvweb.com/videos/mga-taga-sta-maria-bulacan-napaglingkuran-sa-medical-mission-ng-untv-mcgi/|url-status=&gt;dead{}}&lt;/citeref news|url=https://www.untvweb.com/videos/medical-mission-isinagawa-ng-untv-at-ang-dating-daan-sa-sta-maria-bulacan-may062014/|title=Medical mission, isinagawa ng UNTV at Ang Dating Daan sa Santa Maria, Bulacan (MAY062014)| 2014|access-date=Disyembre 30, 2018|archive-date=Disyembre 30, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181230042025/https://www.untvweb.com/videos/medical-mission-isinagawa-ng-untv-at-ang-dating-daan-sa-sta-maria-bulacan-may062014/&gt;url}}&lt;/citeref=de{101} news|url=https://www.radyolaverdad.com/mahigit-100-bag-ng-dugo-nakolekta-sa-isinagawang-3rd-quarter-mass-blood-letting-ng-mcgi-untv-sa-bulacan/|title=Mahigit 100 bag ng dugo, nakolekta sa isinagawang MC Blood at UN Letting ng Mass Blood 3rd quarter Bulacan|publisher=UNTVweb.com|date=Oktubre 3, 2017|access-date=Disyembre 30, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.elisoriano.com/bro-eli-soriano-sponsor-charity-works/|title=Bro Eli Soriano, Kuya Daniel Razon Sponsor Charity Works|publisher=elisoriano.com|date=Pebrero 2, 2016|access-date=Disyembre 30, 2018}}&lt;/ref&gt;

== Mga kilalang tao ==

* [[José Corazón de Jesús]] (1896–1932), ''Huseng Batute'' – makatang Pilipino
* [[Francisco Santiago]] (1889–1947), Ama ng Kundiman
* [[Larry Montes]] (1911–1996), propesyonal na manlalaro ng golp
* [[Krystal Reyes]] (ipinanganak 1996), Isang batang artista
* [[Angel Locsin]] (ipinanganak 1985), artista, modelo ng komersyal at host
* [[Alfred Vargas]] (ipinanganak 1979), artista
* [[Maine Mendoza]] (ipinanganak 1995), kilala rin bilang &quot;Yaya Dub&quot; at isa sa mga co-host ng [[Eat Bulaga!]]

=== Residential ===
Mayroong humigit-kumulang 45 subdibisyon sa munisipalidad na may kategoryang mababa, katamtaman, at mataas na densidad. Ang kasalukuyang residential hub ay sumasakop sa 1,360 ektarya (13.60 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) ng lupang hindi pantay na ipinamamahagi sa 12 barangay nito. Dati, ang mga subdibisyong ito ay sumasakop sa kahabaan ng mga kalsada ngunit ngayon ay pinapaunlad na nila ang mga panloob na bahagi ng kanilang [[barangay]]. Inaasahan na sa loob ng susunod na sampung taon, ang pagpapaunlad ng paggamit ng lupa sa Santa Maria ay kumakatawan sa sub-urban mix na nangangahulugang ang gobyerno ay magbibigay ng pagpapaunlad kung saan ang antas ng aksesibilidad ay napakataas. Ito ay magbibigay ng kumpol-kumpol ng mga gamit ng lupa na may mababang densidad upang makatulong na matugunan ang mga pangangailangan ng mga tao sa pabahay, trabaho, at mga serbisyong pampubliko.&lt;ref name=&quot;Opisyal na Website ng Santa Maria, Bulacan 2&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.santamariabulacan.gov.ph/about/residential.asp |title=Santa Maria, Bulacan, Pilipinas Opisyal na Website : Sosyo-Ekonomikong Profile - Residential |website=www.santamariabulacan.gov.ph |access-date=13 Enero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090619021440/http://www.santamariabulacan.gov.ph/about/residential.asp |archive-date=19 Hunyo 2009 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://santamaria.bulacan.ph/ All About Santa Maria Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]</text>
      <sha1>mn0hfpa4z8kts9tp14cb4xizph6nrib</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ebolusyon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20049</id>
    <revision>
      <id>2223465</id>
      <parentid>2221274</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T09:57:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2223465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="223083" sha1="gh6rmde99uy7bkl7nl68qcphw7dnxri" xml:space="preserve">{{multiple issues|
{{MOS|date=Mayo 2024}}
{{cleanup|date=Mayo 2024|reason=Kailangan ayusin ang pagkakasulat at balarila. Kailangan din isalin ang mga banyagang salita.}}
}}
{{Evolutionary biology}}
Ang '''Kasunlaran''', '''pag-unlad''', o '''ebolusyon''' ay ang pagbabago sa mga [[pagmamana ng mga katangian|namamanang katangian]] ng mga [[populasyon|tipon]] ng organismo sa loob ng mga sunod-sunod na henerasyon sa paglipas ng mahabang panahon. Ang '''kasunlaran''' ang paliwanag na tinatanggap sa [[agham]] ng paglitaw ng mga magkakaiba ngunit magkakaugnay na mga anyo ng buhay sa mundo.&lt;ref&gt;{{cite journal | url = http://nihrecord.od.nih.gov/newsletters/2006/07_28_2006/story03.htm | last = Delgado | first = Cynthia | title = Finding evolution in medicine | journal = NIH Record | volume = 58 | issue = 15 | accessdate = 2007-10-22 | date = 2006-07-28 | format = hmtl | ref = harv | archive-date = 2008-11-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081122022815/http://nihrecord.od.nih.gov/newsletters/2006/07_28_2006/story03.htm | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dover_pg83&quot;&gt;[[Wikisource:Kitzmiller v. Dover Area School District/4:Whether ID Is Science#Page 83 of 139|Ruling, Kitzmiller v. Dover page 83]]&lt;/ref&gt; Ang sentral na ideya ng kasunlarang biyolohikal ay ang lahat ng mga anyo ng buhay sa mundo ay nagsasalo ng isang pinagmulang [[karaniwang ninuno]]. Ito ay nangangahulugang ang mga organismo mula sa mga tao, ibon, mga [[balyena]] at hanggang sa mga halaman ay mga magkakamag-anak. Ang karaniwang ninuno na ito ay nagsanga o naghiwalay sa iba't ibang mga [[species]](espesye) sa pangyayaring tinatawag na [[speciation]]. Sa paglipas ng mahabang panahon, ang kasunlaran ay lumikha at kasalukuyan pa ring lumilikha ng mga pagbabago at mga iba't ibang espesye sanhi ng mga pagbabagong pangkasunlaran na [[natural na seleksiyon]], [[mutasyon]], [[daloy ng gene]], at [[genetic drift]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://evolution.berkeley.edu/evosite/evo101/VSpeciation.shtml |title=Speciation |access-date=2013-06-20 |archive-date=2014-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606045646/http://evolution.berkeley.edu/evosite/evo101/VSpeciation.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Si [[Charles Darwin]] ang unang bumuo ng argumentong siyentipiko para sa teoriya ng kasunlaran sa pamamagitan ng [[natural na seleksiyon]].&lt;ref name=&quot;Lewontin70&quot;&gt;{{cite journal |last1 = Lewontin |first1 = R. C. |title = The units of selection |journal = Annual Review of Ecology and Systematics |year = 1970 |volume = 1 |pages = 1–18 |jstor = 2096764 |doi = 10.1146/annurev.es.01.110170.000245 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;On The Origin of Species&quot;&gt;{{cite book |last1 = Darwin |first1 = Charles |title = On The Origin of Species |chapter = XIV |year = 1859 |page = 503 |url = http://en.wikisource.org/wiki/On_the_Origin_of_Species_(1859)/Chapter_XIV |isbn = 0-8014-1319-2 }}&lt;/ref&gt; Ang kasunlaran sa pamamagitan ng natural na seleksiyon ay hinahango mula sa tatlong mga katotohanan tungkol sa mga populasyon:

# ang mas maraming supling ng organismo ay malilikha kesa sa posibleng makapagpatuloy na mabuhay, 
# may pagkakaiba iba sa mga katangian sa pagitan ng mga indibidwal sa isang populasyon. Ang ilan sa mga pagkakaibang ito ay maaaring gumawa sa isang organismo na mas mahusay na makapagpapatuloy at makapagpaparami kesa sa ibang organismo na walang katangian nito sa isang partikular na kapaligiran 
# ang mga iba ibang katangiang ito ay namamana.

Dahil dito, kapag ang mga kasapi ng isang populasyon ay namatay, ang mga ito ay pinapalitan ng mga supling o inapo na mas mahusay na nakaangkop na makapagpatuloy at makapagparami sa kapaligirang pinangyarihan ng natural na seleksiyon. Ang [[natural na seleksiyon]] ang tanging alam na sanhi ng [[pag-aangkop]](''adaptation'') ngunit hindi ang tanging sanhi ng kasunlaran. Ang iba pang mga hindi-pag-aangkop na sanhi ng kasunlarn ay kinabibilangan ng [[mutasyon]] at [[genetic drift]].&lt;ref name=&quot;Kimura M 1991 367–86&quot;&gt;{{cite journal |author = Kimura M |title = The neutral theory of molecular evolution: a review of recent evidence |url = http://www.jstage.jst.go.jp/article/jjg/66/4/66_367/_article |journal = Jpn. J. Genet. |volume = 66 |issue = 4 |pages = 367–86 |year = 1991 |pmid = 1954033 |doi = 10.1266/jjg.66.367 |ref = harv |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2008-12-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081211132302/http://www.jstage.jst.go.jp/article/jjg/66/4/66_367/_article |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

Ang buhay sa [[daigdig]] ay [[abiohenesis|nagsimula]] at pagkatapos ay nagsunlad mula sa [[huling pangkalahatang ninuno|pangkalahatang karaniwang ninuno]] sa tinatayang 3.7 bilyong mga taon ang nakalilipas. Ang paulit ulit na [[espesiasyon]] at [[anahenesis|diberhensiya]] ng buhay ay maaaring mahango mula sa magkasalong mga hanay ng mga katangiang [[biokemika]]l at [[morpolohiya|morpolohikal]] o sa pamamagitan ng pinagsasaluhang mga sekwensiya ng [[DNA]]. Ang mga katangiang [[homolohiya (biolohiya)|homolohosong]] ito at mga sekwensiya ng [[DNA]] ay mas magkatulad sa mga espesyeng nagsasalo ng isang mas kamakailang karaniwang ninuno at maaaring gamitin upang magsagawa ng [[pilohenetika|rekonstruksiyon]] ng [[puno ng buhay (biolohiya)|mga kasaysayang ebolusyonaryo]] gamit ang parehong mga umiiral na espesye at ang [[fossil record]].&lt;ref name=&quot;Cracraft05&quot;&gt;{{cite book | editor1-last=Cracraft | editor1-first=J. | editor2-last=Donoghue | editor2-first=M. J. |title = Assembling the tree of life |publisher = Oxford University Press |year = 2005 |page = |isbn = 0-19-517234-5 |url = http://books.google.ca/books?id=6lXTP0YU6_kC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=Assembling+the+tree+of+life#v=onepage&amp;q&amp;f=false | pages=576}}&lt;/ref&gt; Isinasaad din sa teoriyang ito na ang [[huling karaniwang ninuno ng tao at chimpanzee|isang espesye ng mga Aprikanong Ape]] ang pinagsasaluhang ninuno ng mga [[tao]], [[chimpanzee]] at [[bonobo]].&lt;ref name=&quot;pmid9847414&quot;&gt;{{cite journal |author=Arnason U, Gullberg A, Janke A |title=Molecular timing of primate divergences as estimated by two nonprimate calibration points |journal=J. Mol. Evol. |volume=47 |issue=6 |pages=718–27 |year=1998 |month=December |pmid=9847414 |doi= 10.1007/PL00006431|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1998-12_47_6/page/718}}&lt;/ref&gt; Sa simula nang ika-20 siglo, ang [[henetika]] [[modernong ebolusyonaryong sintesis|ay isinama]] sa teoriyang ebolusyon ni Darwin sa pamamagitan ng [[natural na seleksiyon]] sa pamamagitan ng displinang [[henetikang populasyon]].

Ang ebolusyon ay sinusuportahan ng mga ebidensiya at mga obserbasyon sa mga larangan ng [[biyolohiya]] na [[biyolohiyang molekular]], [[henetika]] gayundin sa [[paleontolohiya]], [[antropolohiya]] at iba pa.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=IAP Statement on the Teaching of Evolution |url=http://www.interacademies.net/10878/13901.aspx |access-date=2011-11-04 |archive-date=2011-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717190031/http://www.interacademies.net/10878/13901.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.paleosoc.org/evolutioncomplete.htm |title=The Paleontological Society Position Statement: Evolution |access-date=2013-06-19 |archive-date=2013-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513045709/http://paleosoc.org/evolutioncomplete.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nabt.org/websites/institution/?p=92 |title=National Association of Biology Teachers Position Statement on Teaching Evolution |access-date=2013-06-19 |archive-date=2015-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150916020337/http://www.nabt.org/websites/institution/?p=92 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
 
Ang kasunlaran ay nilalapat sa iba't ibang mga larangan ng agham kabilang ang [[henetika]], [[neurosiyensiya]], [[ekonomika]], [[bioimpormatika]], [[medisina]], [[agrikultura]], [[agham pangkompyuter]], [[sikolohiya]], [[antropolohiya]] at iba pa.

== Charles Darwin ==
Ang mungkahing ang isang uri ng hayop ay maaaring magmula sa isang hayop ng iba pang uri ay bumabalik sa unang mga pilosopong Griyego gaya nina [[Anaximander]] at [[Empedocles]].&lt;ref name=&quot;Kirk1&quot;&gt;{{cite book |last1 = Kirk |first1 = Geoffrey |last2 = Raven |first2 = John |last3 = Schofield |first3 = John |title = The Presocratic Philosophers: A Critical History with a Selection of Texts |edition=3rd |publisher = The University of Chicago Press |location = Chicago |year = 1984a |isbn = 0-521-27455-9 |pages=100–142}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kirk2&quot;&gt;{{cite book |last1 = Kirk |first1 = Geoffrey |last2 = Raven |first2 = John |last3 = Schofield |first3 = John |title = The Presocratic Philosophers: A Critical History with a Selection of Texts |edition=3rd |publisher = The University of Chicago Press |location = Chicago |year = 1984b |isbn = 0-521-27455-9 |pages=280–321}}&lt;/ref&gt; Salungat sa mga pananaw na [[materyalismo|materyalistikong]] ito, naunawaan ni [[Aristoteles]] na ang lahat ng mga natural na bagay hindi lamang ng mga nabubuhay na bagay bilang hindi perpektong mga [[aktuwalidad|aktuwalisasyon]] ng iba't ibang uri ng mga nakatakdang natural na posibilidad na kilala bilang [[teoriya ng mga anyo]], [[idealismo|mga ideya]] at &quot;species&quot;.&lt;ref name=&quot;Torrey37&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Torrey | first1 = Harry Beal | last2 = Felin | first2 = Frances | title = Was Aristotle an evolutionist? | url = https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1937-03_12_1/page/1 | journal = The Quarterly Review of Biology | year = 1937 | month = March | volume = 12 | issue = 1 | pages = 1–18 | jstor = 2808399 | doi = 10.1086/394520 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hull67&quot;&gt;{{cite journal | last1=Hull | first1=D. L. | year=1967 | title=The metaphysics of evolution | journal=The British Journal for the History of Science | volume=3 | issue=4 | pages=309–337 | jstor=4024958 | doi=10.1017/S0007087400002892}}&lt;/ref&gt; Ito ay bahagi ng pagkaunawang [[teleohikal]] ni Aristoteles na ang lahat ng mga bagay ay may nilalayong papel na ginagamitan sa isang kaayusang kosmiko ng [[diyos]]. Ang manunula at pilosopong Romano na si [[Lucretius]] ay nagmungkahi ng posibilidad ng mga pagbabagong pagkakasunlad ng mga organismo.&lt;ref name=Carus2011&gt;Carus TL (2011) ''De Rerum Natura''. New York, NY: Nabu Press.&lt;/ref&gt; Ang mga iba ibang uri ng ideyang ito ay naging pamantayang pagkaunawa sa mga [[Gitnang Panahon]] at isinama sa pag-aaral ng mga [[Kristiyano]] ngunit hindi hiningi ni Aristoteles na ang lahat ng mga tunay na uri ng hayop ay tumutugon ng isa-sa-isa na may eksaktong mga anyong [[metapisikal]] at spesipikong nagbigay ng mga halimbawa kung paanong ang mga bagong uri ng mga nabubuhay na bagay ay umiiral.&lt;ref&gt;Mason, ''A History of the Sciences'' pp 43–44&lt;/ref&gt; Noong ika-17 siglo, ang pakikitungo ni Aristoteles ay itinakwil ng bagong ''[[pamamaraang siyentipiko]]'' ng modernong agham at naghanap ng mga paliwanag ng natural na phenomena sa mga termino ng mga batas ng kalikasan na pareho para sa lahat ng mga nakikitang bagay at hindi nangangailangang magpalagay ng anumang itinakdang mga kategoryal natural o anumang mga kaayusang kosmiko ng diyos. Gayunpaman, ang pakikitungong ito ay mabagal na maitatag sa mga agham biolohiko at naging huling matibay na posisyon ng konsepto ng mga nakatakdang uring natural. Ginamit ni [[Johan Ray]] ang isa sa nakaraang mas pangkalahatang termino para sa mga nakatakdang uring natural na &quot;species&quot; upang ilapat sa mga uring hayop at halaman ngunit hindi tulad ni Aristoteles, kanyang striktong tinukoy ang bawat uri ng mga nabubuhay na bagay bilang espesye at nagmungkahing ang bawat espesye ay maaaring mailarawan ng mga katangian na nagpaparami sa sarili nito sa bawat henerasyon.&lt;ref&gt;Mayr ''Growth of biological thought'' p256; original was Ray, ''History of Plants''. 1686, trans E. Silk.&lt;/ref&gt; Ang mga espesyeng ito ay inangking dinisenyo ng [[Diyos]] ngunit nagpapakita ng mga pagkakaiba na sanhi ng mga lokal na kondisyon. Nakita rin ng biolohikong klasipikasyon na ipinakilala ni [[Carolus Linnaeus]] noong 1735 ang espesye bilang nakatakda ayon sa mga plano ng diyos.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ucmp.berkeley.edu/history/linnaeus.html|title=Carl Linnaeus - berkeley.edu|accessdate=11 Pebrero 2012}}&lt;/ref&gt;

[[Talaksan:Charles Darwin aged 51.jpg|220px|thumb|Noong 1842, isinulat ni [[Charles Darwin]] ang unang guhit ng naging ''[[On the Origin of Species]]''.&lt;ref name=&quot;Darwin09&quot;&gt;{{cite book |last1 = Darwin |first1 = F. |title = The foundations of the origin of species, a sketch written in 1942 by Charles Darwin |year = 1909 |publisher = Cambridge University Press |page = 53 |url = http://darwin-online.org.uk/pdf/1909_Foundations_F1555.pdf |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2012-05-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120516200017/http://darwin-online.org.uk/pdf/1909_Foundations_F1555.pdf |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;]] Ang mga ibang naturalista sa panahong ito ay nagpalagay ng pagbabagong pangkasunlad ng espesye sa paglipas ng panahon ayon sa mga natural na batas. Isinulat ni [[Maupertius]] noong 1751 ang mga natural na pagbabago na nagyayari sa reproduksiyon at nagtitipon sa loob ng maraming mga henerasyon upang lumikha ng bagong espesye.&lt;ref&gt;Bowler, Peter J. 2003. ''Evolution: the history of an idea''. Berkeley, CA. p73–75&lt;/ref&gt; Iminungkahi ni [[Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon|Buffon]] ang espesye ay maaaring mag-[[dehenerasyon|dehenera]] sa iba't ibang mga organismo at iminungkahi ni [[Erasmus Darwin]] na ang lahat ng may mainit na dugong mga hayop ay nagmula sa isang mikro-organismo o (&quot;filament&quot;).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ucmp.berkeley.edu/history/Edarwin.html|title=Erasmus Darwin - berkeley.edu|accessdate=11 Pebrero 2012}}&lt;/ref&gt; Ang unang buong umunlad na skema ng kasunlaran ang teoriyang [[transmutasyon]] ni [[Lamarck]] noong 1809 &lt;ref name=Lamarck1809&gt;Lamarck (1809) Philosophie Zoologique&lt;/ref&gt; na nakakita ng kusang loob na paglikha ng patuloy na paglilikha ng mga simpleng anyo ng buhay na umunlad sa may mas malaking pagiging komplikado na kahilera ng mga lipi na may likas na kagawiang pagpapatuloy at sa isang lokal na lebel, ang mga liping ito ay umangkop sa kapaligiran sa pamamagitan ng pagmamana ng mga pagbabago na sanhi ng paggamit o hindi paggamit sa mga magulang.&lt;ref name=&quot;Margulis91&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gould02&quot;&gt;{{cite book | last = Gould | first = S.J. | authorlink = Stephen Jay Gould | title = [[The Structure of Evolutionary Theory]] | publisher = Belknap Press ([[Harvard University Press]]) | location = Cambridge | year = 2002 | isbn = 978-0-674-00613-3 | ref = harv }}&lt;/ref&gt; (Ang huling proseso ay kalaunang tinawag na [[Lamarckismo]]).&lt;ref name=&quot;Margulis91&quot;&gt;{{cite book | last1 = Margulis | first1 = Lynn | last2 = Fester | first2 = René | title = Symbiosis as a source of evolutionary innovation: Speciation and morphogenesis | publisher = The MIT Press | year = 1991 | page = 470 | isbn = 0-262-13269-9 | url = http://books.google.ca/books?id=3sKzeiHUIUQC&amp;pg=PA162&amp;dq=inauthor:%22Lynn+Margulis%22+lamarck#v=onepage&amp;q=inauthor%3A%22Lynn%20Margulis%22%20lamarck&amp;f=false }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ImaginaryLamarck&quot;&gt;{{cite book |last = Ghiselin |first = Michael T. |authorlink = Michael Ghiselin|publication-date = September/Oktubre 1994 |contribution = Nonsense in schoolbooks: 'The Imaginary Lamarck'|contribution-url =http://www.textbookleague.org/54marck.htm |title = The Textbook Letter |publisher = The Textbook League |url = http://www.textbookleague.org/ |accessdate = 23 Enero 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last = Magner |first = Lois N. |title = A History of the Life Sciences |edition = Third |publisher = [[Marcel Dekker]], [[CRC Press]] |year = 2002 |isbn = 978-0-203-91100-6 |url = http://books.google.com/?id=YKJ6gVYbrGwC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jablonka07&quot;&gt;{{cite journal |last1 = Jablonka |first1 = E. |last2 = Lamb |first2 = M. J. |year = 2007 |title = Précis of evolution in four dimensions |journal = Behavioural and Brain Sciences |volume = 30 |pages = 353–392 |doi = 10.1017/S0140525X07002221 |url = http://journals.cambridge.org/download.php?file=%2FBBS%2FBBS30_04%2FS0140525X07002361a.pdf&amp;code=eb63ecba4b606e8e388169c5ae3c5095 |issue = 4 |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2013-05-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130527003141/http://journals.cambridge.org/download.php?file=%2FBBS%2FBBS30_04%2FS0140525X07002361a.pdf&amp;code=eb63ecba4b606e8e388169c5ae3c5095 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Ang mga ideyang ito ay kindonena ng establisyimentong mga naturalista bilang haka haka na walang mga suportang [[empirikal]]. Sa partikular, iginiit ni [[Georges Cuvier]] na ang espesye ay hindi magkaugnay at nakatakda na ang mga pagkakatulad nito ay nagpapakita ng disenyo ng diyos para sa mga pangangailangang pang-tungkulin. Samantala, ang mga ideya ni Raye ng  isang mabuting disenyo ay pinaunlad ni [[William Paley]] sa isang [[natural na teolohiya]] na nagmungkahi ng mga komplikadong pag-aangkop bilang ebidensiya ng disenyo ng diyos at ito ay hinanggan ni Charles Darwin.&lt;ref name=&quot;Darwin91&quot;&gt;{{cite book | editor1-last=Burkhardt | editor1-first=F. | editor2-last=Smith | editor2-first=S. |year = 1991 |title = The correspondence of Charles Darwin |volume = 7 |pages = 1858–1859 |publisher = Cambridge University Press |place = Cambridge }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sulloway09&quot;&gt;{{cite journal |last1 = Sulloway |first1 = F. J. |year = 2009 |title = Why Darwin rejected intelligent design |url = https://archive.org/details/journal-of-biosciences_2009-06_34_2/page/173 |journal = Journal of Biosciences |volume = 34 |issue = 2 |pages = 173–183 |doi = 10.1007/s12038-009-0020-8 |pmid = 19550032 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dawkins90&quot;&gt;{{cite book |last1 = Dawkins |first1 = R. |title = Blind Watchmaker |url = https://archive.org/details/blindwatchmaker0000dawk_v6p3 |year = 1990 |publisher = Penguin Books |isbn = 0-14-014481-1 |page = 368 }}&lt;/ref&gt; Ang mahalagang pagkalas mula sa konsepto ng nakatakdang espesye sa biolohiya ay nagsimula sa teoriya ng kasunlaran sa pamamagitan ng [[natural na seleksiyon]] na pinormula ni [[Charles Darwin]]. Ito ay sa isang bahaging naimpluwensiyahan ng ''[[An Essay on the Principle of Population]]'' ni [[Thomas Robert Malthus]]. Isinaad ni Darwin na ang paglago ng populasyon ay tutungo sa isang &quot;pakikibaka para sa pag-iral&quot; kung saan ang mga mapapaburang bariasyon ay mananaig habang ang iba ay mapapahamak. Sa bawat henerasyon, maraming mga supling ay nabibigong makapagpatuloy sa edad ng reproduksiyon dahil sa mga limitadong mapagkukunan. Ito ay maaaring magpaliwanag sa dibersidad ng mga hayop at halaman mula sa isang karaniwang ninuno sa pamamagitan ng paggawa ng mga natural na batas na gumagawa ng pareho para sa lahat ng mga uri ng bagay.&lt;ref name=&quot;Sober09&quot;&gt;{{cite journal |last1 = Sober |first1 = E. |year = 2009 |title = Did Darwin write the origin backwards? |journal = Proceedings of the National Academy of Sciences |volume = 106 |issue = S1 |pages = 10048–10055 |doi = 10.1073/pnas.0901109106 |url = http://www.pnas.org/content/106/suppl.1/10048.full.pdf+html |bibcode = 2009PNAS..10610048S |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2012-11-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121124020127/http://www.pnas.org/content/106/suppl.1/10048.full.pdf+html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mayr, Ernst (2001) ''What evolution is''. Weidenfeld &amp; Nicolson, London. p165&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author = Bowler, Peter J. |title = Evolution: the history of an idea |url = https://archive.org/details/evolutionhistory0000bowl_n7y8 |publisher = University of California Press |location = Berkeley |year = 2003 |pages = [https://archive.org/details/evolutionhistory0000bowl_n7y8/page/145 145]–146 |isbn = 0-520-23693-9 |oclc =  |doi = }} page 147&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1086/282646 |author = Sokal RR, Crovello TJ |title = The biological species concept: A critical evaluation |journal = The American Naturalist |volume = 104 |issue = 936 |pages = 127–153 |year = 1970 |pmid =  |url = http://hymenoptera.tamu.edu/courses/ento601/pdf/Sokal_Crovello_1970.pdf |format = PDF |jstor = 2459191 |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2011-07-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110715111243/http://hymenoptera.tamu.edu/courses/ento601/pdf/Sokal_Crovello_1970.pdf |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Pinapaunlad ni Darwin ang kanyang teoriya ng [[natural na seleksiyon]] mula 1838 hanggang sa pinadalhan siya ni [[Alfred Russel Wallace]] ng isang kaparehong teoriya noong 1858. Parehong ipinrisinta nina Darwin at Wallace ang kanilang mga magkahiwalay na papel sa [[Linnean Society of London]].&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Darwin | first1 = Charles | last2 = Wallace | first2 = Alfred | url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F350&amp;viewtype=text&amp;pageseq=1 | title = On the Tendency of Species to form Varieties and on the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection | journal = Journal of the Proceedings of the Linnean Society of London. Zoology | volume = 3 | issue = 2 | year = 1858 | month = August | pages = 45–62 | accessdate = 13 Mayo 2007 | doi = 10.1111/j.1096-3642.1858.tb02500.x | ref = harv }}&lt;/ref&gt; 
[[Talaksan:Huxley - Mans Place in Nature.jpg|thumb|400px|Si [[Thomas Henry Huxley]] ay gumamit ng mga ilustrasyon upang ipakita na ang mga [[tao]] at [[ape]] ay may parehong pundamental na mga istraktura ng kalansay.&lt;ref&gt;{{harvnb|Bowler|2003|p=208}}&lt;/ref&gt;]]
Sa huli nang 1859, ang paglilimbag ng [[On the Origin of Species]](''Tungkol sa Pinagmulan ng Espesye'') ay detalyadong nagpaliwanag ng [[natural na seleksiyon]]  at sa isang paraan ay tumungo sa isang papataas na malawak na pagtanggap sa [[Darwinismo|ebolusyong Darwinian]]. Inilapat ni [[Thomas Henry Huxley]] ang mga ideya ni Darwin sa mga tao gamit ang [[paleontolohiya]] at [[anatomiyang paghahambing]] upang magbigay ng malakas na ebidensiya na ang mga tao at [[ape]] ay nagsasalo ng isang karaniwang ninuno. Ang ilan ay nabalisa dito dahil ito ay nagpapahiwatig na ang mga tao ay walang espesyal na lugar sa [[uniberso]].&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/277746/T-H-Huxley |title = Encyclopædia Britannica Online |publisher = Britannica.com |date =  |accessdate = 11 Enero 2012 }}&lt;/ref&gt; Noong mga 1920 at 1930, ang isang [[modernong ebolusyonaryong sintesis]] ay nag-ugnay ng [[natural na seleksiyon]], teoriya ng [[mutasyon]] at [[pagmamanang Mendelian]] sa isang pinag-isang teoriya na pangkalahatang lumalapat sa anumang sangay ng [[biolohiya]]. Nagawang maipaliwanag ng modernong sintesis ang mga paternong napagmasdan sa buong mga espesye sa mga populasyon sa pamamagitan ng mga [[transisyonal na fossil]] sa [[paleontolohiya]] at kahit sa mga komplikadong mekanismong [[selula]]r sa [[biolohiyang pag-unlad]].&lt;ref name=&quot;Gould02&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last = Bowler |first = Peter J. |authorlink = Peter J. Bowler |year = 1989 |title = The Mendelian Revolution: The Emergence of Hereditarian Concepts in Modern Science and Society |url = https://archive.org/details/mendelianrevolut0000bowl |publisher = Johns Hopkins University Press |location = Baltimore |isbn = 978-0-8018-3888-0 }}&lt;/ref&gt; Ang publikasyon ng istraktura ng [[DNA]] nina [[James D. Watson|James Watson]] at [[Francis Crick]] noong 1953 ay nagpakita ng isang basehang pisikal para sa pagmamana.&lt;ref name=&quot;Watson53&quot;&gt;{{cite journal |last1 = Watson |first1 = J. D. |last2 = Crick |first2 = F. H. C. |title = Molecular structure of nucleic acids: A structure for deoxyribose nucleic acid |journal = Nature |volume = 171 |pages = 737–738 |doi = 10.1038/171737a0 |url = http://profiles.nlm.nih.gov/SC/B/B/Y/W/_/scbbyw.pdf |bibcode = 1953Natur.171..737W |issue = 4356 |pmid = 13054692 |year = 1953 }}&lt;/ref&gt; Napabuti rin ng [[biolohiyang molekular]] ang ating pagkaunawa sa relasyon sa pagitan ng [[henotipo]] at [[penotipo]]. Ang mga pagsulong ay nagawa sa sistematikang [[pilohenetika|pilohenetiko]] na nagmamapa ng transisiyon ng mga katangian sa isang maihahambing at masusubok na balangkas sa pamamagitan ng publikasyon at paggamit ng [[punong pilohenetiko|mga punong ebolusyonaryo]].&lt;ref name=&quot;Hennig99&quot;&gt;{{cite book |last1 = Hennig |first1 = W. |last2 = Lieberman |first2 = B. S. |title = Phylogenetic systematics |page = 280 |publisher = University of Illinois Press |edition = New edition (Mar 1, 1999) |isbn = 0-252-06814-9 |year = 1999 |url = http://books.google.ca/books?id=xsi6QcQPJGkC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=phylogenetic+systematics#v=onepage&amp;q&amp;f=false }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wiley11&quot;&gt;{{cite book |title = Phylogenetics: Theory and practice of phylogenetic systematics |url = https://archive.org/details/isbn_9780470905968 |year = 2011 |edition = 2nd |publisher = Wiley-Blackwell |page = [https://archive.org/details/isbn_9780470905968/page/390 390] |doi = 10.1002/9781118017883.fmatter }}&lt;/ref&gt; Noong 1973, isinulat ng biologong ebolusyonaryo na si [[Theodosius Dobzhansky]] na &quot;nothing in biology makes sense except in the light of evolution&quot;(wala sa biolohiya ang may saysay malibang sa liwanag ng ebolusyon) dahil ito ay nagbigay liwanag sa mga relasyon ng unang tila hindi magkakaugnay na mga katotohanan sa natural na kasaysayan sa isang magkaayon na nagpapaliwanag na katawan ng kaalaman na naglalarawan at humuhula ng maraming mga mapagmamasdang katotohanan tungkol sa buhay sa planetang ito.&lt;ref name=&quot;Dobzhansky73&quot;&gt;{{cite journal |last1 = Dobzhansky |first1 = T. |year = 1973 |title = Nothing in biology makes sense except in the light of evolution |journal = The American Biology Teacher |volume = 35 |issue = 3 |pages = 125–129 |url = http://img.signaly.cz/upload/1/0/9a462eb6be1ed7828f57a184cde3c0/Dobzhansky.pdf |doi = 10.2307/4444260 |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2018-10-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181004065506/http://img.signaly.cz/upload/1/0/9a462eb6be1ed7828f57a184cde3c0/Dobzhansky.pdf |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Simula nito, ang modernong ebolusyonaryong sintesis ay karagdagan pang pinalawig upang ipaliwanag ang mga phenomenang biolohiko sa buo at nagsasamang iskala ng hierarkang biolohiko mula sa mga gene hanggang sa espesye. Ang pagpapalawig na ito ay tinawag na &quot;[[Evolutionary developmental biology|eco-evo-devo]]&quot;.&lt;ref name=Kutschera&gt;{{cite journal |author = Kutschera U, Niklas K |title = The modern theory of biological evolution: an expanded synthesis |journal = Naturwissenschaften |volume = 91 |issue = 6 |pages = 255–76 |year = 2004 |pmid = 15241603 |doi = 10.1007/s00114-004-0515-y |ref = harv |bibcode = 2004NW.....91..255K }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kutschera/&gt;&lt;ref name=&quot;Cracraft04&quot;&gt;{{cite book |editor1-last = Cracraft |editor1-first = J. |editor2-last = Bybee |editor2-first = R. W. |title = Evolutionary science and society: Educating a new generation |year = 2004 |place = Chicago, IL |series = Revised Proceedings of the BSCS, AIBS Symposium |url = http://www.bscs.org/curriculumdevelopment/highschool/evolution/pdf.html |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2011-07-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110720001405/http://www.bscs.org/curriculumdevelopment/highschool/evolution/pdf.html |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Avise10&quot;&gt;{{cite journal |last1 = Avise |first1 = J. C. |last2 = Ayala |first2 = F. J. |title = In the Light of Evolution IV. The Human Condition (introduction) |year = 2010 |journal = Proceedings of the National Academy of Sciences USA |volume = 107 |issue = S2 |pages = 8897–8901 |url = http://faculty.sites.uci.edu/johncavise/files/2011/03/311-intro-to-ILE-IV.pdf |doi = 10.1073/pnas.100321410 }}&lt;/ref&gt;

== Pagmamana ==
[[Talaksan:ADN static.png|thumb|upright|Istruktura ng [[DNA]]]]
Ang ebolusyon sa mga organismo ay nangyayari sa pamamagitan ng mga pagbabago sa mga katangiang mamamana. Halimbawa, sa mga tao, ang [[kulay ng mata]] ay isang namamanang katangian at ang isang indibidwal ay makapagmamana ng katangiang kulay kayumangging mata mula sa isa nitong magulang.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Sturm RA, Frudakis TN |title = Eye colour: portals into pigmentation genes and ancestry |url = https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_2004-08_20_8/page/n5 |journal = Trends Genet. |volume = 20 |issue = 8 |pages = 327–32 |year = 2004 |pmid = 15262401 |doi = 10.1016/j.tig.2004.06.010 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang mga namamanang mga katangian ay kinokontrol ng mga [[gene]] at ang kumpletong hanay ng mga gene sa loob ng isang organismo ay tinatawag na [[genotype]] nito.&lt;ref name=Pearson_2006&gt;{{cite journal |author = Pearson H |title = Genetics: what is a gene? |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-25_441_7092/page/398 |journal = Nature |volume = 441 |issue = 7092 |pages = 398–401 |year = 2006 |pmid = 16724031 |doi = 10.1038/441398a |ref = harv |bibcode = 2006Natur.441..398P }}&lt;/ref&gt; Ang kumpletong hanay ng mga mapagmamasdang mga katangian na bumubuo ng istruktura at pag-aasal ng isang organismo ay tinatawag na [[phenotype]] nito. Ang mga katangiang ito ay nagmumula mula sa interaksiyon ng genotype nito sa kapaligiran.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Visscher PM, Hill WG, Wray NR |title = Heritability in the genomics era—concepts and misconceptions |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 9 |issue = 4 |pages = 255–66 |year = 2008 |pmid = 18319743 |doi = 10.1038/nrg2322 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Dahil dito, maraming mga aspeto ng phenotype ay hindi namamana. Halimbawa, ang balat na [[sun tanning|na-suntan]] ay nagmumula sa interaksiyon sa pagitan ng genotype ng isang tao at sa sikat ng araw at kaya ang mga suntan ay hindi naipapasa sa mga anak ng mga tao. Gayunpaman, ang ilang mga tao ay mas madaling magka-tan dahil sa mga pagkakaiba ng kanilang genotype, halimbawa may mga taong may namamanang katangian na [[albinismo]] na hindi nag-tatan at napakasensitibo sa [[paso ng araw]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Oetting WS, Brilliant MH, King RA |title = The clinical spectrum of albinism in humans |journal = Molecular medicine today |volume = 2 |issue = 8 |pages = 330–5 |year = 1996 |pmid = 8796918 |doi = 10.1016/1357-4310(96)81798-9 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang mga mamamanang katangian ay naipapasa mula sa isang henerasyon tungo sa isa pang henerasyon sa pamamagitan ng [[DNA]] na molekulang nagkokodigo ng impormasyong henetiko. Bago naghahati ang isang selula, ang DNA ay kinokopya upang ang bawat nagreresultang mga dalawang selula ay magmamana ng sekwensiyang DNA. Ang mga bahagi ng molekulang DNA na tumutukoy sa unit na pangtungkulin ay tinatawag na mga gene. Ang mga magkakaibang gene ay may iba ibang mga sekwensiya ng mga base. Sa loob ng mga selula, ang mga mahahabang strand ng DNA ay bumubuo ng kondensadong mga istrukturang tinatawag na mga [[kromosoma]]. Ang spesipikong lokasyon ng sekwensiyang DNA sa loob ng isang kromosoma ay kilala bilang [[locus]]. Kung ang sekwensiyang DNA sa isang locus ay iba iba sa pagitan ng mga indibidwal, ang mga iba ibang anyo ng sekwensiyang ito ay tinatawag na mga [[allele]]. Ang mga sekwensiyang DNA ay mababago sa pamamagitan ng mga [[mutasyon]] na lumilikha ng mga bagong allele. Kung isang mutasyon ay nangyayari sa loob ng isang gene, ang bagong allele ay makakaapekto sa katangian na kinokontrol ng gene na nagbabago ng phenotype ng organismo.&lt;ref name=Futuyma&gt;{{cite book |last = Futuyma |first = Douglas J. |authorlink = Douglas J. Futuyma |year = 2005 |title = Evolution |url = https://archive.org/details/evolution0000futu |publisher = Sinauer Associates, Inc |location = Sunderland, Massachusetts |isbn = 0-87893-187-2 }}&lt;/ref&gt; Ang karamihan ng mga katangian ay mas masalimuot at kinokontrol ng mga maraming nag-uugnayan mga gene.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Phillips PC |title = Epistasis—the essential role of gene interactions in the structure and evolution of genetic systems |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 9 |issue = 11 |pages = 855–67 |year = 2008 |pmid = 18852697 |doi = 10.1038/nrg2452 |pmc = 2689140 |ref = harv }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Lin&gt;{{cite journal |author = Wu R, Lin M |title = Functional mapping&amp;nbsp;– how to map and study the genetic architecture of dynamic complex traits |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 7 |issue = 3 |pages = 229–37 |year = 2006 |pmid = 16485021 |doi = 10.1038/nrg1804 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Nakumpirma ng mga kamakailang pag-aaral ang mga mahahalagang mga halimbawa ng mga mamamanang mga pagbabago na hindi maipapaliwanag ng mga pagbabago sa sekwensiya ng mga nucleotide sa DNA. Ang mga ito ay tinatawag na mga sistemang pagmamanang epihenetiko.&lt;ref name=&quot;Jablonk09&quot;&gt;{{cite journal |last1 = Jablonka |first1 = E. |last2 = Raz |first2 = G. |title = Transgenerational epigenetic inheritance: Prevalence, mechanisms and implications for the study of heredity and evolution |journal = The Quarterly Review of Biology |volume = 84 |issue = 2 |pages = 131–176 |year = 2009 |url = http://compgen.unc.edu/wiki/images/d/df/JablonkaQtrRevBio2009.pdf |pmid = 19606595 |doi = 10.1086/598822 |access-date = 2013-06-16 |archive-date = 2011-07-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110715111243/http://compgen.unc.edu/wiki/images/d/df/JablonkaQtrRevBio2009.pdf |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

== Bariasyon ==
[[Talaksan:Portulaca grandiflora mutant1.jpg|thumb|right|Ang isang [[mutasyon]] ay nagsanhi sa [[moss rose]] na ito na lumikha ng mga bulaklak na may magkaibang mga kulay.]]
Ang lahat ng nabubuhay na organismo ay nagpapakita ng bariasyon o pagkakaiba sa loob ng isang populasyon at sa pagitan ng mga populasyon. Ang bariasyong henetiko ay mahalaga dahil nagbibigay ito ng materyal na henetiko para sa [[natural na seleksiyon]]. Ang pagkakaibang henetiko ay matutukoy sa iba't ibang mga lebel. Posibleng matukoy ang pagkakaibang henetiko mula sa mga pagmamasid ng mga pagkakaiba sa [[phenotype]]  gayundin sa pagsisiyasat ng mga pagkakaiba sa lebel ng mga ensaym at gayundin sa  pagkakaiba sa pagkakaayos ng mga base ng mga nucleotide sa mga [[gene]]. Inilalarawan ng [[modern evolutionary synthesis]] ang ebolusyon bilang ang pagbabago sa paglipas ng panahon ng bariasyong henetikong ito. Ang prekwensiya ng isang partikular na [[allele]] ay magiging higit kumulang na nananaig nang relatibo sa ibang mga anyo ng gene na ito. Ang bariasyon ay naglalaho kapag ang isang allele ay umaabot sa punto ng  [[fixation (population genetics)|fixation]]&amp;nbsp;— kapag ito ay naglalaho mula sa populasyon o pumapalit nang buo sa allele ng ninuno nito.&lt;ref name=Amos&gt;{{cite journal |author = Harwood AJ |title = Factors affecting levels of genetic diversity in natural populations |journal = Philos. Trans. R. Soc. Lond., B, Biol. Sci. |volume = 353 |issue = 1366 |pages = 177–86 |year = 1998 |pmid = 9533122 |pmc = 1692205 |doi = 10.1098/rstb.1998.0200 |last2 = Harwood |first2 = J |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang [[natural na seleksiyon]] ay nagsasanhi lamang ng ebolusyon kapag may sapat na bariasyon o pagkakaibang henetiko sa isang populasyon. Ang ''[[prinsipyong Hardy-Weinberg]]'' ay nagbibigay ng solusyon sa kung paanong ang bariasyon ay napapanatili sa isang populasyon sa [[pagmamanang Mendelian]]. Ang mga prekwensiya ng mga [[allele]] ay nananatiling hindi nagbabago sa kawalan ng natural na seleksiyon, mutasyon, migrasyon at genetic drift.&lt;ref name=&quot;Ewens W.J. 2004&quot;&gt;{{cite book |author = Ewens W.J. |year = 2004 |title = Mathematical Population Genetics (2nd Edition) |url = https://archive.org/details/mathematicalpopu0000ewen_u3t1 |publisher = Springer-Verlag, New York |isbn = 0-387-20191-2 }}&lt;/ref&gt; Ang mga pagkakaibang henetiko sa loob ng populasyon ay sanhi ng mga sumusunod: ang [[mutasyon]] na mga pagbabago sa [[DNA]], ang pagdaloy ng gene na anumang pagkilos ng mga gene mula sa isang populasyon sa isa pang populasyon at ang [[reproduksiyong seksuwal]] na makakalikha ng bagong kombinasyon ng gene mula sa mga magulang sa isang populasyon.

=== Mutasyon ===
[[Talaksan:Gene-duplication.png|thumb|right|[[Duplikasyon ng gene]]]]
Ang mga henetikong bariasyon ay napapadami sa pamamagitan ng [[mutasyon]]. Ang mga mutasyon ang mga pagbabago sa sekwensiya ng DNA ng [[genome]] ng isang selula. Kapag nangyari ang mga mutasyon, ito ay maaaring walang epekto, magbago ng produkto ng gene o magpigil sa gene na gumana.  Ang karamihan sa mga pagbabago sa [[DNA]] ay nagdudulot ng panganib ngunit ang ilan sa mga ito ay neutral o isang kapakinabangan sa isang organismo. Ang mutasyon ay maaaring mangyari sanhi ng mga pagkakamali kung ang [[meiosis]] ay lumilikha ng mga [[selulang gamete]]([[ovum|itlog]] at [[sperm]]) gayundin ng [[radiasyon]] o ng ilang mga kemikal ngunit ang mga mutasyon ay minsan nangyayari ng random. Ang ilang pangunahing uri ng mga mutasyon sa DNA ay: [[Pagbura (henetika)|Henetikong pagbura]] kung saan ang isa o maraming mga base ng [[DNA]] ay nabura, [[Pagpasok (henetika)|Henetikong pagpasok]] kung saan ang isa o maraming mga base ng DNA ay nadagdag, [[Paghalili (henetika)|Henetikong paghalili]] kung saan ang isa o maraming mga base ng DNA ay humalili(substituted) para sa ibang mga base sa sekwensiya, [[Duplikasyon ng gene]] kung saan ang buong [[gene]] ay kinopya. Ang duplikasyon  ay may malaking papel na ginampanan sa ebolusyon. Ito ay nagpapakilala ng karagdagang mga kopya ng [[gene]] sa isang [[genome]]. Ang karagdagang(extra) mga kopya ng gene ang pangunahing pinagmumulan ng hilaw na bagay(raw material) para ang mga bagong gene ay mag-ebolb. Ito ay mahalaga dahil ang karamihan sa mga bagong gene ay nag-ebolb sa loob ng mga pamilya ng gene mula sa naunang umiiral na mga gene na may pinagsaluhang mga ninuno. Halimbawa, ang [[mata]] ng isang tao ay gumagamit ng apat na [[gene]] upang lumikha ng mga estruktura na nakakadama ng liwanag. Ang tatlo ay para sa pagtingin ng kulay(color vision) at ang isa ay para sa paningin na pang-gabi(night vision). Ang lahat ng apat na gene na ito ay nagmula sa isang sinaunang gene. Ang mga bagong gene ay maaaring malikha mula sa isang ancestral o sinaunang gene kapag ang duplikadong kopya ay nag-mutate at nagkamit ng panibagong silbi o tungkulin. Ang prosesong ito ay mas madali pag ang gene ay na-duplicate dahil ito ay nagdadagdag ng pagdami nito sa sistema. Ang isang gene sa pares ay maaaring magkamit ng panibagong silbi o tungkulin samantalang ang ibang mga kopya ay patuloy na nagsasagawa ng orihinal nitong tungkulin. Kahit ang ibang mga uri ng mutasyon ay maaaring kabuuang makalikha ng panibagong mga gene mula sa mga nakaraang noncoding na DNA. Ang henerasyon ng mga bagong gene ay maaari ring sumangkot sa mga maliit na bahagi ng ilang mga gene na dinuduplicate at sa mga pragmentong ito ay naghahalong muli upang bumuo ng mga bagong kombinasyon na may mga bagong mga tungkulin. Kung ang mga gene ay nabuo mula sa paghahalo ng mga naunang umiiral na mga bahagi, ang domains ay umaasal bilang mga module na may simpleng independyenteng tungkulin na maaaring pagsaluhin upang lumikha ng mga bagong kombinasyon na may bago at komplikadong mga tungkulin.

Bilang karagdagan sa pagiging pangunahing pinagmulan ng bariasyon, ang mutasyon ay maaari ring magsilbing mekanismo ng kasunlaran kung may mga iba't ibang [[probabilidad]] sa molecular level para ang iba't ibang mga mutasyon ay mangyari. Ang prosesong ito ay tinatawag na &quot;pagkiling na mutasyon&quot;. Halimbawa, kung ang dalawang [[genotype]] na ang isa sa mga ito ay may [[nukleyotida]] na G at ang isa ay may nucleotide na A sa parehong posisyon at may parehong fitness(kaangkupan) ngunit ang mutasyon mulsa sa G patungo sa A ay kadalasang nangyayari kesa sa mutasyon mula sa A patungo sa G, ang mga genotype na may A ay magagawing mag-ebolb. Ang iba't ibang insertion laban sa deletion na mga mutation bias sa iba't ibang [[taksa]] ay maaring magdulot ng kasunlaran ng iba't ibang mga sukat ng genome. Ang developmental o mutational biases ay napagmasdan din sa [[ebolusyong morpolohikal]]. Halimbawa, ayon sa phenotype-first teoriya ng kasunlaran, ang mga mutasyon ay kalaunang magdudulot ng henetikong asimilasyon o pagsasama ng mga katangian(trait) na sa nakaraan ay hinimok ng kapaligiran.

Ang mga epekto ng mutation bias ay ipinapatong sa ibang mga proseso. Kung ang seleksiyon ay papabor sa isa sa dalawang mga mutasyon ngunit walang karagdagang benepisyo sa pagkakaroon ng dalawang mutasyong ito, ang mutasyon nangyayari ng madalas ang siyang malamang na matatakda(fixed) sa isang populasyon. Ang mga mutasyon na nagdudulot ng paglaho ng silbi o tungkulin ng isang gene ay mas karaniwang kesa sa mga mutasyong bumubuo ng bago at buong may silbing gene. Ang karamihan sa mga mutasyon ng paglaho ng tungkulin ay umaapekto sa kasunlaran. Halimbawa, ang mga pigment(kulay) ay hindi na magagamit ng mga hayop na nakatira sa mga kweba at karaniwang naglalaho. Ang uring ito ng paglaho ng tungkulin ay nangyayari dahil sa mutation bias at/o ang tungkulin ay magastos. Ang pagkawala ng kakayang sporulation(proseso ng paglikha ng spore) sa isang [[bacteria]] sa isang kasunlaran sa laboratoryo ay lumilitaw na sanhi ng mutation bias kesa sa natural selection laban sa gastos ng pagpapanatili ng kakayahang ito. Kung walang seleksiyon para sa paglaho ng tungkulin, ang bilis kung saan ang paglaho ay nag-eebolb ay mas lalong dumidepende sa rate(bilis) ng mutasyon kesa sa epektibong sukat ng populasyon na nagpapakitang ito ay mas itinutulak ng mutation bias kesa sa genetic drift.

=== Reproduksiyong seksuwal at rekombinasyon ===
Sa mga organismong [[aseksuwal]], ang lahat ng mga gene ay namamana lamang sa isang magulang dahil hindi ito makapaghahalo ng mga gene ng ibang mga organismo tuwing [[reproduksiyong aseksuwal]]. Taliwas dito, ang supling ng mga organismo sa [[reproduksiyong seksuwal]] ay naglalaman ng mga paghahalo ng mga [[kromosoma]] ng kanilang mga magulang. Sa isang nauugnay na prosesong tinatawag na homologosong rekombinasyon, ang mga organismong seksuwal ay nagpapalit ng DNA sa pagitan ng dalawang magkatugmang mga kromosoma. Ang rekombinasyon ay hindi nagbabago ng mga prekwensiya ng allele ngunit sa halip ay nagbabago kung aling mga allele ang nauugnay sa bawat isa na lumilikha ng supling na may mga bagong paghahalo ng mga allele.

=== Daloy ng gene ===
Ang daloy ng [[gene]] ang pagpapalitan ng mga gene sa pagitan ng mga populasyon gayundin pagitan ng mga espesye. Ang presensiya o kawalan ng daloy ng gene ay pundamental na nagpapabago ng kurso ng kasunralan. Dahil sa kompleksidad ng mga organismo, anumang dalawang kumpletong magkahiwalay na populasyon ay kalaunang mag-eebolb ng mga inkompatibilidad na henetiko sa pamamagitan ng mga neutral na proseso gaya ng sa modelong Bateson-Dobzhansky-Muller kahit pa ang parehong mga populasyon ay mananatiling magkatulad sa kanilang pag-aangkop sa kapaligiran. Kung ang pagkakaibang henetiko sa pagitan ng mga populasyon ay nabuo, ang daloy ng gene sa pagitan ng mga populasyon ay maaaring magpakilala ng mga katangian o allele na hindi mapapakinabangan sa lokal na populasyon at ito ay maaaring magdulot sa organismo sa loob ng mga populasyong ito na mag ebolb ng mga mekanismo na pipigil sa pagtatalik ng mga magkakalayo sa henetikong mga organismo(o mga organismong malayo ang pagkakatulad ng gene) na kalaunan ay magreresulta sa paglitaw ng mga bagong [[species]].
Ang paglipat ng gene sa pagitan ng mga species ay kinabibilangan ng mga pagbuo ng mga organismong [[hybrid]] at [[horizontal gene transfer]]. Ang [[Horizontal gene transfer]] ang paglilipat ng materyal na henetiko mula sa isa organismo tungo sa isa pa na hindi nito supling. Ito ay karaniwan sa mga [[bakterya]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Boucher Y, Douady CJ, Papke RT, Walsh DA, Boudreau ME, Nesbo CL, Case RJ, Doolittle WF |title = Lateral gene transfer and the origins of prokaryotic groups |doi = 10.1146/annurev.genet.37.050503.084247 |journal = Annu Rev Genet |volume = 37 |issue = 1 |pages = 283–328 |year = 2003 |pmid = 14616063 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Sa [[medisina]], ito ay nag-aambag sa pagkalat ng [[hindi pagtalab ng antibiyotiko]] o resistansiya gaya nang kapag ang bakterya ay nagkakamit ng resistansiyang mga gene na mabilis nitong maililipat sa ibang species.&lt;ref name=GeneticEvolution&gt;{{cite journal |author = Walsh T |title = Combinatorial genetic evolution of multiresistance |journal = Curr. Opin. Microbiol. |volume = 9 |issue = 5 |pages = 476–82 |year = 2006 |pmid = 16942901 |doi = 10.1016/j.mib.2006.08.009 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang Horizontal gene transfer mula sa bakterya tungo sa mga [[eukaryote]] gaya yeast ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' at adzuki bean beetle ''Callosobruchus chinensis'' ay nangyari.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Kondo N, Nikoh N, Ijichi N, Shimada M, Fukatsu T |title = Genome fragment of Wolbachia endosymbiont transferred to X chromosome of host insect |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 99 |issue = 22 |pages = 14280–5 |year = 2002 |pmid = 12386340 |doi = 10.1073/pnas.222228199 |pmc = 137875 |ref = harv |bibcode = 2002PNAS...9914280K }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Sprague G |title = Genetic exchange between kingdoms |journal = Curr. Opin. Genet. Dev. |volume = 1 |issue = 4 |pages = 530–3 |year = 1991 |pmid = 1822285 |doi = 10.1016/S0959-437X(05)80203-5 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang isang mas malaking iskalang paglipat ng mga gene ang mga eukaryotikong [[Bdelloidea|bdelloid rotifers]] na nakatanggap ng isang saklaw ng mga gene mula sa bakterya, fungi at mga halaman.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Gladyshev EA, Meselson M, Arkhipova IR |title = Massive horizontal gene transfer in bdelloid rotifers |journal = Science |volume = 320 |issue = 5880 |pages = 1210–3 |year = 2008 |pmid = 18511688 |doi = 10.1126/science.1156407 |ref = harv |bibcode = 2008Sci...320.1210G }}&lt;/ref&gt; Ang mga [[Virus]] ay nagdadala rin ng DNA sa pagitan ng mga organismo na pumapayag sa paglilipat ng mga gene sa ibayong mga [[dominyo]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Baldo A, McClure M |title = Evolution and horizontal transfer of dUTPase-encoding genes in viruses and their hosts |journal = J. Virol. |volume = 73 |issue = 9 |pages = 7710–21 |date = 1 Setyembre 1999 |pmid = 10438861 |pmc = 104298 |ref = harv }}&lt;/ref&gt;
Ang mga malaking iskalang paglipat ng gene ay nangyari rin sa pagitan ng mga ninuno ng mga selulang eukaryotiko at bakterya noong pagkakamit ng mga [[chloroplast]] at mga [[Mitochondrion|mitochondria]]. Posibleng ang mga mismong eukaryote ay nagmula mula sa mga horizontal gene transfer sa pagitan ng bakterya at [[archaea]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author = River, M. C. and Lake, J. A. |title = The ring of life provides evidence for a genome fusion origin of eukaryotes |journal = Nature |volume = 431 |issue = 9 |pages = 152–5 |year = 2004 |pmid = 15356622 |doi = 10.1038/nature02848 |ref = harv |bibcode = 2004Natur.431..152R }}&lt;/ref&gt;

== Mga mekanismo ng ebolusyon ==
=== Natural na seleksiyon ===
[[Talaksan:Lichte en zwarte versie berkenspanner.jpg|thumb|Ang Morpha ''typica'' at morpha ''carbonaria'' na mga [[Morph (zoology)|morph]] ng [[peppered moth]] na nakahimlay sa parehong puno. Ang ''typica'' na may kulay maliwanag(sa ilalim ng sugat ng bark) ay mahirap makita sa punong ito kesa sa ''carbonaria''(kulay madilim) at kaya ay nakakapagtago sa predator nito gaya ng mga [[Great Tit]]. Ito ay gumagawa sa mga ''typica'' na patuloy na mabuhay at makapagparami ng mga supling na kulay maliwanag.]]
Ang [[natural na seleksiyon]] ang proseso kung saan ang organismong may kanais nais na katangian ay mas malamang na dumami. Sa paggawa nito, ipinapasa ng mga ito ang mga katangiang ito sa susunod na henerasyon. Sa paglipas ng panahon, ito ay gumagawa sa mga organismo na umangkop sa kapaligiran nito. Ang dahilan nito ay ang dami ng [[gene]] para sa mga kanais nais na katangian ay dumadami sa populasyon. Ito ay kadalasang tinatawag na mekanismong &quot;ebidente sa sarili&quot; dahil ito ay kinakailangang sumunod sa tatlong mga simpleng katotohanan:

# Ang mamamanang bariasyon ay umiiral sa loob ng mga populasyon ng mga organismo 
# Ang mga organismo ay lumilikha ng mas maraming mga supling kesa sa makapagpapatuloy 
# Ang mga supling na ito ay nag-iiba sa kakayahan ng mga ito na makapagpatuloy at makagparami. Ang sentral na konsepto ng natural na seleksiyon ang [[pagiging akma]] ng organismo.&lt;ref name=Orr&gt;{{cite journal |author = Orr HA |title = Fitness and its role in evolutionary genetics |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 10 |issue = 8 |pages = 531–9 |year = 2009 |pmid = 19546856 |doi = 10.1038/nrg2603 |pmc = 2753274 |ref = harv }}&lt;/ref&gt;

Ang pagiging akma ay nasusukat ng kakayahan ng organismo na makapagpatuloy at makapagparami na tumutukoy sa sukat ng kontribusyong henetiko nito sa susunod na henerasyon.&lt;ref name=Orr/&gt; Gayunpaman, ang pagiging akma ay hindi katumbas ng kabuuang bilang ng supling nito. Bagkus, ang pagiging akma ay tinutukoy ng proporsiyon ng mga kalaunang henerasyon na nagdadala ng mga [[gene]] ng organismo.&lt;ref name=Haldane&gt;{{cite journal |author = Haldane J |title = The theory of natural selection today |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1959-03-14_183_4663/page/710 |journal = Nature |volume = 183 |issue = 4663 |pages = 710–3 |year = 1959 |pmid = 13644170 |doi = 10.1038/183710a0 |ref = harv |bibcode = 1959Natur.183..710H }}&lt;/ref&gt; Halimbawa, kung ang organismo ay mahusay na makapagpapatuloy ngunit ang supling nito ay labis na maliit at mahina upang makapagpatuloy, ang organismong ito ay makagagawa ng kaunting kontribusyon sa mga hinaharap na henerasyon ay mayroong isang mababang pagiging akma.&lt;ref name=Orr/&gt;

Kung ang allele ay nagpapataas ng pagiging akma nang higit sa ibang mga allele ng gene na ito, sa bawat henerasyon, ang allele na ito ay magiging mas karaniwan sa loob ng populasyon. Ang mga katangiang ito ay sinasabing &quot;pinili para&quot;. Kapag ang mas mababang pagiging hindi akma ay sinanhi ng pagkakaroon ng kaunting mapapakinabangan o nakapipinsala na nagreresulta sa allele na ito na maging bihira, ito ay sinasabing &quot;pinili laban&quot;.&lt;ref name=&quot;Lande&quot;&gt;{{cite journal |author = Lande R, Arnold SJ |year = 1983 |title = The measurement of selection on correlated characters |url = https://archive.org/details/sim_evolution_1983-11_37_6/page/1210 |journal = Evolution |volume = 37 |pages = 1210–26 |doi = 10.2307/2408842 |issue = 6 |ref = harv |jstor = 2408842 }}&lt;/ref&gt; Ang pagiging akma ng isang allele ay hindi isang nakatakdang katangian. Kapag ang kapaligiran ay nagbabago, ang mga nakaraang neutral o nakapipinsalang mga katangian ay maaaring maging mapapakinabangan at ang nakaraang mga mapapakinabangang mga katangian ay maaaring maging mapanganib.&lt;ref name=&quot;Futuyma&quot; /&gt; Gayunpaman, kahit pa ang direksiyon ng pagpili ay bumaliktad sa paraang ito, ang mga katangiang nawala sa nakaraan ay maaaring hindi na muling mag-ebolb sa isang katulad na anyo([[batas ni Dollo]]).&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1111/j.1558-5646.2008.00505.x |pmid = 18764918 |volume = 62 |issue = 11 |pages = 2727–2741 |last = Goldberg |first = Emma E |title = On phylogenetic tests of irreversible evolution |url = https://archive.org/details/sim_evolution_2008-11_62_11/page/n15 |journal = Evolution |year = 2008 |last2 = Igić |first2 = B |ref = harv }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1016/j.tree.2008.06.013 |pmid = 18814933 |volume = 23 |issue = 11 |pages = 602–609 |last = Collin |first = Rachel |title = Reversing opinions on Dollo's Law |journal = Trends in Ecology &amp; Evolution |year = 2008 |last2 = Miglietta |first2 = MP |ref = harv }}&lt;/ref&gt;

[[File:Selection Types Chart.png|thumb|left|Isang chart na nagpapakita ng tatlong mga uri ng seleksiyon o pagpili. 
1. [[Disruptibong seleksiyon]]
2. [[Nagpapatatag na seleksiyon]]
3. [[Direksiyonal na seleksiyon]]]]

Ang natural na seleksiyon sa loob ng isang populasyon para sa isang katangian na maaring iba iba sa ibayo ng isang saklaw ng mga halaga gaya ng taas ay mauuri sa tatlong mga magkakaibang uri. Ang una ang [[direksiyonal na seleksiyon]] na isang paglipat sa halagang aberahe ng isang katangian sa paglipas ng panahon, halimbawa, ang mga organismo na unti unting nagiging mas matangkad.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Hoekstra H, Hoekstra J, Berrigan D, Vignieri S, Hoang A, Hill C, Beerli P, Kingsolver J |title = Strength and tempo of directional selection in the wild |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 98 |issue = 16 |pages = 9157–60 |year = 2001 |pmid = 11470913 |pmc = 55389 |doi = 10.1073/pnas.161281098 |ref = harv |bibcode = 2001PNAS...98.9157H }}&lt;/ref&gt; Ang ikalawa, ang [[disruptibong seleksiyon]] na pagpili ng mga sukdulang katangiang halaga at kadalasang nagreresulta sa [[distribusyong bimodal|dalawang magkaibang mga halaga]] na maging mas karaniwan na may pagili laban sa halagang aberahe. Ito ay kapag ang mga organismong maliit o matangkad ay may kapakinabangan ngunit hindi ang mga may taas na midyum. Ang huli ang [[nagpapatatag na seleksiyon]] na may pagpili laban sa mga sukdulang halagang katangian sa parehong mga dulo na nagsasanhi ng pagbabawas ng isang [[variance]] sa palibot ng halagang aberahe at kaunting pagkakaiba.&lt;ref name=Hurst&gt;{{cite journal |author = Hurst LD |title = Fundamental concepts in genetics: genetics and the understanding of selection |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 10 |issue = 2 |pages = 83–93 |year = 2009 |pmid = 19119264 |doi = 10.1038/nrg2506 |ref = harv }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Felsenstein |title = Excursions along the Interface between Disruptive and Stabilizing Selection |url = https://archive.org/details/sim_genetics_1979-11_93_3/page/773 |journal = Genetics |volume = 93 |issue = 3 |pages = 773–95 |date = 1 Nobyembre 1979 |pmid = 17248980 |pmc = 1214112 |ref = harv }}&lt;/ref&gt;  Ito ay halimbawang magsasanhi sa mga organismo na unti unting maging lahat na may parehong taas. Ang isang espesyal na kaso ng natural na seleksiyon ang [[seksuwal na seleksiyon]] na pagpili para sa anumang katangiang nagpapataas ng tagumpay sa pakikipagtalik sa pamamagitan ng pagpapataas ng pagiging kaakit-akit ng isang organismo sa mga potensiyal na mga makakatalik nito.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Andersson M, Simmons L |title = Sexual selection and mate choice |journal = Trends Ecol. Evol. (Amst.) |volume = 21 |issue = 6 |pages = 296–302 |year = 2006 |pmid = 16769428 |doi = 10.1016/j.tree.2006.03.015 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang mga katangiang nagebolb sa pamamagitan ng seksuwal na seleksiyon ay partikular na prominente sa mga lalake sa ilang mga species ng hayop sa kabila ng mga katangiang gaya ng mga mahirap na mga antler, mga pagtawag ng pagtatalik o mga maningning na mga kulay na nakakaakit ng mga maninila na nagpapaliit ng pagpapatuloy ng mga indbidwal na lalake.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Kokko H, Brooks R, McNamara J, Houston A |title = The sexual selection continuum |pmc = 1691039 |journal = Proc. Biol. Sci. |volume = 269 |issue = 1498 |pages = 1331–40 |year = 2002 |pmid = 12079655 |doi = 10.1098/rspb.2002.2020 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang hindi kapakinabangang ito sa pagpapatuloy ay nababalanse ng mga tagumpay sa pagpaparami ng mga lalake na nagpapakita ng [[prinsipyong kapansanan|mahirap na dayain]] na mga napapiling seksuwal na katangian.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Hunt J, Brooks R, Jennions M, Smith M, Bentsen C, Bussière L |title = High-quality male field crickets invest heavily in sexual display but die young |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_december-23-30-2004_432_7020/page/1024 |journal = Nature |volume = 432 |issue = 7020 |pages = 1024–7 |year = 2004 |pmid = 15616562 |doi = 10.1038/nature03084 |ref = harv |bibcode = 2004Natur.432.1024H }}&lt;/ref&gt;

Ang henetikong bariasyon sa loob ng isang populasyon ng mga organismo ay maaaring magdulot sa ilang mga indibidwal na makapagpatuloy o mas matagumpay na makapagparami kesa sa iba. Ang natural seleksiyon ay kumikilos sa mga [[phenotype]] o mga mapagmamasdang mga katangian ng isang organismo ngunit ang henetiko o namamanang basehan ng anumang phenotype na nagbibigay ng kalamangang reproduktibo ay mas magiging karaniwan sa isang populasyon. Sa paglipas ng panahon, ang prosesong ito ay magreresulta ng pagiging angkop sa kapaligiran na gumagawa sa mga populasyong ito na espesyal para sa mga partikular na kapaligirang ekolohikal at kalaunan ay maaaring magresulta ng paglitaw ng mga bagong espesye. Sa ibang salita, ang natural na seleksiyon ay isang mahalagang proseso(ngunit hindi lamang ang proseso) kung saan ang ebolusyon ay nangyayari sa loob ng isang populasyon ng mga organismo. Bilang kabaligtaran, ang [[artipisyal na seleksiyon]] ang prosesong isinasagawa ng tao upang ipagpatuloy ang mga kanais nais na katangian ng isang organismo samantalang ang [[natural na seleksiyon]] ay isinasagawa ng kalikasan sa paglipas ng mahabang panahon. Ang natural na seleksiyon ay maaaring umasal sa iba't ibang mga lebel ng organisasyon gaya ng mga [[gene]], [[selula]], mga indibidwal na organismo at espesye.&lt;ref name=&quot;Okasha07&quot;&gt;{{cite book |last1 = Okasha |first1 = S. |year = 2007 |title = Evolution and the Levels of Selection |url = https://archive.org/details/evolutionlevelso0000okas |publisher = Oxford University Press |isbn = 0-19-926797-9 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Gould&gt;{{cite journal |author = Gould SJ |title = Gulliver's further travels: the necessity and difficulty of a hierarchical theory of selection |journal = Philos. Trans. R. Soc. Lond., B, Biol. Sci. |volume = 353 |issue = 1366 |pages = 307–14 |year = 1998 |pmid = 9533127 |pmc = 1692213 |doi = 10.1098/rstb.1998.0211 |ref = harv }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Mayr1997&gt;{{cite journal |author = Mayr E |title = The objects of selection |doi = 10.1073/pnas.94.6.2091 |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 94 |issue = 6 |pages = 2091–4 |year = 1997 |pmid = 9122151 |pmc = 33654 |ref = harv |bibcode = 1997PNAS...94.2091M }}&lt;/ref&gt; Ang seleksiyon ay maaaring umasal sa maraming mga lebel ng sabay sabay.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Maynard Smith J |title = The units of selection |journal = Novartis Found. Symp. |volume = 213 |pages = 203–11; discussion 211–7 |year = 1998 |pmid = 9653725 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang isang halimbawa ng seleksiyon na nangyayari sa ilalim ng lebel ng indibidwal ang mga gene na tinatawag na mga [[transposon]] na maaaring mag-replika at kumalat sa buong [[genome]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Hickey DA |title = Evolutionary dynamics of transposable elements in prokaryotes and eukaryotes |url = https://archive.org/details/sim_genetica_1992_86_1-3/page/269 |journal = Genetica |volume = 86 |issue = 1–3 |pages = 269–74 |year = 1992 |pmid = 1334911 |doi = 10.1007/BF00133725 |ref = harv }}&lt;/ref&gt;

=== Genetic drift ===
Ang [[genetic drift]] ang pagbabago sa prekwensiya ng anyo ng isang [[gene]] ([[allele]]) sa isang populasyon na sanhi ng random(nangyayari na lamang) na mga pagsasampol. Ang mga allele sa supling ang mga sampol ng mga magulang at ang tsansa o kapalaran ay may papel sa pagtukoy kung ang isang  inidibidwal ay makakapagpatuloy o makakagpaparami. Ang prekwensiya ng allele ng populasyon ang praksiyon ng mga kopya ng gene na nagsasalo ng partikular na anyo. Ang genetic drift ay maaaring magsanhi ng kumpletong paglaho ng mga variant ng gene at sa gayon ay magbabawas ng bariasyong henetiko. Halimbawa, sa isang henerasyon, ang dalawang kayumangging [[beetle]] ay nagkataong nagkaroon ng apat na supling na nabuhay upang magparami. Ang ilang mga berdeng beetle ay namatay nang ang mga ito ay maapakan ng isang tao at hindi nagkaroon ng supling. Ang susunod na henerasyon ay mag-aangkin ng mas marami ng kayumangging beetle kesa sa nakaraang henerasyon ngunit ito ay nangyari dahil sa kapalaran. Ang mga pagbabagong ito sa bawat henerasyon ay tinatawag na genetic drift. Kung ang mga selektibong pwersa ay hindi umiiral o mahina, ang prekwensiya ng allele ay tumatakbo ng pataas o pababa ng random. Ang paglipat na ito ay humihinto kung ang isang allele ay kalauang naging pirme na maaaring resulta ng paglaho sa populasyon o kabuuang pagpapalit ng mga ibang allele. Sa gayon, ang henetikong pagtakbo ay maaaring magtanggal ng ilang mga allele mula sa populasyon sanhi ng kapalaran lamang. Kahit sa kawalan ng mga selektibong pwersa, ang henetikong pagtakbo ay maaaring magsanhi ng dalawang magkahiwalay na mga populasyon na nagmula sa parehong strakturang henetiko upang tumakbo ng magkahiwalay sa dalawang magkaibang populasyon na may magkaibang hanay ng mga allele.

=== Henetikong pagsakay ===
Ang rekombinasyon ng gene ay pumapayag sa mga allele sa parehong hibla ng [[DNA]] na humiwalay. Gayunpaman, ang bilis ng rekombinasyon ay mababa o mga dalawang pangyayari kada [[kromosoma]] sa bawat henerasyon. Ang nagiging resulta ay ang mga gene na magkalapit sa kromosoma ay maaaring hindi palaging malilipat ng magkalayo sa bawat isa at ang mga gene na magkakalapit ay maaring mamana ng sabay na isang penomenon na tinatawag na linkage. Ang pagtungong ito ay masusukat sa pamamagitan ng paghahanap kung gaanon ang dalawang allele ay sabay na nangyayari kumpara sa mga ekspektasyon na tinatawag na linkage disequilibrium nito. Ito ay maaaring mahalaga kung ang isang allele sa isang partikular na haplotype ay malakas na mapakikinabangan. Ang natural na seleksiyon ay maaaring magpatakbo ng pinipiling paglilinis na magsasanhi rin sa ibang mga allele sa haplotype na maging mas karaniwan sa populasyon. Ang epektong ito tinatawag na genetic hitchhiking o genetic draft. Ang genetic draft na sanhi ng katotohanang ang ilang mga neutral na gene ay magkakaugnay na henetiko sa iba na nasa ilalim ng pagpipili ay maaaring sa isang bahagi mabihag ng angkop na epektibong sukat ng populasyon.

== Mga kinalalabasan ==
Ang ebolusyon ay nakakaimpluwensiya sa bawat aspeto ng anyo at pag-aasal ng mga organismo. Ang pinakakilala ang spesipikong [[pag-aangkop]] na pang-pag-aasal at mga pisikal na  na resulta ng [[natural na seleksiyon]]. Ang mga pag-aangkop na ito ay nagpapataas ng pagiging angkop sa pamamagitan ng pagtulong ng mga gawain gaya ng paghahanap ng pagkain, pag-iwas sa mga maninila o sa pag-akit ng mga makakatalik. Ang mga organismo ay maaari ring tumugon sa seleksiyon sa pamamagitan ng [[pakikipagtulungan (ebolusyon)|pakikipagtulungan]] sa bawat isa na karaniwan ay sa pamamagitan ng pagtulong sa mga kamag-anak nito o sa pakikilahok sa parehong mapakikinabangang [[symbiosis]]. Sa mas matagal, ang ebolusyon ay lumilikha ng bagong espesye sa pamamagitan ng paghahati ng mga populasyon ng ninuno ng organismo sa mga bagong pangkat na hindi maaari o hindi makakapagtalik. Ang mga kinalalabasan ng ebolusyong ito ay minsang hinahati sa [[makroebolusyon]] na ebolusyong nangyayari sa o sa itaas ng lebel ng species gaya ng [[ekstinksiyon]] at [[espesiasyon]] at ang [[mikroebolusyon]] na tumutukoy sa mas maliliit na mga pagbabagong ebolusyon sa loob ng isang species o populasyon.&lt;ref name=ScottEC&gt;{{cite journal |author = Scott EC, Matzke NJ |title = Biological design in science classrooms |volume = 104 |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |issue = suppl_1 |pages = 8669–76 |year = 2007 |pmid = 17494747 |pmc = 1876445 |doi = 10.1073/pnas.0701505104 |ref = harv |bibcode = 2007PNAS..104.8669S }}&lt;/ref&gt; Sa pangkalahatan, ang makroebolusyon ay itinuturing na kinalalabasan ng mahahabang panahon ng mikroebolusyon.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Hendry AP, Kinnison MT |title = An introduction to microevolution: rate, pattern, process |journal = Genetica |volume = 112–113 |pages = 1–8 |year = 2001 |pmid = 11838760 |doi = 10.1023/A:1013368628607 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Kaya ang distinksiyon sa pagitan ng mikroebolusyon at makroebolusyon ay isang pundamental. Ang pagkakaiba ay simpleng ang panahong nasasangkot.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Leroi AM |title = The scale independence of evolution |journal = Evol. Dev. |volume = 2 |issue = 2 |pages = 67–77 |year = 2000 |pmid = 11258392 |doi = 10.1046/j.1525-142x.2000.00044.x |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, sa makroebolusyon, ang mga katangian ng buong espesye ay maaaring mahalaga. Halimbawa, ang isang malaking halaga ng bariasyon sa mga indibidwal ay pumapayag sa espesye na mabilis na makaangkop sa mga bagong habitat na nagpapabawas sa tsansa na maging ekstinto ito samantalang ang isang malawakang saklaw na heograpiko ay nagpapataas ng tsansa ng [[espesiasyon]] na gumagawang malamang na ang bahagi ng populasyon ay nagiging hiwalay. Sa kahulugang ito, ang [[makroebolusyon]] at [[mikroebolusyon]] ay maaaring kasangkutan ng seleksiyon sa iba't ibang mga lebel na ang mikroebolusyon ay umaasal sa mga gene at organismo laban sa mga prosesong makroebolusyonaryo gaya ng [[seleksiyon ng espesye]] na umaasal sa buong espesye at umaapekto sa mga rate nito ng [[espesiasyon]] at [[ekstinsiyon]]. {{sfn|Gould|2002|pp=657–658}}&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Gould SJ |title = Tempo and mode in the macroevolutionary reconstruction of Darwinism |url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1994-07-19_91_15/page/6764 |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 91 |issue = 15 |pages = 6764–71 |year = 1994 |pmid = 8041695 |pmc = 44281 |doi = 10.1073/pnas.91.15.6764 |ref = harv |bibcode = 1994PNAS...91.6764G }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Jablonski2000&gt;{{cite journal |author = Jablonski, D. |year = 2000 |title = Micro- and macroevolution: scale and hierarchy in evolutionary biology and paleobiology |journal = Paleobiology |volume = 26 |issue = sp4 |pages = 15–52 |doi = 10.1666/0094-8373(2000)26[15:MAMSAH]2.0.CO;2 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang isang karaniwang maling paniniwala ay ang ebolusyon ay may mga layunin o mga pangmatagalang plano. Gayunpaman, sa katotohanan, ang ebolusyon ay walang pangmatagalang layunin at hindi nangangailangang lumikha ng mas malaking kompleksidad.&lt;ref name=sciam&gt;Michael J. Dougherty. [http://www.sciam.com/article.cfm?id=is-the-human-race-evolvin Is the human race evolving or devolving?] ''[[Scientific American]]'' 20 Hulyo 1998.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[TalkOrigins Archive]] response to [[Creationist]] claims&amp;nbsp;– [http://www.talkorigins.org/indexcc/CB/CB932.html Claim CB932: Evolution of degenerate forms]&lt;/ref&gt; Bagaman ang mga [[ebolusyon ng pagiging komplikado|komplikadong espesye]] ay nag-ebolb, ang mga ito ay pangalawang epekto ng kabuuang bilang ng mga organismo na dumadami at ang mga simpleng anyo ng buhay ay karaniwan pa rin sa biospero.&lt;ref name=Carroll&gt;{{cite journal |author = Carroll SB |title = Chance and necessity: the evolution of morphological complexity and diversity |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-02-22_409_6823/page/1101 |journal = Nature |volume = 409 |issue = 6823 |pages = 1102–9 |year = 2001 |pmid = 11234024 |doi = 10.1038/35059227 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Halimbawa, ang labis na karamihan ng mga espesye ay mikroskopikong [[prokaryote]] na bumubuo ng mga kalahatan ng [[biomasa]] ng daigdig kabilang ng maliliit na sukat ng mga ito&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Whitman W, Coleman D, Wiebe W |title = Prokaryotes: the unseen majority |doi = 10.1073/pnas.95.12.6578 |journal = Proc Natl Acad Sci U S A |volume = 95 |issue = 12 |pages = 6578–83 |year = 1998 |pmid = 9618454 |pmc = 33863 |ref = harv |bibcode = 1998PNAS...95.6578W }}&lt;/ref&gt; at bumubuo sa malawak na karamihan ng mga biodibersidad sa daigdig.&lt;ref name=Schloss&gt;{{cite journal |author = Schloss P, Handelsman J |title = Status of the microbial census |journal = Microbiol Mol Biol Rev |volume = 68 |issue = 4 |pages = 686–91 |year = 2004 |pmid = 15590780 |pmc = 539005 |doi = 10.1128/MMBR.68.4.686-691.2004 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Kaya ang mga simpleng organismo ang nananaig na anyo ng buhay sa daigdig sa buong kasaysayan nito at patuloy na nagiging pangunahing anyo ng buhay hanggang sa kasalukuyan at ang komplikadong buhay ay lumilitaw lamang dahil ito ay [[may kinikilingang sampol|mas mapapansin]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Nealson K |title = Post-Viking microbiology: new approaches, new data, new insights |url = https://archive.org/details/sim_origins-of-life-and-evolution-of-biospheres_1999-01_29_1/page/73 |journal = Orig Life Evol Biosph |volume = 29 |issue = 1 |pages = 73–93 |year = 1999 |pmid = 11536899 |doi = 10.1023/A:1006515817767 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang katunayan, ang ebolusyon ng mga mikroorganismo ay partikular na mahalaga sa modernong pagsasaliksik na ebolusyonaryo dahil ang mabilis na pagdami ng mga ito ay pumapayag sa pag-aaral ng [[ebolusyong eksperimental]] at ang obserbasyon ng ebolusyon at pag-aangkop sa nangyayring panahon.&lt;ref name=Buckling&gt;{{cite journal |author = Buckling A, Craig Maclean R, Brockhurst MA, Colegrave N |title = The Beagle in a bottle |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-02-12_457_7231/page/824 |journal = Nature |volume = 457 |issue = 7231 |pages = 824–9 |year = 2009 |pmid = 19212400 |doi = 10.1038/nature07892 |ref = harv |bibcode = 2009Natur.457..824B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Elena SF, Lenski RE |title = Evolution experiments with microorganisms: the dynamics and genetic bases of adaptation |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 4 |issue = 6 |pages = 457–69 |year = 2003 |pmid = 12776215 |doi = 10.1038/nrg1088 |ref = harv }}&lt;/ref&gt;

=== Pag-aangkop ===
Ang pag-aangkop ang proseso na gumagawa sa mga organismo mas angkop sa [[habitat]] ng mga ito.&lt;ref&gt;Mayr, Ernst 1982. ''The growth of biological thought''. Harvard. p483: &quot;Adaptation... could no longer be considered a static condition, a product of a creative past and became instead a continuing dynamic process.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The ''Oxford Dictionary of Science'' defines ''adaptation'' as &quot;Any change in the structure or functioning of an organism that makes it better suited to its environment&quot;.&lt;/ref&gt; Gayundin, ang terminong pag-aangkop ay maaari ring tumukoy sa katangian na mahalaga sa pagpapatuloy ng isang organismo. Halimbawa nito ang pag-aangkop ng mga ngipin ng [[kabayo]] sa pagdurog ng mga damo. Sa paggamit ng terminong pag-aangkop para sa prosesong ebolusyonaryo at pag-aangkop na katangian para sa produkto(ang bahaging pang-katawan o tungkulin), ang dalawang mga kahulugan ay maitatangi. Ang mga pag-aangkop ay nalilikha ng [[natural na seleksiyon]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Orr H |title = The genetic theory of adaptation: a brief history |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 6 |issue = 2 |pages = 119–27 |year = 2005 |pmid = 15716908 |doi = 10.1038/nrg1523 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang mga sumusunod na kahulugan ay mula kay [[Theodosius Dobzhansky]].
# Ang pag-aangkop ang prosesong ebolusyonaryo kung saan ang organismo ay nagiging mas may kakayahan na mamuhay sa habitat o kapaligiran nito.&lt;ref&gt;{{cite book |last1 = Dobzhansky |first1 = T. |last2 = Hecht |first2 = MK |last3 = Steere |first3 = WC |year = 1968 |chapter = On some fundamental concepts of evolutionary biology |title = Evolutionary biology volume 2 |pages = 1–34 |publisher = Appleton-Century-Crofts |location = New York |edition = 1st }}&lt;/ref&gt;
# Ang pagiging umangkop ang katayuan ng naging angkop kung saan ang isang organismo ay patuloy na nabubuhay at nakakapagparami sa isang ibinigay na hanay ng mga habitat o kapaligiran.&lt;ref&gt;{{cite book |last1 = Dobzhansky |first1 = T. |year = 1970 |title = Genetics of the evolutionary process |publisher = Columbia |location = N.Y. |pages = 4–6, 79–82, 84–87 |isbn = 0-231-02837-7 }}&lt;/ref&gt;
# Ang umaangkop na katangian ay isang aspeto ng pattern na pang-pag-unlad ng organismo na pumapayag o nagpapalakas sa probabilidad ng organismong ito na makapagpatuloy at makapagparami.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.2307/2406099 |last1 = Dobzhansky |first1 = T. |year = 1956 |title = Genetics of natural populations XXV. Genetic changes in populations of ''Drosophila pseudoobscura'' and ''Drosphila persimilis'' in some locations in California |url = https://archive.org/details/sim_evolution_1956-03_10_1/page/82 |journal = Evolution |volume = 10 |issue = 1 |pages = 82–92 |jstor = 2406099 }}&lt;/ref&gt;

Ang pag-aangkop ay maaaring magsanhi ng pakinabang sa isang bagong katangian o pagkawala ng katangian ng ninuno nito. Ang halimbawa na napapakita ng parehong mga uri ng pagbabago ang pag-aangkop ng [[bakterya]] sa seleksiyon ng [[antibiotiko]] kung saan ang mga pagbabagong henetiko ay nagsasanhi ng [[resistansiya sa antibiotiko]] sa parehong pagbabago ng pinupuntiryang gamot o sa pagpapataas ng gawain ng mga tagadala na nag-aalis ng gamot sa selula.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Nakajima A, Sugimoto Y, Yoneyama H, Nakae T |title = High-level fluoroquinolone resistance in Pseudomonas aeruginosa due to interplay of the MexAB-OprM efflux pump and the DNA gyrase mutation |journal = Microbiol. Immunol. |volume = 46 |issue = 6 |pages = 391–5 |year = 2002 |pmid = 12153116 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang ibang mga halimbawa ang bakteryang ''[[Escherichia coli]]'' na nag-ebolb ng kakayahang gumamit ng [[asidong sitriko]] bilang nutriento sa pangmatagalang eksperimento sa laboratoryo,&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Blount ZD, Borland CZ, Lenski RE |title = Inaugural Article: Historical contingency and the evolution of a key innovation in an experimental population of Escherichia coli |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 105 |issue = 23 |pages = 7899–906 |year = 2008 |pmid = 18524956 |doi = 10.1073/pnas.0803151105 |pmc = 2430337 |ref = harv |bibcode = 2008PNAS..105.7899B }}&lt;/ref&gt; ang ''[[Flavobacterium]]'' na nag-ebolb ng [[ensima]] na pumapayag sa bakteryang ito na makakapagdigest ng ilang mga byproduct ng manupakturang [[nylon 6]],&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Okada H, Negoro S, Kimura H, Nakamura S |title = Evolutionary adaptation of plasmid-encoded enzymes for degrading nylon oligomers |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1983-11-10_306_5939/page/n136 |journal = Nature |volume = 306 |issue = 5939 |pages = 203–6 |year = 1983 |pmid = 6646204 |doi = 10.1038/306203a0 |ref = harv |bibcode = 1983Natur.306..203O }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Ohno S |title = Birth of a unique enzyme from an alternative reading frame of the preexisted, internally repetitious coding sequence |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 81 |issue = 8 |pages = 2421–5 |year = 1984 |pmid = 6585807 |pmc = 345072 |doi = 10.1073/pnas.81.8.2421 |ref = harv |bibcode = 1984PNAS...81.2421O }}&lt;/ref&gt; at ang bakterya sa lupa na  ''[[Sphingobium]]'' na nag-ebolb ng isan gbuong bagong [[landas na metaboliko]] na sumisira sa sintetikong [[pestisidyo]]ng [[pentachlorophenol]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Copley SD |title = Evolution of a metabolic pathway for degradation of a toxic xenobiotic: the patchwork approach |url = https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_2000-06_25_6/page/261 |journal = Trends Biochem. Sci. |volume = 25 |issue = 6 |pages = 261–5 |year = 2000 |pmid = 10838562 |doi = 10.1016/S0968-0004(00)01562-0 |ref = harv }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Crawford RL, Jung CM, Strap JL |title = The recent evolution of pentachlorophenol (PCP)-4-monooxygenase (PcpB) and associated pathways for bacterial degradation of PCP |journal = Biodegradation |volume = 18 |issue = 5 |pages = 525–39 |year = 2007 |pmid = 17123025 |doi = 10.1007/s10532-006-9090-6 |ref = harv }}&lt;/ref&gt;

[[Talaksan:Whale skeleton.png|350px|thumb|Ang isang kalansay ng [[balyenang baleen]], ang ''a'' at ''b'' ang mga butong flipper na umangkop mula sa harapang mga buto ng hita samantalang ang ''c'' ay nagpapakita ng mga [[bestihiyal]] na buto ng likurang hita na nagpapakita ng pag-aangkop mula sa lupain tungo sa dagat.&lt;ref name=&quot;transformation445&quot;&gt;{{cite journal |author = Bejder L, Hall BK |title = Limbs in whales and limblessness in other vertebrates: mechanisms of evolutionary and developmental transformation and loss |journal = Evol. Dev. |volume = 4 |issue = 6 |pages = 445–58 |year = 2002 |pmid = 12492145 |doi = 10.1046/j.1525-142X.2002.02033.x |ref = harv }}&lt;/ref&gt;]]
Ang pag-aangkop ay nangyayri sa pamamagitan ng unti unting pagbabago ng mga umiiral na istruktura. Dahil dito, ang mga istruktura na may parehong panloob na organisasyon ay maaaring may iba't ibang mga tungkulin sa mga nauugnay na organismo. Ito ang resulta ng isang istrukturang pang-ninuno na inangkop sa tungkulin sa iba't ibang mga paraan. Halimbawa, ang mga buto sa loob ng pakpak ng mga [[paniki]] ay labis na katulad ng mga paa ng [[daga]] at mga kamay ng mga [[primado]] sanhi ng pinagmulan ng lahat ng istrukturang ito mula sa isang karaniwang ninunong [[mamalya]].&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1554/05-233.1 |pmid = 16526515 |volume = 59 |issue = 12 |pages = 2691–704 |last = Young |first = Nathan M. |title = Serial homology and the evolution of mammalian limb covariation structure |journal = Evolution |accessdate = 24 Setyembre 2009 |year = 2005 |url = http://www.bioone.org/doi/abs/10.1554/05-233.1 |last2 = Hallgrímsson |first2 = B |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, dahil ang lahat ng mga buhay na organismo ay magkakaugnay sa isang paraan,&lt;ref name=Penny1999&gt;{{cite journal |author = Penny D, Poole A |title = The nature of the last universal common ancestor |journal = Curr. Opin. Genet. Dev. |volume = 9 |issue = 6 |pages = 672–77 |year = 1999 |pmid = 10607605 |doi = 10.1016/S0959-437X(99)00020-9 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; kahit ang mga organo na lumilitaw na may kaunting pagkakatulad sa istuktura gaya ng [[arthropoda]], [[pusit]] at mga mata ng [[bertebrata]] ay maaaring nakasalalay sa isang karaniwang hanay ng mga gene na homolohoso na kumokontrol sa pagtitipon at tungkulin nito. Ito ay tinatawag na [[malalim na homolohiya]].&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1017/S1464793102006097 |pmid = 14558591 |volume = 78 |issue = 3 |pages = 409–433 |last = Hall |first = Brian K |title = Descent with modification: the unity underlying homology and homoplasy as seen through an analysis of development and evolution |url = https://archive.org/details/sim_biological-reviews_2003-08_78_3/page/409 |journal = Biological Reviews of the Cambridge Philosophical Society |year = 2003 |ref = harv }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1038/nature07891 |pmid = 19212399 |volume = 457 |issue = 7231 |pages = 818–823 |last = Shubin |first = Neil |title = Deep homology and the origins of evolutionary novelty |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-02-12_457_7231/page/818 |journal = Nature |year = 2009 |last2 = Tabin |first2 = C |last3 = Carroll |first3 = S |ref = harv |bibcode = 2009Natur.457..818S }}&lt;/ref&gt; Sa ebolusyon, ang ilang mga istruktura ay maaaring mawalan ng orihinal na tungkulin nito at maging [[bestihiyalidad|istrukturang bestihiyal]].&lt;ref name=Fong&gt;{{cite journal |author = Fong D, Kane T, Culver D |title = Vestigialization and Loss of Nonfunctional Characters |journal = Ann. Rev. Ecol. Syst. |volume = 26 |issue = 4 |pages = 249–68 |year = 1995 |doi = 10.1146/annurev.es.26.110195.001341 |ref = harv |pmid = }}&lt;/ref&gt; Ang gayong mga istruktura ay may kaunti o walang tungkulin sa kasalukuyang espesye ngunit may maliwanag na tungkulin sa ninuno nito o ibang mga kaugnay na espesye. Ang mga halimbawa ay kinabibilangan ng mga [[pseudogene]],&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Zhang Z, Gerstein M |title = Large-scale analysis of pseudogenes in the human genome |journal = Curr. Opin. Genet. Dev. |volume = 14 |issue = 4 |pages = 328–35 |year = 2004 |pmid = 15261647 |doi = 10.1016/j.gde.2004.06.003 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; ang hindi gumaganang mga labi ng mga mata sa naninirahan sa kwebang bulag na isda,&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Jeffery WR |title = Adaptive evolution of eye degeneration in the Mexican blind cavefish |doi = 10.1093/jhered/esi028 |journal = J. Hered. |volume = 96 |issue = 3 |pages = 185–96 |year = 2005 |pmid = 15653557 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; mga pakpak sa mga hindi makalipad na ibon gaya ng [[ostrich]] at [[emu]],&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Maxwell EE, Larsson HC |title = Osteology and myology of the wing of the Emu (Dromaius novaehollandiae) and its bearing on the evolution of vestigial structures |journal = J. Morphol. |volume = 268 |issue = 5 |pages = 423–41 |year = 2007 |pmid = 17390336 |doi = 10.1002/jmor.10527 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; at ang pag-iral ng mga butong balakang sa mga balyena at ahas.&lt;ref name=&quot;transformation445&quot; /&gt; Ang mga halimbawa ng [[bestihiyalidad|istrukturang bestihiyal]] sa mga tao ang [[wisdom teeth]],&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Silvestri AR, Singh I |title = The unresolved problem of the third molar: would people be better off without it? |url = http://jada.ada.org/cgi/content/full/134/4/450 |journal = Journal of the American Dental Association (1939) |volume = 134 |issue = 4 |pages = 450–5 |year = 2003 |pmid = 12733778 |doi =  |ref = harv |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2014-08-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140823063158/http://jada.ada.org/content/134/4/450.full |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; ang [[coccyx]],&lt;ref name=Fong/&gt; ang [[vermiform appendix]],&lt;ref name=Fong/&gt; at iba pang mga pang-pag-aasal na mga [[bestihiyalidad|bestihiyal]] gaya ng mga [[goose bump]](pagtayo ng balahibo)&lt;ref&gt;{{cite book |last = Coyne |first = Jerry A. |authorlink = Jerry A. Coyne |title = Why Evolution is True |url = https://archive.org/details/whyevolutionistr0000coyn_o0w9 |publisher = Penguin Group |year = 2009 |isbn = 978-0-670-02053-9 |page = [https://archive.org/details/whyevolutionistr0000coyn_o0w9/page/62 62] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Darwin, Charles. (1872) ''[[The Expression of the Emotions in Man and Animals]]'' John Murray, London.&lt;/ref&gt; at mga [[primitibong repleks]].&lt;ref&gt;{{cite book |title = Psychology |url = https://archive.org/details/psychology0000gray |edition = fifth |author = Peter Gray |year = 2007 |page = [https://archive.org/details/psychology0000gray/page/66 66] |publisher = Worth Publishers |isbn = 0-7167-0617-2 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title = Why Evolution Is True |url = https://archive.org/details/whyevolutionistr0000coyn_o0w9 |last = Coyne |first = Jerry A. |year = 2009 |pages = [https://archive.org/details/whyevolutionistr0000coyn_o0w9/page/84 85]–86 |publisher = Penguin Group |isbn = 978-0-670-02053-9 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title = Archetype: A Natural History of the Self |author = Anthony Stevens |year = 1982 |page = 87 |publisher = Routledge &amp; Kegan Paul |isbn = 0-7100-0980-1 }}&lt;/ref&gt;

Gayunpaman, ang maraming mga katangian na lumilitaw sa mga simpleng pag-aangkop ay katunayang mga [[eksaptasyon]] na mga istrakturang orihinal na inangkop para sa isang tungkulin ngunit sabay na naging magagamit para sa ibang tungkulin sa proseso. {{sfn|Gould|2002|pp=1235–1236}} Ang isang halimbawa ang butiking Aprikano na ''[[Holaspis guentheri]]'' na nagpaunlad ng labis na patag ng ulo para sa pagtatago sa mga siwang gaya ng makikita sa pagtingin sa mga malalapit na kamag-anak nito. Gayunpaman, sa espesyeng ito, ang ulo ay naging labis na patag na nakatutulong dito sa paglipat mula sa puno sa puno na isang eksaptasyon. {{sfn|Gould|2002|pp=1235–1236}} Sa loob ng mga [[selula]], ang [[makinang molekular]] gaya ng bakteryal na [[flagella]]&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1038/nrmicro1493 |pmid = 16953248 |volume = 4 |issue = 10 |pages = 784–790 |last = Pallen |first = Mark J. |title = From The Origin of Species to the origin of bacterial flagella |journal = Nat Rev Micro |accessdate = 18 Setyembre 2009 |date = 2006-10 |url = http://home.planet.nl/~gkorthof/pdf/Pallen_Matzke.pdf |last2 = Matzke |first2 = NJ |ref = harv }}&lt;/ref&gt; at [[translocase ng panloob na membrano|makineryang nagsasaayos ng protina]] &lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1073/pnas.0908264106 |pmid = 19717453 |volume = 106 |issue = 37 |pages = 15791–15795 |last = Clements |first = Abigail |title = The reducible complexity of a mitochondrial molecular machine |journal = Proceedings of the National Academy of Sciences |year = 2009 |last2 = Bursac |first2 = D |last3 = Gatsos |first3 = X |last4 = Perry |first4 = AJ |last5 = Civciristov |first5 = S |last6 = Celik |first6 = N |last7 = Likic |first7 = VA |last8 = Poggio |first8 = S |last9 = Jacobs-Wagner |first9 = C |pmc = 2747197 |ref = harv |bibcode = 2009PNAS..10615791C }}&lt;/ref&gt; ay nag-ebolb sa pagkalap ng mga ensaym mula sa [[glycolosis]] at [[metabolismong xenobiotic]] upang magsilbing mga protinang istruktura na tinatawag na mga [[crystallin]] sa loob ng mga lente ng mga mata ng organismo.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Piatigorsky J, Kantorow M, Gopal-Srivastava R, Tomarev SI |title = Recruitment of enzymes and stress proteins as lens crystallins |journal = EXS |volume = 71 |pages = 241–50 |year = 1994 |pmid = 8032155 |ref = harv }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Wistow G |title = Lens crystallins: gene recruitment and evolutionary dynamism |url = https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_1993-08_18_8/page/301 |journal = Trends Biochem. Sci. |volume = 18 |issue = 8 |pages = 301–6 |year = 1993 |pmid = 8236445 |doi = 10.1016/0968-0004(93)90041-K |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang isang mahalagang halimbawa ng [[ekolohiya]] ay ng [[kompetetibong eksklusyon]] na walang mga dalawang espesye na maaaring sumakop sa parehong niche sa parehong kapaligiran sa loob ng mahabang panahon.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Hardin G |authorlink = Garrett Hardin |title = The competitive exclusion principle |url = https://archive.org/details/sim_science_1960-04-29_131_3409/page/n18 |journal = Science |volume = 131 |issue = 3409 |pages = 1292–7 |year = 1960 |pmid = 14399717 |doi = 10.1126/science.131.3409.1292 |ref = harv |bibcode = 1960Sci...131.1292H }}&lt;/ref&gt; Dahil dito, ang natural na seleksiyon ay magagawing pumilit sa espesye na umangkop sa ibang mga niche na ekolohikal. Ito ay maaaring mangahulugan na halimbawa, ang dalawang espesye ng isdang [[cichlid]] ay umangkop na mamuhay sa magkaibang habitat na magpapaliit ng kompetisyon para sa pagkain sa pagitan ng mga ito.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Kocher TD |title = Adaptive evolution and explosive speciation: the cichlid fish model |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 5 |issue = 4 |pages = 288–98 |year = 2004 |pmid = 15131652 |doi = 10.1038/nrg1316 |url = http://hcgs.unh.edu/staff/kocher/pdfs/Kocher2004.pdf |ref = harv |access-date = 2012-09-27 |archive-date = 2011-07-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110720092925/http://hcgs.unh.edu/staff/kocher/pdfs/Kocher2004.pdf |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;

=== Kapwa ebolusyon ===

[[Talaksan:Thamnophis sirtalis sirtalis Wooster.jpg|thumb|Ang [[Common Garter Snake]] (''Thamnophis sirtalis sirtalis'') na nag-ebolb ng resistansiya o pagiging hindi tinatalaban sa [[tetrodoxin]] sa sinisilang ampibyan nito.]]
Ang mga interaksiyon sa pagitan ng mga organismo ay maaaring lumikha ng tunggalian at pakikipagtulungan. Kapag ang interaksiyon ay sa pagitan ng mga pares ng espesye, gaya ng isang [[patoheno]] at isang [[hosto (biolohiya)|hosto]], o isang isang [[maninila]](predator) at [[sinisila]](prey), ang mga espesyeng ito ay maaaring magpaunlad ng mga hanay ng mga pag-aangkop. Dito, ang ebolusyon ng isang espesye ay nagsasanhi ng mga pag-aangkop sa unang espesye. Ang siklong ito ng seleksiyon at tugon ay tinatawag na [[kapwa-ebolusyon]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Wade MJ |title = The co-evolutionary genetics of ecological communities |journal = Nat. Rev. Genet. |volume = 8 |issue = 3 |pages = 185–95 |year = 2007 |pmid = 17279094 |doi = 10.1038/nrg2031 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang isang halimbawa ang produksiyon ng [[tetradoxin]] sa [[may magaspang na balat na newt]] at ang ebolusyon ng resistansiya sa maninila nito na [[Common Garter Snake|common garter snake]]. Sa pares na maninila-sinisilang ito, ang [[ebolusyonasyonaryong takbuhan sa armas]] ay lumikha ng mga matataas na lebel ng lason sa newt at tumutugong matataas na mga lebel ng resistansiya sa lason sa ahas.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Geffeney S, Brodie ED, Ruben PC, Brodie ED |title = Mechanisms of adaptation in a predator-prey arms race: TTX-resistant sodium channels |url = https://archive.org/details/sim_science_2002-08-23_297_5585/page/1336 |journal = Science |volume = 297 |issue = 5585 |pages = 1336–9 |year = 2002 |pmid = 12193784 |doi = 10.1126/science.1074310 |ref = harv |bibcode = 2002Sci...297.1336G }}&lt;br /&gt;*{{cite journal |author = Brodie ED, Ridenhour BJ, Brodie ED |title = The evolutionary response of predators to dangerous prey: hotspots and coldspots in the geographic mosaic of coevolution between garter snakes and newts |url = https://archive.org/details/sim_evolution_2002-10_56_10/page/2067 |journal = Evolution |volume = 56 |issue = 10 |pages = 2067–82 |year = 2002 |pmid = 12449493 |ref = harv }}&lt;br /&gt;*{{cite news |url = http://www.nytimes.com/2009/12/22/science/22creature.html?hpw |title = Remarkable Creatures&amp;nbsp;– Clues to Toxins in Deadly Delicacies of the Animal Kingdom |publisher = New York Times |author = Sean B. Carroll |date = 21 Disyembre 2009 }}&lt;/ref&gt;

=== Pakikipagtulungan ===
Hindi lahat ng kapwa nag-ebolb na mga interaksiyon sa pagitan ng espesye ay kinasasangkutan ng alitan.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Sachs J |title = Cooperation within and among species |journal = J. Evol. Biol. |volume = 19 |issue = 5 |pages = 1415–8; discussion 1426–36 |year = 2006 |pmid = 16910971 |doi = 10.1111/j.1420-9101.2006.01152.x |ref = harv }}&lt;br /&gt;*{{cite journal |author = Nowak M |title = Five rules for the evolution of cooperation |journal = Science |volume = 314 |issue = 5805 |pages = 1560–3 |year = 2006 |pmid = 17158317 |doi = 10.1126/science.1133755 |ref = harv |bibcode = 2006Sci...314.1560N |pmc=3279745}}&lt;/ref&gt; Ang maraming mga kaso ng parehong mga interaksiyong mapapakinabangan ay nag-ebolb. Halimbawa, ang sukdulang pakikipatulungan ay umiiral sa pagitan ng mga halaman at ang [[Mycorrhiza|mycorrhizal fungi]] na lumalago sa mga ugat at tumutulong sa halaman sa pagsisipsip ng mga nutriento mula sa lupa.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Paszkowski U |title = Mutualism and parasitism: the yin and yang of plant symbioses |journal = Curr. Opin. Plant Biol. |volume = 9 |issue = 4 |pages = 364–70 |year = 2006 |pmid = 16713732 |doi = 10.1016/j.pbi.2006.05.008 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ito ay isang [[resiprosidad (ebolusyon)|resiprokal]] na relasyon dahil ang mga halaman ay nagbibigay ng fungi na may mga asukal mula sa photosynthesis. Dito, ang fungi ay aktuwal na lumalago sa loob ng mga selula ng halaman na pumapayag sa mga ito na makipagpalitan ng mga nutriento sa mga hosto nito samantalang nagpapadala ng mga [[tranduksiyong signal]] na sumusupil sa [[sistemang immuno]] ng halaman.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Hause B, Fester T |title = Molecular and cell biology of arbuscular mycorrhizal symbiosis |url = https://archive.org/details/planta_2005-05_221_2/page/184 |journal = Planta |volume = 221 |issue = 2 |pages = 184–96 |year = 2005 |pmid = 15871030 |doi = 10.1007/s00425-004-1436-x |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang mga koalisyon sa pagitan ng mga organismo ng parehong espesye ay nag-ebolb rin. Ang isang sukdulang kaso ang [[eusosyalidad]] na matatagpuan sa mga insektong nakikisalamuha gaya ng mga [[bubuyog]], mga [[anay]] at mga [[langgam]] kung saan ang mga baog na insekto ay nagpapakain at nagbabantay sa maliit na bilang ng mga organismo sa [[koloniya]] na makapagpaparami. Sa kahit mas maliit na iskala, ang mga [[selulang somatiko]] na bumubuo sa katawan ng hayop ay naglilimita sa reproduksiyon ng mga ito upang mapanitili nito ang isang matatag na organismo na sumusumporta naman sa isang maliit na bilang ng mga [[selulang germ]] upang lumikha ng supling. Dito, ang mga selulang somatiko ay tumutugon sa spesipikong mga signal at hindi angkop na nagpaparami at ang hindi nakontrol na paglago nito ay nagsasanhi ng [[kanser]].&lt;ref name=Bertram&gt;{{cite journal |author = Bertram J |title = The molecular biology of cancer |journal = Mol. Aspects Med. |volume = 21 |issue = 6 |pages = 167–223 |year = 2000 |pmid = 11173079 |doi = 10.1016/S0098-2997(00)00007-8 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang gayong pagkikipagtulungan sa loob ng espesye ay maaaring nag-ebolb sa pamamagitan ng isang proseso ng [[pagpili ng kamag-anak]] kung saan ang organismo ay tumutulong sa pagpapalaki ng supling ng kamag-anak nito.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Reeve HK, Hölldobler B |title = The emergence of a superorganism through intergroup competition |url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2007-06-05_104_23/page/9736 |doi = 10.1073/pnas.0703466104 |journal = Proc Natl Acad Sci U S A. |volume = 104 |issue = 23 |pages = 9736–40 |year = 2007 |pmid = 17517608 |pmc = 1887545 |ref = harv |bibcode = 2007PNAS..104.9736R }}&lt;/ref&gt; Ang gawaing ito ay napili dahil kung ang pagtulong sa mga indibidwal ay naglalaman ng mga allele na nagtataguyod ng gawaing pagtulong, malamang na ang kamag-anak nito ay naglalaman rin ng mga allele na ito at kaya ang mga allele na ito ay maipapasa.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Axelrod R, Hamilton W |title = The evolution of cooperation |journal = Science |volume = 211 |issue = 4489 |pages = 1390–6 |year = 2005 |pmid = 7466396 |doi = 10.1126/science.7466396 |ref = harv |bibcode = 1981Sci...211.1390A }}&lt;/ref&gt; Ang ibang mga proseso na nagtataguyod ng pakikipagtulungan ay kinabibilangan ng [[seleksiyon ng pangkat]] kung saan ang pakikipagtulungan ay nagbibigay ng mga pakinaban sa isang pangkat ng mga organismo.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Wilson EO, Hölldobler B |title = Eusociality: origin and consequences |doi = 10.1073/pnas.0505858102 |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 102 |issue = 38 |pages = 13367–71 |year = 2005 |pmid = 16157878 |pmc = 1224642 |ref = harv |bibcode = 2005PNAS..10213367W }}&lt;/ref&gt;

=== Espesiyasyon ===
[[Talaksan:Speciation modes edit.svg|left|thumb|350px|Ang apat na mekanismo ng [[espesiasyon]].]]

Ang [[espesiasyon]](''speciation'') ang proseso kung saan ang isang ninunong espesye ay [[diberhenteng ebolusyon|nagpapalitaw]] sa dalawa o higit pang mga inapong espesye na iba at natatangi mula sa ninuno nito.&lt;ref name=Gavrilets&gt;{{cite journal |author = Gavrilets S |title = Perspective: models of speciation: what have we learned in 40 years? |url = https://archive.org/details/sim_evolution_2003-10_57_10/page/n1 |journal = Evolution |volume = 57 |issue = 10 |pages = 2197–215 |year = 2003 |pmid = 14628909 |doi = 10.1554/02-727 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; May maraming mga paraan upang ilarawan ang konsepto ng espesye. Ang pagpipilian ng depinisyon ay nakasalalay sa mga partikularidad ng isinasaalang alang na espesye.&lt;ref name=Queiroz&gt;{{cite journal |author = de Queiroz K |title = Ernst Mayr and the modern concept of species |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 102 |issue = Suppl 1 |pages = 6600–7 |year = 2005 |pmid = 15851674 |pmc = 1131873 |doi = 10.1073/pnas.0502030102 |ref = harv |bibcode = 2005PNAS..102.6600D }}&lt;/ref&gt; Halimbawa, ang ilang mga konseptong espesye ay lumalapat ng mas handa tungo sa mga organismong seksuwal na nagpaparami samantalang ang iba ay mahusay na nag-aangkop ng kanilang sarili tungo sa mga organismong [[aseksuwal]]. Sa kabila ng dibersidad ng iba't ibang mga konsepto ng espesye, ang mga iba't ibang konseptong ito ay maaaring ilagay sa isa sa tatlong mga malawak na pakikitungong pilosopikal: pagtatalik, ekolohikal at pilohenetiko.&lt;ref name=&quot;Ereshsefsky92&quot;&gt;{{cite journal |doi = 10.1086/289701 |last = Ereshefsky |first = M. |title = Eliminative pluralism |url = https://archive.org/details/sim_philosophy-of-science_1992-12_59_4/page/671 |journal = Philosophy of Science |volume = 59 |issue = 4 |pages = 671–690 |year = 1992 |jstor = 188136 }}&lt;/ref&gt; Ang biological species concept (BSC) ay isang klasikong halimbawa ng pakikitungong pakikipagtalik. Ito ay inilarawan ni Ernst Mayr noong 1942 at nagsasaad na ang &quot;espesye ay mga pangkat na aktuwal o potensiyal na nakikipagtalik na mga natural na populasyon na reproduktibong nahiwalay mula sa ibang mga pangkat&quot;.&lt;ref name=&quot;Mayr42&quot;&gt;{{cite book |author = Mayr, E. |title = Systematics and the Origin of Species |url = https://archive.org/details/systematicsorigi0000erne |year = 1942 |publisher = Columbia Univ. Press |place = New York |isbn = 978-0-231-05449-2 | page = [https://archive.org/details/systematicsorigi0000erne/page/120 120] }}&lt;/ref&gt; Sa kabila ng malawakan at pang-matagalang gamit nito, ang BSC tulad ng iba pa ay hindi walang kontrobersiya. Halimbawa dahil ang mga konseptong ito ay hindi mailalapat sa mga [[prokaryote]]&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Fraser C, Alm EJ, Polz MF, Spratt BG, Hanage WP |title = The bacterial species challenge: making sense of genetic and ecological diversity |url = https://archive.org/details/sim_science_2009-02-06_323_5915/page/n68 |journal = Science |volume = 323 |issue = 5915 |pages = 741–6 |year = 2009 |pmid = 19197054 |doi = 10.1126/science.1159388 |ref = harv |bibcode = 2009Sci...323..741F }}&lt;/ref&gt; at ito ay tinawag na [[problema ng espesye]].&lt;ref name=Queiroz /&gt; Tinangka ng ilang mga mananaliksik ang isang nagkakaisang monistikong depinisyon ng espesye samantalang ang iba ay gumamit ng isang plurastikong pakikitungo at nagmumungkahing maaaaring may iba't ibang mga paraan na lohikong mapakahulugan ang depinisyon ng espesye.&lt;ref name=Queiroz /&gt;&lt;ref name=&quot;Ereshsefsky92&quot; /&gt; &quot; Ang [[isolasyong reproduktibo|mga harang sa reproduksiyon]] sa pagitan ng naghihiwalay na mga populasyong seksuwal ay kailangan para sa mga populasyon na [[espesiasyon|maging bagong espesye]]. Ang daloy ng gene ay maaaring magpabagal ng prosesong ito sa pamamagitan ng pagkakalat rin ng bagong mga henetikong variant sa ibang mga populasyon. Depende sa kung gaano kalayo ang dalawang espesye ay nag-iba at humiwalay simula nang [[pinaka-kamakailang karaniwang ninuno]] ng mga ito, maaaring posible pa rin na para sa mga ito na lumikha ng supling gaya ng mga nagtatalik na [[kabayo]] at [[asno]] upang lumikha ng mga [[hybrid]] na [[mule]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Short RV |title = The contribution of the mule to scientific thought |journal = J. Reprod. Fertil. Suppl. |issue = 23 |pages = 359–64 |year = 1975 |pmid = 1107543 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang gayong mga [[hybrid (biolohiya)|hybrid]] ay karamihang baog. Sa kasong ito, ang mga malapit na magkakaugnay na mga espesye ay maaaring regular na magtalik ngunit ang mga hybrid ay mapipili ng laban at ang espesye ay mananatiling natatangi. Gayunpaman, ang mga magagawang hybrid ay minsang nabubuo at ang mga espesyeng ito ay maaaring mag-angking ng mga katangian na isang pagitan(intermediate) sa pagitan ng mga magulang na espesye o mag-angkin ng isang buong bagong [[phenotype]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Gross B, Rieseberg L |title = The ecological genetics of homoploid hybrid speciation |doi = 10.1093/jhered/esi026 |journal = J. Hered. |volume = 96 |issue = 3 |pages = 241–52 |year = 2005 |pmid = 15618301 |pmc = 2517139 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang kahalagahan ng [[hybridisasyon]] sa paglikha ng [[espesiasyong hybrid|bagong espesye]] ng mga hayop ay hindi maliwanag bagaman ang mga kaso ay nakita sa maraming mga uri ng hayop &lt;ref&gt;{{cite journal |author = Burke JM, Arnold ML |title = Genetics and the fitness of hybrids |journal = Annu. Rev. Genet. |volume = 35 |issue = 1 |pages = 31–52 |year = 2001 |pmid = 11700276 |doi = 10.1146/annurev.genet.35.102401.085719 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; na ang [[gray na punong palaka]] ang isang partikular na mahusay na napag-aralang halimbawa.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Vrijenhoek RC |title = Polyploid hybrids: multiple origins of a treefrog species |journal = Curr. Biol. |volume = 16 |issue = 7 |year = 2006 |pmid = 16581499 |doi = 10.1016/j.cub.2006.03.005 |ref = harv |pages = R245–7 }}&lt;/ref&gt; Ang espesiasyon ay napagmasdan ng maraming mga beses sa ilalim ng kontroladong  mga kondisyong laboratoryo at sa kalikasan.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Rice, W.R. |year = 1993 |title = Laboratory experiments on speciation: what have we learned in 40 years |url = https://archive.org/details/sim_evolution_1993-12_47_6/page/1637 |journal = Evolution |volume = 47 |issue = 6 |pages = 1637–1653 |doi = 10.2307/2410209 |author2 = Hostert |ref = harv }}&lt;br /&gt;*{{cite journal |author = Jiggins CD, Bridle JR |title = Speciation in the apple maggot fly: a blend of vintages? |journal = Trends Ecol. Evol. (Amst.) |volume = 19 |issue = 3 |pages = 111–4 |year = 2004 |pmid = 16701238 |doi = 10.1016/j.tree.2003.12.008 |ref = harv }}&lt;br /&gt;*{{cite web |author = Boxhorn, J |year = 1995 |url = http://www.talkorigins.org/faqs/faq-speciation.html |title = Observed Instances of Speciation |publisher = [[TalkOrigins Archive]] |accessdate = 26 Disyembre 2008 }}&lt;br /&gt;*{{cite journal |author = Weinberg JR, Starczak VR, Jorg, D |title = Evidence for Rapid Speciation Following a Founder Event in the Laboratory |url = https://archive.org/details/sim_evolution_1992-08_46_4/page/1214 |journal = Evolution |volume = 46 |issue = 4 |pages = 1214–20 |year = 1992 |doi = 10.2307/2409766 |ref = harv |jstor = 2409766 }}&lt;/ref&gt; Sa mga lumikha ng seksuwal na mga organismo, ang espesiasyon ay nagreresulta mula sa reproduktibong paghihiwalay na sinundan ng paghihiwalay sa angkan. May apat na mga mekanismo para sa espesiasyon. Ang pinaka-karaniwan sa mga hayop ang [[espesiasyong allopatriko]] na nangyayari sa mga populasyon na simulang nahiwalay ng heograpiko gaya ng [[pragmentasyon ng habitat]] o [[migrasyon]]. Ang seleksiyon sa ilalim ng mga kondisyong ito ay lumilikha ng napakabilis na mga pagbabago sa hitsura at pag-aasal ng mga organismo.&lt;ref&gt;{{cite journal |year = 2008 |title = Rapid large-scale evolutionary divergence in morphology and performance associated with exploitation of a different dietary resource |url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2008-03-25_105_12/page/4792 |journal = Proceedings of the National Academy of Sciences |volume = 105 |issue = 12 |pages = 4792–5 |pmid = 18344323 |doi = 10.1073/pnas.0711998105 |author = Herrel, A.; Huyghe, K.; Vanhooydonck, B.; Backeljau, T.; Breugelmans, K.; Grbac, I.; Van Damme, R.; Irschick, D.J. |pmc = 2290806 |ref = harv |bibcode = 2008PNAS..105.4792H }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Losos1997&gt;{{cite journal |year = 1997 |title = Adaptive differentiation following experimental island colonization in Anolis lizards |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1997-05-01_387_6628/page/70 |journal = Nature |volume = 387 |issue = 6628 |pages = 70–3 |doi = 10.1038/387070a0 |author = Losos, J.B. Warhelt, K.I. Schoener, T.W. |ref = harv |bibcode = 1997Natur.387...70L }}&lt;/ref&gt; Habang ang seleksiyon at genetic drift ay umaaasal ng independiyente sa mga populasyong nahiwalay mula sa ibang mga espesye nito, ang paghihiwalay ay maaaring lumikha ng mga organismo na hindi na makakapagparami.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Hoskin CJ, Higgle M, McDonald KR, Moritz C |year = 2005 |title = Reinforcement drives rapid allopatric speciation |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-10-27_437_7063/page/1352 |journal = Nature |pmid = 16251964 |volume = 437 |issue = 7063 |pages = 1353–356 |doi = 10.1038/nature04004 |ref = harv |bibcode = 2005Natur.437.1353H }}&lt;/ref&gt; Ang ikalawang mekanismo ng espesiasyon ang [[espesiasyong peripatriko]] na nangyayari kapag ang maliliit na mga populasyon ng organismo ay nahiwalay sa isang bagong kapaligiran. Ito ay iba sa epesiasyong allopatriko dahil ang mga hiwalay na populasyon ay mas maliit sa bilang kesa sa populasyon ng magulang. Dito, ang [[epektong tagapagtatag]] ay nagsasanhi ng mabilisang espesiasyon pagkatapos na ang isang pagtaas sa [[loob na pagtatalik]] ay nagpapataas ng seleksiyon sa mga [[homozygote]] na tumutungo sa mabilis na pagbabagong henetiko.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Templeton AR |title = The theory of speciation via the founder principle |url = http://www.genetics.org/cgi/reprint/94/4/1011 |journal = Genetics |volume = 94 |issue = 4 |pages = 1011–38 |date = 1 Abril 1980 |pmid = 6777243 |pmc = 1214177 |ref = harv |access-date = 28 Septiyembre 2012 |archive-date = 4 Hunyo 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090604204506/http://www.genetics.org/cgi/reprint/94/4/1011 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Ang ikatlong mekanismo ng espesiasyon ang [[espesiasyong parapatriko]]. Ito ay katulad ng espesiasyong peripatriko dahil ang isang maliit na populasyon ay pumapasok sa isang bagong habitat ngunit nag-iiba dito dahil walang pisikal na paghihiwalay sa pagitan ng dalawang mga populasyong ito. Bagkus, ang espesiasyon ay nagreresulta mula sa ebolusyon ng mga mekanismo na nagpapaliit ng daloy ng gene sa pagitan ng dalawang populasyon.&lt;ref name=Gavrilets/&gt; Sa pangkalahatan, ito ay nangyayari dahil may isang drastikong pagbabago sa kapaligiran sa loob ng habitat ng mga espesyeng magulang. Ang isang halimbawa ang damong ''[[Anthoxanthum|Anthoxanthum odoratum]]'' na maaaring sumailalim sa parapatrikong espesiasyon bilang tugon sa lokalisadong metal na polusyon mula sa mga mina.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Antonovics J |title = Evolution in closely adjacent plant populations X: long-term persistence of prereproductive isolation at a mine boundary |journal = Heredity |volume = 97 |issue = 1 |pages = 33–7 |year = 2006 |pmid = 16639420 |url = http://www.nature.com/hdy/journal/v97/n1/full/6800835a.html |doi = 10.1038/sj.hdy.6800835 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Dito, ang mga halaman ay nag-eebolb na may resistansiya sa mga matataas na lebel ng metal sa lupa. Ang seleksiyon laban sa pagtatalik sa sensitibo sa metal na populasyong magulang ay lumikha ng isang unti unting pagbabago sa panahong ng pagbubulaklak ng hindi tinatablan ng metal na mga halaman na kalaunang lumilikha ng kumpletong reproduktibong isolasyon. Ang seleksiyon laban sa mga hybrid sa pagitan ng dalawang mga populasyon ay maaaring magsanhi ng pagpapalakas na ebolusyon ng mga katangian na nagtataguyod ng pagtatalik sa loob ng isang espesye gayundin ang pagpapalis ng katangian na nangyayari kapag ang dalawang espesye ay naging mas natatangi sa hitsura.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Nosil P, Crespi B, Gries R, Gries G |title = Natural selection and divergence in mate preference during speciation |url = https://archive.org/details/sim_genetica_2007-03_129_3/page/309 |journal = Genetica |volume = 129 |issue = 3 |pages = 309–27 |year = 2007 |pmid = 16900317 |doi = 10.1007/s10709-006-0013-6 |ref = harv }}&lt;/ref&gt;
[[Talaksan:Darwin's finches.jpeg|frame|Ang pagiging hiwalay sa heograpiya ng [[mga finch ni Darwin]] sa [[Islang Galápagos]] ay lumikha ng higit sa isang dosenang mga bagong espesye.]] 
Sa ikaapat na mekanismo na [[espesiasyong sympatriko]], ang espesye ay naghihiwalay nang walang isolasyon sa heograpiya o mga pagbabago sa habitat. Ang anyong ito ay bihira dahil kahit ang isang maliit na halaga ng [[daloy ng gene]] ay maaaring mag-alis ng mga pagkakaibang henetiko sa pagitan ng mga bahagi ng isang populasyon.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Savolainen V, Anstett M-C, Lexer C, Hutton I, Clarkson JJ, Norup MV, Powell MP, Springate D, Salamin N, Baker WJr |year = 2006 |title = Sympatric speciation in palms on an oceanic island |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-05-11_441_7090/page/210 |journal = Nature |volume = 441 |pages = 210–3 |pmid = 16467788 |doi = 10.1038/nature04566 |issue = 7090 |ref = harv |bibcode = 2006Natur.441..210S }}&lt;br /&gt;*{{cite journal |author = Barluenga M, Stölting KN, Salzburger W, Muschick M, Meyer A |year = 2006 |title = Sympatric speciation in Nicaraguan crater lake cichlid fish |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-02-09_439_7077/page/718 |journal = Nature |volume = 439 |pages = 719–23 |pmid = 16467837 |doi = 10.1038/nature04325 |issue = 7077 |ref = harv |bibcode = 2006Natur.439..719B }}&lt;/ref&gt; Sa pangkalahatan, ang espesiasyong sympatriko sa mga hayop ay nangangailangan ng ebolusyon ng parehong [[polimorpismo (biolohiya)|polimorpismo]] at [[nagsasaayos na pagtatalik|hindi random na pagtatalik]] upang pumayag sa reproduksiyong isolasyon na mag-ebolb. G&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Gavrilets S |title = The Maynard Smith model of sympatric speciation |journal = J. Theor. Biol. |volume = 239 |issue = 2 |pages = 172–82 |year = 2006 |pmid = 16242727 |doi = 10.1016/j.jtbi.2005.08.041 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang isang uri ng espesiasyong sympatriko ay kinasasangkutan ng pagtatalik ng magkaibang uri ng dalawang mga magkaugnay na espesye upang lumikha ng bagong espesyeng [[hybrid]]. Ito ay hindi karaniwan sa mga hayop dahil ang mga hybrid na hayop ay karamihang karaniwang baog. Ito ay dahil sa [[meiosis]], ang mga [[kromosomang homolohoso]] mula sa bawat magulang ay mula sa magkaibang espesye at hindi maaaring matagumpay na magpares. Gayunpaman, ito ay mas karaniwan sa mga halaman dahil ang mga halaman ay kadalasang nagdodoble ng kanilang ng mga [[kromosoma]] upang bumuo ng [[polyploidy|mga polyploid]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Wood TE, Takebayashi N, Barker MS, Mayrose I, Greenspoon PB, Rieseberg LH |title = The frequency of polyploid speciation in vascular plants |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 106 |issue = 33 |pages = 13875–9 |year = 2009 |pmid = 19667210 |doi = 10.1073/pnas.0811575106 |pmc = 2728988 |ref = harv |bibcode = 2009PNAS..10613875W }}&lt;/ref&gt; Ito ay pumapayag sa mga kromosoma mula sa bawat magulang na espesye na bumuo ng magkatugmang mga pares sa meiosis dahil ang mga kromosoma ng bawat magulang ay kinatawan na ng isang pares.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Hegarty Mf, Hiscock SJ |title = Genomic clues to the evolutionary success of polyploid plants |journal = Current Biology |volume = 18 |issue = 10 |pages = 435–44 |year = 2008 |pmid = 18492478 |doi = 10.1016/j.cub.2008.03.043 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang isang halimbawa ng gayong pangyayaring espesiasyon ay kapag ang espesye ng halamang  ''[[Arabidopsis thaliana]]'' at ''Arabidopsis arenosa'' na nagtatalik upang bumuo ng bagong espesye na  ''Arabidopsis suecica''.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Jakobsson M, Hagenblad J, Tavaré S |title = A unique recent origin of the allotetraploid species Arabidopsis suecica: Evidence from nuclear DNA markers |url = https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2006-06_23_6/page/1217 |journal = Mol. Biol. Evol. |volume = 23 |issue = 6 |pages = 1217–31 |year = 2006 |pmid = 16549398 |doi = 10.1093/molbev/msk006 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ito ay nangyari noong mga 20,000 taon ang nakalilipas &lt;ref&gt;{{cite journal |author = Säll T, Jakobsson M, Lind-Halldén C, Halldén C |title = Chloroplast DNA indicates a single origin of the allotetraploid Arabidopsis suecica |url = https://archive.org/details/journal-of-evolutionary-biology_2003-09_16_5/page/1019 |journal = J. Evol. Biol. |volume = 16 |issue = 5 |pages = 1019–29 |year = 2003 |pmid = 14635917 |doi = 10.1046/j.1420-9101.2003.00554.x |ref = harv }}&lt;/ref&gt; at ang prosesong espesiasyong ito ay naulit sa laboratoryo na pumapayag sa pag-aaral ng mga mekanismong henetiko na nasasangkot sa prosesong ito.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Bomblies K, Weigel D |title = Arabidopsis-a model genus for speciation |journal = Curr Opin Genet Dev |volume = 17 |issue = 6 |pages = 500–4 |year = 2007 |pmid = 18006296 |doi = 10.1016/j.gde.2007.09.006 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang katunayan, ang kromosomang dumodoble sa loob ng isang espesye ay maaaring isang karaniwang sanhi ng reproduktibong isolasyon dahil ang kalahati ng dumobleng mga kromosoma ay magiging hindi natugmaan kapag nagtatalik sa mga hindi nadobleng organismo.&lt;ref name=Semon&gt;{{cite journal |author = Sémon M, Wolfe KH |title = Consequences of genome duplication |journal = Curr Opin Genet Dev |volume = 17 |issue = 6 |pages = 505–12 |year = 2007 |pmid = 18006297 |doi = 10.1016/j.gde.2007.09.007 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang mga pangyayaring espesiasyon ay mahalaga sa teoriya ng [[punctuated equilibrium]] na nagpapaliwanag ng pattern sa fossil rekord ng maiikling mga ebolusyon na pinasukan ng relatibong mahahabang mga yugto ng stasis kung saan ang espesye ay nananatiling relatibong hindi nabago.&lt;ref name=pe1972&gt;Niles Eldredge and Stephen Jay Gould, 1972. [http://www.blackwellpublishing.com/ridley/classictexts/eldredge.asp &quot;Punctuated equilibria: an alternative to phyletic gradualism&quot;] In T.J.M. Schopf, ed., ''Models in Paleobiology''. San Francisco: Freeman Cooper. pp. 82–115. Reprinted in N. Eldredge ''Time frames''. Princeton: Princeton Univ. Press. 1985&lt;/ref&gt; Sa teoriyang ito, ang espesiasyon at mabilis na ebolusyon ay magkaugnay at ang [[natural na seleksiyon]] at genetic drift ay umaasal ng pinakamalakas sa mga organismong sumasailalim sa espesiasyon sa mga nobelang habitat o maliliit na mga populasyon. Bilang resulta, ang mga yugto ng stasis sa fossil rekord ay tumutugon sa populasyong pang-magulang at ang mga organismong sumasailalim sa espesiasyon at mabilis na ebolusyon ay natatagpuan sa maliliit na mga populasyon o sa limitado sa heograpikong mga habitat at kaya ay bihirang maingatan sa mga fossil.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Gould SJ |title = Tempo and mode in the macroevolutionary reconstruction of Darwinism |doi = 10.1073/pnas.91.15.6764 |journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume = 91 |issue = 15 |pages = 6764–71 |year = 1994 |pmid = 8041695 |pmc = 44281 |ref = harv |bibcode = 1994PNAS...91.6764G }}&lt;/ref&gt;
== Kasaysayang ebolusyonaryo ng mundo ==
{{PhylomapA|size=320px|align=right|caption=Isang [[Punong pilohenetiko|puno ng ebolusyon]] na nagpapakita ng pagsasanga ng mga modernong species mula sa isang [[karaniwang ninuno]] sa gitna.&lt;ref name=Ciccarelli&gt;{{cite journal |author = Ciccarelli FD, Doerks T, von Mering C, Creevey CJ, Snel B, Bork P |title = Toward automatic reconstruction of a highly resolved tree of life |url = https://archive.org/details/sim_science_2006-03-03_311_5765/page/1282 |journal = Science |volume = 311 |issue = 5765 |pages = 1283–87 |year = 2006 |pmid = 16513982 |doi = 10.1126/science.1123061 |ref = harv |bibcode = 2006Sci...311.1283C }}&lt;/ref&gt; Ang  tatlong [[dominyo (biyolohiya)|dominyo]] ay may kulay na asul([[bakterya]]), berde([[archaea]]) at pula([[eukaryote]]).}} 
Ang mga [[Prokaryote]] ay unang lumitaw sa mundo noong mga tinatayang 3–4 bilyong taong nakakaraan.&lt;ref name=Cavalier-Smith&gt;{{cite journal |author = Cavalier-Smith T |title = Cell evolution and Earth history: stasis and revolution |journal = Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci |volume = 361 |issue = 1470 |pages = 969–1006 |year = 2006 |pmid = 16754610 |doi = 10.1098/rstb.2006.1842 |pmc = 1578732 |ref = harv }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Schopf J |title = Fossil evidence of Archaean life |journal = Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci |volume = 361 |issue = 1470 |pages = 869–85 |year = 2006 |pmid = 16754604 |doi = 10.1098/rstb.2006.1834 |pmc = 1578735 |ref = harv }}&lt;br /&gt;*{{cite journal |author = Altermann W, Kazmierczak J |title = Archean microfossils: a reappraisal of early life on Earth |url = https://archive.org/details/research-in-microbiology_2003-11_154_9/page/611 |journal = Res Microbiol |volume = 154 |issue = 9 |pages = 611–17 |year = 2003 |pmid = 14596897 |doi = 10.1016/j.resmic.2003.08.006 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Walang mga pagbabago sa [[morpolohiya]] o organisasyong pang-[[selula]] na nangyari sa mga organismong ito sa mga sumunod na bilyong taon.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Schopf J |title = Disparate rates, differing fates: tempo and mode of evolution changed from the Precambrian to the Phanerozoic |doi = 10.1073/pnas.91.15.6735 |journal = Proc Natl Acad Sci U S A |volume = 91 |issue = 15 |pages = 6735–42 |year = 1994 |pmid = 8041691 |pmc = 44277 |ref = harv |bibcode = 1994PNAS...91.6735S }}&lt;/ref&gt; Noong mga 3.5 bilyong taong nakakaraan, ang bakterya at archea ay naghiwalay mula sa isang karaniwang ninuno. Ang bakterya ay nagpaunlad ng primitibong anyo ng photosynthesis na hindi lumilikha ng oksiheno dahil hindi sila gumagamit ng tubig bilang electron donor kundi hydrogen, suflur o iba pang mga molekulang organiko. Noong mga 3 bilyong taong nakakaraan ay lumitaw ang cyanobacteria na gumagamit ng photosynthesis na naglalabas ng itinatapong produktong [[oksiheno]] na [[pangyayaring malaking oksihenasyon|sukdulang nagpabago sa atmospero ng mundo]] noong mga 2.4 bilyong taong nakakaraan at malamang na nagsanhi ng pagunlad ng mga bagong anyo ng buhay sa mundo. Ang mga [[eukaryote]] ay unang lumitaw sa pagitan ng 1.6&amp;nbsp;– 2.7 bilyong taong nakakaraan. Ang sumunod na malaking pagbabago sa istruktura ng selula ay nangyari nang ang [[bakterya]] ay lumamon sa mga selulang eukaryotiko sa isang ugnayang pagtutulungang tinatawag na [[endosymbiont|endosymbiosis]].&lt;ref name = &quot;rgruqh&quot;&gt;{{cite journal |author = Poole A, Penny D |title = Evaluating hypotheses for the origin of eukaryotes |journal = BioEssays |volume = 29 |issue = 1 |pages = 74–84 |year = 2007 |pmid = 17187354 |doi = 10.1002/bies.20516 |ref = harv }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Dyall&gt;{{cite journal |author = Dyall S, Brown M, Johnson P |title = Ancient invasions: from endosymbionts to organelles |url = https://archive.org/details/sim_science_2004-04-09_304_5668/page/252 |journal = Science |volume = 304 |issue = 5668 |pages = 253–57 |year = 2004 |pmid = 15073369 |doi = 10.1126/science.1094884 |ref = harv |bibcode = 2004Sci...304..253D }}&lt;/ref&gt; Pagkatapos nito, ang nilamong bakterya  at ang selulang host ay sumailalim sa kapwa-ebolusyon na ang bakterya ay nagebolb tungo sa [[mitochondrion|mitochondria]] o mga [[hydrogenosome]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Martin W |title = The missing link between hydrogenosomes and mitochondria |url = https://archive.org/details/sim_trends-in-microbiology_2005-10_13_10/page/457 |journal = Trends Microbiol. |volume = 13 |issue = 10 |pages = 457–59 |year = 2005 |pmid = 16109488 |doi = 10.1016/j.tim.2005.08.005 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang isa pang paglamon ng mga tulad ng [[cyanobacteria]] na organismo ay humantong sa pagkakabuo ng mga [[chloroplast]] sa mga algae at mga halaman.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Lang B, Gray M, Burger G |title = Mitochondrial genome evolution and the origin of eukaryotes |journal = Annu Rev Genet |volume = 33 |issue = 1 |pages = 351–97 |year = 1999 |pmid = 10690412 |doi = 10.1146/annurev.genet.33.1.351 |ref = harv }}&lt;br /&gt;*{{cite journal |author = McFadden G |title = Endosymbiosis and evolution of the plant cell |journal = Curr Opin Plant Biol |volume = 2 |issue = 6 |pages = 513–19 |year = 1999 |pmid = 10607659 |doi = 10.1016/S1369-5266(99)00025-4 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang mga anyo ng buhay na umiiral hanggang noong mga 610 milyong taong nakakaraan ay mga [[uniselular]] na mga eukaryote, mga [[prokaryote]] at [[archaea]]. Pagkatapos nito, ang mga organismong [[multiselular]] ay nagsimulang lumitaw sa mga karagatan sa panahong [[Ediacara biota|Ediacaran]] .&lt;ref name=Cavalier-Smith/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author = DeLong E, Pace N |title = Environmental diversity of bacteria and archaea |journal = Syst Biol |volume = 50 |issue = 4 |pages = 470–8 |year = 2001 |pmid = 12116647 |doi = 10.1080/106351501750435040 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang ebolusyong ng pagiging [[multiselular]] ay nangyari sa maraming mga independiyenteng mga pangyayari sa mga organismo gaya ng mga [[sponge]], kayumangging lumot,  [[cyanobacteria]], [[slime mold|slime mould]] at [[myxobacteria]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Kaiser D |title = Building a multicellular organism |journal = Annu. Rev. Genet. |volume = 35 |issue = 1 |pages = 103–23 |year = 2001 |pmid = 11700279 |doi = 10.1146/annurev.genet.35.102401.090145 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Pagkatapos ng paglitaw ng mga organismong multiselular, ang isang malaking halaga ng dibersidad ay lumitaw sa isang pangyayaring tinatawag na  [[pagsabog na Cambrian]] kung saan ang marami sa mga [[phylum]] ay lumitaw sa fossil record na kalaunang naging [[ekstinto]].&lt;ref name=Valentine&gt;{{cite journal |author = Valentine JW, Jablonski D, Erwin DH |title = Fossils, molecules and embryos: new perspectives on the Cambrian explosion |url = https://journals.biologists.com/dev/article/126/5/851/40578/Fossils-molecules-and-embryos-new-perspectives-on |journal = Development |volume = 126 |issue = 5 |pages = 851–9 |date = 1 Marso 1999 |pmid = 9927587 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang iba't ibang mga dahilan para sa pangyayaring ito ay iminungkahi gaya ng pagtitipon ng [[oksiheno]] sa atmospero mula sa [[photosynthesis]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Ohno S |title = The reason for as well as the consequence of the Cambrian explosion in animal evolution |series = 44 |journal = J. Mol. Evol. |volume = 1 |issue = S1 |pages = S23–7 |year = 1997 |pmid = 9071008 |doi = 10.1007/PL00000055 |ref = harv }}&lt;br /&gt;*{{cite journal |author = Valentine J, Jablonski D |title = Morphological and developmental macroevolution: a paleontological perspective |url = http://www.ijdb.ehu.es/web/paper.php?doi=14756327 |journal = Int. J. Dev. Biol. |volume = 47 |issue = 7–8 |pages = 517–22 |year = 2003 |pmid = 14756327 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Noong mga 500 milyong taong nakakaraan, sinakop ng mga halaman at mga [[fungus]] ang lupain at sinundan ng mga [[arthropod]] at ibang mga hayop.&lt;ref&gt;{{cite journal |author = Waters ER |title = Molecular adaptation and the origin of land plants |url = https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2003-12_29_3/page/456 |journal = Mol. Phylogenet. Evol. |volume = 29 |issue = 3 |pages = 456–63 |year = 2003 |pmid = 14615186 |doi = 10.1016/j.ympev.2003.07.018 |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ang mga halamang panglupain ay unang lumitaw sa fossil record noong mga 450 milyong taong nakakaraan. Ang mga [[tetrapod]] ay unang lumitaw sa fossil record noong mga 390 milyong taong nakakaraan na nagebolb mula sa mga isdang Rhipidistia. Ang mga [[Amphibian]] ay unang lumitaw sa fossil record noong mga 364 milyong taong nakakalipas na nagebolb mula sa isda. Ito ay sinundan ng paglitaw ng mga [[amniota]] na nagebolb mula sa mga ampibyan. Ang mga basal amniota ay nagsanga sa mga pangkat na synapsid(mga mammal) at sauropsid(mga reptile).  Ang mga therapsid ay lumitaw na nag-ebolb mula sa mga synapsid. Noong mga 310 milyong taong nakakaraan, ang mga [[reptile]] ay unang lumitaw sa fossil record na nagebolb sa mga mukhang reptile na mga [[amphibian]]. Ang mga [[dinosaur]] ay unang lumitaw sa fossil record noong mga 230 milyong taong nakakaraan na nagebolb mula sa mga archosaur. Noong mga 220 milyong taong nakakaraan, ang mga [[mamalya]] ay unang lumitaw sa fossil record na nagebolb mula sa therapsid. Noong mga 150 milyong taong nakakaran, ang mga [[ibon]] ay unang lumitaw sa fossil record na nagebolb mula sa mga dinosaur. Noong mga 130 milyong taong nakakaraan, ang mga halamang namumulaklak ay unang lumitaw sa fossil record na malamang na nakatulong sa kapwa-ebolusyon sa mga insektong nagpopollinate. Noong mga 85-65 milyong taon, ang mga primado ay humilaway mula sa ibang mga [[mamalya]]. Noong mga 65 milyong taong nakakaraan, ang mga hindi-ibong dinosaur ay naging [[ekstinto]] sa fossil record. Noong mga 40 milyong taong nakakaraan, ang primado ay nagsanga sa dalawang pangkat: Strepsirrhini at Haplorrhini (na kinabibilangan ng mga [[bakulaw]]). Noong mga 15 milyong taong nakakaraan, ang mga [[gibbon]] ay humilaway mula sa mga primadong [[bakulaw]] at noong mga 12-15 milyong taong nakakalipas, ang [[Ponginae]](mga orangutan) ay humiwalay mula sa mga [[bakulaw]]. Pagkatapos nito, ang mga gorilya ay humiwalay sa linya na tumutungo sa [[Pan (hayop)|Pan]](chimpanzee at bonobo) at tao noong mga 10 milyong taong nakakalipas at noong mga 6 hanggang 7 milyong taong nakakalipas ang linyang Pan(chimpanzee at bonobo) ay humiwalay sa linya na tumutungo sa tao. Pagkatapos nito, ang chimpanzee at bonobo ay naghiwalay noong kaunti sa 1 milyong taong nakakalipas. Pagkatapos ng paghihiwalay ng mga linyang Pan at tao, ang linyang tumutungo sa tao ay nag-ebolb tungo sa henus na [[Australopithecus]] noong mga 4 milyong taong nakakalipas na posibleng mula sa [[Ardipithecus]]. Noong mga 2 milyong taong nakakalipas, ang Australopithecus ay nag-ebolb tungo sa henus na [[Homo]] na nagpalitaw naman sa iba't ibang mga species gaya ng mga [[neanderthal]] noong mga 400,000 taong nakakaran at mga [[tao]] noong mga 200,000 taong nakakaraan.

== Mga ebidensiya ng ebolusyon ==
=== Ebidensiya mula sa paleontolohiya ===
==== Mga fossil ====
{{multiple image|direction=vertical|width=250
| image1 =Horseevolution.svg
| image2 = Equine evolution.jpg
| footer =  Ang [[ebolusyon ng kabayo]] na nagpapakita ng rekonstruksiyon ng mga espesyeng fossil na nakuha mula sa magkakasunod na mga [[strata]] ng bato.
}}

Ang mga [[fossil]] ang mga labi ng mga organismong nabuhay sa nakaraang panahon na naingatan .&lt;ref name=Bowler&gt;Bowler, Peter H. 2003. ''Evolution: the history of an idea''. 3rd ed, University of California Press, p108.&lt;/ref&gt; Ang kabuuan ng mga fossil na natuklasan at hindi natuklasan at ang kanilang pagkakalagay sa mga bato at patong na sedimentaryo o [[strata]] ay kilala bilang fossil record. Posibleng malaman kung paanong ang mga partikular na pangkat ng organismo ay nag-ebolb sa pamamagitan ng pagsasaayos ng mga fossil record sa isang kronolohikal na pagkakasunod nito. Ang gayong pagkakasunod ay matutukoy dahil ang mga fossil ay pangunahing matatagpuan sa mga [[batong sedimentaryo]]. Ang batong sedimentaryo ay nabubuo sa pamamagitan ng mga patong ng silt o putik sa ibabaw ng bawat iba pa. Dahil dito, ang nagreresultang bato ay naglalaman ng mga magkakapatong na patong o [[strata]]. Ang mga edad ng bato at mga fossil ay tumpak na mapepetsahan ng mga heologo sa pamamagfitan ng pagsukat ng mga proporsiyon ng mga [[elementong kimikal]] na matatag at [[radyoaktibo]] sa isang ibinigay na patong na tinatawag na [[radiometric dating]]. Ang pinakailalim na strata ay naglalaman ng pinakamatandang bato gayundin ng mga pinakamaagang mga fossil ng organismo samantalang ang pinakaibabaw na strata ay naglalaman ng pinakabatang bato gayundin ng mas kamakailang lumitaw na mga fossil ng organismo.&lt;ref name=mjs&gt;Rudwick M.J.S. 1972. ''The meaning of fossils: episodes in the history of palaeontology''. Chicago University Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Whewell, William 1837. ''History of the inductive sciences, from the earliest to the present time''. vol III, Parker, London. Book XVII The palaeotiological sciences. Chapter 1 Descriptive geology, section 2. Early collections and descriptions of fossils, p405.&lt;/ref&gt; Natuklasan ng mga siyentipiko na ang mga batong mas matanda ay naglalaman ng mas kaunting mga uri ng mga fossil na may mas simpleng mga istruktura samantalang ang mas batang mga bato ay naglalaman ng mas malaking pagkakaiba iba ng mga fossil na kadalasang nagpapakita ng mas komplikadong mga istruktura.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Coyne, Jerry A. |title=Why Evolution is True|url=https://archive.org/details/whyevolutionistr00coyn |publisher=Viking|year=2009 |pages=[https://archive.org/details/whyevolutionistr00coyn/page/26 26]–28|isbn=978-0-670-02053-9}}&lt;/ref&gt; Halimbawa, walang fossil ng tao na natagpuan sa bato sa panahong unang lumitaw ang mas simpleng organismo gaya ng mga insekto o [[ampibya]] at sa mga panahon bago nito &lt;ref&gt;The most convincing evidence for the occurrence of evolution is the discovery of extinct organisms in older geological strata... The older the [[strata]] are...the more different the fossil will be from living representatives... that is to be expected if the [[fauna]] and [[flora]] of the earlier strata had gradually evolved into their descendents.|''[[Ernst Mayr]]'', Mayr, Ernst. 2001. What evolution is. Weidenfeld &amp; Nicolson, London. ISBN 0297807413&lt;/ref&gt;  Ayon kay [[Richard Dawkins]], &quot;kung may isang [[hippopotamus]] o [[kuneho]] na natagpuan sa panahong [[Cambrian]], ito ay kumpletong tatalo sa ebolusyon. Walang ganito ang kailanman natagpuan sa fossil record.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Time Magazine, 15 Agosto 2005, page 32 |url=http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,1090909,00.html |access-date=23 Hunyo 2013 |archive-date=13 Hunyo 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060613211455/http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,1090909,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Nakita rin sa fossil rekord ang mga ''[[:Kategorya:Mga fossil na transisyonal|fossil na transisyonal]]'' na mga labi ng fossiladong organismo na nagpapakita ng mga katangian na karaniwan sa parehong mga organismong mas naunang lumitaw sa fossil rekord(ninuno) at sa mga organismong kalaunang lumitaw sa fossil rekord(inapo).&lt;ref name=Herron&gt;{{cite book|last=Herron|first=Scott Freeman, Jon C.|title=Evolutionary analysis|url=https://archive.org/details/evolutionaryanal00free|year=2004|publisher=Pearson Education|location=Upper Saddle River, NJ|isbn=978-0-13-101859-4|page=816|edition=3rd}}&lt;/ref&gt; Noong 1859, nang unang ilimbag ang ''[[On the Origin of Species]]'' ni [[Charles Darwin]], ang fossil rekord ay hindi mahusay na alam. Inilarawan ni Darwin ang nakita sa panahong ito na kakulangan sa fossil na transisyonal sa fossil rekord bilang &quot;''ang pinakahalata at pinamatinding pagtutol na mahihimok laban sa teoriya ko''&quot; ngunit kanyang ipinaliwanag ito sa pag-uugnay nito sa sukdulang imperpeksiyon sa rekord na heolohikal.&lt;ref&gt;{{harvnb|Darwin|1859|pp = [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F373&amp;pageseq=297 279–280]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Darwin|1859|pp = [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&amp;itemID=F373&amp;pageseq=359 341–343]}}&lt;/ref&gt; Ang isa sa mga fossil na ''[[Archaeopteryx]]'' ay natuklasan mga dalawang taon lamang pagkatapos ng publikasyon ng akda ni Darwin noong 1861 at kumakatawan sa isang anyong transisyonal sa pagitan ng mga [[dinosauro]] at [[ibon]]. Mula nito, mas maraming mga [[:Kategorya:Mga fossil na transisyonal|fossil na transisyonal]] ang natuklasan at mayroon na ngayong itinuturing na saganang mga ebidensiya kung paanong ang mga klase ng mga bertebrata ay magkakaugnay at ang karamihan sa mga ito ay sa anyo ng mga fossil na transisyonal.&lt;ref name = &quot;NS2645&quot;&gt;{{Cite journal|publisher = [[New Scientist]]|date = 2008-02-27|issue = 2645|pages = 35–40|url = http://www.newscientist.com/article/mg19726451.700-evolution-what-missing-link.html?full=true|title = Evolution: What missing link?|first = D|last = Prothero|ref = harv}}&lt;/ref&gt; Sa kabila ng relatibong pagiging bihira ng mga angkop na kondisyon para sa fossilisasyon, ang tinatayang mga 250,000 mga espesyeng fossil ay alam sa kasalukuyan.&lt;ref&gt;[http://facstaff.gpc.edu/~pgore/geology/historical_lab/2010Preservation.pdf Laboratory 11 – Fossil Preservation], by Pamela J. W. Gore, Georgia Perimeter College&lt;/ref&gt; Ang bilang ng mga indibidwal na fossil na kinakatawan nito ay malaking iba iba mula espesye hanggang espesye ngunit maraming mga milyong fossil ang nakuha. Halimbawa, ang higit sa tatlong milyong mga fossil mula sa huling [[Panahong Yelo]] ay nakuha mula sa [[La Brea Tar Pits]] sa Los Angeles.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.tarpits.org/info/faq/faqfossil.html |title=Frequently Asked Questions |accessdate=2011-02-21 |publisher=The Natural History Museum of Los Angeles County Foundation |archive-date=2011-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110311233346/http://www.tarpits.org/info/faq/faqfossil.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Marami pang mga fossil ang nasa ilalim ng lupa sa iba't iba mga [[pagkakabuo (stratigrapiya)|pagkakabuong heolohiko]] na alam na naglalaman ng isang mataas na densidad ng [[fossil]]. Ito ay pumapayag sa pagtatantiya ng kabuuang nilalamang fossil ng mga pagkakabuong ito. Ang isang halimbawa ang [[Pagkakabuong Beaufort]] sa [[Timog Aprika]] na mayaman sa mga fossil ng bertebrata kabilang ang mga [[therapsida]] na mga anyong transisyonal sa pagitan ng mga [[reptilya]] at [[mamalya]].&lt;ref&gt;{{cite book | title=The Karoo: Ecological Patterns and Processes| url=https://archive.org/details/isbn_9780521554503| author=William Richard John Dean and Suzanne Jane Milton| year=1999| page=[https://archive.org/details/isbn_9780521554503/page/31 31]| publisher=Cambridge University Press| isbn=0-521-55450-0}}&lt;/ref&gt; Tinatayang ang pagkakabuong ito ay naglalaman ng mga 800 bilyong fossil ng bertebrata.&lt;ref&gt;{{cite journal| title=Six &quot;Flood&quot; Arguments Creationists Can't Answer| author=Robert J. Schadewald| journal=Creation Evolution Journal| year=1982| volume=3| pages=12–17| url=http://ncseprojects.org/cej/3/3/six-flood-arguments-creationists-cant-answer| access-date=2012-10-06| archive-date=2015-09-19| archive-url=https://web.archive.org/web/20150919190944/http://ncseprojects.org/cej/3/3/six-flood-arguments-creationists-cant-answer| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Ebidensiya mula sa distribusyong heograpikal ===
[[File:Snider-Pellegrini Wegener fossil map.svg|right|thumb|upright=1.5|Mga pattern ng [[fossil]]  sa buong mundo ([[Gondwana]]). ]]
Ang lahat ng mga organismo ay umangkop sa kanilang kapiligiran. Ang [[pag-aangkop]] ay paraan ng organismo na makaligtas o mabuhay sa isang kapiligiran, halimbawa ang mga [[polar bear]] sa mga magiginaw na lugar at mga [[Kangaroo rat]] sa mga tuyo at maiinit na lugar. Kung ang bagong [[species]] ay lumilitaw na karaniwan ay sa pakikipaghiwalay sa mga mas matandang species, ito ay nangyayari sa isang lugar sa mundo. Pagkatapos nito, ang mga bagong species ay maaari ng kumalat sa ibang mga lugar at hindi sa ibang mga lugar. Ang [[Australasia]] ay nawalay sa ibang mga kontinente sa loob ng mga milyong taon. Sa pinakapangunahing bahagi ng kontinente na [[Australia]], 83% ng mga [[mammal]], 89% ng mga [[reptile]], 90% ng mga [[isda]] at [[insekto]] at 93% ng mga [[amphibia]]n ay tanging matatagpuan sa mga lugar na ito. Ang mga katutubong mammal nito ay mga [[marsupial]] gaya ng [[kangaroo]], [[bandicoot]] at [[quoll]]. Sa kabaligtaran nito, ang mga marsupial ay hindi matatagpuan sa kasalukuyan sa [[Aprika]] at bumubuo ng maliit na bahagi sa mammalian [[fauna]] sa [[Timog Amerika]] gaya ng [[opossum]], [[shrew opossum]] at [[monito del monte]]. Ang tanging representatibo lamang ng mga primitibong naglalabas ng itlog na [[mammal]] na tinatawag na [[monotreme]] ang [[echidna]] at [[platypus]]. Ang mga ito ay tanging matatagpuan sa Australasia kabilang ang [[Tasmania]] at [[New Guinea]] at [[Kangaroo Island]]. Ang mga monotreme na ito ay lubos na hindi makikita sa ibang panig ng munod. Sa kabaligtaran, ang Australia ay hindi kinakikitaan ng maraming mga grupo ng mga placental na mammal na karaniwang sa ibang mga kontinente (carnivora, artiodactyls, shrews, squirrels, lagomorphs) bagaman ito ay may mga indigenuous na mga paniki at rodent na kalaunang dumating dito. Ayon sa kasaysayang ebolusyonaryo, ang mga placental mammal ay nag-ebolb sa [[Eurasia]]. Ang mga [[marsupial]], [[placental mammal]] at consentitual mammal ay humiwalay mula sa [[monotreme]] noong [[Kretaseyoso|Panahong Kretaseyoso]]. Ang mga marsupial ay nakarating sa Australia sa pamamagitan ng [[Antarctica]] mga 50 milyong taon ang nakakalipas pagkatapos humiwalay ang Australia sa Antarctica.

==== Singsing na espesye====
{{main|Espesyeng singsing}}
Sa biolohiya, ang isang singsing na species o ''ring species'' ay isang magkakadugtong na serye na mga magkakapitbahay na populasyon na ang bawat isa ay makapagtatalik at makapagpaparami ngunit may umiiral na hindi bababa sa dalawang mga &quot;dulong&quot; populasyon sa serye na labis na malayong magkaugnay para makapagparami bagaman may isang potensiyal na pagdaloy ng gene sa pagitan ng &quot;magkakaugnay&quot; na species. Ang gayong hindi pwedeng pagpaparami na bagaman magkaugnay ng henetiko na mga dulong populasyon ay maaaring kapwa umiral sa parehong rehiyon at kaya ay nagsasara ng singsing. Ang singsing na species ay nagbibigay ng isang mahalagang ebidensiya sa ebolusyon sa dahilang ito ay nagpapakita kung anong mangyayari sa paglipas ng panahon habang ang mga populasyon ay henetikong nagsasanga o naghihiwalay. Ito ay espesyal dahil ang mga ito ay kumakatawan sa mga nabubuhay na populasyon kung anong normal na nangyayari sa pagitan ng matagal nang namatay na mga populasyong ninuno at mga nabubuhay na populasyon kung saan ang mga pagitan ay naging ekstinto. Ayon kay Richard Dawkins , ang ring species ay &quot;nagpapakita lamang sa atin sa dimensiyong pang-espasyo ng isang bagay na palaging mangyayari sa panahong dimensiyon. Sa pormal, ang isyu ay ang interfertile na kakayahang makapagparami sa iba ay hindi isang ugnayang transitibo. Kung ang A ay makapagpaparami sa B at ang B ay makapagpaparami sa C, hindi sumusunod na ang A ay makapagpaparami sa C at kaya ay hindi naglalarawan ng ugnayang pagkakatumbas. Ang isang singsing na species ay isang species na nagpapakita ng isang kontra-halimbawa sa transitibidad. 
[[Talaksan:Ring species seagull.svg|thumb|right|Ang mga ''Larus'' gull ay makapagtatalik at makapagpaparami sa isang singsing sa palibot ng arktiko. 1: [[European Herring Gull|''L. argentatus argentatus'']], 2: [[Lesser Black-backed Gull|''L. fuscus'']], 3: [[Heuglin's Gull|''L. heuglini'']], 4: [[Birula's Gull|''L. vegae birulai'']], 5: [[East Siberian Herring Gull|''L. vegae'']], 6: [[American Herring Gull|''L. smithsonianus'']], 7: [[European Herring Gull#Subspecies|''L. argentatus argenteus'']].]]

[[Talaksan:PT05 ubt.jpeg|thumb|left|Herring Gull (''Larus argentatus'') (harap) at Lesser Black-backed Gull (''Larus fuscus'') (likuran) in Norway: dalawang mga [[phenotype]] na may maliwanag na mga pagkakaiba]]
Ang isang klasikong halimbawa ng isang singsing na species ang sirkumpolar na singsing na species na mga ''[[Larus]]'' gull. Ang saklaw ng mga gull na ito ay bumubuo ng isang singsing sa palibot ng [[Hilagang Polo]] na hindi normal na dinadaanan ng mga gull. Ang  [[European Herring Gull]] (''L. argentatus argenteus'') na pangunahing nakatira sa Gran Britanya at Ireland ay pwedeng magparami o bumuo ng supling upang lumikha ng [[hybrid]] sa [[American Herring Gull]] (''L. smithsonianus''), (na nakatira sa Hilagang Amerika) na makapagpaparami rin sa Vega o [[East Siberian Herring Gull]] (''L. vegae'') na kanluraning subspecies na ang [[Birula's Gull]] (''L. vegae birulai'') ay makapagpaparami sa [[Heuglin's gull]] (''L. heuglini'') na makapagpaparami naman sa Siberian [[Lesser Black-backed Gull]] (''L. fuscus''). Ang lahat na apat ng mga ito ay nakatira sa ibayo ng hilaga ng [[Siberia]]. Ang huli ang silanganing kinatawan ng mga T Lesser Black-backed Gull sa hilagang kanlurang Europa kabilang ang Gran Britanya. Ang mga Lesser Black-backed Gull at mga Herring Gull ay sapat na magkaiba na ang mga ito ay hindi normal na makapagpaparami o makakabuo ng supling. Kaya ang pangkat ng mga gull ay bumubuo ng isang continuum maliban kung saan ang dalanwang angkan ay nagtatagpo sa Europa.

=== Ebidensiya mula sa komparatibong anatomiya ===
Ang komparatibo o paghahambing ng [[anatomiya]] ng mga pangkat ng mga organismo ay naghahayag ng mga katangian sa istrukura na pundamental na magkatulad.

==== Mga istrukturang magkakatulad ====
[[Talaksan:Evolution pl.png|thumb|400px|Paghahambing ng mga pendactyl limb ng mga hayop na pundamental na magkakatulad.]]
Ang basikong istruktura ng lahat ng mga bulaklak ay binubuo ng mga sepal, petal, stigma, style at obaryo ngunit ang mga hugis, kulay, at mga spesipikong istruktura ay iba iba sa bawat species nito.

Ang mga insekto ay magkaka-ugnay. Ang mga ito ay nagsasalo ng parehong hitsura ng katawan na kinokontrol ng master regulatory gene. Ang mga ito ay may anim na hita, mga matigas na bahagi sa laban ng katawan o exoskeleton at mga matang binubuo ng maraming magkakahiwalay na lalagyan at iba pa. Ito ay maipapaliwanag ng ebolusyon. Ang lahat ng mga insekto ay inapo(descendant) ng isang grupo ng mga hayop na nabuhay na matagal na panahon na ang nakakalipas. Ang mga insekto ngayon ay meron pa rin ng mga pangunahing bahaging ito ngunit ang mga detalye ay nagbago. Ang mga insekto na nabubuhay ngayon ay iba na sa insekto noong sinaunang panahon dahil sa ebolusyon. Ang ebidensiya sa [[molekular na biolohiya]] ay sumusuporta sa pananaw na ito.

Ang [[pentadactyl limb]] ay isang halimbawa ng mga istrukturang homologoso. Ito ay matatagpuan sa lahat ng mga klase ng mga [[tetrapod]] (''i.e.'' mula sa mga [[amphibian]] tungo sa mga [[mammal]]). Ito ay mababakas kahit sa mga [[palikpik]] ng ilang mga [[isdang fossil]] na ninuno ng mga unang amphibian. Ang limb ay isang butong proximal ([[humerus]]), dalawang butong ([[Radius (bone)|radius]] at [[ulna]]), at isang serye ng mga [[carpal]] (mga buto ng [[wrist]]) na sinundan ng limang serye ng mga metacarpal(mga butong [[palm]]) at mga [[phalange]](mga dailiri). Sa buong mga tetrapod, ang pundamental na istruktura ng mga pendactyl limb ay pareho na nagpapaktia ng karaniwang ninuno. Sa paglipas ng ebolusyon, ang mga pundamental na istrukturang ito ay nagbago. Ang mga ito ay nagkaroon ng iba't ibang mga silbi upang umangkop sa iba't ibang mga kapaligiran. Halimbawa, sa mga [[unggoy]], ang mga harapang limb ay mas mahaba upang bumuo ng humahawak na kamay para sa pag-akyat at pagduyan sa mga puno, sa [[baboy]], ang unang daliri ay nawala at ang ikalawa at ikalimang mga daliri ay lumiit. Ang dalawang mga natitirang daliri ay mas mahaba at mas malapad kesa sa iba pa. Ito ay may hoof para suportahan ang katawan. Sa kabayo, ang mga harapang limb ay umangkop para sa suporta at pagtakbo sa pamamagitan ng malaking paghaba ng ikatlong daliri na may hoof. Ang mga mole ay may isang pares ng maiikli na tulad ng spade na mga harapang limb para sa paglulungga, ang mga [[anteater]] ay may mahabang ikatlong daliri para sa gibain ang mga burol ng langgam at mga pugad ng mga anay, sa [[balyena]], ang mga harapang limb ay naging mga [[flipper]] para maglayag at magpanatili ng ekwilbriyum tuwing lumalangoy, sa paniki, ang mga harapang limb ay naging mga pakpak para sa paglipad sa pamamagitan ng pagpapahaba ng apat na daliri samantalang ang tulad ng kalawit na unang daliri ay nananatiling malaya para makabitin sa mga puno.

==== Mga atabismo ====
{{Main|Atavismo}}
[[Talaksan:HindlegsOfHumpbackWhale.jpg|thumb|right|150px|Mga likurang hita ng [[balyena]]ng humpback na iniulat noong 1921 ng ]]
Ang [[atavismo]] ang kagawian ng isang organismo na bumalik sa anyo ng ninuno nito. Ito ang pagbabalik o muling paglitaw sa organismo ng mga naglahong mga katangian nito.&lt;ref name=&quot;talkorigins&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.talkorigins.org/faqs/comdesc/section2.html#atavisms|title=29+ Evidences for Macroevolution: Part 2|author=TalkOrigins Archive|authorlink=TalkOrigins Archive|accessdate=2006-11-08}}&lt;/ref&gt; Ang mga atavismo ay nangyayari sa ilang paraan. Ang isang paraan ay kapag ang mga [[gene]] para sa nakaraang umiiral na mga katangian ay naingatan sa DNA at ang mga ito ay nahayag sa pamamagitan ng isang [[mutasyon]] na nag-alis ng nangingibabaw ng mga gene para sa bagong katangian o ang mga nakaraang katangian ay nangibabaw sa bagong katangian.&lt;ref&gt;Lambert, Katie. (2007-10-29) [http://animals.howstuffworks.com/animal-facts/atavism.htm HowStuffWorks &quot;How Atavisms Work&quot;]. Animals.howstuffworks.com. Retrieved on 2011-12-06.&lt;/ref&gt; Ang ilang mga halimbawa nito ang mga [[ahas]] na may likurang hita,&lt;ref name=&quot;universe-review.ca&quot; &gt;[http://universe-review.ca/I10-10-snake.jpg JPG image]&lt;/ref&gt;, mga [[balyena]]ng may likurang hita&lt;ref&gt;[http://www.edwardtbabinski.us/whales/atavisms.html Evolutionary Atavisms]. Edwardtbabinski.us. Retrieved on 2011-12-06.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=A REMARKABLE CASE OF EXTERNAL HIND LIMBS IN A HUMPBACK WHALE|first=Roy Chapman|last=Andrews|date=3 Hunyo 1921|journal=American Museum Novitates|url=http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/4849/1/N0009.pdf|ref=harv|access-date=20 Hunyo 2013|archive-date=13 Hunyo 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613050024/http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/4849/1/N0009.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, mga ekstrang daliri ng paa ng mga [[ungulate]] na hindi sumasayad sa lupa,&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Skeletal Atavism in a Miniature Horse |journal=Veterinary Radiology &amp; Ultrasound |volume=45 |issue=4 |date=Hulyo 2004 |pages=315–317 |last1=Tyson |first1=Reid |last2=Graham |first2=John P. |last3=Colahan |first3=Patrick T. |last4=Berry |first4=Clifford R. |postscript=&lt;!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to &quot;.&quot; for the cite to end in a &quot;.&quot;, as necessary. --&gt; |doi=10.1111/j.1740-8261.2004.04060.x |ref=harv}}&lt;/ref&gt; mga ngipin ng [[manok]],&lt;ref&gt;{{Cite journal |url=http://www.sciam.com/article.cfm?id=mutant-chicken-grows-alli |title=Mutant Chicken Grows Alligatorlike Teeth |first=David |last=Biello |date=2006-02-22 |journal=[[Scientific American]] |accessdate=2009-03-08 |postscript=&lt;!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to &quot;.&quot; for the cite to end in a &quot;.&quot;, as necessary. --&gt; |ref=harv}}&lt;/ref&gt; muling paglitaw ng [[reproduksiyong seksuwal]] sa ''[[Hieracium pilosella]]'' at [[Crotoniidae]];&lt;ref&gt;{{Cite journal |title=Reevolution of sexuality breaks Dollo's law |first1=Katja |last1=Domes |first2=Roy A. |last2=Norton |first3=Mark |last3=Maraun |first4=Stefan |last4=Scheu |journal=[[PNAS]] |url=http://www.pnas.org/content/104/17/7139 |date=2007-04-24 |volume=104 |issue=17 |pages=7139–7144 |accessdate=2009-04-08 |pmid=17438282 |doi=10.1073/pnas.0700034104 |pmc=1855408 |postscript=&lt;!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to &quot;.&quot; for the cite to end in a &quot;.&quot;, as necessary. --&gt; |bibcode=2007PNAS..104.7139D |ref=harv |archive-date=2019-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404042127/https://www.pnas.org/content/104/17/7139 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[buntot sa tao]],&lt;ref name=&quot;talkorigins&quot; /&gt; mga ekstrang [[utong]],&lt;ref name=&quot;universe-review.ca&quot; /&gt; at malalaking ngiping [[canine tooth|canine]]. .&lt;ref name=&quot;universe-review.ca&quot; /&gt;

==== Embriyolohiya ====
Mula ika-18 siglo, alam na ang mga [[embryo]] ng iba't ibang espesye ay pare pareho kesa sa mga matandang organismo ng mga ito. Sa partikular, ang ilang mga bahagi ng embryo ay nagpapakita ng ebolusyonaryong nakaraan. Halimbawa, ang embryo ng [[bertebrata]]ng pang-lupain ay lumilikha ng mga [[gill slit]] tulad ng mga embryo ng isda. Ang mga proto-gill slit ay bahagi ng mas komplikadong sistema ng pagbuo kaya ang mga ito ay nagpatuloy.

Ang isa pang halimbawa ang mga ngiping embryonic ng mga [[baleen whale]]. Ang mga ito ay kalaunang nawala. Ang baleen filter ay nabubuo mula sa ibang tissue na tinatawag na keratin. Ang sinaunang [[fossil]] ng baleen whale ay may ngipin gayon din ang baleen.

Ang isa pang halimbawa ang [[barnacle]]. Umabot sa napakaraming mga siglo bago natuklasan ng mga historian na ang barnacle ay mga [[crustacea]]. Ang mga matandang barnacle ay sobrang iba sa iba pang mga crustacea ngunit ang larvae(bata) ay labis na katulad ng ibang mga crustacea.

==== Mga istrukturang bestihiyal ====
Ang isang malakas na ebidensiya para sa karaniwang pinagmulan ang mga istrakturang [[bestihiyal]]. Ang mga walang silbing pakpak ng mga hindi lumilipad na [[beetle]] ay nakasara sa ilalim ng pinagsamang mga takip na pakpak. Ito ay maipapaliwanag na ang mga beetle ngayon ay nagmula sa mga sinaunang beetle na may pakpak na gumagana.  Ang mga rudimentaryong bahagi ng katawan o mga bahaging mas maliit at mas simple sa katulad na bahagi sa mga sinaunang species ay tinatawag na mga istrakturang [[bestihiyal]]. Ang mga istrakturang ito ay may silbi sa sinaunang espesye ngunit ang mga ito ay wala ng silbi sa kasalukuyan o may bago ng silbi. Ang mga halimbawa nito ang mga pelvic girdle ng mga [[whale]], halteres(likod na pakpak) ng mga langaw, pakpak ng mga hindi lumilipad na ibon gaya ng [[ostrich]] at mga halaman ng ilang [[xerophyte]] gaya ng [[cactus]] at parasitikong mga halaman gaya ng [[dodder]]. Gayunpaman, maaring napalitan na ang kanilang orihinal na silbi ng mga istrakturang [[bestihiyal]] sa isang bagong silbi. Halimbawa ang mga halteres sa langaw ay nakakatulong sa pagbalanse ng mga insektong habang lumilipad at ang mga pakpak ng ostrich ay ginagamit sa mga ritual ng pakikipagtalik at pagpapakitang agresibo. Sa mga tao, ang mga istrakturang [[bestihiyal]] ay kinabibilangan ng [[appendix]] at [[wisdom teeth]]. Ang wisdom teeth ay wala ng silbi sa tao kaya ito ay karaniwang binubunot upang maibsan ang sakit na dulot nito sa isang tao.  Ang mga istrakturang bestihiyal na ito ay minsan may seleksiyon laban sa mga ito. Ang mga orihinal na istraktura ay gumagamit ng napalaking pinagkukunan. Kung ang mga ito ay wala ng silbi, ang pagpapaliit ng mga sukat nito ay nagpapaigi ng paggamit nito. Ang ilan sa mga direktang ebidensiya nito ang ilang mga [[crustacean]] ma may mas maliit na mga mata ay tagumpay na nakakapagparami kesa sa mga may malalaking mata. Ito ay dahil ang [[tisyus]] ng [[sistemang nerbiyos]] na hinggil sa pagtingin ay mas naging magagamit para sa ibang mga sensory input.

=== Henetika ===
{{PhylomapB|caption=Isang [[punong pilohenetiko]] ng lahat ng mga nabubuhay na bagay batay sa datos ng kanilang [[rRNA]] [[gene]]. Ito ay nagpapakita ng paghihiwalay ng mga tatlong sakop na [[bacterium|bacteria]], [[archaea]], at [[eukaryote]]. Ang mga puno na nilikha gamit ang ibang mga gene ay pangkalahatang pareho bagaman ang mga ito ay maaaring maglagay ng isang mas maagang mga pangkat na sumanga nang napakaiba na pinagpapalagay na dahil sa mabilis na ebolusyon ng [[rRNA]].}}
Ang isa pinakamatibay na ebidensiya ng ebolusyon mula sa karaniwang pinagmulan o common descent ang pag-aaral ng mga gene sequences. Ang pagsasaliksik na pagkukumpara ng mga sequence sa pagitan ng [[DNA]] ng iba't ibang mga species ay nagbigay ng sobrang tibay na ebidensiya para sa karaniwang pinagmulan common descent na iminungkahi ni [[Charles Darwin]]. Ito ay makikita sa pamamagitan ng pagmamana ng DNA sa ninuno ng mga inapo(descendant) nitong organismo. Ang mas malapit na magkakaugnay na mga species ay may mas malaking praksiyon ng magkatulad na sequence ng DNA at mayroong magkasalong substitusyon kesa sa mas malayong magkakaugnay na mga species.

Ang pinakasimple at pinakamakapangyarihan ay ibinibigay ng rekonstruksiyong [[pilohenetika|pilohenetiko]]. Ang rekonstruksiyong ito kung isasagawa gamit ang mabagal na nag-eebolb na sekwensiyang protina ay maaaring gamitin upang muling likhain ang kasaysayang ebolusyonaryo ng mga modernong organismo at kahit ng mga ekstinto o hindi na umiiral na organismo gaya ng [[mammoth]], [[neandertal]], [[T.rex]] at iba pa. Ipinapakita ng mga muling nilikhang phylogenies ang relasyon na napatunayan sa mga morpolohikal at biokemikal na mga pag-aaral ng mga organismo. Ang pinakadetalyadong mga rekonstruksiyon ay isinagawa sa basehan ng mga mitochondrial genome na pinagsasaluhan ng lahat ng mga organismong [[eukaryote|eukaryotiko]] na mas maikli at mas madaling i-sekwensiya. Ang pinakamalawak na rekonstruksiyon ay isinagawa gamit ang mga sekwensiya ng ilang sinaunang mga protina o gamit ang ribosomal na sekwenisyang [[RNA]].

Ang mga relasyong pilohenetiko ay lumalapat din sa sobrang lawak na uri ng mga  walang silbing elementong sekwensiya kabilang ang repeats, [[transposons]], [[pseudogene]], at mutasyon sa nakokodigo ng protinang mga sekwensiya na hindi nagreresulta sa sekwensiyang [[asidong amino]]. Bagamang ang maliit na mga elementong ito ay kalaunang natagpuang nagiingat ng silbi o tungkulin, sa pinagsama, ito ay nagpapakita ng identity na produkto ng common descent(karaniwang pinagmulan) kesa sa karaniwang tungkulin.

==== Unibersal na biokemikal na organisasyon ====
Lahat ng kilalang umiiral na mga organismo ay nakasalig sa isang parehong pundamental o pangunahing mga biokemikal na organisasyon. Ang mga ito ang henetikong impormasyon na nakokodigo sa [[asidong nukleyiko]]([[DNA]], o [[RNA]] para sa mga [[virus]]), naka-transkriba sa [[RNA]], at isinalin sa mga protina(mga polimero ng [[asidong amino]]) sa pamamagitan ng labis na naingatang [[ribosoma]]. Ang kodigong henetiko(ang tablang salin)  sa pagitan ng DNA at asidong amino ay pareho sa halos lahat ng mga organismo na ang ibig sabihin ay ang piraso ng DNA sa isang [[bakterya]] ay nagkokodigo para sa parehong asidong amino na nasa tao(human). Ang [[ATP]] ay ginagamit bilang kurensiya ng enerhiya ng lahat ng mga nabubuhay na organismo. Ang isang malalim na pagkaunawa ng biolohiya ng pag-unlad ay nagpapakitang ang karaniwang [[morpolohiya]] ay produkto ng pinagsaluhang elementong henetiko.

Halimbawa, ang isang sekwensiya ng DNA na nagkokodigo para sa [[insulin]] sa mga tao ay nagkokodigo rin ng insulin kapag ipinasok sa ibang mga organismo gaya ng mga halaman.&lt;ref&gt;[http://www.businessweek.com/magazine/content/07_33/b4046083.htm From SemBiosys, A New Kind Of Insulin] INSIDE WALL STREET By Gene G. Marcial(AUGUST 13, 2007)&lt;/ref&gt; Bagaman ang mga matang tulad ng [[camera]] ay pinaniniwalaang nag-ebolb ng independyente sa maraming mga hiwalay na okasyon, ang mga ito ay nagsasalo ng isang karaniwang hanay ng mga nakakadama ng liwanag na mga protina (opsins) na nagpapakita ng karaniwang pinagmulan ng lahat ng mga may matang organismo. Ang isa pang halimbawa ang planong katawan ng [[bertebrata]] na ang istruktura ay kinokontrol ng pamilyang homeobox (Hox) ng mga [[gene]].

==== Pagsisekwensiya ng DNA ====
Ang komparison ng sekwensiyang [[DNA]] ay nagbibigay ng kakayahan upang ang mga organismo ay mai-grupo sa pagkakatulad ng sekensiya at ang nagreresultang mga punong pilohenetiko ay tipikal na umaayon sa tradisyonal na [[taksonomiya]] at karaniwang ginagamit upang i-tama o palakasin ang mga klasipikasyong taksonomiko. Ang paghahambing ng sekwensiya ay tinuturing na sukat na sapat na mayaman upang i-tama ang mga maling asumpsiyon sa mga punong pilohenetiko sa mga instansiyang ang ibang mga ebidensiya ay kulang. Halimbawa, ang neutral na sekwensiyang DNA ng tao(human) ay tinatayang 1.2% na [[ebolusyong diberhente|diberhente]] o iba batay sa substitusyon mula sa pinakamalapit ng kamag-anak ng tao na [[chimpanzee]], 1.6% mula sa [[gorilla]], at 6.6% mula sa [[baboon]]. Sa ibang salita, ang [[tao]] at [[chimpanzee]] ay mayroong 98.8% na magkatulad na DNA, kumpara sa tao at gorilla na may 98.4% na magkatulad na DNA at sa pagitan ng tao at baboon na mayroong 93.4 % na magkatulad na DNA.&lt;ref&gt;http://www.livescience.com/1411-monkey-dna-points-common-human-ancestor.html&lt;/ref&gt; Kaya ang ebidensiya ng sekwensiyang DNA ay pumapayag sa paghinuha at relasyong henetiko sa pagitan ng tao at ibang mga [[ape]]. Ang sequence ng 16S ribosomal RNA gene na isang mahalagang [[gene]] sa pagko-code ng isang bahagi ng [[ribosoma]] ay ginamit upang hanapin ang malawak ng relasyong phylogenetic sa pagitan ng mga nabubuhay na organismo. Ang analisis na orihinal na ginawa ni Carl Woese ay nagresulta sa sistemang tatlong sakop na naghihinuha para sa dalawang pangmalakihang paghihiwalay sa sinaunang ebolusyon ng buhay. Ang unang paghihiwalay ay nagdulot ng modernong bakterya at ang kalaunang paghihiwalay ay nagdulot ng modernong [[Arkeya]] at [[Eukaryote]].

==== Mga endogenous retrovirus ====
Ang mga [[Endogenous retrovirus]] (ERV) ang mga labing sekwensiya ng [[genome]] na naiwan mula sa mga sinaunang impeksiyong pang-virus sa isang organismo. Ang mga retrovirus o virogene ay palaging naipapasa sa sumunod na henerasyon ng organismong na nakatanggap ng impeksiyon. Ito ay nag-iiwan sa virogene na maiwan sa genome. Dahil ang pangyayaring ito ay bihira at random, ang paghahanp ng mga magkatulad na mga posisyong kromosomal ng isang virogene sa dalawang magkaibang species ay nagmumungkahi ng karaniwang ninuno.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.talkorigins.org/faqs/comdesc/ |title=29+ Evidences for Macroevolution: The Scientific Case for Common Descent |accessdate=2011-03-10 |publisher= Theobald, Douglas }}&lt;/ref&gt;

=== Mga protina ===
Ang ebidensiyang [[proteome|proteomiko]] ay sumusuporta sa pangkalahatang pinagmulang ninuno ng mga anyo ng buhay. Ang mga mahahalagang protina gaya ng  [[ribosome]], [[DNA polymerase]], at [[RNA polymerase]] ay matatagpuan sa lahat ng mga organismo na may parehong mga tungkulin mula sa pinakasinaunang mga bakterya hanggang sa mga pinakamasalimuot na mga hayop. Ang mga mas maunlad na mga organismo ay nag-ebolb ng mga karagdagang mga  [[protein subunit]] na malaking umaapketo sa regulasyon ng [[interaksiyong protina-sa-protina]] ng mga mahahalagang protina. Ang [[DNA]], [[RNA]], amino acids, at [[lipid bilayer]] na matatagpuan sa lahat ng mga umiiral na organismo ay sumusuporta sa karaniwang pinagmulang ninuno ng mga ito. Ang pagsisiyasat na pilohenetiko ng mga sekwensiya ng protina ay lumilikha ng mga parehong puno ng mga ugnayan sa pagitan ng lahat ng mga organismo.&lt;ref&gt;[http://phylointelligence.org/combined.html &quot;Converging Evidence for Evolution.&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727173947/http://phylointelligence.org/combined.html |date=2011-07-27 }} Phylointelligence: Evolution for Everyone. Web. 26 Nov. 2010.&lt;/ref&gt; Ang [[chirality (chemistry)|chirality]] ng DNA, RNA, at mga amino acid ay naingatan sa lahat ng mga alam na buhay. Dahil walang kapakinabangang pantungkulin sa kaliwa o kanang panig na molecular chriality, ang pinakasimpleng hipotesis ay ang pagpipili ay ginawang random ng mas maagang mga organismo at ipinasa sa lahat ng mga umiiral na buhay sa pamamagitan ng karaniwang pinagmulang ninuno. Ang karagdagang ebidensiya para sa muling pagbuo ng mga angkang pangninuo ay nagmumula sa [[junk DNA]] gaya ng mga [[pseudogene]] na mga &quot;patay&quot; na [[gene]] na patuloy na nagtitipon ng mga [[mutasyon]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Petrov DA, Hartl DL |title=Pseudogene evolution and natural selection for a compact genome |journal=J Hered. |volume=91 |issue=3 |pages=221–7 |year=2000 |pmid=10833048 |doi=10.1093/jhered/91.3.221 |ref=harv}}&lt;/ref&gt;

==== Mga pseudogene ====
{{main|Pseudogene}}
Ang mga [[pseudogene]] o [[noncoding DNA|hindi nagkokodigong DNA]] ang mga karagdagang [[DNA]] sa genome na hindi nata-transkriba tungo sa [[RNA]] upang magsynthesize ng mga [[protina]]. Ang ilan sa mga hindi nagkokodigong DNA na ito ay maaaring may ilang mga silbi ngunit ang karamihan sa mga ito ay walang silbi at tinatawag na &quot;basurang DNA&quot;. Ito ay isang halimbawa, ng isang [[vestige]] dahil ang parereplika ng mga gene na ito ay gumagamit ng enerhiya na gumagawa ritong pagsasayang sa maraming mga kaso. Ang mga basurang DNA ay bumubuo ng 98% ng [[genome]] ng tao samantalang ang may silbing DNA ay bumubuo lamang ng 2% ng genome ng tao.&lt;ref name=junkdna&gt;http://www.livescience.com/31939-junk-dna-mystery-solved.html&lt;/ref&gt; Ang isang pseudogene ay malilikha kapag ang isang nagkokodigong gene ay nagtitipon ng mga [[mutasyon]] na nagpipigil ritong matranskriba na gumagawa ritong walang silbi. Ngunit dahil hindi ito natatranskriba, ito ay walang epekto sa organismo.&lt;ref name=junkdna/&gt; Ang mga pinagsasaluhang mga sekwensiya ng mga hindi gumaganang DNA ay isang pangunahing ebidensiya para sa karaniwang ninuno sa pagitan ng mga organismo.&lt;ref name=TO-FAQ&gt;[http://www.talkorigins.org/faqs/molgen/ &quot;Plagiarized Errors and Molecular Genetics&quot;], [[talkorigins]], by Edward E. Max, M.D., Ph.D.&lt;/ref&gt;

=== Artipisyal na seleksiyon ===
[[Talaksan:Maize-teosinte.jpg| thumb | right |100px | kanan: isang ligaw na halamang [[teosinte]] na ninuno ng modernong mais, kanan: modernong mais na [[domestikasyon|dinomestika]] mula sa teosinte, gitna: [[hybrid]] ng mais-teosinte]] 
{{main|Artipisyal na seleksiyon}}

Tinalakay ni Darwin ang [[artipisyal na seleksiyon]] bilang isang modelo ng [[natural na seleksiyon]] noong 1859 sa unang edisyon ng kanyang aklat na [[On the Origin of Species]]:
{{cquote|Bagaman mabagal ang proseso ng seleksiyon, kung ang mahinang tao ay makakagawa ng higit sa kanyang kapangyarihan ng artipisyal na seleksiyon, wala akong nakikitang limitasyon sa halaga ng pagbabago...na maaaring likhain sa mahabang kurso ng panahon sa pamamagitan ng kapangyarihan ng kalikasan ng seleksiyon.}}

Si [[Charles Darwin]] ay nabuhay sa panahon na ang [[pagsasaka ng hayop]] at mga [[domestikasyon|domestikadong pananim]] ay napakahalaga. Sa [[artipisyal na seleksiyon]], pinagtatalik o pinaparami ng mga magsasaka ang dalawang hayop o halaman na may espesyal o kanais nais na mga katangian at iniiwasang paramihin ang mga hayop o halaman na may hindi magandang katangian. Ito ay nakita sa pagsasakang agrikultural noong ika-18 hanggang ika-19 siglo at ang artipisyal na pagpipili ng magtatalik na mga hayop o halaman ay bahagi nito. Walang tunay na pagkakaiba sa prosesong [[gene|henetiko]] na pinagsasaligan ng artipisyal at natural na seleksiyon. Ang pagkakaibang praktikal ang rate o bilis ng ebolusyon sa [[artipisyal na seleksiyon]] na kahit papaano ay dalawang order ng magnitudo(o 100 beses) na mas mabilis kesa sa rate na [[natural na seleksiyon|makikita sa kalikasan]].

=== Ebidensiya mula sa mga napagmasdang pagbabago sa pamamagitan ng natural na seleksiyon ===

==== Bakterya ====

===== Bakteryang hindi tinatalaban ng antibiyotiko =====
Ang mga pagbabago ay mabilis na mangyayari sa mas maliit at simpleng mga organismo. Halimbawa, ang ilan sa mga [[bakterya]] na nagsasanhi ng sakit ay hindi na mapapatay gamit ang ilang mga [[antibiyotiko]]. Ang mga medisinang ito ay ginagamit pa lamang sa loob ng 89 taon at sa simula ay sobrang epektibo laban sa mga bakteryang ito. Ang mga bakterya ay nag-ebolb upang ang mga ito ay hindi na talaban ng mga antibiyotiko. Gayunpaman, ang mga antibiyotiko ay nakakapatay pa rin ng karamihan sa mga bakterya maliban sa mga bakteryang nagkamit ng resistansiya.

===== E.coli =====
Napagmasdan ni [[Richard Lenski]] na ang ilang mga strain ng ''[[E. coli]]'' ay nag-ebolb ng masalimuot na bagong kakayahan na mag-metabolisa ng [[citrate]] pagkatapos ng mga sampung mga libong henerasyon.&lt;ref name=&quot;newscientist&quot;&gt;{{cite web|last=Le Page|first=Michael|title=NS:bacteria make major evolutionary shift in the lab|url=http://www.newscientist.com/channel/life/dn14094-bacteria-make-major-evolutionary-shift-in-the-lab.htm|date=16 Abril 2008|publisher=New Scientist|accessdate=9 Hulyo 2012}}&lt;/ref&gt; Ang bagong katangiang ito ay hindi umiiral sa lahat ng iba pang mag anyo ng E. Coli kabilang sa simulang strain na ginamit rito.&lt;ref name=Lenski&gt;{{cite journal|last=Blount|first=Z. D.|author2=Borland, C. Z.; Lenski, R. E.|title=Inaugural Article: Historical contingency and the evolution of a key innovation in an experimental population of Escherichia coli|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=4|year=2008|month=June|volume=105|issue=23|pages=7899–7906|doi=10.1073/pnas.0803151105|url=http://www.pnas.org/content/105/23/7899|accessdate=9 Hulyo 2012|pmid=18524956|pmc=2430337|ref=harv}}&lt;/ref&gt;

===== Bakteryang kumakain ng nylon =====
Ang [[bakteryang kumakain ng nylon]] ay isang strain ng ''[[Flavobacterium]]'' na makakapagdigest ng ilang mga byproduct ng manupakturang [[nylon 6]]. Ang nga substansiyang ito ay hindi alam na umiral bago ang imbensiyon ng [[nylon]] noong 1935. Ang karagdagang pag-aaral ay naghayag na ang mga tatlong [[ensima]] na ginagamit ng bakteriya upang idigest ang mga byproduct ng nylon ay malaking iba mula sa ibang mga ensima na nililikha ng ibang mga strain na ''Flavobacterium'' o iba pang mga bakterya. Ang mga ensima na ito ay hindi epektibo sa mga anumang materyal maliban sa mga byproduct ng ginawa ng tao na nylon.&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Kinoshita, S. | author2 = Kageyama, S., Iba, K., Yamada, Y. and Okada, H. |title=Utilization of a cyclic dimer and linear oligomers of e-aminocaproic acid by Achromobacter guttatus |journal=Agricultural &amp; Biological Chemistry |volume=39 |issue=6 |pages=1219−23 |year=1975 |issn=0002-1369 |doi=10.1271/bbb1961.39.1219}}&lt;/ref&gt; Napagmasdan rin ng mga siyentipiko sa laboratoryo ang pag-eebolb ng parehong kakayahang ito na makapagdigest ng mga byproduct ng nylon sa ''[[Pseudomonas aeruginosa]]'' na inilagay sa isang kapaligiran na walang mga ibang mapagkukunan ng nutriyento. Ang strain na ''P. aeruginosa'' ay hindi gumamit ng parehong mga ensima na ginagamit ng strain na ''[[Flavobacterium]]''.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Prijambada ID, Negoro S, Yomo T, Urabe I |title=Emergence of nylon oligomer degradation enzymes in Pseudomonas aeruginosa PAO through experimental evolution |journal=Appl. Environ. Microbiol. |volume=61 |issue=5 |pages=2020–2 |year=1995 |month=May |pmid=7646041 |pmc=167468 |url=http://aem.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=7646041 }}{{Dead link|date=Mayo 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Nagawa rin ng ibang mga siyentipiko na mailipat ang kakayahang lumikha ng mga ensima na nagdidigest ng nylon mula sa strain  ''Flavobacterium'' papunta sa strain ng bakteryang ''[[E. coli]]'' sa pamamagitan ng paglilipat ng [[plasmid]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Negoro S, Taniguchi T, Kanaoka M, Kimura H, Okada H |title=Plasmid-determined enzymatic degradation of nylon oligomers |journal=J. Bacteriol. |volume=155 |issue=1 |pages=22–31 |year=1983 |month=July |pmid=6305910 |pmc=217646 |url=http://jb.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=6305910}}&lt;/ref&gt;

Ayon sa mga siyentipiko, ang kakayahang ito na magsynthesize ng [[nylonase]] ay pinakamalamang na umunlad bilang isang hakbang na [[mutasyon]] na nakapagpatuloy dahil sa napabuting pag-aangkop ng bakterya na nag-angkin ng mutasyon na ito.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Thwaites WM |title=New Proteins Without God's Help |journal=Creation Evolution Journal |volume=5 |issue=2 |pages=1–3 |date=Summer 1985 |publisher=National Center for Science Education (NCSE) |url=http://ncse.com/cej/5/2/new-proteins-without-gods-help |ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nmsr.org/nylon.htm Evolution and Information: The Nylon Bug] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190215045214/http://www.nmsr.org/nylon.htm |date=2019-02-15 }}. Nmsr.org. Retrieved on 2011-12-06.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/9452500/page/2/ Why scientists dismiss 'intelligent design'], Ker Than, [[MSNBC]],  Sept. 23, 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Miller, Kenneth R. [[Only a Theory|''Only a Theory: Evolution and the Battle for America's Soul'']] (2008) pp. 80–82&lt;/ref&gt;

==== Lamok ====
Lumitaw ang pagiging hindi tinatalaban ng [[DDT]] sa iba't ibang mga uri ng mga lamok na [[Anopheles mosquitoes]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.malariajournal.com/content/8/1/299 |title=Archive copy |access-date=2013-06-23 |archive-date=2014-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140521032058/http://www.malariajournal.com/content/8/1/299 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== Kuneho ====
Lumitaw ang pagiging hindi tinatalaban ng [[myxomatosis]] sa mga populasyon ng [[kuneho]] sa Australia.&lt;ref&gt;http://www.publish.csiro.au/paper/ZO9900697.htm&lt;/ref&gt;

==== Beetle ====
Ang mga [[Colorado beetle]] ay kilala sa kakayahann nitong hindi talaban ng mga pesticide. Sa loob ng 50 taon, ito ay naging hindi tinatalaban ng 52 [[kompuwestong kimikal]] na ginagamit sa mga insecticide kabilang ang [[cyanide]]. Ang natural na seleksiyon na ito ay pinabilis ng mga artipisyal na kondisyon. Gayunpaman, ang ilang populasyon ng beetle ay tinatalaban sa bawat kemikal na ito. Ang mga populasyon ay naging hindi tinatalaban lamang sa kemikal na ginagamit sa kapaligiran ng mga ito.&lt;ref&gt;Alyokhin, A., M. Baker, D. Mota-Sanchez, G. Dively, and E. Grafius. 2008. Colorado potato beetle resistance to insecticides. American Journal of Potato Research 85: 395–413.&lt;/ref&gt;
==== Langaw ====
Naipakita ng mga pag-aaral sa Estados Unidos, na ang mga langaw pamprutas na namemeste ng mga orange grove ay nagiging hindi tinatalaban ng [[malathion]] na pesticide na ginagamit upang patayin sila.&lt;ref&gt;Doris Stanley (Enero 1996), [https://web.archive.org/web/20071229112827/http://findarticles.com/p/articles/mi_m3741/is_n1_v44/ai_18019289 Natural product outdoes malathion - alternative pest control strategy]. Retrieved on 15 Setyembre 2007.&lt;/ref&gt;
==== Diamondback moth ====
Sa [[Hawaii]], [[Japan]] at [[Tennessee]], ang [[diamondback moth]] ay nagebolb ng hindi pagiging tinatalaban sa ''[[Bacillus thuringiensis]]'' na ginagamit na biolohikal na pesticide pagkatapos ng mga tatlong taon na gamitin ito.&lt;ref&gt;Daly H, Doyen JT, and Purcell AH III (1998), Introduction to insect biology and diversity, 2nd edition. Oxford University Press. New York, New York. Chapter 14, Pages 279-300.&lt;/ref&gt;

==== Daga ====
Sa [[Inglatera]], ang mga daga sa ilang lugar ay nag-ebolb ng pagiging hindi tinatalaban ng [[lason para sa daga]] na nagawa nilang kainin ng kasing rami ng limang beses sa normal na daga nang hindi namamatay.&lt;ref&gt;http://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/10/1/l_101_02.html&lt;/ref&gt;
==== Amaranthus palmeri ====
Sa katimugang Estados Unidos, ang weed na [[Amaranthus palmeri]] na humahadlang sa produksiyon ng [[bulak]] ay nag-ebolb ng malawakang resistansiya sa herbicide na [[glyphosate]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Andrew Leonard, &quot;Monsanto's bane: The evil pigweed&quot;, &amp;#91;&amp;#91;Salon.com&amp;#93;&amp;#93;, Aug. 27, 2008. |url=http://www.salon.com/tech/htww/2008/08/27/monsantos_bane/index.html |access-date=2013-06-23 |archive-date=2008-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910020017/http://www.salon.com/tech/htww/2008/08/27/monsantos_bane/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== Tomcod ====
Pagkatapos nang pagtatapon ng [[General Electric]]  ng mga [[polychlorinated biphenyls]] (PCB) sa [[Hudson River]] mula 1947 hanggang 1976, ang mga [[Microgadus tomcod|tomcod]] na nakatira sa ilog na ito ay natagpuang nag-ebolb ng hindi pagtalab sa mga epektong nakakalason ng kimikal na ito.&lt;ref name=&quot;Welsh&quot;&gt;{{cite web| last = Welsh| first = Jennifer | title = Fish Evolved to Survive GE Toxins in Hudson River| publisher = [[LiveScience]]| date = 17 Pebrero 2011 | url = http://www.livescience.com/12897-fish-evolved-survive-ge-toxins-hudson-110218.html | accessdate =2011-02-19 }}&lt;/ref&gt; Sa simula, ang populasyon ng tomcod ay nawasak ngunit nakaahon. Natukoy ng mga siyentipiko ang [[mutasyon]] na nagkaloob ng kakayahang ito nang paging hindi tinatalaban. Ang anyong mutasyon ay umiiral sa 99&amp;nbsp;ng mga nabubuhay na tomcod sa ilog na ito kumpara sa mas kaunti sa 10 porsiyento ng mga tomcod mula sa ibang mga katubigan.&lt;ref name=&quot;Welsh&quot;/&gt;

==== Peppered moth ====
Ang isang klasikong halimbawa ng [[pag-aangkop]] bilang tugon sa pamamagitan ng [[natural na seleksiyon]] ang kaso ng peppered moth. Bago ang [[rebolusyong industriyal]], sa [[Inglatera]], ang mga [[peppered moth]] na makikita dito ay karamihang may kulay na maliwanag na gray na may kaunting mga itim na batik. Dahil dito, nagawa ng mga kulay maliwanag na moth na makapagtago sa mga lichen at bark ng puno na kulay maliwanag rin at makapagtago sa mga predator nitong [[ibon]]. Ang prekwensiya ng mga itim na [[allele]] ng moth sa panahong ito ay 0.01%. Noong mga maagang dekada ng rebolusyong industriyal sa Inglatera, ang countryside sa pagitan ng [[London]] at [[Manchester]] ay natakpan ng itim na [[soot]] mula sa mga pabrikang nagsusunog ng [[coal]]. Marami sa mga lichen na kulay maliwanag ay namatay mula sa mga emisyong [[sulfur dioxide|sulphur dioxide]] at ang mga puno ay natakpan ng itim na soot. Ito ay humantong sa pagtaas ng pagkain ng mga ibon sa mga moth na ''kulay maliwanag'' dahil sa hindi na nito kayang makapagtago sa mga itim na puno. Sa kabilang dako, ang mga itim na moth ay nakapagtago([[camouflage]]) sa mga itim na puno. Sa simula,  bagaman ang karamihan ng mga moth na kulay maliwanag ay patuloy na nakakapagparami, ang karamihan sa kanila ay hindi nakaligtas samantalang ang mga moth na kulay itim ay patuloy na dumadami. Sa paglipas ng maraming mga henerasyon, ang prekwensiya ng [[allele]] ay unti unting lumilipat tungo sa ''kulay itim'' na nakakaligtas at nakakapagparami. Sa gitna ng ika-19 siglo, ang bilang ng mga moth na kulay itim ay tumaas at noong 1895, ang persentahe ng mga moth na kulay itim sa populasyon ng Manchester peppered moth ay iniulat na 98% na isang dramatikong pagbabago ng mga halos 1000% mula sa orihinal na prekwensiya.&lt;ref name=&quot;miller&quot;&gt;Miller, Ken (1999). ''[http://www.millerandlevine.com/km/evol/Moths/moths.html The Peppered Moth: An Update]''&lt;/ref&gt; Ang nag-ebolb na pagiging kulay itim sa populasyon ng mga peppered moth noong [[industriyalisasyon]] ay nakilala bilang ''industrial [[melanism]]''. Gamit ang genetic analysis, iniulat noong 2011 na natukoy ng mga siyentipiko ang isang [[mutasyon]] sa isang ninuno na humantong paglitaw at pag-aangkop ng mga itim na moth noong mga 1840.&lt;ref&gt;http://www.nature.com/news/2011/110414/full/news.2011.238.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21493823&lt;/ref&gt;

==== Radiotrophic fungus ====
Ang [[Radiotrophic fungi]] ang [[fungi]] na gumagamit ng pigment na [[melanin]] upang ikomberte ang [[radyasyong gamma]] tungo sa enerhiyang kimikal para sa paglago.&lt;ref name=&quot;sciencenews.org&quot;&gt;[http://www.sciencenews.org/articles/20070526/fob5.asp Science News, Dark Power: Pigment seems to put radiation to good use], Week of 26 Mayo 2007; Vol. 171, No. 21, p. 325 by Davide Castelvecchi&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title = Ionizing Radiation Changes the Electronic Properties of Melanin and Enhances the Growth of Melanized Fungi |author = Dadachova E, Bryan RA, Huang X, Moadel T, Schweitzer AD, Aisen P, Nosanchuk JD, Casadevall A. |year = 2007 |journal = PLoS ONE |volume = 2 |pages = e457 |pmid = 17520016 |url = http://www.plosone.org/article/fetchArticle.action?articleURI=info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0000457 |doi =10.1371/journal.pone.0000457 |issue = 5 |pmc = 1866175 |editor1-last = Rutherford |editor1-first = Julian|bibcode = 2007PLoSO...2..457D |ref = harv }}&lt;/ref&gt; Ito ay unang natuklasan noong 2007 bilang mga itim na [[mold]] na lumalago sa loob at palibot ng [[Chernobyl Nuclear Power Plant]].&lt;ref name=&quot;sciencenews.org&quot;/&gt; Ang pagsasaliksik sa  [[Albert Einstein College of Medicine]] ay nagpapakitang ang tatlong naglalaman ng melanin na fungi na ''[[Cladosporium sphaerospermum]]'', ''[[Wangiella dermatitidis]]'', at ''[[Cryptococcus neoformans]]'' ay tumaas sa [[biomassa]] at mas mabilis na nagtipon ng [[acetate]] sa kapiligiran na ang lebel ng [[radyasyon]] ay 500 beses na mas mataas kesa sa isang normal na kapaligiran.
==== Ibon ====
Ayon sa isang ulat noong Marso 2013, ang mga Cliff swallows (Petrochelidon pyrrhonota) ay nag-ebolb ng mas maikling mga pakpak upang makaligtas sa mga sasakyan sa lansangan.&lt;ref&gt;http://www.newscientist.com/article/dn23288-birds-evolve-shorter-wings-to-survive-on-roads.html#.UcEFS-cqYwQ&lt;/ref&gt;

==== Tao ====
Ang [[natural na seleksiyon]] ay nangyayari sa mga kasalukuyang modernong populasyon ng tao.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1931757,00.html |title=Darwin Lives! Modern Humans Are Still Evolving |access-date=2013-06-19 |archive-date=2013-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617124416/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1931757,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Halimbawa, ang populasyon na nanganganib sa malalang sakit na [[kuru (disease)|kuru]] ay may malaking sobrang representasyon ng anyo ng immune na [[prion protein]] gene G127V kesa sa hindi mga immune na allele. Ang prekwensiya ng [[mutasyon]] na ito ay sanhi ng survival ng mga taong immune.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Medical Research Council (UK)|title=Brain Disease 'Resistance Gene' evolves in Papua New Guinea community; could offer insights Into CJD|newspaper=Science Daily (online)|location=Science News|date=21 Nobyembre 2009|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091120091959.htm|accessdate=2009-11-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/5uQpeiOxE?url=http://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091120091959.htm|archivedate=2010-11-22|deadurl=no|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MeadWhitfield2009&quot;&gt;{{cite journal|last1=Mead|first1=Simon|last2=Whitfield|first2=Jerome|last3=Poulter|first3=Mark|last4=Shah|first4=Paresh|last5=Uphill|first5=James|last6=Campbell|first6=Tracy|last7=Al-Dujaily|first7=Huda|last8=Hummerich|first8=Holger|last9=Beck|first9=Jon|last10=Mein|first10=Charles A.|last11=Verzilli|first11=Claudio|last12=Whittaker|first12=John|last13=Alpers|first13=Michael P.|last14=Collinge|first14=John|title=A Novel Protective Prion Protein Variant that Colocalizes with Kuru Exposure|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2009-11-19_361_21/page/2056|journal=New England Journal of Medicine|volume=361|issue=21|year=2009|pages=2056–2065|issn=0028-4793|doi=10.1056/NEJMoa0809716}}&lt;/ref&gt; Ang ibang mga direksiyong pang-ebolusyon sa ibang mga populasyon ng tao ay kinabibilangan ng paghaba ng panahong reproduktibo, pagbawas sa mga lebel ng cholesterol, blood glucose at blood pressure.&lt;ref name=&quot;ByarsEwbank2009&quot;&gt;{{cite journal|last1=Byars|first1=S. G.|last2=Ewbank|first2=D.|last3=Govindaraju|first3=D. R.|last4=Stearns|first4=S. C.|title=Natural selection in a contemporary human population|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=107|issue=suppl_1|year=2009|pages=1787–1792|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.0906199106}}&lt;/ref&gt; Ang [[Lactose intolerance]] ang kawalang kakayahan sa isang tao na i-[[metabolismo|metabolisa]] ang [[lactose]] dahil sa kawalan ng kailangang ensima na [[lactase]] sa [[sistemang dihestibo]] nito. Ang normal na kondisyon sa mga mammal ay ang isang bata ng species nito na makaranas ng nabawasang produksiyon ng [[lactase]] sa dulo ng panahong [[weaning]]. Sa mga tao, ang produksiyon ng lactase ay bumabagsak ng mga 90% sa tuwing unang apat na taon ng buhay nito bagaman ang eksaktong pagbagsak sa paglipas ng panahon ay iba iba.&lt;ref name=soy&gt;[https://web.archive.org/web/20071215230655/http://www.soynutrition.com/SoyHealth/SoyLactoseIntolerance.aspx Soy and Lactose Intolerance] Wayback: Soy Nutrition&lt;/ref&gt; Ang ilang mga populasyon ng tao ay nag-aangkin ng [[mutasyon]] sa [[kromosoma 2]] na nag-aalis ng pagtigil ng produksiyon ng lactase na gumagawa sa mga taong ito na patuloy na makainom ng hilaw na gatas at iba pang mga permentadong mga produktong gatas sa kanilang buong buhay. Ito ay isang kamakailang pag-aangkop na ebolusyonaryo sa ilang populasyon ng tao na nangyari ng independiyente sa parehong hilagang Europa at silangang Aprika sa mga populasyong may pamumuhay sa kasaysayan ng pagpapastol ng mga hayop.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web |url=http://genome.wellcome.ac.uk/doc_WTX038968.html |author=Coles Harriet |title=The lactase gene in Africa: Do you take milk? |publisher=The Human Genome, Wellcome Trust |date=2007-01-20 |accessdate=2008-07-18 |archive-date=2008-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080929134018/http://genome.wellcome.ac.uk/doc_WTX038968.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== Ebidensiya mula sa mga napagmasdang paglitaw ng bagong species ===
Ang [[speciation]] ang proseso ng ebolusyon ng paglitaw ng mga bagong species. Ang speciation ay maaaring mangyari na mula sa iba't ibang mga sanhi at inuuri sa mga iba't ibang anyo nito (e.g. allopatric, sympatric, polyploidization, etc.). Napagmasdan ng mga siyentipiko ang maraming mga halimbawa ng speciation sa laboratoryo at sa kalikasan.

==== Blackcap ====
Ang species ng ibon na ''[[Blackcap|Sylvia atricapilla]]'' na mas kilala bilang mga Blackcap ay nakatira sa [[Alemanya]] at lumilipad patimog-kanluran sa [[Espanya]] samantalang ang isang maliit na pangkat nito ay lumilipad pahilagang-kanluran sa [[Gran Britanya]] tuwing taglamig. Natagpuan ni Gregor Rolshausen mula sa [[University of Freiburg]] na ang paghihiwalay sa [[gene]] ng dalawang mga populasyon ng parehong species ay umuunlad na. Ang mga pagkakaiba ay natagpuang lumitaw sa loob ng mga 30 henerasyon. Sa pagsisikwensiya ng [[DNA]], ang mga indibidwal ay matutukoy sa kinabibilangang pangkat ng species na ito na may akurasyang 85%. Ayon kay Stuart Bearhop ng [[University of Exeter]], ang mga ibon na lumilipad tuwing taglamig sa Inglatera ay nakikipagtalik lamang sa mga sarili nito at sa mga lumilipad tuwing taglamig sa Mediterranean.&lt;ref&gt;{{cite journal |  year = 2005 | title = Assortative mating as a mechanism for rapid evolution of a migratory divide |  url = https://archive.org/details/sim_science_2005-10-21_310_5747/page/502 |  journal = Science | volume = 310 | issue = 5747| pages = 502–504 | doi = 10.1126/science.1115661 | pmid = 16239479 |  last1 = Bearhop |  first1 = S. |  last2 = Fiedler |  first2 = W |  last3 = Furness |  first3 = RW |  last4 = Votier |  first4 = SC |  last5 = Waldron |  first5 = S |  last6 = Newton |  first6 = J |  last7 = Bowen |  first7 = GJ |  last8 = Berthold |  first8 = P |  last9 = Farnsworth |  first9 = K |bibcode = 2005Sci...310..502B |  ref = harv }} [http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/sci;310/5747/502/DC1 Supporting Online Material]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://scienceblogs.com/notrocketscience/2009/12/british_birdfeeders_split_blackcaps_into_two_genetically_dis.php |title=British birdfeeders split blackcaps into two genetically distinct groups : Not Exactly Rocket Science |author=Ed Yong |date=3 Disyembre 2009 |publisher=[[ScienceBlogs]] |accessdate=2010-05-21 |archive-date=2010-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100608112332/http://scienceblogs.com/notrocketscience/2009/12/british_birdfeeders_split_blackcaps_into_two_genetically_dis.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== ''Drosophila melanogaster'' ====
[[Talaksan:Drosophila speciation experiment.svg|thumb|200px|right|Eksperimentong Drosophila melanogaster]]
Ang pina-dokumentadong bagong espesye ay nagmula sa mga eksperimentong laboratoryo noong mga 1980. Ipinagtalik nina William Rice at G.W. Salt ang mga langaw pamprutas na [[Drosophila melanogaster]] gamit ang [[maze]] na may tatlong iba't ibang mapagpipilian gaya ng liwanag/dilim at basa/tuyo. Ang bawat henerasyon ay inilagay sa maze at ang mga grupo ng langaw na lumabas sa dalawa sa walong labasan ay inihiwalay upang makipagtalik sa kanilang mga respektibong grupo. Pagkatapos ng tatlumput-limang henerasyon, ang dalawang mga grupo at ang mga supling nito ay inihiwalay sa pakikipagtalik dahil sa kanilang malakas na preperensiya ng habitat o kapaligiran. Ang mga ito ay nakipagtalik lamang sa mga kapaligiran na kanilang gusto at hindi nakipagtalik sa mga langaw na iba ang kapaligiran na gusto.&lt;ref&gt;{{cite journal | title=The Evolution of Reproductive Isolation as a Correlated Character Under Sympatric Conditions: Experimental Evidence| author=William R. Rice, George W. Salt| journal=Evolution, Society for the Study of Evolution| year=1990| volume=44 | ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.lifesci.ucsb.edu/eemb/faculty/rice/publications/pdf/25.pdf
 |title=he Evolution of Reproductive Isolation as a Correlated Character Under Sympatric Conditions: Experimental Evidence |accessdate=2010-05-23 |publisher= William R. Rice, George W. Salt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.talkorigins.org/faqs/faq-speciation.html |title= Observed Instances of Speciation, 5.3.5 Sympatric Speciation in Drosophila melanogaster |accessdate=2010-05-23 |publisher= Joseph Boxhorn }}&lt;/ref&gt;
Naipakita rin ni Diane Dodd na ang paghihilaway reproduktibo ay mabubuo mula sa preperensiya ng pakikipagtalik sa langaw na Drosophila pseudoobscura pagkatapos lamang ng walong mga henerasyon gamit ang iba't ibang uri ng pagkain, starch at maltose.

==== Langaw na Hawthorn ====
Ang langaw na hawthorn  na ''[[Rhagoletis pomonella]]'' na kilala rin bilang maggot fly ay sumasailalim sa isang [[sympatric speciation]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Feder JL, Roethele JB, Filchak K, Niedbalski J, Romero-Severson J |title=Evidence for inversion polymorphism related to sympatric host race formation in the apple maggot fly, Rhagoletis pomonella |journal=Genetics |volume=163 |issue=3 |pages=939–53 |date=1 Marso 2003|pmid=12663534 |pmc=1462491 |ref=harv }}&lt;/ref&gt; Ang mga magkakaibang populasyon ng langaw na hawthorn ay kumakain ng mga iba't ibang prutas. Ang isang natatanging populasyon ay lumitaw sa Hilagang Amerika noong ika-19 siglo pagkatapos na ang [[mansanas]] na hindi isang katutubong species sa Hilagang Amerika ay ipinakilala rito. Ang mga populasyon ng langaw na kumakain lamang ng mga mansanas ay hindi kumakain ng kinakain sa kasaysyan ng species na ito na mga  [[Crataegus|hawthorn]]. Ang kasalukuyang populasyon naman na kumakain ng hawthorn ay hindi kumakain ng mga mansanas. Ang ilang ebidensiya ng pagkakaiba sa dalawang populasyon ng species na ito ang  pagkakaiba sa 6 sa 13 na [[allozyme]] loci, ang mga langaw na hawthorn ay mas huling tumatanda sa panahon, mas matagal na tumatanda kesa sa mga langaw na kumakain ng mansanas at may kaunting ebidensiya ng pagtatalik sa pagitan ng dalawang populasyong ito.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Berlocher SH, Bush GL |title=An electrophoretic analysis of Rhagoletis (Diptera: Tephritidae) phylogeny |journal=Systematic Zoology |volume=31 |issue= 2|pages=136–55 |year=1982 |doi=10.2307/2413033 |jstor=2413033 |ref=harv}}&lt;br /&gt;
{{cite journal |author=Berlocher SH, Feder JL |title=Sympatric speciation in phytophagous insects: moving beyond controversy? |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-entomology_2002_47/page/773 |journal=Annu Rev Entomol. |volume=47 |pages=773–815 |year=2002 |pmid=11729091 |doi=10.1146/annurev.ento.47.091201.145312 |ref=harv }}&lt;br /&gt;
{{cite journal |author=Bush GL |title=Sympatric host race formation and speciation in frugivorous flies of the genus Rhagoletis (Diptera: Tephritidae) |url=https://archive.org/details/sim_evolution_1969-06_23_2/page/237 |journal=Evolution |volume=23 |issue= 2|pages=237–51 |year=1969 |doi=10.2307/2406788 |jstor=2406788 |ref=harv}}&lt;br /&gt;
{{cite journal |author=Prokopy RJ, Diehl SR, Cooley SS |title=Behavioral evidence for host races in Rhagoletis pomonella flies |jstor=4218647 |journal=[[Oecologia]] |volume=76 |issue=1 |pages=138–47 |year=1988 |url=http://www.springerlink.com/content/p1716r36n2164855/?p=d8018d5a59294c2984f253b7152445b7&amp;pi=20 |doi=10.1007/BF00379612 |ref=harv |access-date=2013-06-19 |archive-date=2020-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200410162914/http://www.springerlink.com/content/p1716r36n2164855/?p=d8018d5a59294c2984f253b7152445b7&amp;pi=20 |url-status=dead }}&lt;br /&gt;
{{cite journal |author=Feder JL, Roethele JB, Wlazlo B, Berlocher SH |title=Selective maintenance of allozyme differences among sympatric host races of the apple maggot fly |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1997-10-14_94_21/page/11417 |journal=Proc Natl Acad Sci USA. |volume=94 |issue=21 |pages=11417–21 |year=1997  |pmid=11038585 |pmc=23485 |doi=10.1073/pnas.94.21.11417|bibcode = 1997PNAS...9411417F |ref=harv }}&lt;/ref&gt;

==== Lamok na London Underground ====
Ang [[lamok na London Underground]] ay isang species ng lamok sa henus na ''[[Culex]]'' na matatagpuan sa [[London Underground]]. Ito ay nagebolb mula sa species sa overground na ''Culex pipiens''. Bagaman ang lamok na ito ay unang natuklasan sa sistemang London Underground, ito ay natagpuan sa mga sistemang underground sa buong mundo. Ito ay nagmumungkahing ito ay umangkop sa mga sistemang underground na gawa ng tao simula sa huling siglo mula sa local na above-ground na ''Culex pipiens'',&lt;ref name=&quot;Times&quot;/&gt;. Gayunpaman, may mas kamakailang ebidensiya na ito ay uring katimugang lamok na nauugnay sa Culex pipiens na umangkop sa mainit na mga lugar na underground ng mga hilagaang siyudad.&lt;ref name=&quot;Fonseca&quot;/&gt;

Ang species na ito ay may napakaibang mga pag-aasal,&lt;ref name=&quot;Burdick&quot;&gt;{{cite journal |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1134/is_1_110/ai_70770157 |title=Insect From the Underground&amp;nbsp;— London, England Underground home to different species of mosquitos |journal=[[Natural History (magazine)|Natural History]] |year=2001 |author=Alan Burdick |ref=harv |access-date=2013-06-19 |archive-date=2004-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041110194241/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1134/is_1_110/ai_70770157 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; labis na mahirap na makatalik,&lt;ref name=&quot;Times&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.gene.ch/gentech/1998/Jul-Sep/msg00188.html |publisher=The Times |date=1998-08-26 |title=London underground source of new insect forms |access-date=2013-06-19 |archive-date=2016-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161026192922/http://www.gene.ch/gentech/1998/Jul-Sep/msg00188.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; at may ibang prekwensiya ng allele na umaayon sagenetic drift noong [[founder event]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Byrne K, Nichols RA |title=Culex pipiens in London Underground tunnels: differentiation between surface and subterranean populations |url=https://archive.org/details/sim_heredity_1999-01_82_1/page/7 |journal=Heredity |volume=82 |issue=1 |pages=7–15 |year=1999  |pmid=10200079 |doi=10.1038/sj.hdy.6884120 |ref=harv}}&lt;/ref&gt; Ang lamok na ''Culex pipiens molestus'' ay nagtatalik at nagpaparami sa buong taon, hindi pwede sa malalamig na lugar at kumakagat ng mga daga, mga tao. Ito ay taliwas sa species na above ground na ''Culex pipiens'' na pwede sa malalamig na lugar, nag hihibernate sa taglamig at kumakagat lamang ng mga ibon. Kapag ang dalawang uri ay pinagtalik, ang mga itlog ay hindi makakabuo ng supling na nagmumungkahin may paghihiwalay na reproduktibo.&lt;ref name=&quot;Times&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Burdick&quot;/&gt;

Ang henetikong mga datos ay nagpapakitang ang molestus na lamok na London Underground ay may isang karaniwang ninuno sa halip na ang populasyon sa bawat estasyon ay nauugnay sa pinakamalapit na populasyong above-ground population (i.e. anyong ''pipiens'' ).

Ang malawakang mga magkahiwalay na populasyong ito ay natatangi ng napakaliit na mga pagkakaibang henetiko na nagmumungkahing ang anyong molestus ay nabuo: ang isang  pagkakaibang [[mtDNA]] na pinagsasaluhan sa mga populasyong underground sa 10 siyudad ng Rusya&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Vinogradova EB and Shaikevich EV |title=Morphometric, physiological and molecular characteristics of underground populations of the urban mosquito Culex pipiens Linnaeus f. molestus Forskål (Diptera: Culicidae) from several areas of Russia|url=http://e-m-b.org/sites/e-m-b.org/files/European_Mosquito_Bulletin_Publications811/EMB22/EMB22_04.pdf |journal=European Mosquito Bulletin|volume= 22|year=2007|pages=17–24|ref=harv}}&lt;/ref&gt;  at isang pagkakaibang [[Microsatellite (genetics)|microsatellite]] sa mga populasyon sa Europe, Japan, Australia, middle East at Atlantic islands.&lt;ref name = &quot;Fonseca&quot;&gt;{{cite journal |title=Emerging vectors in the Culex pipiens complex |journal=Science |volume=303 |issue=5663 |pages=1535–8 |year=2004 |pmid=15001783 |doi=10.1126/science.1094247 |url=http://www.mosquitocatalog.org/files/pdfs/wr380.pdf |last1=Fonseca |first1=D. M. |last2=Keyghobadi |first2=N |last3=Malcolm |first3=CA |last4=Mehmet |first4=C |last5=Schaffner |first5=F |last6=Mogi |first6=M |last7=Fleischer |first7=RC |last8=Wilkerson |first8=RC |bibcode=2004Sci...303.1535F |ref=harv |access-date=2013-06-19 |archive-date=2011-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723204249/http://www.mosquitocatalog.org/files/pdfs/wr380.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== Dagang pambahay na Madeira ====
Ang mga dagang madeira ang species ng daga na nagmula sa dagang pambahay(''Mus musculus''). Ito ay sumailalim sa speciation pagkatapos ng kolonisasyon ng islang [[Madeira]] noong mga 1400. Ang mga anim na natatanging species ay umiiral na sanhi ng mga translokasyong Robertsonian na pagsasanib ng mga magkakaibang ibang bilang mga kromosoma.&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1038/35003116|year=2000|last1=Britton-Davidian|first1=Janice|last2=Catalan|first2=Josette|last3=Da Graça Ramalhinho|first3=Maria|last4=Ganem|first4=Guila|last5=Auffray|first5=Jean-Christophe|last6=Capela|first6=Ruben|last7=Biscoito|first7=Manuel|last8=Searle|first8=Jeremy B.|last9=Da Luz Mathias|first9=Maria|journal=Nature|volume=403|issue=6766|page=158|pmid=10646592|title=Rapid chromosomal evolution in island mice|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-01-13_403_6766/page/n63|bibcode = 2000Natur.403..158B|ref=harv }}&lt;/ref&gt; Ang mga populasyon ng dagang Madeira ay mayroong kromosoma sa pagitan ng 22 at 30 bagaman ang kanilang ninuno na unang dumating sa isla ay may 40 kromosoma. Ang bawat pangkat ay mayroon ng sarili nitong species. Ito ay nangyari sa loob lamang ng mga 500 taon sa pagitan ng 1,500 hanggang 2,000 henerasyon. Sa karagdagan, ang malaking pagkakaiba ng mga kromosoma ay tanging nag-ebolb mula sa isolasyong heograpiko sa halip na pag-aangkop sa iba't ibang mga kapaligiran. Wala sa mga dagang ito ay mga [[hybrid]] ng anuman sa anim na pangkat ng daga.&lt;ref&gt;http://www.genomenewsnetwork.org/articles/04_00/island_mice.shtml&lt;/ref&gt;

==== Mga ''Molly'' ====
Ang Shortfin Molly (''[[Poecilia|Poecilia mexicana]]'') ay isang maliit na isda na nakatira sa mga [[Lechuguilla Cave|kwebang sulfur]] ng [[Mehiko]]. Natagpuan ng maraming taon ng pag-aaral ng species na ito na ang dalawang mga natatanging populasyon ng mga molly, na may loob na madilim at maliwanag na tubig pang-ibabaw ay nagiging magkahiwalay na [[gene|henetiko]].&lt;ref&gt;Tobler, Micheal (2009). Does a predatory insect contribute to the divergence between cave- and surface-adapted fish populations? Biology Letters {{doi|10.1098/rsbl.2009.0272}}&lt;/ref&gt; Ang mga populasyon ay walang hadlang sa pagitan ng dalawa ngunit natagpuan ng mga siyentipiko na ang mga molly ay hinuhuli ng isang malaking bug na pantubig na (''[[Belostomatidae|Belostoma spp]]''). Tinipon ni Tobler ang bug at parehong mga uri ng molly at inilagay ang mga ito sa malalaking mga bote at muling inilagay sa kweba. Pagkatapos ng isang araw, natagpua nna sa liwanag, ang umangkop sa kwebang isa ay dumanas ng pinakapinsala na apat kada limang mga sugat na pagtusok mula sa mga bug. Sa kadiliman, ang sitwasyon ay kabaligtaran. Ang mga pandama ng molly ay makakadetekta ng banta ng bug sa kabilang sariling habitat ngunit hindi sa iba pa. Ang paglipat mula sa isang habitat tungo sa iba pa ay malaking nagpapataas ng panganib ng kamatayan ng mga ito. Pinaplano ni Tobler ang mga karagdagang eksperimento ngunit naniniwala siyang ito ay isang magandang halimbaw ng paglitaw ng isang bagong species.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://scienceblogs.com/notrocketscience/2009/05/giant_insect_splits_cavefish_into_distinct_populations.php |title= Giant insect splits cavefish into distinct populations |accessdate= 2010-05-22 |publisher= Ed Yong |archive-date= 2010-02-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100201061035/http://scienceblogs.com/notrocketscience/2009/05/giant_insect_splits_cavefish_into_distinct_populations.php |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

==== Osong polar ====
Ang isang spesipikong halimbawa ng malakihang iskalang ebolusyon ang [[osong polar]] (''Ursus maritimus''). Ito ay nauugnay sa [[brown bear]] (''Ursus arctos''). Ang dalawang ito ay makakapagtalik at makakalikha pa rin ng supling na [[Grizzly–polar bear hybrid]].&lt;ref&gt;[http://www.scienceray.com/Biology/Zoology/Adaptive-Traits-of-the-Polar-Bear-Ursus-Maritimus.207777 Adaptive Traits of the Polar Bear (Ursus Maritimus)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810000309/http://scienceray.com/biology/zoology/adaptive-traits-of-the-polar-bear-ursus-maritimus/ |date=2011-08-10 }}. Scienceray.com (2008-08-13). Retrieved on 2011-12-06.&lt;/ref&gt; Bagaman malapit na magkaugnay, ang polar bear ay nagkamit ng malalaking mga pagkakaiba mula sa brown bear. Ang mga pagkakaibang ito ay pumayag sa polar bear na makaligtas sa mga kondisyon na hindi magagawa ng mga brown bear. Kabilang dito ang kakayahang makalangoy ng 60 na milya sa mga ma-yelong katubigan, manatiling mainit sa mga kapaligirang maginaw na [[Arktiko]], mahabang leeg na gumagawang madali na panatilihin ang kanilang ulo sa ibabaw ng tubig samantalang lumalangoy, labis na malalaking mga may web na mga paa na nagsisilbing mga paddle kapag lumalanngoy, ang nag-ebolb na maliliit na papillae, ang tulad ng vauole na mga suction cup sa talampakan ng kanilang mga paa na gumagawa sa kanilang hindi madulas sa yelo, kanilang paa na natatakpan ng labis na matting upang ingatan ang mga ito sa masidhing lamig at magbigay traksiyon, ang kanilang mas maliliit na mga tenga ay nagbabawas ng pagkawala ng init, ang kanilang mga talukap ng mata na nagsisilbing mga sunglass, ang mga akomodasyon para sa kanilang diyetang karne, isang malaking tiyan upang payagan ang oportunistikong pagkain at kakayahan na [[mag-ayuno]] hanggang 9 na buwan habang nireresiklo ang kanilang urea.&lt;ref&gt;[http://www.polarbearsinternational.org/bear-facts/polar-bear-evolution/ Polar Bear Evolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810000926/http://www.polarbearsinternational.org/polar-bears/bear-essentials-polar-style/adaptation/evolution |date=2011-08-10 }}. Polarbearsinternational.org (2011-12-01). Retrieved on 2011-12-06.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ron Rayborne Accepts Hovind's Challenge |url=http://www.kent-hovind.com/250K/ron.htm |access-date=2013-06-20 |archive-date=2011-08-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/6158s8XO5?url=http://www.kent-hovind.com/250K/ron.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== Hibridisasyon ====
{{main|Hybrid}}
Ang mga bagong species ay nalilikha sa pamamagitan ng [[domestikasyon]] ng mga hayop. Halimbawa, ang mga [[domestikasyon|domestikadong tupa]](''ovis aries'') ay nilikha sa pamamagitan ng [[hybridisasyon]] at hindi na pwede pang magkaanak sa pakikipagtalik sa isang species ng tupa na ''Ovis orientalis'' na pinagmulan nito. Ang mga [[domestikadong baka]] ay maaaring ituring na parehong espesye ng ilang mga uri wild ox, gaur, yak, etc., dahil ang mga ito ay maaaring magkaanak sa pakikipagtalik sa mga ito.

Ang ''[[Raphanobrassica]]'' ay kinabibilangan ng lahat ng mga [[intergeneric hybrid]] sa pagitan ng henera na  ''[[Raphanus]]'' (labanos) and ''[[Brassica]]'' (repolyo, etc.).&lt;ref&gt;[[Georgii Karpechenko|Karpechenko, G.D.]], Polyploid hybrids of ''Raphanus sativus'' X ''Brassica oleracea'' L., Bull. Appl. Bot. 17:305–408 (1927).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Terasawa, Y. Crossing between ''Brassico-raphanus'' and ''B. chinensis'' and ''Raphanus sativus''. Japanese Journal of Genetics. 8(4): 229–230 (1933).&lt;/ref&gt; Ang ''Raphanobrassica'' ay isang [[allopolyploid]] sa pagitan ng [[labanos]] (''Raphanus sativus'') at [[repolyo]] (''Brassica oleracea''). Ang mga halaman ng angkang ito ay kilala bilang mga radiocole. Ang ibang mga anyo ng  ''Raphanobrassica'' ay alam din. Ang Raparadish na isang allopolyploid hybrid sa pagitan ng ''Raphanus sativus'' at ''Brassica rapa'' ay pinapalago bilang isang pananim na fodder. Ang &quot;Raphanofortii&quot; ang allopolyploid hybrid sa pagitan ng ''[[Brassica tournefortii]]'' at ''[[Raphanus caudatus]]''.

Ang mga [[salsify]] ay isang halimbawa ng napagmasdang [[hybrid speciation]]. Noong ika-20 siglo, ipinakilala ng mga tao ang tatlong species ng goatsbeard sa Hilagang Amerika. Ang mga species na ito na  western salsify (''Tragopogon dubius''), meadow salsify (''Tragopogon pratensis''), at [[Tragopogon porrifolius|oyster plant]] (''Tragopogon porrifolius'') ay mga karaniwang weed na ngayon sa mga   urban wasteland. Noong mga 1950, natagpuan ng mga botanista ang dalawang mga bagong species sa mga rehiyon ng [[Idaho]] at [[Washington (estado)|Washington]] na sabay na pinaglalaguan ng ng tatlong species. Ang isang bagong species na ''[[Tragopogon miscellus]]'' ay isang [[tetraploid]] hybrid ng ''T. dubius'' at ''T. pratensis''. Ang isa pang bagong species na  ''[[Tragopogon mirus]]'' ay isa ring allopolyploid ngunit ang mga ninuno nito ang ''T. dubius'' at ''T. porrifolius''. Ang mga bagong species na ito ay karaniwang tinatawag na &quot;mga Ownbey hybrid&quot; na ipinangalan sa botanistang unang naglarawan nito. Ang populasyong''T. mirus'' ay pangunahing lumalago sa pamamagitan ng reproduksiyon ng sarili nitong mga kasapi ngunit ang karagdagang mga episodyo ng [[hybrid]]ization ay patuloy na nagdadagdag ng populasyong ''T. mirus''.&lt;ref&gt;{{cite book | title= Life, the science of biology | url= https://archive.org/details/lifescienceofbio0007unse | edition=7| author= William Kirkwood Purves, David E. Sadava, Gordon H. Orians, and H. Craig Heller| year=2006| page=[https://archive.org/details/lifescienceofbio0007unse/page/487 487]| publisher=Sinaur Associates, Inc.| isbn=0-7167-9856-5}}&lt;/ref&gt;

Ang ''T. dubius'' at ''T. pratensis'' ay nagtalik sa [[Europa]] ngunit hindi nagawang makabuo ng supling. Natagpuan ng isang pag-aaral noong Marso 2011 na nang ipakilala ang mga dalawang halamang ito sa Hilagang Amerika noong mga 1920, ang mga ito ay nagtalik at dumoble ang bilang ng mga kromosoma sa kanilang hybrid ''Tragopogon miscellus'' na pumapayag ng isang rest ng kanilang mga gene na pumayag naman sa mas malaking bariasyong henetiko. Ayon kay Propesor Doug Soltis ng [[University of Florida]], &quot;aming nahuli ang ebolusyon sa akto...ang mga bago at iba ibang mga pattern ng ekspresyon ng gene ay pumapayag sa mga bagong species na mabilis na umangkop sa mga bagong kapaligiran&quot;.&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2011-03/uof-urf031611.php| title=UF researcher: Flowering plant study 'catches evolution in the act'| author=Pam Soltis| publisher=EurekAlert, American Association for the Advancement of Science| date=2011-03-17| accessdate=2011-03-28| archive-date=2018-01-25| archive-url=https://web.archive.org/web/20180125020339/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2011-03/uof-urf031611.php| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | title=Transcriptomic Shock Generates Evolutionary Novelty in a Newly Formed, Natural Allopolyploid Plant|  journal=Current Biology| year=2011| volume=21| pages=551–6| doi=10.1016/j.cub.2011.02.016| pmid=21419627 | issue=7 | last1=Buggs | first1=Richard J.A. | last2=Zhang | first2=Linjing | last3=Miles | first3=Nicholas | last4=Tate | first4=Jennifer A. | last5=Gao | first5=Lu | last6=Wei | first6=Wu | last7=Schnable | first7=Patrick S. | last8=Barbazuk | first8=W. Brad | last9=Soltis | first9=Pamela S. | ref=harv}}&lt;/ref&gt; Ang napagmasdang pangyayaring ito sa pamamagitan ng [[hybrid]]ization ay karagdagang nagpasulong ng ebidensiya ng karaniwang pinagmulan ng mga organismo. Ang mga [[hybrid]]ization na ito ay artipisyal na isinasagawa sa mga laboratoryo mula 2004 hanggang sa kasaulukuyan.

== Mga maling paniniwala tungkol sa ebolusyon ==
* Ang ebolusyon ay hindi totoo dahil ito ay isa lamang [[teoriya]].
Sagot: Ang miskonsepsiyong ito ay nagmula sa hindi siyentipikong kahulugan ng salitang &quot;teoriya&quot;. Para sa mga pang-araw araw na gamit ng salitang teoriya, ito ay nagpapahiwatig ng mga bagay na &quot;walang ebidensiya&quot;. Ang isa pang nagpapakomplikado dito ang kilalang miskonsepsiyon na kung ang isang [[teoriya]] ay may sapat na ebidensiya, ito ay nagiging batas na nagpapahiwatig na ang mga teoriyang siyentipiko ay mas mababa sa mga [[batas ng agham]]. Dapat maunawaan na ang teoriya ay may ibang kahulugan sa agham dahil sa agham ang mga teoriya ang pinakamahalagang lebel ng pang-unawa at hindi lamang mga &quot;paghula&quot;(guess). Sa wastong paglalarawan, ang teoriyang siyentipiko ay tumutukoy sa mga paliwanag ng mga penomena na mahigpit na nasubok samantalang ang mga batas ay paglalarawang pangkalahatan ng mga penonomena. Kabilang sa mga siyentipikong teoriya na may matibay na mga ebidensiya at nakapasa sa mga eksperimentong siyentipiko ang [[Pangkalahatang relatibidad|Teoriyang Pangkalatang Relatibidad]] ni [[Einstein]] at [[Mekaniks na Kwantum|Teoriyang Mekaniks na Kwantum]] na dalawang pundamental na saligan ng [[pisika]]. 
* Ang mga tao ay hindi nag-ebolb mula sa mga [[unggoy]] dahil ang mga unggoy ay umiiral pa rin.
Sagot: Isang maling paniniwala na ang tao ay nag-ebolb mula sa mga kasalukuyang nabubuhay na [[unggoy]]. Inaangkin ng mga ''hindi naniniwala'' sa ebolusyon na kung ang tao ay nag-ebolb mula sa mga unggoy, dapat ang lahat ng unggoy ay naging tao na. Ang ebolusyon ay isang proseso ng pagsasanga kung saan ang isang species ay maaaring magpalitaw sa dalawa o higit pang mga species.&lt;ref name=abc&gt;http://www.abc.net.au/science/articles/2011/10/04/3331957.htm&lt;/ref&gt; Ang tao ay nagmula sa isang karaniwang ninuno na ninuno rin ng ibang mga ''[[dakilang bakulaw]]''&lt;ref&gt;http://www.livescience.com/7929-human-evolution-closest-living-relatives-chimps.html&lt;/ref&gt; at ang pinakamalapit na nabubuhay na kamag-anak ng mga tao ang ''[[dakilang bakulaw]]'' na [[chimpanzee]] na nagsasalo ng ''karaniwang ninuno'' sa tao na nabuhay noong mga 5-8 milyong taong nakakaraan.&lt;ref&gt;http://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/faq/cat02.html&lt;/ref&gt; Ang mga organismong ''[[primado]]'' ay nag-ebolb mula sa mga ''[[mamalya]]'' noong mga 65 milyong taong nakakaraan. Ang mga sinaunang primado ay nag-ebolb at naghiwalay tungo sa mga pangkat na [[Haplorhini]] at [[Strepsirrhini]] noong mga 63 milyong taong nakakaraan. Noong mga 58 milyong taong nakakaraan, ang mga tarsier ay humiwalay mula sa mga ibang [[Haplorhini]]. Ang natitirang Haplorhini na [[Simian]] ay naghiwalay sa mga pangkat na [[Catarrhini]] at [[Platyrrhini]]. Ang linyang Platyrrihni([[Bagong Daigdig na unggoy]]) ay humiwalay mula sa linyang [[Catarrhini]]([[bakulaw]] at mga [[Lumang Daigdig na unggoy]]) noong mga 40 milyong taong nakakaraan. Pagkatapos nito, ang Catarrhini ay naghiwalay sa mga pangkat na [[bakulaw]] at [[Lumang Daigdig na unggoy]] noong mga 25-30 milyong taong nakakaraan batay sa mga [[orasang molekular]].&lt;ref&gt;http://www.nature.com/news/fossils-indicate-common-ancestor-for-two-primate-groups-1.12997&lt;/ref&gt; Ang linyang [[bakulaw]] ay naghiwalay sa [[gibbon]] at [[dakilang bakulaw]] noong mga 15-20 milyong taong nakakaraan. Ang Ponginae(mga orangutan) ay humiwalay mula sa [[dakilang bakulaw]] noong mga 12 milyong taong nakakaraan. Ang mga gorilya ay humiwalay mula sa mga [[dakilang bakulaw]] na linyang tumutungo sa [[Pan (hayop)|Pan]](chimpanzee at bonobo) at tao noong mga 10 milyong taong nakakaraan. Ang tao at chimpanzee ay naghiwalay noong 5-8 milyong taong nakakaraan. Ang linyang [[Pan (hayop)|Pan]] ay naghiwalay sa [[chimpanzee]] at [[bonobo]] noong 1 milyong taong nakakaraan. Ang linyang tumutungo sa tao ay nagpalitaw sa genus na [[australopithecus]] noong mga 4 milyong taong nakakaraan na kalaunan namang nagebolb sa genus na [[Homo]] noong 2 milyong nakakaraan na kalaunan namang nag-ebolb sa species na [[homo sapiens]] o tao noong mga 200,000 taong nakakaraan. Ang pinakamatandang natuklasang mga fossil ng mga ''[[homo sapiens]]'' ang mga [[labing Omo]] na may edad na 195,000 (±5,000) taong gulang.&lt;ref&gt;{{cite journal|date=17 Pebrero 2005|title=Fossil Reanalysis Pushes Back Origin of Homo sapiens|journal=[[Scientific American]]|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=fossil-reanalysis-pushes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=McDougall|first=Ian|author2=Brown, Francis H.; Fleagle, John G.|title=Stratigraphic placement and age of modern humans from Kibish, Ethiopia|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-02-17_433_7027/page/733|journal=Nature|date=17 Pebrero 2005|volume=433|issue=7027|pages=733–736|doi=10.1038/nature03258|pmid=15716951}}&lt;/ref&gt; 
* Ang natural na seleksiyon ay kinasasangkutan ng mga organismong nagtatangka o nagsisikap na makaangkop sa kanilang kapaligiran. 
Sagot: Ang [[natural na seleksiyon]] ay humahantong sa pag-aangkop ng species sa paglipas ng panahon ngunit hindi kinasasangkutan ng pagtatangka, pagsisikap o pagnanais ng organismo. Ang natural na seleksiyon ay nagreresulta mula sa bariasyon o pagkakaiba-ibang henetiko sa isang populasyon. Ang bariasyong ito ay nalilika ng random na [[mutasyon]] na isang prosesong hindi naaapektuhan sa pagsisikap ng isang oragnismo. Ang isang indibidwal ay maaaring may [[gene]] para sa katangiang sapat na mabuti upang makapagpatuloy at makapagparami o wala nito. Halimbawa, ang bakterya ay hindi nagebolb ng resistansiya o hindi pagtalab ng antibiyotiko dahil tinangka nila. Sa halip, ang resistansiya ay nag-ebolb dahil sa random na mutasyon na gumawa sa ilang mga indibidwal na bakterya na hindi talaban ng antibiyotiko at makapagparami at sa gayon makapag-iwan ng mga supling na hindi rin tinatalaban ng antibiyotiko.&lt;ref&gt;http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/misconceptions_faq.php#a2&lt;/ref&gt;
* Ang ebolusyon ay palaging nagsasanhi sa mga organismo na maging mas mabuti. 
Sagot: Ang natural na seleksiyon ay nagreresulta sa bumuting mga kakayahan ng organismo na makaangkop at makapagparami. Gayunpaman, hindi ito nangangahulugang pagsulong. Ang natural na seleksiyon ay hindi lumilikha ng mga organismo na perpektong umangkop sa kanilang kapaligiran. Ito ay kadalasang pumapayag sa pagpapatuloy ng mga indibidwal na may isang saklaw ng mga katangian na sapat na mabuti upang makapagpatuloy. Sa isang hindi nagbabagong kapaligiran, ang natural na seleksiyon ay nagpapanatili sa isang organismo na hindi nagbabago. May iba ring mga mekanismo ng ebolusyon na hindi nagsasanhi ng pagbabagong pag-aangkop ng organismo. Ang mutasyon, migrasyon, at genetic drift ay maaaring magsanhi sa mga populasyon na mag-ebolb sa mga paraang mapanganib o mas hindi angkop sa kapaligiran. Halimbawa, ang populasyong [[Afrikaner]] ay may hindi karaniwang mataas na prekwensiya ng [[gene]] na responsable sa [[sakit ni Huntington]] dahil ang bersiyon ng gene ay lumipat sa mataas na prekwensiya habang ang populasyon ay lumalago mula sa isang simulang maliit na populasyon.&lt;ref&gt;http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/misconceptions_faq.php#a3&lt;/ref&gt;
* Ang ebolusyon ay lumalabag sa ikalawang batas ng termodinamika.
Sagot:Ang pag-aangkin na ang ebolusyon ay lumalabag sa batas ng [[termodinamika]] ay batay sa maling pagkaunawa ng [[ikalawang batas ng termodinamika]] na nagsasaad na ang anumang hiwalay na sistema ay magpapataas ng kabuuang entropiya nito sa paglipas na panahon. Ang isang hiwalay na sistema ay inilalarawan na sistemang walang anumang input ng labas na enerhiya. Ang batas na ito ay lumalapat sa [[uniberso]] dahil isa itong hiwalay na sistema. Gayunpaman, dahil sa ang daigdig ay hindi isang hiwalay na sistema, ang kaayusan sa daigdig ay maaaring mangyari at magpalitaw ng mga komplikadong organismo hangga't may input ng enerhiya gaya ng liwanag ng araw. Ang proseso ng natural na seleksiyon na responsable sa gayong lokal na pagtaas ng kaayusan ay maaaring mahango ng matematikal mula sa ekspresyon ng ekwasyon ng ikalawang batas para sa magkaugnay na hindi-ekwilibrium na mga bukas na sistema.&lt;ref&gt;{{Cite journal|doi=10.1098/rspa.2008.0178 |title=Natural selection for least action |author=Kaila, V. R. and Annila, A.|journal=Proceedings of the Royal Society A |date=8 Nobyembre 2008 |volume=464 |issue=2099 |pages=3055–3070|bibcode = 2008RSPSA.464.3055K }}&lt;/ref&gt;
* Ang mga komplikadong anyo ng buhay ay biglaang lumitaw sa pagsabog na Cambrian.
Sagot: Ang tinatawag na pagsabog na Cambrian ang tila biglaang paglitaw ng mga maraming mga phyla ng hayop noong mga 543 milyong taon ang nakakalipas. Ang kasalukuyang ebidensiya ay nagpapakitang ang &quot;pagsabog&quot; ay nangyari sa loob ng mga 20 milyong taon hanggang 40 milyong taon. Ayon sa mga siyentipiko, ang pagsabog na Cambrian ay hindi pinagmulan ng komplikadong buhay sa mundo. Ang ebidensiya ng buhay [[multiselular]] ay lumitaw sa pagkakabuong Doushantuo sa Tsina noong bago ang Cambrian noong mga 590 hanggang 560 milyong taong nakakalipas. Ang mga iba ibang mga fossil ay lumitaw bago ang 555 milyong taong nakakalipas.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://talkorigins.org/indexcc/CC/CC300.html |title=Archive copy |access-date=2013-06-24 |archive-date=2013-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130807224131/http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC300.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ayon sa mga kritiko, mali na angkining ang lahat ng mga phyla ng mga hayop ay lumitaw sa Cambrian. Ang molekular na ebidensiya ay nagpapakitang ang hindi bababa sa mga anim na phyla ng hayop ay lumitaw bago ang panahong Cambrian. Ang mga plano ng katawan ng hayop na lumitaw sa Cambrian ay hindi rin kinabibilangan ng mga modernong pangkat ng mga hayop gaya ng mga [[starfish]], mga talangka, mga insekto, mga isda, mga butiki at mga [[mammal]] na kalaunang lumitaw sa fossil record. Ang mga anyo ng hayop na lumitaw sa &quot;pagsabog na Cambrian&quot; ay mas primitibo kesa sa mga kalaunang lumitaw na hayop na ito at ang karamihan sa mga hayop sa Cambrian ay may malalambot na katawan. Ang mga hayop na lumitaw sa Cambrian ay kinabilangan rin ng mga ilang transisyonal na fossil kabilang ang Hallucigenia at Anomalocaris.
* Ang Piltdown Man at Nebraska Man ay mga pandaraya ng ebolusyon.
Sagot: Noong 1912, itinanghal nina [[Charles Dawson]] at [[Arthur Smith Woodward]] ang buto ng panga at isang bungo na kanilang inangking 500,000 taong gulang. Gayunpaman, hindi lahat ng mga siyentipiko ay tumanggap sa pagiging tunay ng mga butong ito. Pagkatapos ng 40 taon, ito ay napatunayang pineke. Bagaman ang [[Nebraska man]] ay hindi isang sinadyang pandaraya, ang orihinal na pag-uuri ay napatunayang mali. Inaangkin ng mga anti-ebolusyonista na ang pagiging pandaraya ng [[Piltdown man]] ay nagpapamali sa kabuuan ng ebolusyon. Gayunpaman, ang Piltdown man ay hindi kailanmang ginamit na ebidensiya para sa ebolusyon at ang isang pandaraya ay hindi rin nagpapataob sa mga aktuwal na ebidensiya na umiiral at hindi pandaraya. Ang Piltdown man ay nagsisilbi ngayong isang mahusay na halimbawa ng mga katangiang pagtutuwid sa sarili ng agham.

== Mga pananaw panrelihiyon ==
=== Pagtanggap sa ebolusyon ===
{{bar box
|title=Mga pagkakaiba sa mga relihiyon tungkol sa tanong ng Ebolusyon sa Estados Unidos&lt;br /&gt;Ang persentahe ng mga relihiyoso na umaayon na ang ebolusyon ang pinakamahusay na paliwanag ng pinagmulan ng tao sa mundo
|caption=Kabuuang persentahe ng populasyon ng Estados Unidos:48%&lt;br /&gt;Sanggunian: [[Pew Forum]]&lt;ref&gt;[http://pewforum.org/Science-and-Bioethics/Religious-Differences-on-the-Question-of-Evolution.aspx Religious Groups: Opinions of Evolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730045010/http://www.pewforum.org/Science-and-Bioethics/Religious-Differences-on-the-Question-of-Evolution.aspx |date=2013-07-30 }}, [[Pew Forum]] (Isinagawa noong 2007, inilabas noong 2008)&lt;/ref&gt;
|float=center
|bars=
{{bar pixel|[[Budismo|Budista]]|silver|405||81%}}
{{bar pixel|[[Hindu]]|black|400||80%}}
{{bar pixel|[[Hudaismo|Hudyo]]|silver|385||77%}}
{{bar pixel|Walang kinabibilangang denominasyon|black|360||72%}}
{{bar pixel|[[Simbahang Katoliko Romano|Romano Katoliko]]|silver|290||58%}}
{{bar pixel|[[Silangang Ortodokso|Ortodokso]]|black|270||54%}}
{{bar pixel|Nananaig na Protestantismo|silver|255||51%}}
{{bar pixel|[[Islam|Muslim]]|black|225||45%}}
{{bar pixel|Hist. na Itim na Protestante|silver|190||38%}}
{{bar pixel|Ebanghelikal na Protestante|black|120||24%}}
{{bar pixel|[[Mormon]]|silver|110||22%}}
{{bar pixel|[[Mga Saksi ni Jehova]]|black|40||8%}}
}}

May mga [[relihiyon]] na naniniwalang ang ebolusyon ay ''hindi'' sumasalungat sa kanilang pananampalataya. Ang pananaw na ito ay karaniwang tinatawag na mga [[theistic evolution]]. Halimbawa, ang mga 12 na nagsakdal laban sa pagtuturo ng [[kreasyonismo]] sa Estados Unidos sa kaso ng korte na ''[[McLean v. Arkansas]]'' ay binubuo ng mga klero at [[mangangaral]] na kumakatawan sa mga pangkat na Methodist, Episcopal, African Methodist Episcopal, Katoliko, Southern Baptist, Reform Jewish, at Presbyterian.&lt;ref&gt;[http://www.encyclopediaofarkansas.net/encyclopedia/entry-detail.aspx?entryID=2243 McLean v Arkansas, Encyclopedia of Arkansas]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ncse.com/media/voices/religion ''Defending the teaching of evolution in public education, Statements from Religious Organizations'']&lt;/ref&gt; Ang [[Arsobispo ng Canterbury]], Dr. [[Rowan Williams]], ay naglabas ng mga pahayag na sumusuporta sa ebolusyon noong 2006.&lt;ref&gt;[http://www.theregister.co.uk/2006/03/21/archbishop_backs_evolution/ ''Archbishop of Canterbury backs evolution: Well, he is a Primate,'' Chris Williams, The Register, Tuesday 21 Marso 2006]&lt;/ref&gt; Natagpuan ni Molleen Matsumura ng [[National Center for Science Education]] na sa mga Amerikano sa 12 pinakamalalaking mga denominasyong Kristiayno, ang hindi bababa sa 77% ay kabilang sa mga denominasyong sumusuporta sa pagtuturo ng ebolusyon.&lt;ref&gt;{{harvnb|Matsumura|1998|p=9}} notes that, &quot;''Table 1 demonstrates that Americans in the 12 largest Christian denominations, 89.6% belong to churches that support evolution education! Indeed, many of the statements in ''Voices'' insist quite strongly that evolution must be included in science education and &quot;creation science&quot; must be excluded. Even if we subtract the [[Southern Baptist Convention]], which has changed its view of evolution since [[McLean v Arkansas]] and might take a different position now, the percentage those in denominations supporting evolution is still a substantial 77%. Furthermore, many other Christian and non-Christian denominations, including the [[United Church of Christ]] and the National Sikh Center, have shown some degree of support for evolution education (as defined by inclusion in 'Voices' or the &quot;Joint Statement&quot;).''&quot; Matsumura produced her table from a June, 1998 article titled ''Believers: Dynamic Dozen'' put out by Religion News Services which in turn cites the ''1998 Yearbook of American and Canadian Churches''. Matsurmura's calculations include the [[Southern Baptist Convention|SBC]] based on a brief they filed in [[McLean v. Arkansas]], where the SBC took a position it has since changed, according to Matsurmura. See also {{harvnb|NCSE|2002}}.&lt;/ref&gt; Ang mga pangkat na ito ay kinabibilangan ng [[Simbahang Katoliko Romano]], Protestantism, kabilang [[United Methodist Church]], [[National Baptist Convention, USA, Inc.|National Baptist Convention, USA]], [[Evangelical Lutheran Church in America]], [[Presbyterian Church (USA)]], [[National Baptist Convention of America]], [[African Methodist Episcopal Church]], the [[Episcopal Church in the United States of America|Episcopal Church]], at iba pa.&lt;ref&gt;[http://www.emporia.edu/biosci/schrock/docs/Eagle-25.pdf ''Christianity, Evolution Not in Conflict'', John Richard Schrock, Wichita Eagle 17 Mayo 2005 page 17A] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927061932/http://www.emporia.edu/biosci/schrock/docs/Eagle-25.pdf |date=2011-09-27 }}&lt;!-- This editorial mischaracterizes the Matsurmura|1998 article--&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|Matsumura|1998|p=9}}&lt;/ref&gt; Ang isang bilang na mas malapit sa mga  71% ay itinanghal ng pagsisiyasat nina Walter B. Murfin at David F. Beck.&lt;ref&gt;[http://www.cesame-nm.org/index.php?name=Sections&amp;req=viewarticle&amp;artid=43&amp;page=4 ''The Bible: Is it a True and Accurate Account of Creation? (Part 2): The Position of Major Christian Denominations on Creation and Inerrancy''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015234023/http://www.cesame-nm.org/index.php?name=Sections&amp;req=viewarticle&amp;artid=43&amp;page=4 |date=2007-10-15 }}, Walter B. Murfin, David F. Beck, 13 Abril 1998, hosted on [http://www.cesame-nm.org/index.php Coalition for Excellence in Science and Math Education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015233002/http://www.cesame-nm.org/index.php |date=2007-10-15 }} website&lt;/ref&gt;

Ang [[Simbahang Katoliko Romano]] ay tumatanggap rin sa ebolusyon.&lt;ref name=&quot;Alberta&quot;&gt;{{cite web|url = http://www.lastseminary.com/genesis-modern-science/Evolutionary%20Creation.pdf|title = Evolutionary Creation|quote = Evolutionary creation best describes the official position of the Roman Catholic Church, though it is often referred to in this tradition as
'theistic evolution.'|publisher = [[University of Alberta]]|accessdate = 2007-10-18|archive-date = 2012-01-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20120104203221/http://www.lastseminary.com/genesis-modern-science/Evolutionary%20Creation.pdf|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{quote|[Theistic evolutionism] is the official position of the Catholic church. In 1996, Pope John Paul VI reiterated the Catholic TE position, according to which God created, evolution occurred, human beings may indeed have been descended from more primitive forms, and the Hand of God was required for the production of the human soul&quot;, |[[Eugenie Scott]], Director of the US [[National Center for Science Education]]}}&lt;/ref&gt;

Ang Kilusang [[Ahmadiyya]] ay tumatanggap sa ebolusyon at aktibo itong itinataguyod. Isinaad ni [[Mirza Tahir Ahmad]], ang ikaapat na [[Khalifatul Masih|kalipa]] ng kilusang [[Ahmadiyya]] na ang ebolusyon ay nangyari ngunit sa pamamagitan lamang ng diyos na nagpangyari nito. Hindi sila naniniwala na si [[Adan at Eba|Adan]] ang unang tao sa mundo ngunit isa lamang propeta na tumanggap ng pahayag ng diyos sa mundo.

Ang pundamental na bahagi ng mga katuruan ni [[`Abdul-Bahá]] tungkol sa ebolusyon ang paniniwal ana ang lahat ng mga buhay ay nagmula sa parehong pinagmulan.&lt;ref&gt;{{harvnb|Effendi|1912|p=350}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvnb|`Abdu'l-Bahá|1912|pp= 51–52}}&lt;/ref&gt;

Ang mga [[Hindu]] ay naniniwala sa konsepto ng ebolusyon ng buhay sa mundo.&lt;ref&gt;[http://www.msu.edu/~hernan94] Dave Hernandez - Michigan State University&lt;/ref&gt; Ang mga konsepto ng [[Dashavatara]] na mga iba ibang [[inkarnasyon]] ng diyos mula sa mga simpleng organismo at patuloy na nagiging mas komplikado gayundin ang araw at gabi ni [[Braham]] ay pangkalahatang nakikita bilang mga instansiya ng pagtanggap ng Hinduismo sa ebolusyon.

Kabilang din sa mga siyentipikong relihiyoso na naniniwala sa ebolusyon si [[Francis Collins]] na dating direktor ng [[Human Genome Project]].&lt;ref&gt;http://discovermagazine.com/2007/feb/interview-francis-collins&lt;/ref&gt;

=== Pagtutol sa ebolusyon ===
{{main|Kreasyonismo|Argumento mula sa palpak na disenyo|Intelihenteng disenyo|Mito ng paglikha|Unang tao}}
Ayon sa ilang mga [[teista]] partikular ang mga pundamentalista o literal na naniniwala sa [[Bibliya]], ang tao ay hindi nag-ebolb dahil ayon sa kanilang interpretasyon ng [[Bibliya]], ang unang taong si [[Adan at Eba|Adan]] ay literal na nilikha ng [[diyos]] mula sa alikabok ng lupa. Para sa mga pundamentalista, ang pananaw ng agham na ang modernong tao ay nagebolb mula sa sinaunang ninuno(common ancestor) na ninuno rin ng mga [[ape]] gaya ng [[chimpanzee]], [[gorilla]] at iba pa ay pagsasalungat o pagmamali sa kanilang interpretasyon  na ang tao ay espesyal na nilikha ng diyos. Ayon sa mga siyentipiko, ang paniniwalang ang tao ay nagmula sa [[unang tao|isang babae at lalake]] na tinawag na [[Adan at Eba]] ay sinasalungat ng mga ebidensiyang [[henetiko]]. Imposibleng ang tao ay nagmula sa dalawang tao lamang dahil ayon sa ebidensiyang henetiko, ang mga modernong tao ay nagmula sa isang pangkat ng hindi bababa sa 10,000 mga ninuno o indibidwal.&lt;ref name=npr/&gt; Imposibleng ang mga tao sa kasalukuyan ay magmula lamang sa dalawa lamang tao dahil ito ay mangangailangan ng imposibleng sobrang taas na rate ng [[mutasyon]] upang mangyari ang mga bariasyon sa mga kasalukuyang tao.&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{cite news |title=Evangelicals Question The Existence Of Adam And Eve |author=Barbara Bradley Hagerty |newspaper=[[All Things Considered]] |date=9 Agosto 2011 |url=http://www.npr.org/2011/08/09/138957812/evangelicals-question-the-existence-of-adam-and-eve}} [http://www.npr.org/2011/08/09/138957812/evangelicals-question-the-existence-of-adam-and-eve Transcript]&lt;/ref&gt;

==Mga sanggunian==
{{reflist|2}}

== Mga kawing na panlabas ==
* [http://evolution.berkeley.edu/ Understanding Evolution]
* [http://www.talkorigins.org/ Talk Origins]

{{Biology nav}}

[[Kategorya:Mga teoriyang pambiyolohiya]]
[[Kategorya:Biyolohiyang ebolutiba]]</text>
      <sha1>gh6rmde99uy7bkl7nl68qcphw7dnxri</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Radio Philippines Network</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21038</id>
    <revision>
      <id>2223458</id>
      <parentid>2221369</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T08:45:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Julius Santos III</username>
        <id>139725</id>
      </contributor>
      <origin>2223458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12700" sha1="cxbnt7ihurw2pvuzrbwup38ib06spnr" xml:space="preserve">{{Infobox company
| name = Radio Philippines Network
| logo = RPN-TV logo.svg
| type = [[Pribado]] (1960–1986) &lt;br&gt; [[Ahensyang estado]] (1986–kasalukuyan)
| industry = [[Libangan]]  (1960–1986) &lt;br&gt; [[Midyang estado]] (1986–kasalukuyan)
| predecessor = Kanlaon Broadcasting System (1968-1975)
| area_served = Nationwide
| foundation = {{start date|1960|6|29}}
| founder = James Lindenberg
| hq_location = RPN Compound Center, #97 Panay Avenue, Brgy. South Triangle, Diliman, Quezon City
| key_people = {{plain list|
*[[Jay Ruiz]] (Secretary, Presidential Communications Office)
*Victor Llansang (Assistant Secretary for GOCCs, Presidential Communications Office)
*Benjamin Ramos (president and CEO)
*D. Edgard A. Cabangon (chairman of the board)
*Robertson Ong (general manager)
}}
| owner = {{plainlist|	
* Government of the Philippines (20%)
* [[Nine Media Corporation]] (34%)
* Far East Managers and Investors (32%)
* Private stock (14%)
}}
}}
{{Infobox broadcasting network
| network_name = Radio Philippines Network
| network_logo = RPN-TV_logo.svg
| country = [[Philippines]]
| network_type = [[Terrestrial television|Broadcast]] [[Commercial television|commercial]] [[Radio network|radio]] and [[VHF]] [[television network]]
| available = Nationwide
| area = {{flagicon|Philippines}} [[Philippines]]
| owner = Government of the Philippines [[Presidential Communications Group#Presidential Communications Office|&lt;small&gt;(Presidential Communications Office)&lt;/small&gt;]] (20%) &lt;br&gt;[[Nine Media Corporation]] (34%) &lt;br&gt; Far East Managers and Investors (32%) &lt;br&gt;Private Stock (14%)
| key_people = D. Edgard Cabangon (Chairman) &lt;br&gt; Benjamin Ramos (President and CEO) &lt;br&gt; Voltaire Tayag &lt;br&gt; Evelyn Raymundo (Board of Directors)
| founded = {{start date|1960|6|29}}
| founder = [[James Lindenberg]]
| headquarters = [[Quezon City]], [[Philippines]]
| launch_date = {{start date and age|1960|06|29}}
| Picture format = [[1080i]] ([[HDTV]])
| former_names = Kanlaon Broadcasting System (1960-1975)&lt;br /&gt;C/S9 (2008-2009)&lt;br /&gt; Solar TV (28 Nobyembre 2009-25 Pebrero 2011)&lt;br /&gt;[[ETC (TV channel)|ETC]] (2 Marso 2011-29 Nobyembre 2013)&lt;br /&gt;[[Solar News Channel]] (1 Disyembre 2013-22 Agosto 2014) &lt;br /&gt;[[9TV]] (23 Agosto 2014–15 Marso 2015)&lt;br /&gt;[[CNN Philippines]] (16 Marso 2015–31 Enero 2024)&lt;br /&gt;[[RPTV (TV channel)|RPTV]] (1 Pebrero 2024–present)
| website =  [http://www.rpn.com.ph]
| affiliation =
| language     = 
}}

Ang '''Radio Philippines Network, Inc.''' ay isang kumpanya ng media na nakabase sa Filipino na pagmamay-ari ng Government Communications Group sa ilalim ng [[Presidential Communications Group|Presidential Communications Office]], ALC Group of Company, Far East Managers and Investors Inc., Empire Philippines Holdings Inc., at mga pribadong sektor. Ang  studio at Ang transmitter ay matatagpuan sa RPN Compound, #97 Panay Avenue, Brgy. South Triangle, [[Quezon City]].

Itinatag ni Roberto Benedicto at bago ang privatization, ito ang istasyon ng kapatid ng kasalukuyang gobyerno na pag-aari at kinokontrol na [[Intercontinental Broadcasting Corporation]].

==Kasaysayan==
===Bilang Kanlaon Broadcasting System (1960-1975)===

Ang RPN ay itinatag at nagbibigay ng unang broadcast franchise noong 29 Hunyo 1960 bilang Kanlaon Broadcasting System (KBS). Ang Kanlaon ay isang bulkan sa isla ng Pilipinas ng Negros, ang tahanan ng Benedicto. Kapag ipinagkaloob, ang KBS ay unang naging isang radio network sa kauna-unahan nitong istasyon ng radyo sa Maynila, DZBI. Noong 1967, ang KBS ay naging isang buong network, na mayroong pitong istasyon ng radyo sa buong bansa na sina DZRR at DZAX sa Maynila, DZAH at DZBS sa Baguio, DZTG sa Tuguegarao, DZRL sa Laoag, DXDX sa Dadiangas, at DWEW sa Legazpi.

Noong 1969, bumaling ang telebisyon sa telebisyon bilang KBS Television ay inilunsad kasama ang KBS-9 Manila at KBS-12 Baguio bilang mga unang istasyon. Ang tulong at pondo para sa bagong TV network na bahagyang nagmula sa [[ABS-CBN]] sa anyo ng dating punong tanggapan nito kasama ang Roxas Boulevard at kagamitan mula sa Toshiba na nagpapahintulot sa kanila na mag-broadcast ng kulay. Dahil dito, sa paglulunsad nito ay pinangalanang Accucolor 9 (&quot;Accucolor&quot; ang pangalan ng kulay na teknolohiya na ginamit) bilang kauna-unahang network sa telebisyon ng Pilipinas na naglunsad nang buong kulay. Noong 1970, nakakuha rin ang KBS ng isang Handa na Kulay na Labas ng Broadcast Van para sa mga malalayong broadcast ng mga pangunahing kaganapan sa balita at mga pabalat sa palakasan.

===Bilang Radio Philippines Network ay maagang tagumpay (1975-1986)===

===Gobyernong pagsamsam, tanggihan, at New Vision 9 (1986-1994)===

===Umikot and pangalawang tanggihan (1994-2007)===

===Sosyohan na kasama ang Solar (2007-2010)===

===Privatization===
====Ere ng Solar Entertainment====

====Cabangon-Chua Era====

==Mga Programa==
===Mga palabas sa RPN===
{{main|Talaan ng mga palabas ng Radio Philippines Network}}

===Mga nakaraang palabas sa RPN===
{{main|Talaan ng mga dating palabas ng Radio Philippines Network}}

==Mga Himpilan ng RPN==
{{main|Talaan ng mga himpilan ng Radio Philippines Network}}

===Mga Istasyon ng telebisyon===
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Branding
! Callsign
! Ch. #
! Power (kW)
! Station Type
! Location
|-
| RPN TV-9 Manila
| [[DZKB-TV]]
| TV-9
| 60&amp;nbsp;kW
| Originating
| [[Metro Manila]]
|-
| RPN TV-12 Baguio
| [[DZBS-TV]]
| TV-12
| 20&amp;nbsp;kW
| Originating
| [[Baguio City|Baguio]]
|-
| RPN TV-9 Batac
| [[DZRL-TV]]
| TV-9
| 10&amp;nbsp;kW
| Relay
| [[Batac City|Batac]]
|-
| RPN TV-7 Vigan
| [[DZMF-TV]]
| TV-7
| 10&amp;nbsp;kW
| Relay
| [[Vigan City|Vigan]]
|-
| RPN TV-13 Dagupan
| [[DZPR-TV]]
| TV-13
| 5&amp;nbsp;kW
| Affiliate
| [[Dagupan City|Dagupan]]
|-
| RPN TV-9 Tuguegarao
| [[DZTG-TV]]
| TV-9
| 10&amp;nbsp;kW
| Relay
| [[Tuguegarao City|Tuguegarao]]
|-
| RPN TV-9 Isabela
| [[DZYI-TV]]
| TV-9
| 10&amp;nbsp;kW
| Relay
| [[Santiago, Isabela|Santiago]]
|-
| RPN TV-7 Bayombong
| [[DZPB-TV]]
| TV-7
| 10&amp;nbsp;kW
| Relay
| [[Bayombong, Nueva Vizcaya|Bayombong]]
|-
| RPN TV-30 Pampanga
| [[DWBH-TV]]
| TV-30
| 5&amp;nbsp;kW
| Affiliate
| [[San Fernando, Pampanga]]
|-
| RPN TV-26 Tarlac
| [[DWRP-TV]]
| TV-26
| 5&amp;nbsp;kW
| Affiliate
| [[Tarlac City|Tarlac]]
|-
| RPN TV-3 Occidental Mindoro
| [[DZYM-TV]]
| TV-3
| 10&amp;nbsp;kW
| Relay
| [[San Jose, Occidental Mindoro]]
|-
| RPN TV-5 Palawan
| [[DYPP-TV]]
| TV-5 
| 10&amp;nbsp;kW
| Relay
| [[Puerto Princesa City|Puerto Princesa]]
|-
| RPN TV-10 Iriga
| [[DZKI-TV]]
| TV-10
| 20&amp;nbsp;kW
| Originating
| [[Iriga City|Iriga]]
|-
| RPN TV-2 Legazpi
| [[DZKL-TV]]
| TV-2
| 10&amp;nbsp;kW
| Relay
| [[Legazpi, Albay|Legazpi]]
|-
| RPN TV-7 Sorsogon
| [[DZKS-TV]]
| TV-7
| 10&amp;nbsp;kW
| Relay
| [[Sorsogon City|Sorsogon]]
|-
| RPN TV-7 Roxas
| [[DYKW-TV]]
| TV-7
| 10&amp;nbsp;kW
| Relay
| [[Roxas, Capiz|Roxas]]
|-
| RPN TV-4 Iloilo
| [[DYCR-TV]]
| TV-4
| 10&amp;nbsp;kW
| Relay
| [[Iloilo City|Iloilo]]
|-
| RPN TV-8 Bacolod
| [[DYKB-TV]]
| TV-8
| 20&amp;nbsp;kW
| Originating
| [[Bacolod City|Bacolod]]
|-
| RPN TV-9 Cebu
| [[DYKC-TV]]
| TV-9
| 30&amp;nbsp;kW
| Originating
| [[Cebu City|Cebu]]
|-
| RPN TV-8 Dumaguete
| [[DYRM-TV]]
| TV-7
| 10&amp;nbsp;kW
| Relay
| [[Dumaguete City|Dumaguete]]
|-
| RPN TV-5 Tacloban
| [[DYZG-TV]]
| TV-5
| 10&amp;nbsp;kW
| Relay
| [[Tacloban City|Tacloban]]
|-
| RPN TV-9 Calbayog
| [[DYCE-TV]]
| TV-9
| 10&amp;nbsp;kW
| Relay
| [[Calbayog City|Calbayog]]
|-
| RPN TV-5 Zamboanga
| [[DXXX-TV]]
| TV-5
| 20&amp;nbsp;kW
| Originating
| [[Zamboanga City|Zamboanga]]
|-
| RPN TV-5 Dipolog
| [[DXKD-TV]]
| TV-5
| 10&amp;nbsp;kW
| Relay
| [[Dipolog City|Dipolog]]
|-
| RPN TV-5 Pagadian
| [[DXKP-TV]]
| TV-5
| 10&amp;nbsp;kW
| Relay
| [[Pagadian City|Pagadian]]
|-
| RPN TV-9 Ozamiz
| [[DXIZ-TV]]
| TV-9
| 10&amp;nbsp;kW
| Relay
| [[Ozamiz City|Ozamiz]]
|-
| RPN TV-5 Cagayan de Oro
| [[DXKO-TV]]
| TV-5
| 20&amp;nbsp;kW
| Originating
| [[Cagayan de Oro City|Cagayan de Oro]]
|-
| RPN TV-9 Davao
| [[DXWW-TV]]
| TV-9
| 30&amp;nbsp;kW
| Originating
| [[Davao City|Davao]]
|-
| RPN TV-7 General Santos
| [[DXDX-TV]]
| TV-7
| 10&amp;nbsp;kW
| Relay
| [[General Santos City|General Santos]]
|-
| RPN TV-10 Cotabato
| [[DXCV-TV]]
| TV-10
| 10&amp;nbsp;kW
| Relay
| [[Cotabato City|Cotabato]]
|-
| RPN TV-4 Butuan
| [[DXJM-TV]]
| TV-4
| 10&amp;nbsp;kW
| Relay
| [[Butuan City|Butuan]]
|-
| RPN TV-6 Surigao
| [[DXKS-TV]]
| TV-6
| 10&amp;nbsp;kW
| Relay
| [[Surigao City|Surigao]]
|-
| RPN TV-9 Jolo
| [[DXCN-TV]]
| TV-9
| 10&amp;nbsp;kW
| Relay
| [[Jolo, Sulu]]
|-
|}

====Digital television====
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Branding
! Callsign
! Ch. #
! Frequency
! Power (kW)
! Location
|-
| RPN Manila
| [[DZKB-TV]]
| 19
| 509.143&amp;nbsp;MHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Metro Manila]]
|}

===Mga Istasyon ng Radyo Ronda===
{|class=&quot;wikitable&quot;
! Branding
! Callsign
! Frequency
! Power (kW)
! Location
|-
| Radyo Ronda Baguio
| [[DZBS]]
| 1368&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Baguio City|Baguio]]
|-
| Radyo Ronda Batac
| [[DZRL]]
| 639&amp;nbsp;kHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Batac City|Batac]]
|-
| Radyo Ronda Tuguegarao
| [[DZTG]]
| 612&amp;nbsp;kHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Tuguegarao City|Tuguegarao]]
|-
| Radyo Ronda Iriga 
| [[DZKI]]
| 1332&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Iriga City|Iriga]]
|-
| Radyo Ronda Bacolod 
| [[DYKB-AM|DYKB]]
| 1404&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Bacolod City|Bacolod]]
|-
| Radyo Ronda Cebu
| [[DYKC]]
| 675&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Cebu City]]
|-
| Radyo Ronda Zamboanga
| [[DXXX-AM|DXXX]]
| 1008&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Zamboanga City|Zamboanga]]
|-
| Radyo Ronda Dipolog
| [[DXKD]]
| 1053&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Dipolog City|Dipolog]]
|-
| Radyo Ronda Pagadian
| [[DXKP]]
| 1377&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Pagadian City|Pagadian]]
|-
| Radyo Ronda Cagayan de Oro
| [[DXKO]]
| 1368&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Cagayan de Oro City|Cagayan de Oro]]
|-
| Radyo Ronda Davao
| [[DXKT]]
| 1071&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Davao City|Davao]]
|-
| Radyo Ronda General Santos
| [[DXDX]]
| 693&amp;nbsp;kHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[General Santos City|General Santos]]
|-
| Radyo Ronda Surigao
| [[DXKS-AM|DXKS]]
| 1080&amp;nbsp;kHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Surigao City|Surigao]]
|-
|}

==Islogan==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Branding
! Slogan
! Years Active
! Notes
|-
| KBS
| Accucolor 9
| 1969-1970
|
|-
| KBS
| The Bold Year '70
| 1970
|
|-
| KBS
| The Great in '73
| 1973
|
|-
| KBS
| The Color Network
| 1971-1975
|
|-
| RPN
| Top Rater RPN
| 1975-1976
|
|-
| RPN
| The Solid One
| 1976-1977
|
|-
| RPN
| Still The One
| 1977–1979
|
|-
| RPN
| Still The One in '79
| 1979-1980
|
|-
| RPN
| The Leader
| 1980–1989
|
|-
| New Vision 9
| The Future
| 1989–September 30, 1994
|
|-
| RPN
| Philippines. Entertains. Informs. Serves. / The Network in Surround Stereo
| October 1, 1994 – 1995
|
|-
| RPN
| Let's Save the Beauty of Nature
| 1995
|
|-
| RPN
| Your Friendly Network
| 1996–1997
|
|-
| RPN
| Leading The Way
| 1997–1998
|
|-
| RPN
| Quality Primetime Television
| 1998–December 31, 1999
|
|-
| RPN
| Family TV!
| January 1, 2000 – 2001
|
|-
| RPN
| Your Kind of TV!
| 2001–2002
|
|- 
| RPN
| World Class Primetime
| 2002–2003
|
|-
| RPN
| Moving Ahead
| 2003–March 10, 2007
|
|-
| RPN
| Prime Shift
| 2004–March 10, 2007
|
|-
| RPN
| Kasama Mo! Simple Ang Ligaya, Masarap Kasama! (''Your Companion! Simple Fun, Comfortable to Enjoy!'') 
| March 11-July 15, 2007
|
|-
| RPN
| Pare!
| July 16-December 31, 2007
|
|-
| C/S on RPN
| C/S First. C/S Free.
| January 1-October 3, 2008
|
|-
| C/S 9
| Right Here, Right Now
| October 4, 2008 – November 28, 2009
|
|-
| Solar TV 
| It's A Bright New World
| November 29, 2009 – October 30, 2010
|
|-
| RPN
| RPN 50 Years (1960–2010)
| June–December 2010
|
|-
| Solar TV 
| Kung Saan Lahat Panalo! (''Where Everyone's a Winner!'') 
| October 31, 2010 – February 25, 2011
|
|-
| ETC
| Entertainment on every side, style in every angle.
| March 2, 2011 – May 29, 2011
|
|-
| ETC
| Young &amp; Loving It!
| May 30, 2011 – November 29, 2013
|
|-
| Solar News Channel
| Inform. Inspire.
| December 1, 2013 – August 22, 2014
|
|-
| 9TV
| Information. Inspiration. Integrity.
| August 23, 2014 – February 2015
|
|-
| CNN Philippines
| News You Can Trust
| March 16, 2015 – January 31, 2024
|
|-
| RPTV
| Para sa Pinoy!
| February 1, 2024 – present
|
|}

==RPN USA==
{{main|RPN USA}}

==Tingnan din==
*[[Intercontinental Broadcasting Corporation]]
*[[People's Television Network]]
*[[Presidential Broadcast Service]]
*[[Solar Television Network]]
*[[9TV]]
*[[Aliw Broadcasting Corporation]]

==References==
{{Reflist}}

==External links==
*[http://www.9news.ph/ 9News official website]

{{Communications Group-Philippines}}
{{Solar Television Network}}
{{Solar Entertainment}}
{{Telebisyon sa Pilipinas}}
{{Radio in the Philippines}}

[[Kategorya:Radio Philippines Network]]
[[Kategorya:Mga kompanyang pagsasahimpapawid ng Pilipinas]]</text>
      <sha1>cxbnt7ihurw2pvuzrbwup38ib06spnr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Calumpit</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22314</id>
    <revision>
      <id>2223404</id>
      <parentid>2107110</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T01:36:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47781-75</username>
        <id>166014</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kasaysayan */</comment>
      <origin>2223404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12904" sha1="ie6k7jv681tlxgogyzzreum1deqavw9" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine municipality 2|
 infoboxtitle = Bayan ng Calumpit |
 seal         = available |
 sealfile     = Ph seal bulacan calumpit.gif |
 caption      = Mapa ng Bulacan na pinakita ang lugar Calumpit|
 locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}} |
 region          = {{PH wikidata|region}} |
 province        = {{PH wikidata|province}} |
 districts    = Unang Distrito ng Bulacan sa Kongreso|
 barangays    = 29 |
 founded      = 1572 |
 class        = Primera klaseng munisipalidad |
 mayor        = Glorime &quot;Lem&quot; M. Faustino |
 areakm2      =  |
}}

Ang '''Calumpit''' (&lt;small&gt;pagbigkas:&lt;/small&gt; ka•lum•pít) ay isa sa mga munisipalidad ng lalawigan ng [[Bulacan]] na matatagpuan sa Region III o Gitnang Luzon. Ito ay nasa [[hilaga]] ng [[Hagonoy]], [[timog]] ng [[Pulilan]], [[kanluran]] ng    [[Malolos]] at [[silangan]] ng [[Apalit]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

==Etimolohiya==
Ang pangalang Calumpit ay nagmula sa pangalan ng matibay na punong mayabong at madami na natagpuan sa harapan ng simbahan ng bayan. 

== Kasaysayan ==
Bago pa man dumating ang mga Kastila ay matagal nang nakatatag ang Calumpit bilang isang maunlad na pamayanan o [[bayan]]. Ito ay nasa ilalim ng pamumuno ni Gat Maitim.

Ang iba pang mga karatig-bayan ng panahong iyon ay ang mga bayan ng Gatbuka, Meyto, Meysulao, Pandukot, [[Malolos]], [[Macabebe]], [[Hagonoy, Bulacan|Hagonoy]], and [[Apalit]]. 

Nang ma-Hispanisado at maitatag bilang isang politikal at heyograpikal na yunit noong 1572 ang bayan ng Calumpit ay kanilang napagpasiyahan na maging sentro ang kasalukuyang Barangay Población bilang kalagayan ng kanilang simbahan at pati na rin bilang sentro ng pamamahala para sa mga nabanggit na mga barrio na napasanib sa bayang ito.

=== Panahon ng Espanyol ===
Nang marinig na ang Tondo ay sinakop nina Martín de Goíti at [[Juan de Salcedo|Juan Salcedo]], at na [[Rajah Matanda]] ay nakipag-alyansa sa mga Kastila noong Mayo 1571, si Bambalito ay bumuo ng isang armada ng dalawang libong katutubo na karamihan ay mula sa Hagonoy at Macabebe. Naglayag sila sa [[Manila Bay]] patungong Tondo noong 3 Hunyo 1571, na humarap kay Goíti at Salcedo sa makasaysayang [[Labanan ng Bangkusay]]. Si Bambalito at ang mga katutubo ay natalo, at ang mga mananakop ay nagpatuloy sa pahilaga upang patahimikin ang ibang mga nayon sa baybayin ng Manila Bay.

Noong Setyembre 1571, dumating sa [[Lubao, Pampanga|Lubao] sina Goíti at Salcedo, kasama ang mga sumasalakay na pwersa. Noong ika-14 ng Nobyembre 1571, narating nila ang Calumpit at Malolos at iniulat ito kay [[Miguel López de Legazpi]], ang unang Espanyol na [[Gobernador-Heneral ng Pilipinas]]. Ang dalawang pamayanan ay itinatag bilang Encomienda de Calumpit at Encomienda de Malolos, ayon sa pagkakabanggit. Ang Encomienda de Calumpit ay ipinagkatiwala kay Sargento Juan de Moron, isa sa mga mananakop sa Ekspedisyon ni Legazpi.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.philippinehistory.net/first50/encomiendas.htm|title=The Philippine Islands|author=Blair and Robertson|date=|pages=304–310|volume=34|access-date=2014-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924072336/http://www.philippinehistory.net/first50/encomiendas.htm|archive-date=2015-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

====Kristiyanisasyon====
Hindi tiyak kung kailan eksaktong unang tumuntong ang mga Agustino sa Calumpit, ngunit ayon sa mga dokumento, ang Calumpit ay isa nang parokya. Pagsapit ng ika-3 ng Mayo 1572, nang si Fray Martín de Rada ay nahalal na Prior Provincial. Ang Calumpit ay sabay na itinatag kasama ang mga kumbento ng [[Bay, Laguna]], [[Tondo, Maynila|Tondo]] at [[Lubao, Pampanga]], kasama si De Rada bilang [[Prior (simbahan)|prior]] nito at si Fray Diego Vivar bilang kanyang vicar.

Ayon sa mga tala, ang mga misyonerong Agustino ay nagtanim ng krus na kahoy sa pampang ng Ilog Meyto upang simbolohin ang binyag ng lupain, at nagtayo ng kapilya mula sa [[Nypa fruticans|''nipa'']] na gawa sa pawid at kawayan. Kalaunan, lumipat sila sa Meysulao at nagtayo ng isa pang visita, pagkatapos ay sa Panducot, kung saan nagtayo sila ng isa pang kapilya na inialay sa [[Pagbisita (Kristiyanismo)|Aming Birhen ng Pagbisita]] gaya ng binanggit ni Fray Gaspar de San Agustín sa kanyang ''Conquistas delas Isla Philipinas'' (Libro Segundo, Kabanata 9). Kasunod nito, ang punong-himpilan ng misyon ay muling inilipat sa mas mataas na lugar kung saan nakatayo ang isang malaki at kitang-kitang puno na tinatawag na ''kalumpít'' (''Terminalia macrocarpa decne''), gaya ng ipinangalan ng mga lokal sa lugar. Isang kapansin-pansing katangian ang lugar na napapaligiran ng mga ilog, na nagsisilbing natural, parang [[moat]] na depensa. Pangunahin, ang Meyto, Meysulao, Panducot at Calumpit ay mga malayang barangay sa ilalim ng kanilang mga pinuno, at gayundin ang Gatbuka, Bugyon at iba pang mga lumang pamayanan.

Noong 5 Abril 1572, pinagsama ni Legaspi ang mga nayon ng Meyto, Meysulao, Panducot, Calumpit, Candaba, Apalit at Malolos, at ang mga nayong ito ay naging ''ministerios'' at ''[[visitas]]'' bilang Calumpit, na ang kasalukuyang bayan mismo ang sentro.

Noong 28 Disyembre 1575, isinama ni Gobernador-Heneral Francisco Sande sa bayan ang mga nayon ng Agonoy (ngayon ay Hagonoy), Quinabalonan (ngayon ay nahati sa pagitan ng mga barangay ng Santa Monica at San Jose sa Hagonoy), at ilang iba pa sa tabi ng Ilog Macabebe.

====Maagang presensya ng Espanyol====
Noong nasakop na ng mga Kastila si Calumpit, ang ''[[Encomienda|Encomiendas]]'' ng Calumpit at Malolos ay pinag-isa sa ilalim ng administrasyon ng kani-kanilang mga 'encomenderos'' ''Don'' Marcos de Herrera at ''Sargento Mayor'' Juan de Moron noong 5 Abril 1572. Pagkaraan ng isang buwan, nilikha ang isang hub ng &quot;Hilagang Luzon&quot; ng Calumpit. ''convento'' ng Lubao sa [[Pampanga]], na kinabibilangan ng [[Betis, Pampanga|Betis]] at [[Bacolor]], at ang ''convento'' ng [[Taal, Batangas|Taál]] sa [[Batangas]], na itinatag noong 3 Mayo 1572, nang mahalal si Fray Martín de Rada bilang bagong Probinsyano ng Augustin de Rada. na-recall sa [[New Spain|Mexico]]. Kasama sa unang parokya ng Calumpit ang mga lumang nayon ng Hagonoy, Apalit, Candaba, Malolos at Macabebe bilang mga misyon nito. Ang bayan ay unang inialay kay Saint [[Nicholas ng Tolentino]], ngunit noong Disyembre 1576, ito ay muling inialay sa pagtangkilik ni San [[Juan Bautista]].&lt;ref&gt;Administracion espiritual de los Padres Agustinos calsados ​​de la Provincia del Duche Nombre de Jesus de las islas Filipinas, Valladolid, Imprenta33 47&lt;/ref&gt;

====Lalawigan ng Calumpit====
Noong 28 Disyembre 1575, itinatag ni Gobernador-Heneral Francisco de Sande ang Calumpit bilang isang ''alcaldía'' (lalawigan) na independyente sa Bulacan, kasama si Marcos de Arce bilang unang ''Alcalde Mayor'', at sumasaklaw sa mga kalapit na ''visitas'' at mga pamayanan tulad ng Malolos, Hagonoy, Macabebe, Apalit at Candaba. Nang maglaon noong 1576, ang hurisdiksyon ng Macabebe ay inilipat sa bayan ng Lubao at ang Candaba ay nahiwalay bilang isang bayan, pagkatapos noong 11 Hunyo 1580, ang Malolos ay naging isang bayan na inilipat sa alcaldía ng Bulacan. Noong 1581, ang Hagonoy ay may sariling ''convento'' ngunit nasa ilalim pa rin ng Gobernador ng Calumpit, habang noong 1591 ay opisyal na nahiwalay ang Apalit bilang isang bayan at sa muling isinaayos na lalawigan ng [[Pampanga]]. Sa parehong dokumento ni Miguel de Loarca noong 1581 na ''Relación de las Islas Filipinas'' at noong Hunyo 1591 na dokumento ng Gobernador-Heneral [[Luis Pérez Dasmariñas]], lumilitaw ang Calumpit bilang isang ''alcaldía'' na hiwalay sa Bulacan, Lubao, at Betis.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gutenberg.org/files/13742/13742-h/13742-h.htm|title=The Philippine Islands, 1493–1898|author=E. H. Blair|date=Oktubre 14, 2004|work=gutenberg.org}}&lt;/ref&gt; Kaya naman ito ay itinatag bilang isang ''encomienda'' at ''alcaldía'' na hiwalay sa [[Lalawigan ng Bulacan]], na ginagawa itong unang bayan sa lugar at isang hiwalay na lalawigan.

====Pag-aalis====
Ang ''alcaldia'' ng Calumpit ay tuluyang inalis, kasama ang mga bayan ng Calumpit at Hagonoy na isinama sa Bulacan, habang ang Apalit ay isinama sa Pampanga.

=== Rebolusyong Pilipino at Digmaang Pilipino-Amerikano ===
Noong [[Rebolusyong Pilipino]] noong 1896, ang mga Calumpiteño ay lumahok sa mga labanang inilunsad ng [[Katipunan]] laban sa [[Imperyong Espanyol]]. Maraming kilalang Calumeteño ang tumulong sa pagtatatag at pagsuporta sa [[Republika ng Malolos]], kung saan ang bayan ay nagsisilbing linya ng depensa dahil sa kalapitan nito sa bagong kabisera. Nang sumiklab ang [[Digmaang Pilipino-Amerikano]], ang Calumpit ay naging punong-himpilan ni Heneral [[Antonio Luna]] noong 1898. Sa madugong engkwentro sa Barrio Bagbag noong ika-25 ng Abril 1899, maraming tao ang sumali sa hukbo ni Heneral Luna.{{citation needed|date=Hulyo 2019}} Sa panahon ng tunggalian, ang tulay, kumbento, at simbahan ng bayan ay sinunog at tuluyang nawasak.&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;/&gt;

Ang administrasyong sibil sa ilalim ng [[Pamahalaan ng Insular]] na pinamunuan ng [[Estados Unidos]] ay itinatag sa Calumpit noong Abril 1901, kung saan si Juan Galang ang nagsilbing unang halal na alkalde ng bayan noong panahon ng Amerika.

===Panakop ng mga Amerikano at Ikalawang Digmaang Pandaigdig===
[[File:Philippine Island - Luzon Island - NARA - 68156757.jpg|thumb|Tanawin mula sa himpapawid ng Calumpit, Setyembre 1938. Ang tulay na bakal na nawasak noong unang bahagi ng Digmaan ay nasa gitna.]]

Ang Calumpit ay gumanap ng mahalagang papel sa pagsiklab ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Pacific War|Teatro ng Pasipiko]]. Ang tulay ng Calumpit patungo sa [[Bataan]] ay giniba ng [[Engineer Combat Battalion|Engineering Battalion]] ng [[United States Army]], upang hadlangan ang paggalaw ng mga puwersang [[Empire of Japan|Imperial Japanese]]. Noong Enero 1942, pumasok ang mga Hapones sa Calumpit habang sinisimulan nila ang kanilang [[Pananakop ng mga Hapones sa Pilipinas|panakop ng Pilipinas]] sa loob ng tatlong taon, kung saan marami ang namatay.

Noong kalagitnaan ng 1943, ang unang bahagi ng gerilyang [[USAFFE]] ay itinatag sa ilalim ng pamumuno ni Luis Macam, kasama ang karamihan sa mga miyembro mula sa Calumpit.

Noong Hunyo 1944, ang ika-4 na Batalyon ng Rehimentong Del Pilar ay itinatag sa ilalim ng pamumuno ni Major Francisco del Rosario. Nagpatuloy sila sa pakikipaglaban hanggang sa pagbabalik ng USAFFE sa ilalim ng pamumuno ni Heneral [[Douglas MacArthur]].

Noong Enero 1945, dumating sa bayan ang pinagsamang tropang Pilipino at Amerikano, na nagpalaya dito mula sa kontrol ng mga Hapones.

===Ikatlong republika===
Noong Nobyembre 18, 1959, ang dating alkalde na si Fausto Carlos ay nahatulan sa pagpatay sa pinaghihinalaang rebeldeng [[Hukbalahap]] na si Artemio Mutuc sa gusali ng munisipyo 11 taon na ang nakalilipas at sinentensiyahan ng habambuhay na pagkakakulong.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Habambuhay na pagkakakulong ang dating alkalde para sa pagpatay|trabaho=[[The Manila Times]]|publisher=The Manila Times Publishing Company, Inc.|date=Nobyembre 19, 1959|location=[[Malolos]], [[Bulacan]]|quote=Ang dating alkalde ng bayan ay napatunayang nagkasala ng pagpatay sa isang desisyong nilagdaan ni Hukom Ambrosio T. Dollete ng ikatlong sala ng lokal na hukuman ng unang pagdinig.}}&lt;/ref&gt;

===Mga Insidente===
Noong 2011 nang sinaktan ni [[Typhoon Nesat]] o ''&quot;Pedring&quot;'' at ni [[Typhoon Nalgae]] o ''&quot;Quiel&quot;'' [[Gitnang Luzon]] sa loob ng dalawang buwan, libu-libong pamilya sa Calumpit at mga kalapit na bayan ang nakaranas ng pagbaha na umabot sa lalim ng leeg dahil sa mga pag-ulan, pagputok ng mga dike, at paglabas ng tubig mula sa mga dam na umabot na sa kritikal na antas.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.abs-cbn.com/nation/regions/09/28/11/pedring-worst-bulacan-town|title=Pedring ang pinakamasama para sa bayan ng Bulacan|work=ABS-CBN News|access-date=Enero 22, 2019}}&lt;/ref&gt;

==Mga Barangay==
Ang mga sumuunod ay mga [[barangay]] ng '''Calumpit''':
&lt;table border=0&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td valign=top&gt;
* Balite
* Balungao
* Buguion
* Bulusan 
* Calizon
* Calumpang
* Caniogan
* Corazon
* Frances
* Gatbuca
* Gugo
* Iba Este 
* Iba O'Este
* Longos
* Meysulao
&lt;/td&gt;&lt;td valign=top&gt;
* Meyto
* Palimbang
* Panducot
* Pio Cruzcosa
* Poblacion
* Pungo
* San Jose
* San Marcos
* San Miguel
* Santa Lucia
* Santo Niño
* Sapang Bayan
* Sergio Bayan
* Sucol
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://calumpit.bulacan.ph/ Calumpit Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]</text>
      <sha1>ie6k7jv681tlxgogyzzreum1deqavw9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223405</id>
      <parentid>2223404</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T01:38:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47781-75</username>
        <id>166014</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kristiyanisasyon */</comment>
      <origin>2223405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12894" sha1="k16gbinfhfvg7kpbt6n8lyq2mw0h04b" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine municipality 2|
 infoboxtitle = Bayan ng Calumpit |
 seal         = available |
 sealfile     = Ph seal bulacan calumpit.gif |
 caption      = Mapa ng Bulacan na pinakita ang lugar Calumpit|
 locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}} |
 region          = {{PH wikidata|region}} |
 province        = {{PH wikidata|province}} |
 districts    = Unang Distrito ng Bulacan sa Kongreso|
 barangays    = 29 |
 founded      = 1572 |
 class        = Primera klaseng munisipalidad |
 mayor        = Glorime &quot;Lem&quot; M. Faustino |
 areakm2      =  |
}}

Ang '''Calumpit''' (&lt;small&gt;pagbigkas:&lt;/small&gt; ka•lum•pít) ay isa sa mga munisipalidad ng lalawigan ng [[Bulacan]] na matatagpuan sa Region III o Gitnang Luzon. Ito ay nasa [[hilaga]] ng [[Hagonoy]], [[timog]] ng [[Pulilan]], [[kanluran]] ng    [[Malolos]] at [[silangan]] ng [[Apalit]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

==Etimolohiya==
Ang pangalang Calumpit ay nagmula sa pangalan ng matibay na punong mayabong at madami na natagpuan sa harapan ng simbahan ng bayan. 

== Kasaysayan ==
Bago pa man dumating ang mga Kastila ay matagal nang nakatatag ang Calumpit bilang isang maunlad na pamayanan o [[bayan]]. Ito ay nasa ilalim ng pamumuno ni Gat Maitim.

Ang iba pang mga karatig-bayan ng panahong iyon ay ang mga bayan ng Gatbuka, Meyto, Meysulao, Pandukot, [[Malolos]], [[Macabebe]], [[Hagonoy, Bulacan|Hagonoy]], and [[Apalit]]. 

Nang ma-Hispanisado at maitatag bilang isang politikal at heyograpikal na yunit noong 1572 ang bayan ng Calumpit ay kanilang napagpasiyahan na maging sentro ang kasalukuyang Barangay Población bilang kalagayan ng kanilang simbahan at pati na rin bilang sentro ng pamamahala para sa mga nabanggit na mga barrio na napasanib sa bayang ito.

=== Panahon ng Espanyol ===
Nang marinig na ang Tondo ay sinakop nina Martín de Goíti at [[Juan de Salcedo|Juan Salcedo]], at na [[Rajah Matanda]] ay nakipag-alyansa sa mga Kastila noong Mayo 1571, si Bambalito ay bumuo ng isang armada ng dalawang libong katutubo na karamihan ay mula sa Hagonoy at Macabebe. Naglayag sila sa [[Manila Bay]] patungong Tondo noong 3 Hunyo 1571, na humarap kay Goíti at Salcedo sa makasaysayang [[Labanan ng Bangkusay]]. Si Bambalito at ang mga katutubo ay natalo, at ang mga mananakop ay nagpatuloy sa pahilaga upang patahimikin ang ibang mga nayon sa baybayin ng Manila Bay.

Noong Setyembre 1571, dumating sa [[Lubao, Pampanga|Lubao] sina Goíti at Salcedo, kasama ang mga sumasalakay na pwersa. Noong ika-14 ng Nobyembre 1571, narating nila ang Calumpit at Malolos at iniulat ito kay [[Miguel López de Legazpi]], ang unang Espanyol na [[Gobernador-Heneral ng Pilipinas]]. Ang dalawang pamayanan ay itinatag bilang Encomienda de Calumpit at Encomienda de Malolos, ayon sa pagkakabanggit. Ang Encomienda de Calumpit ay ipinagkatiwala kay Sargento Juan de Moron, isa sa mga mananakop sa Ekspedisyon ni Legazpi.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.philippinehistory.net/first50/encomiendas.htm|title=The Philippine Islands|author=Blair and Robertson|date=|pages=304–310|volume=34|access-date=2014-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924072336/http://www.philippinehistory.net/first50/encomiendas.htm|archive-date=2015-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

====Kristiyanisasyon====
Hindi tiyak kung kailan eksaktong unang tumuntong ang mga Agustino sa Calumpit, ngunit ayon sa mga dokumento, ang Calumpit ay isa nang parokya. Pagsapit ng ika-3 ng Mayo 1572, nang si Fray Martín de Rada ay nahalal na Prior Provincial. Ang Calumpit ay sabay na itinatag kasama ang mga kumbento ng [[Bay, Laguna]], [[Tondo, Maynila|Tondo]] at [[Lubao, Pampanga]], kasama si De Rada bilang [[Prior (simbahan)|prior]] nito at si Fray Diego Vivar bilang kanyang vicar.

Ayon sa mga tala, ang mga misyonerong Agustino ay nagtanim ng krus na kahoy sa pampang ng Ilog Meyto upang simbolohin ang binyag ng lupain, at nagtayo ng kapilya mula sa [[sasa|''nipa'']] na gawa sa pawid at kawayan. Kalaunan, lumipat sila sa Meysulao at nagtayo ng isa pang visita, pagkatapos ay sa Panducot, kung saan nagtayo sila ng isa pang kapilya na inialay sa [[Pagbisita (Kristiyanismo)|Aming Birhen ng Pagbisita]] gaya ng binanggit ni Fray Gaspar de San Agustín sa kanyang ''Conquistas delas Isla Philipinas'' (Libro Segundo, Kabanata 9). Kasunod nito, ang punong-himpilan ng misyon ay muling inilipat sa mas mataas na lugar kung saan nakatayo ang isang malaki at kitang-kitang puno na tinatawag na ''kalumpít'' (''Terminalia macrocarpa decne''), gaya ng ipinangalan ng mga lokal sa lugar. Isang kapansin-pansing katangian ang lugar na napapaligiran ng mga ilog, na nagsisilbing natural, parang [[moat]] na depensa. Pangunahin, ang Meyto, Meysulao, Panducot at Calumpit ay mga malayang barangay sa ilalim ng kanilang mga pinuno, at gayundin ang Gatbuka, Bugyon at iba pang mga lumang pamayanan.

Noong 5 Abril 1572, pinagsama ni Legaspi ang mga nayon ng Meyto, Meysulao, Panducot, Calumpit, Candaba, Apalit at Malolos, at ang mga nayong ito ay naging ''ministerios'' at ''[[visitas]]'' bilang Calumpit, na ang kasalukuyang bayan mismo ang sentro.

Noong 28 Disyembre 1575, isinama ni Gobernador-Heneral Francisco Sande sa bayan ang mga nayon ng Agonoy (ngayon ay Hagonoy), Quinabalonan (ngayon ay nahati sa pagitan ng mga barangay ng Santa Monica at San Jose sa Hagonoy), at ilang iba pa sa tabi ng Ilog Macabebe.

====Maagang presensya ng Espanyol====
Noong nasakop na ng mga Kastila si Calumpit, ang ''[[Encomienda|Encomiendas]]'' ng Calumpit at Malolos ay pinag-isa sa ilalim ng administrasyon ng kani-kanilang mga 'encomenderos'' ''Don'' Marcos de Herrera at ''Sargento Mayor'' Juan de Moron noong 5 Abril 1572. Pagkaraan ng isang buwan, nilikha ang isang hub ng &quot;Hilagang Luzon&quot; ng Calumpit. ''convento'' ng Lubao sa [[Pampanga]], na kinabibilangan ng [[Betis, Pampanga|Betis]] at [[Bacolor]], at ang ''convento'' ng [[Taal, Batangas|Taál]] sa [[Batangas]], na itinatag noong 3 Mayo 1572, nang mahalal si Fray Martín de Rada bilang bagong Probinsyano ng Augustin de Rada. na-recall sa [[New Spain|Mexico]]. Kasama sa unang parokya ng Calumpit ang mga lumang nayon ng Hagonoy, Apalit, Candaba, Malolos at Macabebe bilang mga misyon nito. Ang bayan ay unang inialay kay Saint [[Nicholas ng Tolentino]], ngunit noong Disyembre 1576, ito ay muling inialay sa pagtangkilik ni San [[Juan Bautista]].&lt;ref&gt;Administracion espiritual de los Padres Agustinos calsados ​​de la Provincia del Duche Nombre de Jesus de las islas Filipinas, Valladolid, Imprenta33 47&lt;/ref&gt;

====Lalawigan ng Calumpit====
Noong 28 Disyembre 1575, itinatag ni Gobernador-Heneral Francisco de Sande ang Calumpit bilang isang ''alcaldía'' (lalawigan) na independyente sa Bulacan, kasama si Marcos de Arce bilang unang ''Alcalde Mayor'', at sumasaklaw sa mga kalapit na ''visitas'' at mga pamayanan tulad ng Malolos, Hagonoy, Macabebe, Apalit at Candaba. Nang maglaon noong 1576, ang hurisdiksyon ng Macabebe ay inilipat sa bayan ng Lubao at ang Candaba ay nahiwalay bilang isang bayan, pagkatapos noong 11 Hunyo 1580, ang Malolos ay naging isang bayan na inilipat sa alcaldía ng Bulacan. Noong 1581, ang Hagonoy ay may sariling ''convento'' ngunit nasa ilalim pa rin ng Gobernador ng Calumpit, habang noong 1591 ay opisyal na nahiwalay ang Apalit bilang isang bayan at sa muling isinaayos na lalawigan ng [[Pampanga]]. Sa parehong dokumento ni Miguel de Loarca noong 1581 na ''Relación de las Islas Filipinas'' at noong Hunyo 1591 na dokumento ng Gobernador-Heneral [[Luis Pérez Dasmariñas]], lumilitaw ang Calumpit bilang isang ''alcaldía'' na hiwalay sa Bulacan, Lubao, at Betis.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gutenberg.org/files/13742/13742-h/13742-h.htm|title=The Philippine Islands, 1493–1898|author=E. H. Blair|date=Oktubre 14, 2004|work=gutenberg.org}}&lt;/ref&gt; Kaya naman ito ay itinatag bilang isang ''encomienda'' at ''alcaldía'' na hiwalay sa [[Lalawigan ng Bulacan]], na ginagawa itong unang bayan sa lugar at isang hiwalay na lalawigan.

====Pag-aalis====
Ang ''alcaldia'' ng Calumpit ay tuluyang inalis, kasama ang mga bayan ng Calumpit at Hagonoy na isinama sa Bulacan, habang ang Apalit ay isinama sa Pampanga.

=== Rebolusyong Pilipino at Digmaang Pilipino-Amerikano ===
Noong [[Rebolusyong Pilipino]] noong 1896, ang mga Calumpiteño ay lumahok sa mga labanang inilunsad ng [[Katipunan]] laban sa [[Imperyong Espanyol]]. Maraming kilalang Calumeteño ang tumulong sa pagtatatag at pagsuporta sa [[Republika ng Malolos]], kung saan ang bayan ay nagsisilbing linya ng depensa dahil sa kalapitan nito sa bagong kabisera. Nang sumiklab ang [[Digmaang Pilipino-Amerikano]], ang Calumpit ay naging punong-himpilan ni Heneral [[Antonio Luna]] noong 1898. Sa madugong engkwentro sa Barrio Bagbag noong ika-25 ng Abril 1899, maraming tao ang sumali sa hukbo ni Heneral Luna.{{citation needed|date=Hulyo 2019}} Sa panahon ng tunggalian, ang tulay, kumbento, at simbahan ng bayan ay sinunog at tuluyang nawasak.&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;/&gt;

Ang administrasyong sibil sa ilalim ng [[Pamahalaan ng Insular]] na pinamunuan ng [[Estados Unidos]] ay itinatag sa Calumpit noong Abril 1901, kung saan si Juan Galang ang nagsilbing unang halal na alkalde ng bayan noong panahon ng Amerika.

===Panakop ng mga Amerikano at Ikalawang Digmaang Pandaigdig===
[[File:Philippine Island - Luzon Island - NARA - 68156757.jpg|thumb|Tanawin mula sa himpapawid ng Calumpit, Setyembre 1938. Ang tulay na bakal na nawasak noong unang bahagi ng Digmaan ay nasa gitna.]]

Ang Calumpit ay gumanap ng mahalagang papel sa pagsiklab ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Pacific War|Teatro ng Pasipiko]]. Ang tulay ng Calumpit patungo sa [[Bataan]] ay giniba ng [[Engineer Combat Battalion|Engineering Battalion]] ng [[United States Army]], upang hadlangan ang paggalaw ng mga puwersang [[Empire of Japan|Imperial Japanese]]. Noong Enero 1942, pumasok ang mga Hapones sa Calumpit habang sinisimulan nila ang kanilang [[Pananakop ng mga Hapones sa Pilipinas|panakop ng Pilipinas]] sa loob ng tatlong taon, kung saan marami ang namatay.

Noong kalagitnaan ng 1943, ang unang bahagi ng gerilyang [[USAFFE]] ay itinatag sa ilalim ng pamumuno ni Luis Macam, kasama ang karamihan sa mga miyembro mula sa Calumpit.

Noong Hunyo 1944, ang ika-4 na Batalyon ng Rehimentong Del Pilar ay itinatag sa ilalim ng pamumuno ni Major Francisco del Rosario. Nagpatuloy sila sa pakikipaglaban hanggang sa pagbabalik ng USAFFE sa ilalim ng pamumuno ni Heneral [[Douglas MacArthur]].

Noong Enero 1945, dumating sa bayan ang pinagsamang tropang Pilipino at Amerikano, na nagpalaya dito mula sa kontrol ng mga Hapones.

===Ikatlong republika===
Noong Nobyembre 18, 1959, ang dating alkalde na si Fausto Carlos ay nahatulan sa pagpatay sa pinaghihinalaang rebeldeng [[Hukbalahap]] na si Artemio Mutuc sa gusali ng munisipyo 11 taon na ang nakalilipas at sinentensiyahan ng habambuhay na pagkakakulong.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Habambuhay na pagkakakulong ang dating alkalde para sa pagpatay|trabaho=[[The Manila Times]]|publisher=The Manila Times Publishing Company, Inc.|date=Nobyembre 19, 1959|location=[[Malolos]], [[Bulacan]]|quote=Ang dating alkalde ng bayan ay napatunayang nagkasala ng pagpatay sa isang desisyong nilagdaan ni Hukom Ambrosio T. Dollete ng ikatlong sala ng lokal na hukuman ng unang pagdinig.}}&lt;/ref&gt;

===Mga Insidente===
Noong 2011 nang sinaktan ni [[Typhoon Nesat]] o ''&quot;Pedring&quot;'' at ni [[Typhoon Nalgae]] o ''&quot;Quiel&quot;'' [[Gitnang Luzon]] sa loob ng dalawang buwan, libu-libong pamilya sa Calumpit at mga kalapit na bayan ang nakaranas ng pagbaha na umabot sa lalim ng leeg dahil sa mga pag-ulan, pagputok ng mga dike, at paglabas ng tubig mula sa mga dam na umabot na sa kritikal na antas.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.abs-cbn.com/nation/regions/09/28/11/pedring-worst-bulacan-town|title=Pedring ang pinakamasama para sa bayan ng Bulacan|work=ABS-CBN News|access-date=Enero 22, 2019}}&lt;/ref&gt;

==Mga Barangay==
Ang mga sumuunod ay mga [[barangay]] ng '''Calumpit''':
&lt;table border=0&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td valign=top&gt;
* Balite
* Balungao
* Buguion
* Bulusan 
* Calizon
* Calumpang
* Caniogan
* Corazon
* Frances
* Gatbuca
* Gugo
* Iba Este 
* Iba O'Este
* Longos
* Meysulao
&lt;/td&gt;&lt;td valign=top&gt;
* Meyto
* Palimbang
* Panducot
* Pio Cruzcosa
* Poblacion
* Pungo
* San Jose
* San Marcos
* San Miguel
* Santa Lucia
* Santo Niño
* Sapang Bayan
* Sergio Bayan
* Sucol
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://calumpit.bulacan.ph/ Calumpit Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]</text>
      <sha1>k16gbinfhfvg7kpbt6n8lyq2mw0h04b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223406</id>
      <parentid>2223405</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T01:39:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47781-75</username>
        <id>166014</id>
      </contributor>
      <comment>/* Maagang presensya ng Espanyol */</comment>
      <origin>2223406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12885" sha1="ttzvfetg1o31oidbusvr59bxpolkvup" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine municipality 2|
 infoboxtitle = Bayan ng Calumpit |
 seal         = available |
 sealfile     = Ph seal bulacan calumpit.gif |
 caption      = Mapa ng Bulacan na pinakita ang lugar Calumpit|
 locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}} |
 region          = {{PH wikidata|region}} |
 province        = {{PH wikidata|province}} |
 districts    = Unang Distrito ng Bulacan sa Kongreso|
 barangays    = 29 |
 founded      = 1572 |
 class        = Primera klaseng munisipalidad |
 mayor        = Glorime &quot;Lem&quot; M. Faustino |
 areakm2      =  |
}}

Ang '''Calumpit''' (&lt;small&gt;pagbigkas:&lt;/small&gt; ka•lum•pít) ay isa sa mga munisipalidad ng lalawigan ng [[Bulacan]] na matatagpuan sa Region III o Gitnang Luzon. Ito ay nasa [[hilaga]] ng [[Hagonoy]], [[timog]] ng [[Pulilan]], [[kanluran]] ng    [[Malolos]] at [[silangan]] ng [[Apalit]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

==Etimolohiya==
Ang pangalang Calumpit ay nagmula sa pangalan ng matibay na punong mayabong at madami na natagpuan sa harapan ng simbahan ng bayan. 

== Kasaysayan ==
Bago pa man dumating ang mga Kastila ay matagal nang nakatatag ang Calumpit bilang isang maunlad na pamayanan o [[bayan]]. Ito ay nasa ilalim ng pamumuno ni Gat Maitim.

Ang iba pang mga karatig-bayan ng panahong iyon ay ang mga bayan ng Gatbuka, Meyto, Meysulao, Pandukot, [[Malolos]], [[Macabebe]], [[Hagonoy, Bulacan|Hagonoy]], and [[Apalit]]. 

Nang ma-Hispanisado at maitatag bilang isang politikal at heyograpikal na yunit noong 1572 ang bayan ng Calumpit ay kanilang napagpasiyahan na maging sentro ang kasalukuyang Barangay Población bilang kalagayan ng kanilang simbahan at pati na rin bilang sentro ng pamamahala para sa mga nabanggit na mga barrio na napasanib sa bayang ito.

=== Panahon ng Espanyol ===
Nang marinig na ang Tondo ay sinakop nina Martín de Goíti at [[Juan de Salcedo|Juan Salcedo]], at na [[Rajah Matanda]] ay nakipag-alyansa sa mga Kastila noong Mayo 1571, si Bambalito ay bumuo ng isang armada ng dalawang libong katutubo na karamihan ay mula sa Hagonoy at Macabebe. Naglayag sila sa [[Manila Bay]] patungong Tondo noong 3 Hunyo 1571, na humarap kay Goíti at Salcedo sa makasaysayang [[Labanan ng Bangkusay]]. Si Bambalito at ang mga katutubo ay natalo, at ang mga mananakop ay nagpatuloy sa pahilaga upang patahimikin ang ibang mga nayon sa baybayin ng Manila Bay.

Noong Setyembre 1571, dumating sa [[Lubao, Pampanga|Lubao] sina Goíti at Salcedo, kasama ang mga sumasalakay na pwersa. Noong ika-14 ng Nobyembre 1571, narating nila ang Calumpit at Malolos at iniulat ito kay [[Miguel López de Legazpi]], ang unang Espanyol na [[Gobernador-Heneral ng Pilipinas]]. Ang dalawang pamayanan ay itinatag bilang Encomienda de Calumpit at Encomienda de Malolos, ayon sa pagkakabanggit. Ang Encomienda de Calumpit ay ipinagkatiwala kay Sargento Juan de Moron, isa sa mga mananakop sa Ekspedisyon ni Legazpi.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.philippinehistory.net/first50/encomiendas.htm|title=The Philippine Islands|author=Blair and Robertson|date=|pages=304–310|volume=34|access-date=2014-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924072336/http://www.philippinehistory.net/first50/encomiendas.htm|archive-date=2015-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

====Kristiyanisasyon====
Hindi tiyak kung kailan eksaktong unang tumuntong ang mga Agustino sa Calumpit, ngunit ayon sa mga dokumento, ang Calumpit ay isa nang parokya. Pagsapit ng ika-3 ng Mayo 1572, nang si Fray Martín de Rada ay nahalal na Prior Provincial. Ang Calumpit ay sabay na itinatag kasama ang mga kumbento ng [[Bay, Laguna]], [[Tondo, Maynila|Tondo]] at [[Lubao, Pampanga]], kasama si De Rada bilang [[Prior (simbahan)|prior]] nito at si Fray Diego Vivar bilang kanyang vicar.

Ayon sa mga tala, ang mga misyonerong Agustino ay nagtanim ng krus na kahoy sa pampang ng Ilog Meyto upang simbolohin ang binyag ng lupain, at nagtayo ng kapilya mula sa [[sasa|''nipa'']] na gawa sa pawid at kawayan. Kalaunan, lumipat sila sa Meysulao at nagtayo ng isa pang visita, pagkatapos ay sa Panducot, kung saan nagtayo sila ng isa pang kapilya na inialay sa [[Pagbisita (Kristiyanismo)|Aming Birhen ng Pagbisita]] gaya ng binanggit ni Fray Gaspar de San Agustín sa kanyang ''Conquistas delas Isla Philipinas'' (Libro Segundo, Kabanata 9). Kasunod nito, ang punong-himpilan ng misyon ay muling inilipat sa mas mataas na lugar kung saan nakatayo ang isang malaki at kitang-kitang puno na tinatawag na ''kalumpít'' (''Terminalia macrocarpa decne''), gaya ng ipinangalan ng mga lokal sa lugar. Isang kapansin-pansing katangian ang lugar na napapaligiran ng mga ilog, na nagsisilbing natural, parang [[moat]] na depensa. Pangunahin, ang Meyto, Meysulao, Panducot at Calumpit ay mga malayang barangay sa ilalim ng kanilang mga pinuno, at gayundin ang Gatbuka, Bugyon at iba pang mga lumang pamayanan.

Noong 5 Abril 1572, pinagsama ni Legaspi ang mga nayon ng Meyto, Meysulao, Panducot, Calumpit, Candaba, Apalit at Malolos, at ang mga nayong ito ay naging ''ministerios'' at ''[[visitas]]'' bilang Calumpit, na ang kasalukuyang bayan mismo ang sentro.

Noong 28 Disyembre 1575, isinama ni Gobernador-Heneral Francisco Sande sa bayan ang mga nayon ng Agonoy (ngayon ay Hagonoy), Quinabalonan (ngayon ay nahati sa pagitan ng mga barangay ng Santa Monica at San Jose sa Hagonoy), at ilang iba pa sa tabi ng Ilog Macabebe.

====Maagang presensya ng Espanyol====
Noong nasakop na ng mga Kastila si Calumpit, ang ''[[Encomienda|Encomiendas]]'' ng Calumpit at Malolos ay pinag-isa sa ilalim ng administrasyon ng kani-kanilang mga 'encomenderos'' ''Don'' Marcos de Herrera at ''Sargento Mayor'' Juan de Moron noong 5 Abril 1572. Pagkaraan ng isang buwan, nilikha ang isang hub ng &quot;Hilagang Luzon&quot; ng Calumpit. ''convento'' ng Lubao sa [[Pampanga]], na kinabibilangan ng [[Guagua|Betis]] at [[Bacolor]], at ang ''convento'' ng [[Taal, Batangas|Taál]] sa [[Batangas]], na itinatag noong 3 Mayo 1572, nang mahalal si Fray Martín de Rada bilang bagong Probinsyano ng Augustin de Rada. na-recall sa [[New Spain|Mexico]]. Kasama sa unang parokya ng Calumpit ang mga lumang nayon ng Hagonoy, Apalit, Candaba, Malolos at Macabebe bilang mga misyon nito. Ang bayan ay unang inialay kay Saint [[Nicholas ng Tolentino]], ngunit noong Disyembre 1576, ito ay muling inialay sa pagtangkilik ni San [[Juan Bautista]].&lt;ref&gt;Administracion espiritual de los Padres Agustinos calsados ​​de la Provincia del Duche Nombre de Jesus de las islas Filipinas, Valladolid, Imprenta33 47&lt;/ref&gt;

====Lalawigan ng Calumpit====
Noong 28 Disyembre 1575, itinatag ni Gobernador-Heneral Francisco de Sande ang Calumpit bilang isang ''alcaldía'' (lalawigan) na independyente sa Bulacan, kasama si Marcos de Arce bilang unang ''Alcalde Mayor'', at sumasaklaw sa mga kalapit na ''visitas'' at mga pamayanan tulad ng Malolos, Hagonoy, Macabebe, Apalit at Candaba. Nang maglaon noong 1576, ang hurisdiksyon ng Macabebe ay inilipat sa bayan ng Lubao at ang Candaba ay nahiwalay bilang isang bayan, pagkatapos noong 11 Hunyo 1580, ang Malolos ay naging isang bayan na inilipat sa alcaldía ng Bulacan. Noong 1581, ang Hagonoy ay may sariling ''convento'' ngunit nasa ilalim pa rin ng Gobernador ng Calumpit, habang noong 1591 ay opisyal na nahiwalay ang Apalit bilang isang bayan at sa muling isinaayos na lalawigan ng [[Pampanga]]. Sa parehong dokumento ni Miguel de Loarca noong 1581 na ''Relación de las Islas Filipinas'' at noong Hunyo 1591 na dokumento ng Gobernador-Heneral [[Luis Pérez Dasmariñas]], lumilitaw ang Calumpit bilang isang ''alcaldía'' na hiwalay sa Bulacan, Lubao, at Betis.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gutenberg.org/files/13742/13742-h/13742-h.htm|title=The Philippine Islands, 1493–1898|author=E. H. Blair|date=Oktubre 14, 2004|work=gutenberg.org}}&lt;/ref&gt; Kaya naman ito ay itinatag bilang isang ''encomienda'' at ''alcaldía'' na hiwalay sa [[Lalawigan ng Bulacan]], na ginagawa itong unang bayan sa lugar at isang hiwalay na lalawigan.

====Pag-aalis====
Ang ''alcaldia'' ng Calumpit ay tuluyang inalis, kasama ang mga bayan ng Calumpit at Hagonoy na isinama sa Bulacan, habang ang Apalit ay isinama sa Pampanga.

=== Rebolusyong Pilipino at Digmaang Pilipino-Amerikano ===
Noong [[Rebolusyong Pilipino]] noong 1896, ang mga Calumpiteño ay lumahok sa mga labanang inilunsad ng [[Katipunan]] laban sa [[Imperyong Espanyol]]. Maraming kilalang Calumeteño ang tumulong sa pagtatatag at pagsuporta sa [[Republika ng Malolos]], kung saan ang bayan ay nagsisilbing linya ng depensa dahil sa kalapitan nito sa bagong kabisera. Nang sumiklab ang [[Digmaang Pilipino-Amerikano]], ang Calumpit ay naging punong-himpilan ni Heneral [[Antonio Luna]] noong 1898. Sa madugong engkwentro sa Barrio Bagbag noong ika-25 ng Abril 1899, maraming tao ang sumali sa hukbo ni Heneral Luna.{{citation needed|date=Hulyo 2019}} Sa panahon ng tunggalian, ang tulay, kumbento, at simbahan ng bayan ay sinunog at tuluyang nawasak.&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;/&gt;

Ang administrasyong sibil sa ilalim ng [[Pamahalaan ng Insular]] na pinamunuan ng [[Estados Unidos]] ay itinatag sa Calumpit noong Abril 1901, kung saan si Juan Galang ang nagsilbing unang halal na alkalde ng bayan noong panahon ng Amerika.

===Panakop ng mga Amerikano at Ikalawang Digmaang Pandaigdig===
[[File:Philippine Island - Luzon Island - NARA - 68156757.jpg|thumb|Tanawin mula sa himpapawid ng Calumpit, Setyembre 1938. Ang tulay na bakal na nawasak noong unang bahagi ng Digmaan ay nasa gitna.]]

Ang Calumpit ay gumanap ng mahalagang papel sa pagsiklab ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Pacific War|Teatro ng Pasipiko]]. Ang tulay ng Calumpit patungo sa [[Bataan]] ay giniba ng [[Engineer Combat Battalion|Engineering Battalion]] ng [[United States Army]], upang hadlangan ang paggalaw ng mga puwersang [[Empire of Japan|Imperial Japanese]]. Noong Enero 1942, pumasok ang mga Hapones sa Calumpit habang sinisimulan nila ang kanilang [[Pananakop ng mga Hapones sa Pilipinas|panakop ng Pilipinas]] sa loob ng tatlong taon, kung saan marami ang namatay.

Noong kalagitnaan ng 1943, ang unang bahagi ng gerilyang [[USAFFE]] ay itinatag sa ilalim ng pamumuno ni Luis Macam, kasama ang karamihan sa mga miyembro mula sa Calumpit.

Noong Hunyo 1944, ang ika-4 na Batalyon ng Rehimentong Del Pilar ay itinatag sa ilalim ng pamumuno ni Major Francisco del Rosario. Nagpatuloy sila sa pakikipaglaban hanggang sa pagbabalik ng USAFFE sa ilalim ng pamumuno ni Heneral [[Douglas MacArthur]].

Noong Enero 1945, dumating sa bayan ang pinagsamang tropang Pilipino at Amerikano, na nagpalaya dito mula sa kontrol ng mga Hapones.

===Ikatlong republika===
Noong Nobyembre 18, 1959, ang dating alkalde na si Fausto Carlos ay nahatulan sa pagpatay sa pinaghihinalaang rebeldeng [[Hukbalahap]] na si Artemio Mutuc sa gusali ng munisipyo 11 taon na ang nakalilipas at sinentensiyahan ng habambuhay na pagkakakulong.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Habambuhay na pagkakakulong ang dating alkalde para sa pagpatay|trabaho=[[The Manila Times]]|publisher=The Manila Times Publishing Company, Inc.|date=Nobyembre 19, 1959|location=[[Malolos]], [[Bulacan]]|quote=Ang dating alkalde ng bayan ay napatunayang nagkasala ng pagpatay sa isang desisyong nilagdaan ni Hukom Ambrosio T. Dollete ng ikatlong sala ng lokal na hukuman ng unang pagdinig.}}&lt;/ref&gt;

===Mga Insidente===
Noong 2011 nang sinaktan ni [[Typhoon Nesat]] o ''&quot;Pedring&quot;'' at ni [[Typhoon Nalgae]] o ''&quot;Quiel&quot;'' [[Gitnang Luzon]] sa loob ng dalawang buwan, libu-libong pamilya sa Calumpit at mga kalapit na bayan ang nakaranas ng pagbaha na umabot sa lalim ng leeg dahil sa mga pag-ulan, pagputok ng mga dike, at paglabas ng tubig mula sa mga dam na umabot na sa kritikal na antas.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.abs-cbn.com/nation/regions/09/28/11/pedring-worst-bulacan-town|title=Pedring ang pinakamasama para sa bayan ng Bulacan|work=ABS-CBN News|access-date=Enero 22, 2019}}&lt;/ref&gt;

==Mga Barangay==
Ang mga sumuunod ay mga [[barangay]] ng '''Calumpit''':
&lt;table border=0&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td valign=top&gt;
* Balite
* Balungao
* Buguion
* Bulusan 
* Calizon
* Calumpang
* Caniogan
* Corazon
* Frances
* Gatbuca
* Gugo
* Iba Este 
* Iba O'Este
* Longos
* Meysulao
&lt;/td&gt;&lt;td valign=top&gt;
* Meyto
* Palimbang
* Panducot
* Pio Cruzcosa
* Poblacion
* Pungo
* San Jose
* San Marcos
* San Miguel
* Santa Lucia
* Santo Niño
* Sapang Bayan
* Sergio Bayan
* Sucol
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://calumpit.bulacan.ph/ Calumpit Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]</text>
      <sha1>ttzvfetg1o31oidbusvr59bxpolkvup</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223414</id>
      <parentid>2223406</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T02:42:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47781-75</username>
        <id>166014</id>
      </contributor>
      <comment>/* Panakop ng mga Amerikano at Ikalawang Digmaang Pandaigdig */</comment>
      <origin>2223414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12891" sha1="r46xzu0csko6xo6z1dtu25whsnloczz" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine municipality 2|
 infoboxtitle = Bayan ng Calumpit |
 seal         = available |
 sealfile     = Ph seal bulacan calumpit.gif |
 caption      = Mapa ng Bulacan na pinakita ang lugar Calumpit|
 locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}} |
 region          = {{PH wikidata|region}} |
 province        = {{PH wikidata|province}} |
 districts    = Unang Distrito ng Bulacan sa Kongreso|
 barangays    = 29 |
 founded      = 1572 |
 class        = Primera klaseng munisipalidad |
 mayor        = Glorime &quot;Lem&quot; M. Faustino |
 areakm2      =  |
}}

Ang '''Calumpit''' (&lt;small&gt;pagbigkas:&lt;/small&gt; ka•lum•pít) ay isa sa mga munisipalidad ng lalawigan ng [[Bulacan]] na matatagpuan sa Region III o Gitnang Luzon. Ito ay nasa [[hilaga]] ng [[Hagonoy]], [[timog]] ng [[Pulilan]], [[kanluran]] ng    [[Malolos]] at [[silangan]] ng [[Apalit]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

==Etimolohiya==
Ang pangalang Calumpit ay nagmula sa pangalan ng matibay na punong mayabong at madami na natagpuan sa harapan ng simbahan ng bayan. 

== Kasaysayan ==
Bago pa man dumating ang mga Kastila ay matagal nang nakatatag ang Calumpit bilang isang maunlad na pamayanan o [[bayan]]. Ito ay nasa ilalim ng pamumuno ni Gat Maitim.

Ang iba pang mga karatig-bayan ng panahong iyon ay ang mga bayan ng Gatbuka, Meyto, Meysulao, Pandukot, [[Malolos]], [[Macabebe]], [[Hagonoy, Bulacan|Hagonoy]], and [[Apalit]]. 

Nang ma-Hispanisado at maitatag bilang isang politikal at heyograpikal na yunit noong 1572 ang bayan ng Calumpit ay kanilang napagpasiyahan na maging sentro ang kasalukuyang Barangay Población bilang kalagayan ng kanilang simbahan at pati na rin bilang sentro ng pamamahala para sa mga nabanggit na mga barrio na napasanib sa bayang ito.

=== Panahon ng Espanyol ===
Nang marinig na ang Tondo ay sinakop nina Martín de Goíti at [[Juan de Salcedo|Juan Salcedo]], at na [[Rajah Matanda]] ay nakipag-alyansa sa mga Kastila noong Mayo 1571, si Bambalito ay bumuo ng isang armada ng dalawang libong katutubo na karamihan ay mula sa Hagonoy at Macabebe. Naglayag sila sa [[Manila Bay]] patungong Tondo noong 3 Hunyo 1571, na humarap kay Goíti at Salcedo sa makasaysayang [[Labanan ng Bangkusay]]. Si Bambalito at ang mga katutubo ay natalo, at ang mga mananakop ay nagpatuloy sa pahilaga upang patahimikin ang ibang mga nayon sa baybayin ng Manila Bay.

Noong Setyembre 1571, dumating sa [[Lubao, Pampanga|Lubao] sina Goíti at Salcedo, kasama ang mga sumasalakay na pwersa. Noong ika-14 ng Nobyembre 1571, narating nila ang Calumpit at Malolos at iniulat ito kay [[Miguel López de Legazpi]], ang unang Espanyol na [[Gobernador-Heneral ng Pilipinas]]. Ang dalawang pamayanan ay itinatag bilang Encomienda de Calumpit at Encomienda de Malolos, ayon sa pagkakabanggit. Ang Encomienda de Calumpit ay ipinagkatiwala kay Sargento Juan de Moron, isa sa mga mananakop sa Ekspedisyon ni Legazpi.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.philippinehistory.net/first50/encomiendas.htm|title=The Philippine Islands|author=Blair and Robertson|date=|pages=304–310|volume=34|access-date=2014-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924072336/http://www.philippinehistory.net/first50/encomiendas.htm|archive-date=2015-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

====Kristiyanisasyon====
Hindi tiyak kung kailan eksaktong unang tumuntong ang mga Agustino sa Calumpit, ngunit ayon sa mga dokumento, ang Calumpit ay isa nang parokya. Pagsapit ng ika-3 ng Mayo 1572, nang si Fray Martín de Rada ay nahalal na Prior Provincial. Ang Calumpit ay sabay na itinatag kasama ang mga kumbento ng [[Bay, Laguna]], [[Tondo, Maynila|Tondo]] at [[Lubao, Pampanga]], kasama si De Rada bilang [[Prior (simbahan)|prior]] nito at si Fray Diego Vivar bilang kanyang vicar.

Ayon sa mga tala, ang mga misyonerong Agustino ay nagtanim ng krus na kahoy sa pampang ng Ilog Meyto upang simbolohin ang binyag ng lupain, at nagtayo ng kapilya mula sa [[sasa|''nipa'']] na gawa sa pawid at kawayan. Kalaunan, lumipat sila sa Meysulao at nagtayo ng isa pang visita, pagkatapos ay sa Panducot, kung saan nagtayo sila ng isa pang kapilya na inialay sa [[Pagbisita (Kristiyanismo)|Aming Birhen ng Pagbisita]] gaya ng binanggit ni Fray Gaspar de San Agustín sa kanyang ''Conquistas delas Isla Philipinas'' (Libro Segundo, Kabanata 9). Kasunod nito, ang punong-himpilan ng misyon ay muling inilipat sa mas mataas na lugar kung saan nakatayo ang isang malaki at kitang-kitang puno na tinatawag na ''kalumpít'' (''Terminalia macrocarpa decne''), gaya ng ipinangalan ng mga lokal sa lugar. Isang kapansin-pansing katangian ang lugar na napapaligiran ng mga ilog, na nagsisilbing natural, parang [[moat]] na depensa. Pangunahin, ang Meyto, Meysulao, Panducot at Calumpit ay mga malayang barangay sa ilalim ng kanilang mga pinuno, at gayundin ang Gatbuka, Bugyon at iba pang mga lumang pamayanan.

Noong 5 Abril 1572, pinagsama ni Legaspi ang mga nayon ng Meyto, Meysulao, Panducot, Calumpit, Candaba, Apalit at Malolos, at ang mga nayong ito ay naging ''ministerios'' at ''[[visitas]]'' bilang Calumpit, na ang kasalukuyang bayan mismo ang sentro.

Noong 28 Disyembre 1575, isinama ni Gobernador-Heneral Francisco Sande sa bayan ang mga nayon ng Agonoy (ngayon ay Hagonoy), Quinabalonan (ngayon ay nahati sa pagitan ng mga barangay ng Santa Monica at San Jose sa Hagonoy), at ilang iba pa sa tabi ng Ilog Macabebe.

====Maagang presensya ng Espanyol====
Noong nasakop na ng mga Kastila si Calumpit, ang ''[[Encomienda|Encomiendas]]'' ng Calumpit at Malolos ay pinag-isa sa ilalim ng administrasyon ng kani-kanilang mga 'encomenderos'' ''Don'' Marcos de Herrera at ''Sargento Mayor'' Juan de Moron noong 5 Abril 1572. Pagkaraan ng isang buwan, nilikha ang isang hub ng &quot;Hilagang Luzon&quot; ng Calumpit. ''convento'' ng Lubao sa [[Pampanga]], na kinabibilangan ng [[Guagua|Betis]] at [[Bacolor]], at ang ''convento'' ng [[Taal, Batangas|Taál]] sa [[Batangas]], na itinatag noong 3 Mayo 1572, nang mahalal si Fray Martín de Rada bilang bagong Probinsyano ng Augustin de Rada. na-recall sa [[New Spain|Mexico]]. Kasama sa unang parokya ng Calumpit ang mga lumang nayon ng Hagonoy, Apalit, Candaba, Malolos at Macabebe bilang mga misyon nito. Ang bayan ay unang inialay kay Saint [[Nicholas ng Tolentino]], ngunit noong Disyembre 1576, ito ay muling inialay sa pagtangkilik ni San [[Juan Bautista]].&lt;ref&gt;Administracion espiritual de los Padres Agustinos calsados ​​de la Provincia del Duche Nombre de Jesus de las islas Filipinas, Valladolid, Imprenta33 47&lt;/ref&gt;

====Lalawigan ng Calumpit====
Noong 28 Disyembre 1575, itinatag ni Gobernador-Heneral Francisco de Sande ang Calumpit bilang isang ''alcaldía'' (lalawigan) na independyente sa Bulacan, kasama si Marcos de Arce bilang unang ''Alcalde Mayor'', at sumasaklaw sa mga kalapit na ''visitas'' at mga pamayanan tulad ng Malolos, Hagonoy, Macabebe, Apalit at Candaba. Nang maglaon noong 1576, ang hurisdiksyon ng Macabebe ay inilipat sa bayan ng Lubao at ang Candaba ay nahiwalay bilang isang bayan, pagkatapos noong 11 Hunyo 1580, ang Malolos ay naging isang bayan na inilipat sa alcaldía ng Bulacan. Noong 1581, ang Hagonoy ay may sariling ''convento'' ngunit nasa ilalim pa rin ng Gobernador ng Calumpit, habang noong 1591 ay opisyal na nahiwalay ang Apalit bilang isang bayan at sa muling isinaayos na lalawigan ng [[Pampanga]]. Sa parehong dokumento ni Miguel de Loarca noong 1581 na ''Relación de las Islas Filipinas'' at noong Hunyo 1591 na dokumento ng Gobernador-Heneral [[Luis Pérez Dasmariñas]], lumilitaw ang Calumpit bilang isang ''alcaldía'' na hiwalay sa Bulacan, Lubao, at Betis.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gutenberg.org/files/13742/13742-h/13742-h.htm|title=The Philippine Islands, 1493–1898|author=E. H. Blair|date=Oktubre 14, 2004|work=gutenberg.org}}&lt;/ref&gt; Kaya naman ito ay itinatag bilang isang ''encomienda'' at ''alcaldía'' na hiwalay sa [[Lalawigan ng Bulacan]], na ginagawa itong unang bayan sa lugar at isang hiwalay na lalawigan.

====Pag-aalis====
Ang ''alcaldia'' ng Calumpit ay tuluyang inalis, kasama ang mga bayan ng Calumpit at Hagonoy na isinama sa Bulacan, habang ang Apalit ay isinama sa Pampanga.

=== Rebolusyong Pilipino at Digmaang Pilipino-Amerikano ===
Noong [[Rebolusyong Pilipino]] noong 1896, ang mga Calumpiteño ay lumahok sa mga labanang inilunsad ng [[Katipunan]] laban sa [[Imperyong Espanyol]]. Maraming kilalang Calumeteño ang tumulong sa pagtatatag at pagsuporta sa [[Republika ng Malolos]], kung saan ang bayan ay nagsisilbing linya ng depensa dahil sa kalapitan nito sa bagong kabisera. Nang sumiklab ang [[Digmaang Pilipino-Amerikano]], ang Calumpit ay naging punong-himpilan ni Heneral [[Antonio Luna]] noong 1898. Sa madugong engkwentro sa Barrio Bagbag noong ika-25 ng Abril 1899, maraming tao ang sumali sa hukbo ni Heneral Luna.{{citation needed|date=Hulyo 2019}} Sa panahon ng tunggalian, ang tulay, kumbento, at simbahan ng bayan ay sinunog at tuluyang nawasak.&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;/&gt;

Ang administrasyong sibil sa ilalim ng [[Pamahalaan ng Insular]] na pinamunuan ng [[Estados Unidos]] ay itinatag sa Calumpit noong Abril 1901, kung saan si Juan Galang ang nagsilbing unang halal na alkalde ng bayan noong panahon ng Amerika.

===Panakop ng mga Amerikano at Ikalawang Digmaang Pandaigdig===
[[File:Philippine Island - Luzon Island - NARA - 68156757.jpg|thumb|Tanawin mula sa himpapawid ng Calumpit, Setyembre 1938. Ang tulay na bakal na nawasak noong unang bahagi ng Digmaan ay nasa gitna.]]

Ang Calumpit ay gumanap ng mahalagang papel sa pagsiklab ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Digmaang Pasipiko|Teatro ng Pasipiko]]. Ang tulay ng Calumpit patungo sa [[Bataan]] ay giniba ng [[Engineer Combat Battalion|Engineering Battalion]] ng [[United States Army]], upang hadlangan ang paggalaw ng mga puwersang [[Empire of Japan|Imperial Japanese]]. Noong Enero 1942, pumasok ang mga Hapones sa Calumpit habang sinisimulan nila ang kanilang [[Pananakop ng mga Hapones sa Pilipinas|panakop ng Pilipinas]] sa loob ng tatlong taon, kung saan marami ang namatay.

Noong kalagitnaan ng 1943, ang unang bahagi ng gerilyang [[USAFFE]] ay itinatag sa ilalim ng pamumuno ni Luis Macam, kasama ang karamihan sa mga miyembro mula sa Calumpit.

Noong Hunyo 1944, ang ika-4 na Batalyon ng Rehimentong Del Pilar ay itinatag sa ilalim ng pamumuno ni Major Francisco del Rosario. Nagpatuloy sila sa pakikipaglaban hanggang sa pagbabalik ng USAFFE sa ilalim ng pamumuno ni Heneral [[Douglas MacArthur]].

Noong Enero 1945, dumating sa bayan ang pinagsamang tropang Pilipino at Amerikano, na nagpalaya dito mula sa kontrol ng mga Hapones.

===Ikatlong republika===
Noong Nobyembre 18, 1959, ang dating alkalde na si Fausto Carlos ay nahatulan sa pagpatay sa pinaghihinalaang rebeldeng [[Hukbalahap]] na si Artemio Mutuc sa gusali ng munisipyo 11 taon na ang nakalilipas at sinentensiyahan ng habambuhay na pagkakakulong.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Habambuhay na pagkakakulong ang dating alkalde para sa pagpatay|trabaho=[[The Manila Times]]|publisher=The Manila Times Publishing Company, Inc.|date=Nobyembre 19, 1959|location=[[Malolos]], [[Bulacan]]|quote=Ang dating alkalde ng bayan ay napatunayang nagkasala ng pagpatay sa isang desisyong nilagdaan ni Hukom Ambrosio T. Dollete ng ikatlong sala ng lokal na hukuman ng unang pagdinig.}}&lt;/ref&gt;

===Mga Insidente===
Noong 2011 nang sinaktan ni [[Typhoon Nesat]] o ''&quot;Pedring&quot;'' at ni [[Typhoon Nalgae]] o ''&quot;Quiel&quot;'' [[Gitnang Luzon]] sa loob ng dalawang buwan, libu-libong pamilya sa Calumpit at mga kalapit na bayan ang nakaranas ng pagbaha na umabot sa lalim ng leeg dahil sa mga pag-ulan, pagputok ng mga dike, at paglabas ng tubig mula sa mga dam na umabot na sa kritikal na antas.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.abs-cbn.com/nation/regions/09/28/11/pedring-worst-bulacan-town|title=Pedring ang pinakamasama para sa bayan ng Bulacan|work=ABS-CBN News|access-date=Enero 22, 2019}}&lt;/ref&gt;

==Mga Barangay==
Ang mga sumuunod ay mga [[barangay]] ng '''Calumpit''':
&lt;table border=0&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td valign=top&gt;
* Balite
* Balungao
* Buguion
* Bulusan 
* Calizon
* Calumpang
* Caniogan
* Corazon
* Frances
* Gatbuca
* Gugo
* Iba Este 
* Iba O'Este
* Longos
* Meysulao
&lt;/td&gt;&lt;td valign=top&gt;
* Meyto
* Palimbang
* Panducot
* Pio Cruzcosa
* Poblacion
* Pungo
* San Jose
* San Marcos
* San Miguel
* Santa Lucia
* Santo Niño
* Sapang Bayan
* Sergio Bayan
* Sucol
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://calumpit.bulacan.ph/ Calumpit Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]</text>
      <sha1>r46xzu0csko6xo6z1dtu25whsnloczz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223415</id>
      <parentid>2223414</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T02:44:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47781-75</username>
        <id>166014</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga Insidente */</comment>
      <origin>2223415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12905" sha1="n3xc66m23n6wofvf7hvufs1r7t269d5" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine municipality 2|
 infoboxtitle = Bayan ng Calumpit |
 seal         = available |
 sealfile     = Ph seal bulacan calumpit.gif |
 caption      = Mapa ng Bulacan na pinakita ang lugar Calumpit|
 locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}} |
 region          = {{PH wikidata|region}} |
 province        = {{PH wikidata|province}} |
 districts    = Unang Distrito ng Bulacan sa Kongreso|
 barangays    = 29 |
 founded      = 1572 |
 class        = Primera klaseng munisipalidad |
 mayor        = Glorime &quot;Lem&quot; M. Faustino |
 areakm2      =  |
}}

Ang '''Calumpit''' (&lt;small&gt;pagbigkas:&lt;/small&gt; ka•lum•pít) ay isa sa mga munisipalidad ng lalawigan ng [[Bulacan]] na matatagpuan sa Region III o Gitnang Luzon. Ito ay nasa [[hilaga]] ng [[Hagonoy]], [[timog]] ng [[Pulilan]], [[kanluran]] ng    [[Malolos]] at [[silangan]] ng [[Apalit]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

==Etimolohiya==
Ang pangalang Calumpit ay nagmula sa pangalan ng matibay na punong mayabong at madami na natagpuan sa harapan ng simbahan ng bayan. 

== Kasaysayan ==
Bago pa man dumating ang mga Kastila ay matagal nang nakatatag ang Calumpit bilang isang maunlad na pamayanan o [[bayan]]. Ito ay nasa ilalim ng pamumuno ni Gat Maitim.

Ang iba pang mga karatig-bayan ng panahong iyon ay ang mga bayan ng Gatbuka, Meyto, Meysulao, Pandukot, [[Malolos]], [[Macabebe]], [[Hagonoy, Bulacan|Hagonoy]], and [[Apalit]]. 

Nang ma-Hispanisado at maitatag bilang isang politikal at heyograpikal na yunit noong 1572 ang bayan ng Calumpit ay kanilang napagpasiyahan na maging sentro ang kasalukuyang Barangay Población bilang kalagayan ng kanilang simbahan at pati na rin bilang sentro ng pamamahala para sa mga nabanggit na mga barrio na napasanib sa bayang ito.

=== Panahon ng Espanyol ===
Nang marinig na ang Tondo ay sinakop nina Martín de Goíti at [[Juan de Salcedo|Juan Salcedo]], at na [[Rajah Matanda]] ay nakipag-alyansa sa mga Kastila noong Mayo 1571, si Bambalito ay bumuo ng isang armada ng dalawang libong katutubo na karamihan ay mula sa Hagonoy at Macabebe. Naglayag sila sa [[Manila Bay]] patungong Tondo noong 3 Hunyo 1571, na humarap kay Goíti at Salcedo sa makasaysayang [[Labanan ng Bangkusay]]. Si Bambalito at ang mga katutubo ay natalo, at ang mga mananakop ay nagpatuloy sa pahilaga upang patahimikin ang ibang mga nayon sa baybayin ng Manila Bay.

Noong Setyembre 1571, dumating sa [[Lubao, Pampanga|Lubao] sina Goíti at Salcedo, kasama ang mga sumasalakay na pwersa. Noong ika-14 ng Nobyembre 1571, narating nila ang Calumpit at Malolos at iniulat ito kay [[Miguel López de Legazpi]], ang unang Espanyol na [[Gobernador-Heneral ng Pilipinas]]. Ang dalawang pamayanan ay itinatag bilang Encomienda de Calumpit at Encomienda de Malolos, ayon sa pagkakabanggit. Ang Encomienda de Calumpit ay ipinagkatiwala kay Sargento Juan de Moron, isa sa mga mananakop sa Ekspedisyon ni Legazpi.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.philippinehistory.net/first50/encomiendas.htm|title=The Philippine Islands|author=Blair and Robertson|date=|pages=304–310|volume=34|access-date=2014-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924072336/http://www.philippinehistory.net/first50/encomiendas.htm|archive-date=2015-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

====Kristiyanisasyon====
Hindi tiyak kung kailan eksaktong unang tumuntong ang mga Agustino sa Calumpit, ngunit ayon sa mga dokumento, ang Calumpit ay isa nang parokya. Pagsapit ng ika-3 ng Mayo 1572, nang si Fray Martín de Rada ay nahalal na Prior Provincial. Ang Calumpit ay sabay na itinatag kasama ang mga kumbento ng [[Bay, Laguna]], [[Tondo, Maynila|Tondo]] at [[Lubao, Pampanga]], kasama si De Rada bilang [[Prior (simbahan)|prior]] nito at si Fray Diego Vivar bilang kanyang vicar.

Ayon sa mga tala, ang mga misyonerong Agustino ay nagtanim ng krus na kahoy sa pampang ng Ilog Meyto upang simbolohin ang binyag ng lupain, at nagtayo ng kapilya mula sa [[sasa|''nipa'']] na gawa sa pawid at kawayan. Kalaunan, lumipat sila sa Meysulao at nagtayo ng isa pang visita, pagkatapos ay sa Panducot, kung saan nagtayo sila ng isa pang kapilya na inialay sa [[Pagbisita (Kristiyanismo)|Aming Birhen ng Pagbisita]] gaya ng binanggit ni Fray Gaspar de San Agustín sa kanyang ''Conquistas delas Isla Philipinas'' (Libro Segundo, Kabanata 9). Kasunod nito, ang punong-himpilan ng misyon ay muling inilipat sa mas mataas na lugar kung saan nakatayo ang isang malaki at kitang-kitang puno na tinatawag na ''kalumpít'' (''Terminalia macrocarpa decne''), gaya ng ipinangalan ng mga lokal sa lugar. Isang kapansin-pansing katangian ang lugar na napapaligiran ng mga ilog, na nagsisilbing natural, parang [[moat]] na depensa. Pangunahin, ang Meyto, Meysulao, Panducot at Calumpit ay mga malayang barangay sa ilalim ng kanilang mga pinuno, at gayundin ang Gatbuka, Bugyon at iba pang mga lumang pamayanan.

Noong 5 Abril 1572, pinagsama ni Legaspi ang mga nayon ng Meyto, Meysulao, Panducot, Calumpit, Candaba, Apalit at Malolos, at ang mga nayong ito ay naging ''ministerios'' at ''[[visitas]]'' bilang Calumpit, na ang kasalukuyang bayan mismo ang sentro.

Noong 28 Disyembre 1575, isinama ni Gobernador-Heneral Francisco Sande sa bayan ang mga nayon ng Agonoy (ngayon ay Hagonoy), Quinabalonan (ngayon ay nahati sa pagitan ng mga barangay ng Santa Monica at San Jose sa Hagonoy), at ilang iba pa sa tabi ng Ilog Macabebe.

====Maagang presensya ng Espanyol====
Noong nasakop na ng mga Kastila si Calumpit, ang ''[[Encomienda|Encomiendas]]'' ng Calumpit at Malolos ay pinag-isa sa ilalim ng administrasyon ng kani-kanilang mga 'encomenderos'' ''Don'' Marcos de Herrera at ''Sargento Mayor'' Juan de Moron noong 5 Abril 1572. Pagkaraan ng isang buwan, nilikha ang isang hub ng &quot;Hilagang Luzon&quot; ng Calumpit. ''convento'' ng Lubao sa [[Pampanga]], na kinabibilangan ng [[Guagua|Betis]] at [[Bacolor]], at ang ''convento'' ng [[Taal, Batangas|Taál]] sa [[Batangas]], na itinatag noong 3 Mayo 1572, nang mahalal si Fray Martín de Rada bilang bagong Probinsyano ng Augustin de Rada. na-recall sa [[New Spain|Mexico]]. Kasama sa unang parokya ng Calumpit ang mga lumang nayon ng Hagonoy, Apalit, Candaba, Malolos at Macabebe bilang mga misyon nito. Ang bayan ay unang inialay kay Saint [[Nicholas ng Tolentino]], ngunit noong Disyembre 1576, ito ay muling inialay sa pagtangkilik ni San [[Juan Bautista]].&lt;ref&gt;Administracion espiritual de los Padres Agustinos calsados ​​de la Provincia del Duche Nombre de Jesus de las islas Filipinas, Valladolid, Imprenta33 47&lt;/ref&gt;

====Lalawigan ng Calumpit====
Noong 28 Disyembre 1575, itinatag ni Gobernador-Heneral Francisco de Sande ang Calumpit bilang isang ''alcaldía'' (lalawigan) na independyente sa Bulacan, kasama si Marcos de Arce bilang unang ''Alcalde Mayor'', at sumasaklaw sa mga kalapit na ''visitas'' at mga pamayanan tulad ng Malolos, Hagonoy, Macabebe, Apalit at Candaba. Nang maglaon noong 1576, ang hurisdiksyon ng Macabebe ay inilipat sa bayan ng Lubao at ang Candaba ay nahiwalay bilang isang bayan, pagkatapos noong 11 Hunyo 1580, ang Malolos ay naging isang bayan na inilipat sa alcaldía ng Bulacan. Noong 1581, ang Hagonoy ay may sariling ''convento'' ngunit nasa ilalim pa rin ng Gobernador ng Calumpit, habang noong 1591 ay opisyal na nahiwalay ang Apalit bilang isang bayan at sa muling isinaayos na lalawigan ng [[Pampanga]]. Sa parehong dokumento ni Miguel de Loarca noong 1581 na ''Relación de las Islas Filipinas'' at noong Hunyo 1591 na dokumento ng Gobernador-Heneral [[Luis Pérez Dasmariñas]], lumilitaw ang Calumpit bilang isang ''alcaldía'' na hiwalay sa Bulacan, Lubao, at Betis.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gutenberg.org/files/13742/13742-h/13742-h.htm|title=The Philippine Islands, 1493–1898|author=E. H. Blair|date=Oktubre 14, 2004|work=gutenberg.org}}&lt;/ref&gt; Kaya naman ito ay itinatag bilang isang ''encomienda'' at ''alcaldía'' na hiwalay sa [[Lalawigan ng Bulacan]], na ginagawa itong unang bayan sa lugar at isang hiwalay na lalawigan.

====Pag-aalis====
Ang ''alcaldia'' ng Calumpit ay tuluyang inalis, kasama ang mga bayan ng Calumpit at Hagonoy na isinama sa Bulacan, habang ang Apalit ay isinama sa Pampanga.

=== Rebolusyong Pilipino at Digmaang Pilipino-Amerikano ===
Noong [[Rebolusyong Pilipino]] noong 1896, ang mga Calumpiteño ay lumahok sa mga labanang inilunsad ng [[Katipunan]] laban sa [[Imperyong Espanyol]]. Maraming kilalang Calumeteño ang tumulong sa pagtatatag at pagsuporta sa [[Republika ng Malolos]], kung saan ang bayan ay nagsisilbing linya ng depensa dahil sa kalapitan nito sa bagong kabisera. Nang sumiklab ang [[Digmaang Pilipino-Amerikano]], ang Calumpit ay naging punong-himpilan ni Heneral [[Antonio Luna]] noong 1898. Sa madugong engkwentro sa Barrio Bagbag noong ika-25 ng Abril 1899, maraming tao ang sumali sa hukbo ni Heneral Luna.{{citation needed|date=Hulyo 2019}} Sa panahon ng tunggalian, ang tulay, kumbento, at simbahan ng bayan ay sinunog at tuluyang nawasak.&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;/&gt;

Ang administrasyong sibil sa ilalim ng [[Pamahalaan ng Insular]] na pinamunuan ng [[Estados Unidos]] ay itinatag sa Calumpit noong Abril 1901, kung saan si Juan Galang ang nagsilbing unang halal na alkalde ng bayan noong panahon ng Amerika.

===Panakop ng mga Amerikano at Ikalawang Digmaang Pandaigdig===
[[File:Philippine Island - Luzon Island - NARA - 68156757.jpg|thumb|Tanawin mula sa himpapawid ng Calumpit, Setyembre 1938. Ang tulay na bakal na nawasak noong unang bahagi ng Digmaan ay nasa gitna.]]

Ang Calumpit ay gumanap ng mahalagang papel sa pagsiklab ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Digmaang Pasipiko|Teatro ng Pasipiko]]. Ang tulay ng Calumpit patungo sa [[Bataan]] ay giniba ng [[Engineer Combat Battalion|Engineering Battalion]] ng [[United States Army]], upang hadlangan ang paggalaw ng mga puwersang [[Empire of Japan|Imperial Japanese]]. Noong Enero 1942, pumasok ang mga Hapones sa Calumpit habang sinisimulan nila ang kanilang [[Pananakop ng mga Hapones sa Pilipinas|panakop ng Pilipinas]] sa loob ng tatlong taon, kung saan marami ang namatay.

Noong kalagitnaan ng 1943, ang unang bahagi ng gerilyang [[USAFFE]] ay itinatag sa ilalim ng pamumuno ni Luis Macam, kasama ang karamihan sa mga miyembro mula sa Calumpit.

Noong Hunyo 1944, ang ika-4 na Batalyon ng Rehimentong Del Pilar ay itinatag sa ilalim ng pamumuno ni Major Francisco del Rosario. Nagpatuloy sila sa pakikipaglaban hanggang sa pagbabalik ng USAFFE sa ilalim ng pamumuno ni Heneral [[Douglas MacArthur]].

Noong Enero 1945, dumating sa bayan ang pinagsamang tropang Pilipino at Amerikano, na nagpalaya dito mula sa kontrol ng mga Hapones.

===Ikatlong republika===
Noong Nobyembre 18, 1959, ang dating alkalde na si Fausto Carlos ay nahatulan sa pagpatay sa pinaghihinalaang rebeldeng [[Hukbalahap]] na si Artemio Mutuc sa gusali ng munisipyo 11 taon na ang nakalilipas at sinentensiyahan ng habambuhay na pagkakakulong.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Habambuhay na pagkakakulong ang dating alkalde para sa pagpatay|trabaho=[[The Manila Times]]|publisher=The Manila Times Publishing Company, Inc.|date=Nobyembre 19, 1959|location=[[Malolos]], [[Bulacan]]|quote=Ang dating alkalde ng bayan ay napatunayang nagkasala ng pagpatay sa isang desisyong nilagdaan ni Hukom Ambrosio T. Dollete ng ikatlong sala ng lokal na hukuman ng unang pagdinig.}}&lt;/ref&gt;

===Mga Insidente===
Noong 2011 nang sinaktan ni [[Bagyong Nesat]] o ''&quot;Pedring&quot;'' at ni [[Bagyong Quiel|Bagyong Nalgae]] o ''&quot;Quiel&quot;'' [[Gitnang Luzon]] sa loob ng dalawang buwan, libu-libong pamilya sa Calumpit at mga kalapit na bayan ang nakaranas ng pagbaha na umabot sa lalim ng leeg dahil sa mga pag-ulan, pagputok ng mga dike, at paglabas ng tubig mula sa mga dam na umabot na sa kritikal na antas.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.abs-cbn.com/nation/regions/09/28/11/pedring-worst-bulacan-town|title=Pedring ang pinakamasama para sa bayan ng Bulacan|work=ABS-CBN News|access-date=Enero 22, 2019}}&lt;/ref&gt;

==Mga Barangay==
Ang mga sumuunod ay mga [[barangay]] ng '''Calumpit''':
&lt;table border=0&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td valign=top&gt;
* Balite
* Balungao
* Buguion
* Bulusan 
* Calizon
* Calumpang
* Caniogan
* Corazon
* Frances
* Gatbuca
* Gugo
* Iba Este 
* Iba O'Este
* Longos
* Meysulao
&lt;/td&gt;&lt;td valign=top&gt;
* Meyto
* Palimbang
* Panducot
* Pio Cruzcosa
* Poblacion
* Pungo
* San Jose
* San Marcos
* San Miguel
* Santa Lucia
* Santo Niño
* Sapang Bayan
* Sergio Bayan
* Sucol
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://calumpit.bulacan.ph/ Calumpit Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]</text>
      <sha1>n3xc66m23n6wofvf7hvufs1r7t269d5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223417</id>
      <parentid>2223415</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T02:45:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47781-75</username>
        <id>166014</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga Barangay */</comment>
      <origin>2223417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17685" sha1="l4ywyxi6cbig4id17pt1kobzdqq2xzv" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine municipality 2|
 infoboxtitle = Bayan ng Calumpit |
 seal         = available |
 sealfile     = Ph seal bulacan calumpit.gif |
 caption      = Mapa ng Bulacan na pinakita ang lugar Calumpit|
 locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}} |
 region          = {{PH wikidata|region}} |
 province        = {{PH wikidata|province}} |
 districts    = Unang Distrito ng Bulacan sa Kongreso|
 barangays    = 29 |
 founded      = 1572 |
 class        = Primera klaseng munisipalidad |
 mayor        = Glorime &quot;Lem&quot; M. Faustino |
 areakm2      =  |
}}

Ang '''Calumpit''' (&lt;small&gt;pagbigkas:&lt;/small&gt; ka•lum•pít) ay isa sa mga munisipalidad ng lalawigan ng [[Bulacan]] na matatagpuan sa Region III o Gitnang Luzon. Ito ay nasa [[hilaga]] ng [[Hagonoy]], [[timog]] ng [[Pulilan]], [[kanluran]] ng    [[Malolos]] at [[silangan]] ng [[Apalit]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

==Etimolohiya==
Ang pangalang Calumpit ay nagmula sa pangalan ng matibay na punong mayabong at madami na natagpuan sa harapan ng simbahan ng bayan. 

== Kasaysayan ==
Bago pa man dumating ang mga Kastila ay matagal nang nakatatag ang Calumpit bilang isang maunlad na pamayanan o [[bayan]]. Ito ay nasa ilalim ng pamumuno ni Gat Maitim.

Ang iba pang mga karatig-bayan ng panahong iyon ay ang mga bayan ng Gatbuka, Meyto, Meysulao, Pandukot, [[Malolos]], [[Macabebe]], [[Hagonoy, Bulacan|Hagonoy]], and [[Apalit]]. 

Nang ma-Hispanisado at maitatag bilang isang politikal at heyograpikal na yunit noong 1572 ang bayan ng Calumpit ay kanilang napagpasiyahan na maging sentro ang kasalukuyang Barangay Población bilang kalagayan ng kanilang simbahan at pati na rin bilang sentro ng pamamahala para sa mga nabanggit na mga barrio na napasanib sa bayang ito.

=== Panahon ng Espanyol ===
Nang marinig na ang Tondo ay sinakop nina Martín de Goíti at [[Juan de Salcedo|Juan Salcedo]], at na [[Rajah Matanda]] ay nakipag-alyansa sa mga Kastila noong Mayo 1571, si Bambalito ay bumuo ng isang armada ng dalawang libong katutubo na karamihan ay mula sa Hagonoy at Macabebe. Naglayag sila sa [[Manila Bay]] patungong Tondo noong 3 Hunyo 1571, na humarap kay Goíti at Salcedo sa makasaysayang [[Labanan ng Bangkusay]]. Si Bambalito at ang mga katutubo ay natalo, at ang mga mananakop ay nagpatuloy sa pahilaga upang patahimikin ang ibang mga nayon sa baybayin ng Manila Bay.

Noong Setyembre 1571, dumating sa [[Lubao, Pampanga|Lubao] sina Goíti at Salcedo, kasama ang mga sumasalakay na pwersa. Noong ika-14 ng Nobyembre 1571, narating nila ang Calumpit at Malolos at iniulat ito kay [[Miguel López de Legazpi]], ang unang Espanyol na [[Gobernador-Heneral ng Pilipinas]]. Ang dalawang pamayanan ay itinatag bilang Encomienda de Calumpit at Encomienda de Malolos, ayon sa pagkakabanggit. Ang Encomienda de Calumpit ay ipinagkatiwala kay Sargento Juan de Moron, isa sa mga mananakop sa Ekspedisyon ni Legazpi.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.philippinehistory.net/first50/encomiendas.htm|title=The Philippine Islands|author=Blair and Robertson|date=|pages=304–310|volume=34|access-date=2014-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924072336/http://www.philippinehistory.net/first50/encomiendas.htm|archive-date=2015-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

====Kristiyanisasyon====
Hindi tiyak kung kailan eksaktong unang tumuntong ang mga Agustino sa Calumpit, ngunit ayon sa mga dokumento, ang Calumpit ay isa nang parokya. Pagsapit ng ika-3 ng Mayo 1572, nang si Fray Martín de Rada ay nahalal na Prior Provincial. Ang Calumpit ay sabay na itinatag kasama ang mga kumbento ng [[Bay, Laguna]], [[Tondo, Maynila|Tondo]] at [[Lubao, Pampanga]], kasama si De Rada bilang [[Prior (simbahan)|prior]] nito at si Fray Diego Vivar bilang kanyang vicar.

Ayon sa mga tala, ang mga misyonerong Agustino ay nagtanim ng krus na kahoy sa pampang ng Ilog Meyto upang simbolohin ang binyag ng lupain, at nagtayo ng kapilya mula sa [[sasa|''nipa'']] na gawa sa pawid at kawayan. Kalaunan, lumipat sila sa Meysulao at nagtayo ng isa pang visita, pagkatapos ay sa Panducot, kung saan nagtayo sila ng isa pang kapilya na inialay sa [[Pagbisita (Kristiyanismo)|Aming Birhen ng Pagbisita]] gaya ng binanggit ni Fray Gaspar de San Agustín sa kanyang ''Conquistas delas Isla Philipinas'' (Libro Segundo, Kabanata 9). Kasunod nito, ang punong-himpilan ng misyon ay muling inilipat sa mas mataas na lugar kung saan nakatayo ang isang malaki at kitang-kitang puno na tinatawag na ''kalumpít'' (''Terminalia macrocarpa decne''), gaya ng ipinangalan ng mga lokal sa lugar. Isang kapansin-pansing katangian ang lugar na napapaligiran ng mga ilog, na nagsisilbing natural, parang [[moat]] na depensa. Pangunahin, ang Meyto, Meysulao, Panducot at Calumpit ay mga malayang barangay sa ilalim ng kanilang mga pinuno, at gayundin ang Gatbuka, Bugyon at iba pang mga lumang pamayanan.

Noong 5 Abril 1572, pinagsama ni Legaspi ang mga nayon ng Meyto, Meysulao, Panducot, Calumpit, Candaba, Apalit at Malolos, at ang mga nayong ito ay naging ''ministerios'' at ''[[visitas]]'' bilang Calumpit, na ang kasalukuyang bayan mismo ang sentro.

Noong 28 Disyembre 1575, isinama ni Gobernador-Heneral Francisco Sande sa bayan ang mga nayon ng Agonoy (ngayon ay Hagonoy), Quinabalonan (ngayon ay nahati sa pagitan ng mga barangay ng Santa Monica at San Jose sa Hagonoy), at ilang iba pa sa tabi ng Ilog Macabebe.

====Maagang presensya ng Espanyol====
Noong nasakop na ng mga Kastila si Calumpit, ang ''[[Encomienda|Encomiendas]]'' ng Calumpit at Malolos ay pinag-isa sa ilalim ng administrasyon ng kani-kanilang mga 'encomenderos'' ''Don'' Marcos de Herrera at ''Sargento Mayor'' Juan de Moron noong 5 Abril 1572. Pagkaraan ng isang buwan, nilikha ang isang hub ng &quot;Hilagang Luzon&quot; ng Calumpit. ''convento'' ng Lubao sa [[Pampanga]], na kinabibilangan ng [[Guagua|Betis]] at [[Bacolor]], at ang ''convento'' ng [[Taal, Batangas|Taál]] sa [[Batangas]], na itinatag noong 3 Mayo 1572, nang mahalal si Fray Martín de Rada bilang bagong Probinsyano ng Augustin de Rada. na-recall sa [[New Spain|Mexico]]. Kasama sa unang parokya ng Calumpit ang mga lumang nayon ng Hagonoy, Apalit, Candaba, Malolos at Macabebe bilang mga misyon nito. Ang bayan ay unang inialay kay Saint [[Nicholas ng Tolentino]], ngunit noong Disyembre 1576, ito ay muling inialay sa pagtangkilik ni San [[Juan Bautista]].&lt;ref&gt;Administracion espiritual de los Padres Agustinos calsados ​​de la Provincia del Duche Nombre de Jesus de las islas Filipinas, Valladolid, Imprenta33 47&lt;/ref&gt;

====Lalawigan ng Calumpit====
Noong 28 Disyembre 1575, itinatag ni Gobernador-Heneral Francisco de Sande ang Calumpit bilang isang ''alcaldía'' (lalawigan) na independyente sa Bulacan, kasama si Marcos de Arce bilang unang ''Alcalde Mayor'', at sumasaklaw sa mga kalapit na ''visitas'' at mga pamayanan tulad ng Malolos, Hagonoy, Macabebe, Apalit at Candaba. Nang maglaon noong 1576, ang hurisdiksyon ng Macabebe ay inilipat sa bayan ng Lubao at ang Candaba ay nahiwalay bilang isang bayan, pagkatapos noong 11 Hunyo 1580, ang Malolos ay naging isang bayan na inilipat sa alcaldía ng Bulacan. Noong 1581, ang Hagonoy ay may sariling ''convento'' ngunit nasa ilalim pa rin ng Gobernador ng Calumpit, habang noong 1591 ay opisyal na nahiwalay ang Apalit bilang isang bayan at sa muling isinaayos na lalawigan ng [[Pampanga]]. Sa parehong dokumento ni Miguel de Loarca noong 1581 na ''Relación de las Islas Filipinas'' at noong Hunyo 1591 na dokumento ng Gobernador-Heneral [[Luis Pérez Dasmariñas]], lumilitaw ang Calumpit bilang isang ''alcaldía'' na hiwalay sa Bulacan, Lubao, at Betis.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gutenberg.org/files/13742/13742-h/13742-h.htm|title=The Philippine Islands, 1493–1898|author=E. H. Blair|date=Oktubre 14, 2004|work=gutenberg.org}}&lt;/ref&gt; Kaya naman ito ay itinatag bilang isang ''encomienda'' at ''alcaldía'' na hiwalay sa [[Lalawigan ng Bulacan]], na ginagawa itong unang bayan sa lugar at isang hiwalay na lalawigan.

====Pag-aalis====
Ang ''alcaldia'' ng Calumpit ay tuluyang inalis, kasama ang mga bayan ng Calumpit at Hagonoy na isinama sa Bulacan, habang ang Apalit ay isinama sa Pampanga.

=== Rebolusyong Pilipino at Digmaang Pilipino-Amerikano ===
Noong [[Rebolusyong Pilipino]] noong 1896, ang mga Calumpiteño ay lumahok sa mga labanang inilunsad ng [[Katipunan]] laban sa [[Imperyong Espanyol]]. Maraming kilalang Calumeteño ang tumulong sa pagtatatag at pagsuporta sa [[Republika ng Malolos]], kung saan ang bayan ay nagsisilbing linya ng depensa dahil sa kalapitan nito sa bagong kabisera. Nang sumiklab ang [[Digmaang Pilipino-Amerikano]], ang Calumpit ay naging punong-himpilan ni Heneral [[Antonio Luna]] noong 1898. Sa madugong engkwentro sa Barrio Bagbag noong ika-25 ng Abril 1899, maraming tao ang sumali sa hukbo ni Heneral Luna.{{citation needed|date=Hulyo 2019}} Sa panahon ng tunggalian, ang tulay, kumbento, at simbahan ng bayan ay sinunog at tuluyang nawasak.&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;/&gt;

Ang administrasyong sibil sa ilalim ng [[Pamahalaan ng Insular]] na pinamunuan ng [[Estados Unidos]] ay itinatag sa Calumpit noong Abril 1901, kung saan si Juan Galang ang nagsilbing unang halal na alkalde ng bayan noong panahon ng Amerika.

===Panakop ng mga Amerikano at Ikalawang Digmaang Pandaigdig===
[[File:Philippine Island - Luzon Island - NARA - 68156757.jpg|thumb|Tanawin mula sa himpapawid ng Calumpit, Setyembre 1938. Ang tulay na bakal na nawasak noong unang bahagi ng Digmaan ay nasa gitna.]]

Ang Calumpit ay gumanap ng mahalagang papel sa pagsiklab ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Digmaang Pasipiko|Teatro ng Pasipiko]]. Ang tulay ng Calumpit patungo sa [[Bataan]] ay giniba ng [[Engineer Combat Battalion|Engineering Battalion]] ng [[United States Army]], upang hadlangan ang paggalaw ng mga puwersang [[Empire of Japan|Imperial Japanese]]. Noong Enero 1942, pumasok ang mga Hapones sa Calumpit habang sinisimulan nila ang kanilang [[Pananakop ng mga Hapones sa Pilipinas|panakop ng Pilipinas]] sa loob ng tatlong taon, kung saan marami ang namatay.

Noong kalagitnaan ng 1943, ang unang bahagi ng gerilyang [[USAFFE]] ay itinatag sa ilalim ng pamumuno ni Luis Macam, kasama ang karamihan sa mga miyembro mula sa Calumpit.

Noong Hunyo 1944, ang ika-4 na Batalyon ng Rehimentong Del Pilar ay itinatag sa ilalim ng pamumuno ni Major Francisco del Rosario. Nagpatuloy sila sa pakikipaglaban hanggang sa pagbabalik ng USAFFE sa ilalim ng pamumuno ni Heneral [[Douglas MacArthur]].

Noong Enero 1945, dumating sa bayan ang pinagsamang tropang Pilipino at Amerikano, na nagpalaya dito mula sa kontrol ng mga Hapones.

===Ikatlong republika===
Noong Nobyembre 18, 1959, ang dating alkalde na si Fausto Carlos ay nahatulan sa pagpatay sa pinaghihinalaang rebeldeng [[Hukbalahap]] na si Artemio Mutuc sa gusali ng munisipyo 11 taon na ang nakalilipas at sinentensiyahan ng habambuhay na pagkakakulong.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Habambuhay na pagkakakulong ang dating alkalde para sa pagpatay|trabaho=[[The Manila Times]]|publisher=The Manila Times Publishing Company, Inc.|date=Nobyembre 19, 1959|location=[[Malolos]], [[Bulacan]]|quote=Ang dating alkalde ng bayan ay napatunayang nagkasala ng pagpatay sa isang desisyong nilagdaan ni Hukom Ambrosio T. Dollete ng ikatlong sala ng lokal na hukuman ng unang pagdinig.}}&lt;/ref&gt;

===Mga Insidente===
Noong 2011 nang sinaktan ni [[Bagyong Nesat]] o ''&quot;Pedring&quot;'' at ni [[Bagyong Quiel|Bagyong Nalgae]] o ''&quot;Quiel&quot;'' [[Gitnang Luzon]] sa loob ng dalawang buwan, libu-libong pamilya sa Calumpit at mga kalapit na bayan ang nakaranas ng pagbaha na umabot sa lalim ng leeg dahil sa mga pag-ulan, pagputok ng mga dike, at paglabas ng tubig mula sa mga dam na umabot na sa kritikal na antas.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.abs-cbn.com/nation/regions/09/28/11/pedring-worst-bulacan-town|title=Pedring ang pinakamasama para sa bayan ng Bulacan|work=ABS-CBN News|access-date=Enero 22, 2019}}&lt;/ref&gt;

==Heograpiya==
Ang Calumpit ay {{convert|50|km}} mula sa [[Maynila]] at {{convert|5|km}} mula sa [[Malolos]].

Ang Calumpit ay nakalatag sa isang lawak na 5,625 ha. ng patag na lupain na inuri ayon sa paggamit para sa agrikultura (66.81%), residensyal (10.42%), industriyal (2.48%), komersyal, (0.89%) at iba pang (1.05%) na layunin. Sinasakop nito ang humigit-kumulang 2.06% ng kabuuang lawak ng lupain ng [[Bulacan]]. Ang munisipalidad ay may 144.33 kilometro ng mga kalsadang konkreto na madaling nag-uugnay sa 29 na barangay nito.

Dalawang magkaibang panahon ang nagpapakilala sa klima ng bayan: ang tag-ulan na nagsisimula sa huling bahagi ng Mayo at nagtatapos sa bandang Nobyembre; at ang tagtuyot na nagsisimula sa Nobyembre at tumatagal hanggang Abril.

Ang Calumpit ay may dalawang uri ng lupa – ang silt loam na matatagpuan sa halos 90% ng buong munisipalidad at ang clay loam sa dulong timog-silangang bahagi ng bayan. Ang parehong uri ay karaniwang angkop para sa mga layuning pang-agrikultura ayon sa klasipikasyon ng [[Kagawaran ng Agrikultura (Pilipinas)]].

===Ilog Calumpit===
[[File:02309jfRiverside Creeks Pampanga River Meysulao Calumpit Bulacanfvf 06.JPG|thumb|Ilog Calumpit]]
Ang kahabaan ng daluyan ng tubig kung saan dumadaan ang dalawang malalaking ilog sa Calumpit, ang [[Ilog Angat]] at ang [[Ilog Pampanga]] ay tinutukoy bilang ''Ilog Calumpit''.

Ang ilog na ito ay humubog sa buhay ng mga Bulakeño mula pa noong unang panahon. Dahil ito ang pinakamahabang sistema ng ilog sa Bulacan, ang Ilog Calumpit ay tumatawid sa mga bayan ng Calumpit, [[Pulilan]] at [[Plaridel, Bulacan|Plaridel]] sa silangan, [[Paombong]] at [[Hagonoy, Bulacan|Hagonoy]] sa Kanluran at dumadaloy sa [[Apalit]], [[Macabebe]] at [[Masantol]], [[Pampanga]].

Ito ang pangunahing ruta para sa kalakalan at komersyo sa bahaging ito ng Luzon bago dumating ang Espanya. Ang mga Ilog Pampanga at Quingua&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;&gt;{{cite EB1911|wstitle=Calumpit|volume=5|page=69}}&lt;/ref&gt; ay nagsilbing mga ugat kung saan dumadaan ang mga kalakal na pumapasok at lumalabas mula sa Calumpit. Sa kasalukuyan, ang ilog ay isang mahalagang yaman bilang isang masaganang lugar ng pangisdaan at nagbibigay ng irigasyon sa mga magsasaka.

===Klima===
Ang klima ng Calumpit ay katulad ng sa iba pang mga munisipalidad sa lalawigan ng Bulacan. Ito ay nailalarawan sa pamamagitan ng dalawang (2) natatanging panahon: ang tag-ulan at ang tagtuyot. Ang tag-ulan ay nagsisimula sa huling bahagi ng Mayo at nagtatapos sa bandang Nobyembre, ang tagtuyot naman ay mula Disyembre hanggang Abril. Ang karaniwang taunang pag-ulan ay {{convert|255.3|mm}} kung saan ang buwan ng Agosto ang may pinakamataas na karaniwang pag-ulan, humigit-kumulang {{convert|304|mm}}. Ang taunang bilang ng mga araw ng pag-ulan ay 175 araw.

{{Weather box
| lokasyon = Calumpit, Bulacan
| lapad = awtomatiko
| metric first = Oo
| iisang linya = Oo
| Enero mataas C = 28
| Enero mababa C = 20
| Pebrero mataas C = 29
| Pebrero mababa C = 20
| Marso mataas C = 31
| Marso mababa C = 21
| Abril mataas C = 33
| Abril mababa C = 22
| Mayo mataas C = 32
| Mayo mababa C = 24
| Hunyo mataas C = 31
| Hunyo mababa C = 24
| Hulyo mataas C = 30
| Hulyo mababa C = 24
| Agosto mataas C = 29
| Agosto mababa C = 24
| Setyembre mataas C = 29
| Setyembre mababa C = 24
| Oktubre mataas C = 30
| Oktubre mababa C = 23
| Nobyembre mataas C = 30
| Nobyembre mababa C = 22
| Disyembre mataas C = 28
| Mababa sa Disyembre C = 21
| Presipitasyon noong Enero mm = 6
| Presipitasyon noong Pebrero mm = 4
| Presipitasyon noong Marso mm = 6
| Presipitasyon noong Abril mm = 17
| Presipitasyon noong Mayo mm = 82
| Presipitasyon noong Hunyo mm = 122
| Presipitasyon noong Hulyo mm = 151
| Presipitasyon noong Agosto mm = 123
| Presipitasyon noong Setyembre mm = 124
| Presipitasyon noong Oktubre mm = 99
| Presipitasyon noong Nobyembre mm = 37
| Presipitasyon noong Disyembre mm = 21
| Mga araw ng ulan noong Enero = 3.3
| Mga araw ng ulan noong Pebrero = 2.5
| Mga araw ng ulan noong Marso = 11.7
| Mga araw ng ulan noong Abril = 6.6
| Mga araw ng ulan noong Mayo = 17.7
| Mga araw ng ulan noong Hunyo = 22.2
| Mga araw ng ulan noong Hulyo = 25.2
| Mga araw ng ulan noong Agosto = 23.7
| Mga araw ng ulan noong Setyembre = 23.2
| Mga araw ng ulan noong Oktubre = 17.9
| Mga araw ng ulan noong Nobyembre = 9.2
| Mga araw ng ulan noong Disyembre = 5.2
| pinagmulan 1 = Meteoblue &lt;small&gt;(Gamitin nang may pag-iingat: ito ay minodelo/kinakalkulang datos, hindi sinusukat nang lokal.)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;met_norms&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.meteoblue.com/en/weather/historyclimate/climatemodelled/calumpit_philippines_1720034|title=Calumpit: Karaniwang Temperatura at Ulan|publisher=Meteoblue|accessdate=Mayo 12, 2020}}&lt;/ref&gt;
| petsa = Mayo 12, 2020
}}

===Mga Barangay===
Ang mga sumuunod ay mga [[barangay]] ng '''Calumpit''':
&lt;table border=0&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td valign=top&gt;
* Balite
* Balungao
* Buguion
* Bulusan 
* Calizon
* Calumpang
* Caniogan
* Corazon
* Frances
* Gatbuca
* Gugo
* Iba Este 
* Iba O'Este
* Longos
* Meysulao
&lt;/td&gt;&lt;td valign=top&gt;
* Meyto
* Palimbang
* Panducot
* Pio Cruzcosa
* Poblacion
* Pungo
* San Jose
* San Marcos
* San Miguel
* Santa Lucia
* Santo Niño
* Sapang Bayan
* Sergio Bayan
* Sucol
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://calumpit.bulacan.ph/ Calumpit Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]</text>
      <sha1>l4ywyxi6cbig4id17pt1kobzdqq2xzv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223418</id>
      <parentid>2223417</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T02:48:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47781-75</username>
        <id>166014</id>
      </contributor>
      <comment>/* Demograpiko */</comment>
      <origin>2223418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31554" sha1="ix2hdom9lzabhy3d542y7r73ws0eoyh" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine municipality 2|
 infoboxtitle = Bayan ng Calumpit |
 seal         = available |
 sealfile     = Ph seal bulacan calumpit.gif |
 caption      = Mapa ng Bulacan na pinakita ang lugar Calumpit|
 locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}} |
 region          = {{PH wikidata|region}} |
 province        = {{PH wikidata|province}} |
 districts    = Unang Distrito ng Bulacan sa Kongreso|
 barangays    = 29 |
 founded      = 1572 |
 class        = Primera klaseng munisipalidad |
 mayor        = Glorime &quot;Lem&quot; M. Faustino |
 areakm2      =  |
}}

Ang '''Calumpit''' (&lt;small&gt;pagbigkas:&lt;/small&gt; ka•lum•pít) ay isa sa mga munisipalidad ng lalawigan ng [[Bulacan]] na matatagpuan sa Region III o Gitnang Luzon. Ito ay nasa [[hilaga]] ng [[Hagonoy]], [[timog]] ng [[Pulilan]], [[kanluran]] ng    [[Malolos]] at [[silangan]] ng [[Apalit]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

==Etimolohiya==
Ang pangalang Calumpit ay nagmula sa pangalan ng matibay na punong mayabong at madami na natagpuan sa harapan ng simbahan ng bayan. 

== Kasaysayan ==
Bago pa man dumating ang mga Kastila ay matagal nang nakatatag ang Calumpit bilang isang maunlad na pamayanan o [[bayan]]. Ito ay nasa ilalim ng pamumuno ni Gat Maitim.

Ang iba pang mga karatig-bayan ng panahong iyon ay ang mga bayan ng Gatbuka, Meyto, Meysulao, Pandukot, [[Malolos]], [[Macabebe]], [[Hagonoy, Bulacan|Hagonoy]], and [[Apalit]]. 

Nang ma-Hispanisado at maitatag bilang isang politikal at heyograpikal na yunit noong 1572 ang bayan ng Calumpit ay kanilang napagpasiyahan na maging sentro ang kasalukuyang Barangay Población bilang kalagayan ng kanilang simbahan at pati na rin bilang sentro ng pamamahala para sa mga nabanggit na mga barrio na napasanib sa bayang ito.

=== Panahon ng Espanyol ===
Nang marinig na ang Tondo ay sinakop nina Martín de Goíti at [[Juan de Salcedo|Juan Salcedo]], at na [[Rajah Matanda]] ay nakipag-alyansa sa mga Kastila noong Mayo 1571, si Bambalito ay bumuo ng isang armada ng dalawang libong katutubo na karamihan ay mula sa Hagonoy at Macabebe. Naglayag sila sa [[Manila Bay]] patungong Tondo noong 3 Hunyo 1571, na humarap kay Goíti at Salcedo sa makasaysayang [[Labanan ng Bangkusay]]. Si Bambalito at ang mga katutubo ay natalo, at ang mga mananakop ay nagpatuloy sa pahilaga upang patahimikin ang ibang mga nayon sa baybayin ng Manila Bay.

Noong Setyembre 1571, dumating sa [[Lubao, Pampanga|Lubao] sina Goíti at Salcedo, kasama ang mga sumasalakay na pwersa. Noong ika-14 ng Nobyembre 1571, narating nila ang Calumpit at Malolos at iniulat ito kay [[Miguel López de Legazpi]], ang unang Espanyol na [[Gobernador-Heneral ng Pilipinas]]. Ang dalawang pamayanan ay itinatag bilang Encomienda de Calumpit at Encomienda de Malolos, ayon sa pagkakabanggit. Ang Encomienda de Calumpit ay ipinagkatiwala kay Sargento Juan de Moron, isa sa mga mananakop sa Ekspedisyon ni Legazpi.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.philippinehistory.net/first50/encomiendas.htm|title=The Philippine Islands|author=Blair and Robertson|date=|pages=304–310|volume=34|access-date=2014-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924072336/http://www.philippinehistory.net/first50/encomiendas.htm|archive-date=2015-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

====Kristiyanisasyon====
Hindi tiyak kung kailan eksaktong unang tumuntong ang mga Agustino sa Calumpit, ngunit ayon sa mga dokumento, ang Calumpit ay isa nang parokya. Pagsapit ng ika-3 ng Mayo 1572, nang si Fray Martín de Rada ay nahalal na Prior Provincial. Ang Calumpit ay sabay na itinatag kasama ang mga kumbento ng [[Bay, Laguna]], [[Tondo, Maynila|Tondo]] at [[Lubao, Pampanga]], kasama si De Rada bilang [[Prior (simbahan)|prior]] nito at si Fray Diego Vivar bilang kanyang vicar.

Ayon sa mga tala, ang mga misyonerong Agustino ay nagtanim ng krus na kahoy sa pampang ng Ilog Meyto upang simbolohin ang binyag ng lupain, at nagtayo ng kapilya mula sa [[sasa|''nipa'']] na gawa sa pawid at kawayan. Kalaunan, lumipat sila sa Meysulao at nagtayo ng isa pang visita, pagkatapos ay sa Panducot, kung saan nagtayo sila ng isa pang kapilya na inialay sa [[Pagbisita (Kristiyanismo)|Aming Birhen ng Pagbisita]] gaya ng binanggit ni Fray Gaspar de San Agustín sa kanyang ''Conquistas delas Isla Philipinas'' (Libro Segundo, Kabanata 9). Kasunod nito, ang punong-himpilan ng misyon ay muling inilipat sa mas mataas na lugar kung saan nakatayo ang isang malaki at kitang-kitang puno na tinatawag na ''kalumpít'' (''Terminalia macrocarpa decne''), gaya ng ipinangalan ng mga lokal sa lugar. Isang kapansin-pansing katangian ang lugar na napapaligiran ng mga ilog, na nagsisilbing natural, parang [[moat]] na depensa. Pangunahin, ang Meyto, Meysulao, Panducot at Calumpit ay mga malayang barangay sa ilalim ng kanilang mga pinuno, at gayundin ang Gatbuka, Bugyon at iba pang mga lumang pamayanan.

Noong 5 Abril 1572, pinagsama ni Legaspi ang mga nayon ng Meyto, Meysulao, Panducot, Calumpit, Candaba, Apalit at Malolos, at ang mga nayong ito ay naging ''ministerios'' at ''[[visitas]]'' bilang Calumpit, na ang kasalukuyang bayan mismo ang sentro.

Noong 28 Disyembre 1575, isinama ni Gobernador-Heneral Francisco Sande sa bayan ang mga nayon ng Agonoy (ngayon ay Hagonoy), Quinabalonan (ngayon ay nahati sa pagitan ng mga barangay ng Santa Monica at San Jose sa Hagonoy), at ilang iba pa sa tabi ng Ilog Macabebe.

====Maagang presensya ng Espanyol====
Noong nasakop na ng mga Kastila si Calumpit, ang ''[[Encomienda|Encomiendas]]'' ng Calumpit at Malolos ay pinag-isa sa ilalim ng administrasyon ng kani-kanilang mga 'encomenderos'' ''Don'' Marcos de Herrera at ''Sargento Mayor'' Juan de Moron noong 5 Abril 1572. Pagkaraan ng isang buwan, nilikha ang isang hub ng &quot;Hilagang Luzon&quot; ng Calumpit. ''convento'' ng Lubao sa [[Pampanga]], na kinabibilangan ng [[Guagua|Betis]] at [[Bacolor]], at ang ''convento'' ng [[Taal, Batangas|Taál]] sa [[Batangas]], na itinatag noong 3 Mayo 1572, nang mahalal si Fray Martín de Rada bilang bagong Probinsyano ng Augustin de Rada. na-recall sa [[New Spain|Mexico]]. Kasama sa unang parokya ng Calumpit ang mga lumang nayon ng Hagonoy, Apalit, Candaba, Malolos at Macabebe bilang mga misyon nito. Ang bayan ay unang inialay kay Saint [[Nicholas ng Tolentino]], ngunit noong Disyembre 1576, ito ay muling inialay sa pagtangkilik ni San [[Juan Bautista]].&lt;ref&gt;Administracion espiritual de los Padres Agustinos calsados ​​de la Provincia del Duche Nombre de Jesus de las islas Filipinas, Valladolid, Imprenta33 47&lt;/ref&gt;

====Lalawigan ng Calumpit====
Noong 28 Disyembre 1575, itinatag ni Gobernador-Heneral Francisco de Sande ang Calumpit bilang isang ''alcaldía'' (lalawigan) na independyente sa Bulacan, kasama si Marcos de Arce bilang unang ''Alcalde Mayor'', at sumasaklaw sa mga kalapit na ''visitas'' at mga pamayanan tulad ng Malolos, Hagonoy, Macabebe, Apalit at Candaba. Nang maglaon noong 1576, ang hurisdiksyon ng Macabebe ay inilipat sa bayan ng Lubao at ang Candaba ay nahiwalay bilang isang bayan, pagkatapos noong 11 Hunyo 1580, ang Malolos ay naging isang bayan na inilipat sa alcaldía ng Bulacan. Noong 1581, ang Hagonoy ay may sariling ''convento'' ngunit nasa ilalim pa rin ng Gobernador ng Calumpit, habang noong 1591 ay opisyal na nahiwalay ang Apalit bilang isang bayan at sa muling isinaayos na lalawigan ng [[Pampanga]]. Sa parehong dokumento ni Miguel de Loarca noong 1581 na ''Relación de las Islas Filipinas'' at noong Hunyo 1591 na dokumento ng Gobernador-Heneral [[Luis Pérez Dasmariñas]], lumilitaw ang Calumpit bilang isang ''alcaldía'' na hiwalay sa Bulacan, Lubao, at Betis.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gutenberg.org/files/13742/13742-h/13742-h.htm|title=The Philippine Islands, 1493–1898|author=E. H. Blair|date=Oktubre 14, 2004|work=gutenberg.org}}&lt;/ref&gt; Kaya naman ito ay itinatag bilang isang ''encomienda'' at ''alcaldía'' na hiwalay sa [[Lalawigan ng Bulacan]], na ginagawa itong unang bayan sa lugar at isang hiwalay na lalawigan.

====Pag-aalis====
Ang ''alcaldia'' ng Calumpit ay tuluyang inalis, kasama ang mga bayan ng Calumpit at Hagonoy na isinama sa Bulacan, habang ang Apalit ay isinama sa Pampanga.

=== Rebolusyong Pilipino at Digmaang Pilipino-Amerikano ===
Noong [[Rebolusyong Pilipino]] noong 1896, ang mga Calumpiteño ay lumahok sa mga labanang inilunsad ng [[Katipunan]] laban sa [[Imperyong Espanyol]]. Maraming kilalang Calumeteño ang tumulong sa pagtatatag at pagsuporta sa [[Republika ng Malolos]], kung saan ang bayan ay nagsisilbing linya ng depensa dahil sa kalapitan nito sa bagong kabisera. Nang sumiklab ang [[Digmaang Pilipino-Amerikano]], ang Calumpit ay naging punong-himpilan ni Heneral [[Antonio Luna]] noong 1898. Sa madugong engkwentro sa Barrio Bagbag noong ika-25 ng Abril 1899, maraming tao ang sumali sa hukbo ni Heneral Luna.{{citation needed|date=Hulyo 2019}} Sa panahon ng tunggalian, ang tulay, kumbento, at simbahan ng bayan ay sinunog at tuluyang nawasak.&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;/&gt;

Ang administrasyong sibil sa ilalim ng [[Pamahalaan ng Insular]] na pinamunuan ng [[Estados Unidos]] ay itinatag sa Calumpit noong Abril 1901, kung saan si Juan Galang ang nagsilbing unang halal na alkalde ng bayan noong panahon ng Amerika.

===Panakop ng mga Amerikano at Ikalawang Digmaang Pandaigdig===
[[File:Philippine Island - Luzon Island - NARA - 68156757.jpg|thumb|Tanawin mula sa himpapawid ng Calumpit, Setyembre 1938. Ang tulay na bakal na nawasak noong unang bahagi ng Digmaan ay nasa gitna.]]

Ang Calumpit ay gumanap ng mahalagang papel sa pagsiklab ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Digmaang Pasipiko|Teatro ng Pasipiko]]. Ang tulay ng Calumpit patungo sa [[Bataan]] ay giniba ng [[Engineer Combat Battalion|Engineering Battalion]] ng [[United States Army]], upang hadlangan ang paggalaw ng mga puwersang [[Empire of Japan|Imperial Japanese]]. Noong Enero 1942, pumasok ang mga Hapones sa Calumpit habang sinisimulan nila ang kanilang [[Pananakop ng mga Hapones sa Pilipinas|panakop ng Pilipinas]] sa loob ng tatlong taon, kung saan marami ang namatay.

Noong kalagitnaan ng 1943, ang unang bahagi ng gerilyang [[USAFFE]] ay itinatag sa ilalim ng pamumuno ni Luis Macam, kasama ang karamihan sa mga miyembro mula sa Calumpit.

Noong Hunyo 1944, ang ika-4 na Batalyon ng Rehimentong Del Pilar ay itinatag sa ilalim ng pamumuno ni Major Francisco del Rosario. Nagpatuloy sila sa pakikipaglaban hanggang sa pagbabalik ng USAFFE sa ilalim ng pamumuno ni Heneral [[Douglas MacArthur]].

Noong Enero 1945, dumating sa bayan ang pinagsamang tropang Pilipino at Amerikano, na nagpalaya dito mula sa kontrol ng mga Hapones.

===Ikatlong republika===
Noong Nobyembre 18, 1959, ang dating alkalde na si Fausto Carlos ay nahatulan sa pagpatay sa pinaghihinalaang rebeldeng [[Hukbalahap]] na si Artemio Mutuc sa gusali ng munisipyo 11 taon na ang nakalilipas at sinentensiyahan ng habambuhay na pagkakakulong.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Habambuhay na pagkakakulong ang dating alkalde para sa pagpatay|trabaho=[[The Manila Times]]|publisher=The Manila Times Publishing Company, Inc.|date=Nobyembre 19, 1959|location=[[Malolos]], [[Bulacan]]|quote=Ang dating alkalde ng bayan ay napatunayang nagkasala ng pagpatay sa isang desisyong nilagdaan ni Hukom Ambrosio T. Dollete ng ikatlong sala ng lokal na hukuman ng unang pagdinig.}}&lt;/ref&gt;

===Mga Insidente===
Noong 2011 nang sinaktan ni [[Bagyong Nesat]] o ''&quot;Pedring&quot;'' at ni [[Bagyong Quiel|Bagyong Nalgae]] o ''&quot;Quiel&quot;'' [[Gitnang Luzon]] sa loob ng dalawang buwan, libu-libong pamilya sa Calumpit at mga kalapit na bayan ang nakaranas ng pagbaha na umabot sa lalim ng leeg dahil sa mga pag-ulan, pagputok ng mga dike, at paglabas ng tubig mula sa mga dam na umabot na sa kritikal na antas.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.abs-cbn.com/nation/regions/09/28/11/pedring-worst-bulacan-town|title=Pedring ang pinakamasama para sa bayan ng Bulacan|work=ABS-CBN News|access-date=Enero 22, 2019}}&lt;/ref&gt;

==Heograpiya==
Ang Calumpit ay {{convert|50|km}} mula sa [[Maynila]] at {{convert|5|km}} mula sa [[Malolos]].

Ang Calumpit ay nakalatag sa isang lawak na 5,625 ha. ng patag na lupain na inuri ayon sa paggamit para sa agrikultura (66.81%), residensyal (10.42%), industriyal (2.48%), komersyal, (0.89%) at iba pang (1.05%) na layunin. Sinasakop nito ang humigit-kumulang 2.06% ng kabuuang lawak ng lupain ng [[Bulacan]]. Ang munisipalidad ay may 144.33 kilometro ng mga kalsadang konkreto na madaling nag-uugnay sa 29 na barangay nito.

Dalawang magkaibang panahon ang nagpapakilala sa klima ng bayan: ang tag-ulan na nagsisimula sa huling bahagi ng Mayo at nagtatapos sa bandang Nobyembre; at ang tagtuyot na nagsisimula sa Nobyembre at tumatagal hanggang Abril.

Ang Calumpit ay may dalawang uri ng lupa – ang silt loam na matatagpuan sa halos 90% ng buong munisipalidad at ang clay loam sa dulong timog-silangang bahagi ng bayan. Ang parehong uri ay karaniwang angkop para sa mga layuning pang-agrikultura ayon sa klasipikasyon ng [[Kagawaran ng Agrikultura (Pilipinas)]].

===Ilog Calumpit===
[[File:02309jfRiverside Creeks Pampanga River Meysulao Calumpit Bulacanfvf 06.JPG|thumb|Ilog Calumpit]]
Ang kahabaan ng daluyan ng tubig kung saan dumadaan ang dalawang malalaking ilog sa Calumpit, ang [[Ilog Angat]] at ang [[Ilog Pampanga]] ay tinutukoy bilang ''Ilog Calumpit''.

Ang ilog na ito ay humubog sa buhay ng mga Bulakeño mula pa noong unang panahon. Dahil ito ang pinakamahabang sistema ng ilog sa Bulacan, ang Ilog Calumpit ay tumatawid sa mga bayan ng Calumpit, [[Pulilan]] at [[Plaridel, Bulacan|Plaridel]] sa silangan, [[Paombong]] at [[Hagonoy, Bulacan|Hagonoy]] sa Kanluran at dumadaloy sa [[Apalit]], [[Macabebe]] at [[Masantol]], [[Pampanga]].

Ito ang pangunahing ruta para sa kalakalan at komersyo sa bahaging ito ng Luzon bago dumating ang Espanya. Ang mga Ilog Pampanga at Quingua&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;&gt;{{cite EB1911|wstitle=Calumpit|volume=5|page=69}}&lt;/ref&gt; ay nagsilbing mga ugat kung saan dumadaan ang mga kalakal na pumapasok at lumalabas mula sa Calumpit. Sa kasalukuyan, ang ilog ay isang mahalagang yaman bilang isang masaganang lugar ng pangisdaan at nagbibigay ng irigasyon sa mga magsasaka.

===Klima===
Ang klima ng Calumpit ay katulad ng sa iba pang mga munisipalidad sa lalawigan ng Bulacan. Ito ay nailalarawan sa pamamagitan ng dalawang (2) natatanging panahon: ang tag-ulan at ang tagtuyot. Ang tag-ulan ay nagsisimula sa huling bahagi ng Mayo at nagtatapos sa bandang Nobyembre, ang tagtuyot naman ay mula Disyembre hanggang Abril. Ang karaniwang taunang pag-ulan ay {{convert|255.3|mm}} kung saan ang buwan ng Agosto ang may pinakamataas na karaniwang pag-ulan, humigit-kumulang {{convert|304|mm}}. Ang taunang bilang ng mga araw ng pag-ulan ay 175 araw.

{{Weather box
| lokasyon = Calumpit, Bulacan
| lapad = awtomatiko
| metric first = Oo
| iisang linya = Oo
| Enero mataas C = 28
| Enero mababa C = 20
| Pebrero mataas C = 29
| Pebrero mababa C = 20
| Marso mataas C = 31
| Marso mababa C = 21
| Abril mataas C = 33
| Abril mababa C = 22
| Mayo mataas C = 32
| Mayo mababa C = 24
| Hunyo mataas C = 31
| Hunyo mababa C = 24
| Hulyo mataas C = 30
| Hulyo mababa C = 24
| Agosto mataas C = 29
| Agosto mababa C = 24
| Setyembre mataas C = 29
| Setyembre mababa C = 24
| Oktubre mataas C = 30
| Oktubre mababa C = 23
| Nobyembre mataas C = 30
| Nobyembre mababa C = 22
| Disyembre mataas C = 28
| Mababa sa Disyembre C = 21
| Presipitasyon noong Enero mm = 6
| Presipitasyon noong Pebrero mm = 4
| Presipitasyon noong Marso mm = 6
| Presipitasyon noong Abril mm = 17
| Presipitasyon noong Mayo mm = 82
| Presipitasyon noong Hunyo mm = 122
| Presipitasyon noong Hulyo mm = 151
| Presipitasyon noong Agosto mm = 123
| Presipitasyon noong Setyembre mm = 124
| Presipitasyon noong Oktubre mm = 99
| Presipitasyon noong Nobyembre mm = 37
| Presipitasyon noong Disyembre mm = 21
| Mga araw ng ulan noong Enero = 3.3
| Mga araw ng ulan noong Pebrero = 2.5
| Mga araw ng ulan noong Marso = 11.7
| Mga araw ng ulan noong Abril = 6.6
| Mga araw ng ulan noong Mayo = 17.7
| Mga araw ng ulan noong Hunyo = 22.2
| Mga araw ng ulan noong Hulyo = 25.2
| Mga araw ng ulan noong Agosto = 23.7
| Mga araw ng ulan noong Setyembre = 23.2
| Mga araw ng ulan noong Oktubre = 17.9
| Mga araw ng ulan noong Nobyembre = 9.2
| Mga araw ng ulan noong Disyembre = 5.2
| pinagmulan 1 = Meteoblue &lt;small&gt;(Gamitin nang may pag-iingat: ito ay minodelo/kinakalkulang datos, hindi sinusukat nang lokal.)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;met_norms&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.meteoblue.com/en/weather/historyclimate/climatemodelled/calumpit_philippines_1720034|title=Calumpit: Karaniwang Temperatura at Ulan|publisher=Meteoblue|accessdate=Mayo 12, 2020}}&lt;/ref&gt;
| petsa = Mayo 12, 2020
}}

===Mga Barangay===
Ang mga sumuunod ay mga [[barangay]] ng '''Calumpit''':
&lt;table border=0&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td valign=top&gt;
* Balite
* Balungao
* Buguion
* Bulusan 
* Calizon
* Calumpang
* Caniogan
* Corazon
* Frances
* Gatbuca
* Gugo
* Iba Este 
* Iba O'Este
* Longos
* Meysulao
&lt;/td&gt;&lt;td valign=top&gt;
* Meyto
* Palimbang
* Panducot
* Pio Cruzcosa
* Poblacion
* Pungo
* San Jose
* San Marcos
* San Miguel
* Santa Lucia
* Santo Niño
* Sapang Bayan
* Sergio Bayan
* Sucol
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

=== Wika ===
Ang Calumpit ay isang bayan na karamihan ay nagsasalita ng [[wikang Tagalog|Tagalog]], na may humigit-kumulang 96.3% ng mga tao nito ay mga nagsasalita ng [[katatasan|matatas]]. Ang mga residente sa mga pinakahilagang barangay (na nasa hangganan ng Apalit) ay nagsasalita ng [[wikang Kapampangan|Kapampangan]] habang ang isang minorya ay nagsasalita ng iba pang [[Mga Wika ng Pilipinas|mga wikang Pilipino]].

===Relihiyon===
[[File:Church of the Philippines, Bulacan (Pebrero 2020).jpg|thumb|200x200px|San Juan Bautista Parish Church]]
Dahil ang Calumpit ang unang bayan sa Bulacan na ginawang Kristiyano ng mga Kastila noong 1572, humigit-kumulang 80% ng mga residente ang nagsasabing sila ay mga mananampalataya ng [[Simbahan Katoliko sa Pilipinas|Romano Katoliko]]. Sa ilalim ng Estados Unidos at dahil sa kalaunang [[Philippine Organic Act (1902)#Overview|pagbuwag ng Simbahang Katoliko]] sa Pilipinas noong 1902, ang [[Protestanismo sa Pilipinas|Protestanismo]] ay nagkaroon ng matatag na pundasyon sa munisipalidad. Kabilang sa mga mahahalagang relihiyosong minorya ang [[Iglesia ni Cristo]], [[Members Church of God International]], [[Iglesia Filipina Independiente]].

Kabilang sa mga pinakamatandang simbahan sa Bulacan na matatagpuan sa Calumpit ay ang [[San Juan Bautista Church (Calumpit)|San Juan Bautista Church]]. Itinayo sa ilalim ng mga prayleng Agustino na sina Martín de Rada at Diego Vivar, ito ay orihinal na gawa sa nipa at kawayan at unti-unting itinayo sa bato noong 1700. Isinasamba nito ang lokal na [[patron saint]], [[Juan Bautista]], na ang [[Kapanganakan ni Juan Bautista|kaarawan sa liturhiya]] tuwing Hunyo 24 ay ipinagdiriwang bilang pista ng bayan.

Sa loob ng simbahan ay may isang tunel na, ayon sa alamat, ay ginamit ng mga pari noong panahon ng mga Espanyol bilang daanan ng pagtakas sakaling may mga pag-atake ng mga pirata na Tsino at Moro. Ito ay isang idineklarang Dambana ng Diyosesis ng Diyosesis ng Malolos.&lt;ref&gt;{{cite news
|url=http://www.wowphilippines.com.ph/explore_phil/place_details.asp?content=thingstodo&amp;province=10
|title=Mga Bagay na Dapat Gawin at Makita sa Bulacan...
|publisher=[[Wow Philippines]]
|accessdate=Abril 14, 2007
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070712123907/http://www.wowphilippines.com.ph/explore_phil/place_details.asp?content=thingstodo&amp;province=10
|archivedate=Hulyo 12, 2007
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

[[File:JfMeyto0023ShrineCalumpitfvf 07.JPG|thumb|right|200px|Dambana ng Meyto]]
Ang Dambana ng Meyto ay nagmamarka ng duyan ng Kristiyanismo sa kanlurang Bulacan, kung saan unang itinanim ang isang krus na kahoy at ang unang misa sa rehiyon ay ginanap noong Mayo 1572. Ang dambana, na matatagpuan sa kanlurang bahagi ng bayan, ay siya ring kinaroroonan ng orihinal na simbahan ng Calumpit, na nauna pa sa umiiral na sa sentro ng bayan. Noong panahon ng Rebolusyong Pilipino, ang Iglesia Filipina Independiente – na noon ay humiwalay na sa Simbahang Katoliko – ay pumalit sa Dambana ng Meyto.

=== Paggawa at trabaho ===
Noong 1995, ang Calumpit ay mayroong medyo malaking lakas-paggawa na 24,095 o 66% ng populasyon na may edad 20–59. Humigit-kumulang 35% sa mga ito ay may kasanayan at nagtatrabaho sa kani-kanilang mga trabaho; 28% ay [[maybahay|maybahay]] na paminsan-minsang nagtatrabaho bilang [[mga katulong sa bukid]], nagbebenta ng mga ani sa bukid sa palengke at gumagawa ng mga maliliit na trabaho. Ang iba ay hindi nauri at karamihan ay binubuo ng mga estudyante, mga kabataang hindi nag-aaral, at mga walang trabaho.

Ang kabuuang kita ng sambahayan bawat taon ay ₱705 milyon, na ang taunang average na kita ng sambahayan ay ₱66,600 at ang kita ng bawat tao taun-taon ay ₱12,198.

===Literacy===
Ang mataas na [[literacy rate]] (98.5%) ay pinapanatili ng 24 na elementarya at anim na sekondarya o hayskul. Ang Bulacan Manpower and Livelihood Training Center (BMLTC), na matatagpuan sa puso ng bayan, ay nag-aalok ng mga kursong bokasyonal at nagsisilbing lugar ng pagsasanay para sa parehong mga walang kasanayan at may mataas na kasanayang manggagawa. Bilang resulta, karamihan sa mga Calumpiteño ay nakakuha at nakapagpanatili ng mga kasanayang angkop para sa trabaho lalo na sa larangan ng agro-industriya.

==Ekonomiya==
{{Insidente ng kahirapan sa PH}}
[[File:0455jfSaint John Halls Welcome Sign Roads Sucol Calumpit Bulacanfvf 25.JPG|thumb|right|200px|Ang kilalang Longganisang Calumpit]]
{{div col}}
;Mga pangunahing industriya:
*Mga industriyal na lupain
*Mga gawang-kamay
*Pagproseso ng pagkain
*Papel
*Mga damit
*Mga seramiko/palayok
*Mga bulaklak/mga halamang ornamental
*Mga kagamitan sa bahay

;Mga pangunahing produkto:
*Longganisang Calumpit
*Mga key chain, key holder, bolpen holder
*Mga uniporme ng kumpanya
*Mga pamigay ng korporasyon

;Mga industriyal na lupain:
*Bulacan Agro-Industrial Subdivision (Barangay Pio Cruzcosa)

;Mga serbisyo sa damit at pag-iimprenta:
*Mga serbisyo sa pag-iimprenta ng imprentas - Sitio Danga, Brgy. San Miguel
*Imprentas Clothing Company - Sitio Danga, Brgy. San Miguel
*Osano Garments - Sitio Danga, Brgy. San Miguel
{{div col end}}
{{clear left}}

==Turismo at kultura==
===Mga Pista===
Ipinagdiriwang ng Calumpit ang kanilang &quot;pista&quot; sa bayan mula Hunyo 23 hanggang 24. Ang &quot;Libad&quot; ay isang prusisyon sa ilog na ginaganap tuwing [[Bisperas ni San Juan]] tuwing Hunyo 23 upang parangalan ang [[patron santo]] ng bayan. Ang mga Calumpiteño ay umaawit, sumasayaw at nagbubuhos ng tubig upang &quot;binyagan&quot; ang mga dumadaan, na inaalala ang katangiang ginawa ng santo. Ang ritwal at ang tradisyonal na ruta nito ay mga labi ng lumang prusisyon sa ilog na ginaganap noong ang Apalit at Hagonoy ay pinamumunuan pa mula sa Calumpit. Ang mga pagdiriwang ay nagpapatuloy hanggang sa susunod na araw, Hunyo 24, ang kapistahan ni San [[Juan Bautista]].

Tuwing Hunyo 23, isang araw bago ang kapistahan, ang 29 na barangay ng Calumpit ay nakikilahok sa &quot;Libad sa Ilog&quot; [[Float (parade)|fluvial float parade]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1= Velez |first1=Freddie |title=Mahigit sa 100 magagandang pagoda ang itinampok sa 'Libad Festival 2023' sa Bulacan|url=https://mb.com.ph/2023/6/23/over-a-hundred-well-decorated-pagodas-colored-the-calumpit-river-on-libad-festival-2023 |accessdate=Hunyo 28, 2024 |publisher=[[Manila Bulletin]] |date=Hunyo 24, 2023}}&lt;/ref&gt; Mahusay na pinalamutian na mga [[Boat|pagoda]] na daanan sa Ilog Calumpit, ang makasaysayang lugar ng [[Labanan sa Calumpit]] mula sa mga Barangay ng Gatbuca at Bagbag (Caniogan-Santo Niño) na mga tulay na dumadaan sa Iba O Este sa kahabaan ng [[w:en:MacArthur Highway|MacArthur Highway]] patungo sa [[San Juan Bautista Church (Calumpit)|San Juan Bautista Church]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Velez |first1=Freddie |title=Torpidhousands ng Bulakenhousands ng Bulakenhousands. 2024|url= https://mb.com.ph/2024/6/23/thousands-of-bulakenyos-tourists-join-calumpit-s-libad-festival-2024|accessdate=June 28, 2024 |publisher= [[Manila Bulletin]]|date=June 24} }&lt;/2024

Isa sa pinakamatandang barangay sa bayan, na itinatag noong 1575, sikat at sikat ang Santa Lucia dahil sa diumano'y mahimalang imahe nito. [[patron|patrona]], [[Saint Lucia]]. Tuwing Disyembre 12-13, ang mga kalye ng nayon ay puno ng makukulay na ''banderitas'', gayundin ang harapan ng Simbahan ng Santa Lucia. Binisita ng mga peregrino ang simbahan para sa dalawang araw na pagdiriwang, kung saan ang [[novena]] para sa santo ay magsisimula sa Disyembre 4.

====Pista ng longganisa ng Calumpit====
Noong Marso 24-25, 2023, ang ika-451 Anibersaryo ng Pagkakatatag ng bayan, pinangunahan ni Mayor Glorime M. Faustino ang unang [[Calumpit longganisa]] Festival na may habang 514 metro na &quot;Pinakamahabang [[Kamayan|Boodle Fight]]&quot; sa kahabaan ng [[Philippine highway network|Pulilan Regional Road]]. 3,000 katao na lumahok mula sa Barangay Caniogan at Corazon ang kumain ng bituing &quot;Longganisang Bawang&quot; ng mga gumagawa ng Bikers Longganisa.&lt;ref&gt;{{cite news |last1= Velez|first1=Freddie |title=1st Calumpit Longganisa Festival draws thousands|url= https://mb.com.ph/2023/3/24/1st-calumpit-longganisa-festival-draws-thousands-of-bulakenyo|accessdate=April 30, 2024 |publisher= [[Manila Bulletin]]|date=Mar 24, 2023}}&lt;/ref&gt; Nakiisa sa labanan ng mga residente ng Calumpit5 ang mga b0oodle ng Calumpit0 ng mga residente ng Calumpit0 sa kahabaan ng Calumpit-Pulilan Road, sa kanyang 2nd Longganisa Festival noong 23 Marso 2024.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Labor |first1= Pagsusuri|title=Calumpit Longganisa Festival feat. 500m logganisa boodle fight|url= https://tribune.net.ph/2024/03/23/calumpit-longganisa-festival-feat-500m-logganisa-boodle-fight|accessdate=Abril 30, 2024 |publisher= |date=Marso 23, 2024}}&lt;/ref&gt;

===Tulay ng Bagbag===
Ang Tulay ng Bagbag ang lugar ng pinakamahabang labanan sa pagitan ng mga Amerikano at mga Pilipino na pinamunuan ni Heneral [[Gregorio del Pilar]] noong Abril 25, 1899. Ang tulay ngayon ay isang paalala ng katapangan na ipinakita ng Pilipinong nagtagumpay laban sa mga puwersang Amerikano.

==Edukasyon==
[[File:FvfCalumpitB9925 13.JPG|thumb|right|200px|Colegio de Calumpit (dating Calumpit Institute)]]
Ang Tanggapan ng Distrito ng mga Paaralan ng Calumpit ang namamahala sa lahat ng institusyong pang-edukasyon sa loob ng munisipalidad. Pinangangasiwaan nito ang pamamahala at operasyon ng lahat ng pribado at pampubliko, mula elementarya hanggang sekondaryang paaralan.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Enero 15, 2021 |title=Masterlist of Schools |url=https://www.deped.gov.ph/wp-content/uploads/2021/06/SY-2020-2021-Masterlist-of-Schools-Address-only-1-1.pdf |access-date=Hulyo 17, 2025 |website=Department of Education}}&lt;/ref&gt;

===Mga elementarya at elementaryang paaralan===
{{Div col|colwidth=20em}}
* Academia De Sto. Domingo ng Calumpit
* Paaralang Elementarya ng Arsenio Santos Memorial
* Paaralang Elementarya ng Balite
* Paaralang Pagkatuto ng Bio-Kinetics
* Paaralang Elementarya ng Buguion
* Paaralang Elementarya ng Bulusan
* Paaralang Elementarya ng Calizon
* Paaralang Elementarya ng Calumpang
* Paaralang Sentral ng Calumpit
* Paaralang Ekumenikal ng Calumpit
* Paaralang Elementarya ng Caniogan
* Sentro ng Pagkatuto ng Kristiyanong Cherub
* Paaralang Elementarya ng Doña Damiana De Leon Macam Memorial (Paaralang Elementarya ng San Miguel)
* Institusyong Eklesiastiko ng Kristiyano
* Paaralang Elementarya ng F. Mendoza Memorial
* Paaralang Elementarya ng Frances
* Paaralang Pinagsama ng Good Spirit
* Paaralang Elementarya ng Gugo
* Sentro ng Pagkatuto ng Hans
* Paaralang Pandaigdig ng Harvesters' Missions
* Paaralang Elementarya ng Iba O' este
* Juan Pagdanganan MS
* Paaralang Elementarya ng Linagit
* Paaralang Elementarya ng Longos
* Paaralang Elementarya ng Meysulao
* Paaralang Elementarya ng Meyto
* Paaralang Montessori de Enriquez
* Paaralang Elementarya ng Northville 9
* Paaralang Elementarya ng Panducot
* Paaralang Pang-alaala ng Pascual O. Cruz
* Paaralang Kristiyano ng Petras
* Paaralang Elementarya ng Pulo
* Paaralang Elementarya ng Pungo
* Akademya ng Rabbi Vinirosa
* Paaralang Elementarya ng San Jose
* Paaralang Elementarya ng San Marcos
* Sentro ng Pagkatuto ni Shaldan
* Akademya ng Shalom Christian ng Bulacan
* Akademya ni San Anthony ng Bulacan
* Paaralang Katoliko ni San Juan Bautista
* Paaralang Elementarya ng Vicente T. Reyes (Paaralang Elementarya ng Iba Este)
{{div col end}}

===Mga paaralang sekundarya===
{{Div col|colwidth=20em}}
* Pambansang Mataas na Paaralang Calumpit (Pambansang Mataas na Paaralang San Marcos)
* Mataas na Paaralang Caniogan
* Colegio de Calumpit
* Pambansang Mataas na Paaralang Frances
* Mataas na Paaralang San Miguel-Meysulao
* Pambansang Mataas na Paaralang Sta. Lucia
* {{div col end}}

==Mga Kilalang Personalidad==
*[[Lingkod ng Diyos|Mga Lingkod ng Diyos]] [[Dionisia de Santa María Mitas Talangpaz]] (1691–1732) at [[Cecilia Rosa de Jesús Talangpaz]] (1693–1731): Sina Sisters Dionisia at Cecilia Talangpas ang nagtatag ng Beaterio de San Sebastián. Nagsimula ang kanilang proseso ng beatipikasyon noong 1999, at pareho silang itinuring na mga Lingkod ng Diyos habang isinasagawa ang pagsasaalang-alang sa pagiging santo. Kilala sila sa kanilang huwarang buhay ng panalangin, pagtanggi sa sarili, paglilingkod sa Simbahan at apostolado na nakaakit sa mga kabataang Pilipina.
* Gregorio Velasquez, [[Pambansang Siyentipiko ng Pilipinas]] para sa Pikolohiya
* [[Francisco O. Santos]], [[Pambansang Siyentipiko ng Pilipinas]] para sa Nutrisyon ng Tao at Kemistri ng Agrikultura
*[[José Zabala-Santos]] - isa sa mga pinakasikat na kartunista sa Pilipinas noong dekada 1950 para sa mga karakter tulad nina ''Popoye'', ''Sianong Sano'', at ''Lukas Malakas''.&lt;ref name=Comic&gt;[http://www.comicartfans.com/gallerypiece.asp?piece=533816&amp;gsub=84321 Sianong Sano ni Jose Zabala Santos noong dekada 1950]. Comicartfans.com (2009-07-07). Kinuha noong 2011-05-25.
*[https://m.imdb.com/name/nm0266450/ Higino J. Fallorina] Isang sinematograpo na nagwagi ng parangal. ''Tatlong Maria'' (1944), ''Baguio Cadets'' (1950)[[Maria Clara Awards]], ''Roberta'' (1951), ''Sa isang sulyap mo Tita'' (1953), ''Jack and Jill'' (1954), ''Nagkita si kerubin at tulisang pugot'' (195) (1958)[https://www.imdb.com/title/tt0357428/awards/?mode=desktop&amp;ref_=m_ft_dsk], ''Merill's Marauders'' (1962), ''Iginuhit ng tadhana: The Ferdinand E. Marcos story'' (1965), ''Counter spy'' (19) mangliligpit'' (1968), ''Palanca'' (1969), ''Sonny side'' (1971), ''Dalawang mukha ng tagumpay'' (1973), ''Lalaki, kasalanan mo'' (1973)[https://pelikulaatbp.blogspot.com/2009/09/1973-famas-awards],html?m:' (1974)[https://pelikulaatbp.blogspot.com/2009/09/1974-famas-awards.html?m=1], ''Katawang lupa'' (1975), ''Bamboo trap'' (1975), ''Mababagsik na anghel'' (1975), ''Saan ka pupunta, Miss Lutgarda? ''Anna Karenina: Babaeng hiwalay sa asawa'' (1976), ''Halik na lumalatay'' (1977), ''Ang babae sa ulog'' (1981)

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://calumpit.bulacan.ph/ Calumpit Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]</text>
      <sha1>ix2hdom9lzabhy3d542y7r73ws0eoyh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223419</id>
      <parentid>2223418</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T02:49:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47781-75</username>
        <id>166014</id>
      </contributor>
      <comment>/* Literacy */</comment>
      <origin>2223419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31563" sha1="8vl1ftib9mx37p8h8p8g4ba9227hogu" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine municipality 2|
 infoboxtitle = Bayan ng Calumpit |
 seal         = available |
 sealfile     = Ph seal bulacan calumpit.gif |
 caption      = Mapa ng Bulacan na pinakita ang lugar Calumpit|
 locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}} |
 region          = {{PH wikidata|region}} |
 province        = {{PH wikidata|province}} |
 districts    = Unang Distrito ng Bulacan sa Kongreso|
 barangays    = 29 |
 founded      = 1572 |
 class        = Primera klaseng munisipalidad |
 mayor        = Glorime &quot;Lem&quot; M. Faustino |
 areakm2      =  |
}}

Ang '''Calumpit''' (&lt;small&gt;pagbigkas:&lt;/small&gt; ka•lum•pít) ay isa sa mga munisipalidad ng lalawigan ng [[Bulacan]] na matatagpuan sa Region III o Gitnang Luzon. Ito ay nasa [[hilaga]] ng [[Hagonoy]], [[timog]] ng [[Pulilan]], [[kanluran]] ng    [[Malolos]] at [[silangan]] ng [[Apalit]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

==Etimolohiya==
Ang pangalang Calumpit ay nagmula sa pangalan ng matibay na punong mayabong at madami na natagpuan sa harapan ng simbahan ng bayan. 

== Kasaysayan ==
Bago pa man dumating ang mga Kastila ay matagal nang nakatatag ang Calumpit bilang isang maunlad na pamayanan o [[bayan]]. Ito ay nasa ilalim ng pamumuno ni Gat Maitim.

Ang iba pang mga karatig-bayan ng panahong iyon ay ang mga bayan ng Gatbuka, Meyto, Meysulao, Pandukot, [[Malolos]], [[Macabebe]], [[Hagonoy, Bulacan|Hagonoy]], and [[Apalit]]. 

Nang ma-Hispanisado at maitatag bilang isang politikal at heyograpikal na yunit noong 1572 ang bayan ng Calumpit ay kanilang napagpasiyahan na maging sentro ang kasalukuyang Barangay Población bilang kalagayan ng kanilang simbahan at pati na rin bilang sentro ng pamamahala para sa mga nabanggit na mga barrio na napasanib sa bayang ito.

=== Panahon ng Espanyol ===
Nang marinig na ang Tondo ay sinakop nina Martín de Goíti at [[Juan de Salcedo|Juan Salcedo]], at na [[Rajah Matanda]] ay nakipag-alyansa sa mga Kastila noong Mayo 1571, si Bambalito ay bumuo ng isang armada ng dalawang libong katutubo na karamihan ay mula sa Hagonoy at Macabebe. Naglayag sila sa [[Manila Bay]] patungong Tondo noong 3 Hunyo 1571, na humarap kay Goíti at Salcedo sa makasaysayang [[Labanan ng Bangkusay]]. Si Bambalito at ang mga katutubo ay natalo, at ang mga mananakop ay nagpatuloy sa pahilaga upang patahimikin ang ibang mga nayon sa baybayin ng Manila Bay.

Noong Setyembre 1571, dumating sa [[Lubao, Pampanga|Lubao] sina Goíti at Salcedo, kasama ang mga sumasalakay na pwersa. Noong ika-14 ng Nobyembre 1571, narating nila ang Calumpit at Malolos at iniulat ito kay [[Miguel López de Legazpi]], ang unang Espanyol na [[Gobernador-Heneral ng Pilipinas]]. Ang dalawang pamayanan ay itinatag bilang Encomienda de Calumpit at Encomienda de Malolos, ayon sa pagkakabanggit. Ang Encomienda de Calumpit ay ipinagkatiwala kay Sargento Juan de Moron, isa sa mga mananakop sa Ekspedisyon ni Legazpi.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.philippinehistory.net/first50/encomiendas.htm|title=The Philippine Islands|author=Blair and Robertson|date=|pages=304–310|volume=34|access-date=2014-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924072336/http://www.philippinehistory.net/first50/encomiendas.htm|archive-date=2015-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

====Kristiyanisasyon====
Hindi tiyak kung kailan eksaktong unang tumuntong ang mga Agustino sa Calumpit, ngunit ayon sa mga dokumento, ang Calumpit ay isa nang parokya. Pagsapit ng ika-3 ng Mayo 1572, nang si Fray Martín de Rada ay nahalal na Prior Provincial. Ang Calumpit ay sabay na itinatag kasama ang mga kumbento ng [[Bay, Laguna]], [[Tondo, Maynila|Tondo]] at [[Lubao, Pampanga]], kasama si De Rada bilang [[Prior (simbahan)|prior]] nito at si Fray Diego Vivar bilang kanyang vicar.

Ayon sa mga tala, ang mga misyonerong Agustino ay nagtanim ng krus na kahoy sa pampang ng Ilog Meyto upang simbolohin ang binyag ng lupain, at nagtayo ng kapilya mula sa [[sasa|''nipa'']] na gawa sa pawid at kawayan. Kalaunan, lumipat sila sa Meysulao at nagtayo ng isa pang visita, pagkatapos ay sa Panducot, kung saan nagtayo sila ng isa pang kapilya na inialay sa [[Pagbisita (Kristiyanismo)|Aming Birhen ng Pagbisita]] gaya ng binanggit ni Fray Gaspar de San Agustín sa kanyang ''Conquistas delas Isla Philipinas'' (Libro Segundo, Kabanata 9). Kasunod nito, ang punong-himpilan ng misyon ay muling inilipat sa mas mataas na lugar kung saan nakatayo ang isang malaki at kitang-kitang puno na tinatawag na ''kalumpít'' (''Terminalia macrocarpa decne''), gaya ng ipinangalan ng mga lokal sa lugar. Isang kapansin-pansing katangian ang lugar na napapaligiran ng mga ilog, na nagsisilbing natural, parang [[moat]] na depensa. Pangunahin, ang Meyto, Meysulao, Panducot at Calumpit ay mga malayang barangay sa ilalim ng kanilang mga pinuno, at gayundin ang Gatbuka, Bugyon at iba pang mga lumang pamayanan.

Noong 5 Abril 1572, pinagsama ni Legaspi ang mga nayon ng Meyto, Meysulao, Panducot, Calumpit, Candaba, Apalit at Malolos, at ang mga nayong ito ay naging ''ministerios'' at ''[[visitas]]'' bilang Calumpit, na ang kasalukuyang bayan mismo ang sentro.

Noong 28 Disyembre 1575, isinama ni Gobernador-Heneral Francisco Sande sa bayan ang mga nayon ng Agonoy (ngayon ay Hagonoy), Quinabalonan (ngayon ay nahati sa pagitan ng mga barangay ng Santa Monica at San Jose sa Hagonoy), at ilang iba pa sa tabi ng Ilog Macabebe.

====Maagang presensya ng Espanyol====
Noong nasakop na ng mga Kastila si Calumpit, ang ''[[Encomienda|Encomiendas]]'' ng Calumpit at Malolos ay pinag-isa sa ilalim ng administrasyon ng kani-kanilang mga 'encomenderos'' ''Don'' Marcos de Herrera at ''Sargento Mayor'' Juan de Moron noong 5 Abril 1572. Pagkaraan ng isang buwan, nilikha ang isang hub ng &quot;Hilagang Luzon&quot; ng Calumpit. ''convento'' ng Lubao sa [[Pampanga]], na kinabibilangan ng [[Guagua|Betis]] at [[Bacolor]], at ang ''convento'' ng [[Taal, Batangas|Taál]] sa [[Batangas]], na itinatag noong 3 Mayo 1572, nang mahalal si Fray Martín de Rada bilang bagong Probinsyano ng Augustin de Rada. na-recall sa [[New Spain|Mexico]]. Kasama sa unang parokya ng Calumpit ang mga lumang nayon ng Hagonoy, Apalit, Candaba, Malolos at Macabebe bilang mga misyon nito. Ang bayan ay unang inialay kay Saint [[Nicholas ng Tolentino]], ngunit noong Disyembre 1576, ito ay muling inialay sa pagtangkilik ni San [[Juan Bautista]].&lt;ref&gt;Administracion espiritual de los Padres Agustinos calsados ​​de la Provincia del Duche Nombre de Jesus de las islas Filipinas, Valladolid, Imprenta33 47&lt;/ref&gt;

====Lalawigan ng Calumpit====
Noong 28 Disyembre 1575, itinatag ni Gobernador-Heneral Francisco de Sande ang Calumpit bilang isang ''alcaldía'' (lalawigan) na independyente sa Bulacan, kasama si Marcos de Arce bilang unang ''Alcalde Mayor'', at sumasaklaw sa mga kalapit na ''visitas'' at mga pamayanan tulad ng Malolos, Hagonoy, Macabebe, Apalit at Candaba. Nang maglaon noong 1576, ang hurisdiksyon ng Macabebe ay inilipat sa bayan ng Lubao at ang Candaba ay nahiwalay bilang isang bayan, pagkatapos noong 11 Hunyo 1580, ang Malolos ay naging isang bayan na inilipat sa alcaldía ng Bulacan. Noong 1581, ang Hagonoy ay may sariling ''convento'' ngunit nasa ilalim pa rin ng Gobernador ng Calumpit, habang noong 1591 ay opisyal na nahiwalay ang Apalit bilang isang bayan at sa muling isinaayos na lalawigan ng [[Pampanga]]. Sa parehong dokumento ni Miguel de Loarca noong 1581 na ''Relación de las Islas Filipinas'' at noong Hunyo 1591 na dokumento ng Gobernador-Heneral [[Luis Pérez Dasmariñas]], lumilitaw ang Calumpit bilang isang ''alcaldía'' na hiwalay sa Bulacan, Lubao, at Betis.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gutenberg.org/files/13742/13742-h/13742-h.htm|title=The Philippine Islands, 1493–1898|author=E. H. Blair|date=Oktubre 14, 2004|work=gutenberg.org}}&lt;/ref&gt; Kaya naman ito ay itinatag bilang isang ''encomienda'' at ''alcaldía'' na hiwalay sa [[Lalawigan ng Bulacan]], na ginagawa itong unang bayan sa lugar at isang hiwalay na lalawigan.

====Pag-aalis====
Ang ''alcaldia'' ng Calumpit ay tuluyang inalis, kasama ang mga bayan ng Calumpit at Hagonoy na isinama sa Bulacan, habang ang Apalit ay isinama sa Pampanga.

=== Rebolusyong Pilipino at Digmaang Pilipino-Amerikano ===
Noong [[Rebolusyong Pilipino]] noong 1896, ang mga Calumpiteño ay lumahok sa mga labanang inilunsad ng [[Katipunan]] laban sa [[Imperyong Espanyol]]. Maraming kilalang Calumeteño ang tumulong sa pagtatatag at pagsuporta sa [[Republika ng Malolos]], kung saan ang bayan ay nagsisilbing linya ng depensa dahil sa kalapitan nito sa bagong kabisera. Nang sumiklab ang [[Digmaang Pilipino-Amerikano]], ang Calumpit ay naging punong-himpilan ni Heneral [[Antonio Luna]] noong 1898. Sa madugong engkwentro sa Barrio Bagbag noong ika-25 ng Abril 1899, maraming tao ang sumali sa hukbo ni Heneral Luna.{{citation needed|date=Hulyo 2019}} Sa panahon ng tunggalian, ang tulay, kumbento, at simbahan ng bayan ay sinunog at tuluyang nawasak.&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;/&gt;

Ang administrasyong sibil sa ilalim ng [[Pamahalaan ng Insular]] na pinamunuan ng [[Estados Unidos]] ay itinatag sa Calumpit noong Abril 1901, kung saan si Juan Galang ang nagsilbing unang halal na alkalde ng bayan noong panahon ng Amerika.

===Panakop ng mga Amerikano at Ikalawang Digmaang Pandaigdig===
[[File:Philippine Island - Luzon Island - NARA - 68156757.jpg|thumb|Tanawin mula sa himpapawid ng Calumpit, Setyembre 1938. Ang tulay na bakal na nawasak noong unang bahagi ng Digmaan ay nasa gitna.]]

Ang Calumpit ay gumanap ng mahalagang papel sa pagsiklab ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Digmaang Pasipiko|Teatro ng Pasipiko]]. Ang tulay ng Calumpit patungo sa [[Bataan]] ay giniba ng [[Engineer Combat Battalion|Engineering Battalion]] ng [[United States Army]], upang hadlangan ang paggalaw ng mga puwersang [[Empire of Japan|Imperial Japanese]]. Noong Enero 1942, pumasok ang mga Hapones sa Calumpit habang sinisimulan nila ang kanilang [[Pananakop ng mga Hapones sa Pilipinas|panakop ng Pilipinas]] sa loob ng tatlong taon, kung saan marami ang namatay.

Noong kalagitnaan ng 1943, ang unang bahagi ng gerilyang [[USAFFE]] ay itinatag sa ilalim ng pamumuno ni Luis Macam, kasama ang karamihan sa mga miyembro mula sa Calumpit.

Noong Hunyo 1944, ang ika-4 na Batalyon ng Rehimentong Del Pilar ay itinatag sa ilalim ng pamumuno ni Major Francisco del Rosario. Nagpatuloy sila sa pakikipaglaban hanggang sa pagbabalik ng USAFFE sa ilalim ng pamumuno ni Heneral [[Douglas MacArthur]].

Noong Enero 1945, dumating sa bayan ang pinagsamang tropang Pilipino at Amerikano, na nagpalaya dito mula sa kontrol ng mga Hapones.

===Ikatlong republika===
Noong Nobyembre 18, 1959, ang dating alkalde na si Fausto Carlos ay nahatulan sa pagpatay sa pinaghihinalaang rebeldeng [[Hukbalahap]] na si Artemio Mutuc sa gusali ng munisipyo 11 taon na ang nakalilipas at sinentensiyahan ng habambuhay na pagkakakulong.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Habambuhay na pagkakakulong ang dating alkalde para sa pagpatay|trabaho=[[The Manila Times]]|publisher=The Manila Times Publishing Company, Inc.|date=Nobyembre 19, 1959|location=[[Malolos]], [[Bulacan]]|quote=Ang dating alkalde ng bayan ay napatunayang nagkasala ng pagpatay sa isang desisyong nilagdaan ni Hukom Ambrosio T. Dollete ng ikatlong sala ng lokal na hukuman ng unang pagdinig.}}&lt;/ref&gt;

===Mga Insidente===
Noong 2011 nang sinaktan ni [[Bagyong Nesat]] o ''&quot;Pedring&quot;'' at ni [[Bagyong Quiel|Bagyong Nalgae]] o ''&quot;Quiel&quot;'' [[Gitnang Luzon]] sa loob ng dalawang buwan, libu-libong pamilya sa Calumpit at mga kalapit na bayan ang nakaranas ng pagbaha na umabot sa lalim ng leeg dahil sa mga pag-ulan, pagputok ng mga dike, at paglabas ng tubig mula sa mga dam na umabot na sa kritikal na antas.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.abs-cbn.com/nation/regions/09/28/11/pedring-worst-bulacan-town|title=Pedring ang pinakamasama para sa bayan ng Bulacan|work=ABS-CBN News|access-date=Enero 22, 2019}}&lt;/ref&gt;

==Heograpiya==
Ang Calumpit ay {{convert|50|km}} mula sa [[Maynila]] at {{convert|5|km}} mula sa [[Malolos]].

Ang Calumpit ay nakalatag sa isang lawak na 5,625 ha. ng patag na lupain na inuri ayon sa paggamit para sa agrikultura (66.81%), residensyal (10.42%), industriyal (2.48%), komersyal, (0.89%) at iba pang (1.05%) na layunin. Sinasakop nito ang humigit-kumulang 2.06% ng kabuuang lawak ng lupain ng [[Bulacan]]. Ang munisipalidad ay may 144.33 kilometro ng mga kalsadang konkreto na madaling nag-uugnay sa 29 na barangay nito.

Dalawang magkaibang panahon ang nagpapakilala sa klima ng bayan: ang tag-ulan na nagsisimula sa huling bahagi ng Mayo at nagtatapos sa bandang Nobyembre; at ang tagtuyot na nagsisimula sa Nobyembre at tumatagal hanggang Abril.

Ang Calumpit ay may dalawang uri ng lupa – ang silt loam na matatagpuan sa halos 90% ng buong munisipalidad at ang clay loam sa dulong timog-silangang bahagi ng bayan. Ang parehong uri ay karaniwang angkop para sa mga layuning pang-agrikultura ayon sa klasipikasyon ng [[Kagawaran ng Agrikultura (Pilipinas)]].

===Ilog Calumpit===
[[File:02309jfRiverside Creeks Pampanga River Meysulao Calumpit Bulacanfvf 06.JPG|thumb|Ilog Calumpit]]
Ang kahabaan ng daluyan ng tubig kung saan dumadaan ang dalawang malalaking ilog sa Calumpit, ang [[Ilog Angat]] at ang [[Ilog Pampanga]] ay tinutukoy bilang ''Ilog Calumpit''.

Ang ilog na ito ay humubog sa buhay ng mga Bulakeño mula pa noong unang panahon. Dahil ito ang pinakamahabang sistema ng ilog sa Bulacan, ang Ilog Calumpit ay tumatawid sa mga bayan ng Calumpit, [[Pulilan]] at [[Plaridel, Bulacan|Plaridel]] sa silangan, [[Paombong]] at [[Hagonoy, Bulacan|Hagonoy]] sa Kanluran at dumadaloy sa [[Apalit]], [[Macabebe]] at [[Masantol]], [[Pampanga]].

Ito ang pangunahing ruta para sa kalakalan at komersyo sa bahaging ito ng Luzon bago dumating ang Espanya. Ang mga Ilog Pampanga at Quingua&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;&gt;{{cite EB1911|wstitle=Calumpit|volume=5|page=69}}&lt;/ref&gt; ay nagsilbing mga ugat kung saan dumadaan ang mga kalakal na pumapasok at lumalabas mula sa Calumpit. Sa kasalukuyan, ang ilog ay isang mahalagang yaman bilang isang masaganang lugar ng pangisdaan at nagbibigay ng irigasyon sa mga magsasaka.

===Klima===
Ang klima ng Calumpit ay katulad ng sa iba pang mga munisipalidad sa lalawigan ng Bulacan. Ito ay nailalarawan sa pamamagitan ng dalawang (2) natatanging panahon: ang tag-ulan at ang tagtuyot. Ang tag-ulan ay nagsisimula sa huling bahagi ng Mayo at nagtatapos sa bandang Nobyembre, ang tagtuyot naman ay mula Disyembre hanggang Abril. Ang karaniwang taunang pag-ulan ay {{convert|255.3|mm}} kung saan ang buwan ng Agosto ang may pinakamataas na karaniwang pag-ulan, humigit-kumulang {{convert|304|mm}}. Ang taunang bilang ng mga araw ng pag-ulan ay 175 araw.

{{Weather box
| lokasyon = Calumpit, Bulacan
| lapad = awtomatiko
| metric first = Oo
| iisang linya = Oo
| Enero mataas C = 28
| Enero mababa C = 20
| Pebrero mataas C = 29
| Pebrero mababa C = 20
| Marso mataas C = 31
| Marso mababa C = 21
| Abril mataas C = 33
| Abril mababa C = 22
| Mayo mataas C = 32
| Mayo mababa C = 24
| Hunyo mataas C = 31
| Hunyo mababa C = 24
| Hulyo mataas C = 30
| Hulyo mababa C = 24
| Agosto mataas C = 29
| Agosto mababa C = 24
| Setyembre mataas C = 29
| Setyembre mababa C = 24
| Oktubre mataas C = 30
| Oktubre mababa C = 23
| Nobyembre mataas C = 30
| Nobyembre mababa C = 22
| Disyembre mataas C = 28
| Mababa sa Disyembre C = 21
| Presipitasyon noong Enero mm = 6
| Presipitasyon noong Pebrero mm = 4
| Presipitasyon noong Marso mm = 6
| Presipitasyon noong Abril mm = 17
| Presipitasyon noong Mayo mm = 82
| Presipitasyon noong Hunyo mm = 122
| Presipitasyon noong Hulyo mm = 151
| Presipitasyon noong Agosto mm = 123
| Presipitasyon noong Setyembre mm = 124
| Presipitasyon noong Oktubre mm = 99
| Presipitasyon noong Nobyembre mm = 37
| Presipitasyon noong Disyembre mm = 21
| Mga araw ng ulan noong Enero = 3.3
| Mga araw ng ulan noong Pebrero = 2.5
| Mga araw ng ulan noong Marso = 11.7
| Mga araw ng ulan noong Abril = 6.6
| Mga araw ng ulan noong Mayo = 17.7
| Mga araw ng ulan noong Hunyo = 22.2
| Mga araw ng ulan noong Hulyo = 25.2
| Mga araw ng ulan noong Agosto = 23.7
| Mga araw ng ulan noong Setyembre = 23.2
| Mga araw ng ulan noong Oktubre = 17.9
| Mga araw ng ulan noong Nobyembre = 9.2
| Mga araw ng ulan noong Disyembre = 5.2
| pinagmulan 1 = Meteoblue &lt;small&gt;(Gamitin nang may pag-iingat: ito ay minodelo/kinakalkulang datos, hindi sinusukat nang lokal.)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;met_norms&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.meteoblue.com/en/weather/historyclimate/climatemodelled/calumpit_philippines_1720034|title=Calumpit: Karaniwang Temperatura at Ulan|publisher=Meteoblue|accessdate=Mayo 12, 2020}}&lt;/ref&gt;
| petsa = Mayo 12, 2020
}}

===Mga Barangay===
Ang mga sumuunod ay mga [[barangay]] ng '''Calumpit''':
&lt;table border=0&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td valign=top&gt;
* Balite
* Balungao
* Buguion
* Bulusan 
* Calizon
* Calumpang
* Caniogan
* Corazon
* Frances
* Gatbuca
* Gugo
* Iba Este 
* Iba O'Este
* Longos
* Meysulao
&lt;/td&gt;&lt;td valign=top&gt;
* Meyto
* Palimbang
* Panducot
* Pio Cruzcosa
* Poblacion
* Pungo
* San Jose
* San Marcos
* San Miguel
* Santa Lucia
* Santo Niño
* Sapang Bayan
* Sergio Bayan
* Sucol
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

=== Wika ===
Ang Calumpit ay isang bayan na karamihan ay nagsasalita ng [[wikang Tagalog|Tagalog]], na may humigit-kumulang 96.3% ng mga tao nito ay mga nagsasalita ng [[katatasan|matatas]]. Ang mga residente sa mga pinakahilagang barangay (na nasa hangganan ng Apalit) ay nagsasalita ng [[wikang Kapampangan|Kapampangan]] habang ang isang minorya ay nagsasalita ng iba pang [[Mga Wika ng Pilipinas|mga wikang Pilipino]].

===Relihiyon===
[[File:Church of the Philippines, Bulacan (Pebrero 2020).jpg|thumb|200x200px|San Juan Bautista Parish Church]]
Dahil ang Calumpit ang unang bayan sa Bulacan na ginawang Kristiyano ng mga Kastila noong 1572, humigit-kumulang 80% ng mga residente ang nagsasabing sila ay mga mananampalataya ng [[Simbahan Katoliko sa Pilipinas|Romano Katoliko]]. Sa ilalim ng Estados Unidos at dahil sa kalaunang [[Philippine Organic Act (1902)#Overview|pagbuwag ng Simbahang Katoliko]] sa Pilipinas noong 1902, ang [[Protestanismo sa Pilipinas|Protestanismo]] ay nagkaroon ng matatag na pundasyon sa munisipalidad. Kabilang sa mga mahahalagang relihiyosong minorya ang [[Iglesia ni Cristo]], [[Members Church of God International]], [[Iglesia Filipina Independiente]].

Kabilang sa mga pinakamatandang simbahan sa Bulacan na matatagpuan sa Calumpit ay ang [[San Juan Bautista Church (Calumpit)|San Juan Bautista Church]]. Itinayo sa ilalim ng mga prayleng Agustino na sina Martín de Rada at Diego Vivar, ito ay orihinal na gawa sa nipa at kawayan at unti-unting itinayo sa bato noong 1700. Isinasamba nito ang lokal na [[patron saint]], [[Juan Bautista]], na ang [[Kapanganakan ni Juan Bautista|kaarawan sa liturhiya]] tuwing Hunyo 24 ay ipinagdiriwang bilang pista ng bayan.

Sa loob ng simbahan ay may isang tunel na, ayon sa alamat, ay ginamit ng mga pari noong panahon ng mga Espanyol bilang daanan ng pagtakas sakaling may mga pag-atake ng mga pirata na Tsino at Moro. Ito ay isang idineklarang Dambana ng Diyosesis ng Diyosesis ng Malolos.&lt;ref&gt;{{cite news
|url=http://www.wowphilippines.com.ph/explore_phil/place_details.asp?content=thingstodo&amp;province=10
|title=Mga Bagay na Dapat Gawin at Makita sa Bulacan...
|publisher=[[Wow Philippines]]
|accessdate=Abril 14, 2007
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070712123907/http://www.wowphilippines.com.ph/explore_phil/place_details.asp?content=thingstodo&amp;province=10
|archivedate=Hulyo 12, 2007
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

[[File:JfMeyto0023ShrineCalumpitfvf 07.JPG|thumb|right|200px|Dambana ng Meyto]]
Ang Dambana ng Meyto ay nagmamarka ng duyan ng Kristiyanismo sa kanlurang Bulacan, kung saan unang itinanim ang isang krus na kahoy at ang unang misa sa rehiyon ay ginanap noong Mayo 1572. Ang dambana, na matatagpuan sa kanlurang bahagi ng bayan, ay siya ring kinaroroonan ng orihinal na simbahan ng Calumpit, na nauna pa sa umiiral na sa sentro ng bayan. Noong panahon ng Rebolusyong Pilipino, ang Iglesia Filipina Independiente – na noon ay humiwalay na sa Simbahang Katoliko – ay pumalit sa Dambana ng Meyto.

=== Paggawa at trabaho ===
Noong 1995, ang Calumpit ay mayroong medyo malaking lakas-paggawa na 24,095 o 66% ng populasyon na may edad 20–59. Humigit-kumulang 35% sa mga ito ay may kasanayan at nagtatrabaho sa kani-kanilang mga trabaho; 28% ay [[maybahay|maybahay]] na paminsan-minsang nagtatrabaho bilang [[mga katulong sa bukid]], nagbebenta ng mga ani sa bukid sa palengke at gumagawa ng mga maliliit na trabaho. Ang iba ay hindi nauri at karamihan ay binubuo ng mga estudyante, mga kabataang hindi nag-aaral, at mga walang trabaho.

Ang kabuuang kita ng sambahayan bawat taon ay ₱705 milyon, na ang taunang average na kita ng sambahayan ay ₱66,600 at ang kita ng bawat tao taun-taon ay ₱12,198.

===Literacy===
Ang mataas na [[literasi|literacy rate]] (98.5%) ay pinapanatili ng 24 na elementarya at anim na sekondarya o hayskul. Ang Bulacan Manpower and Livelihood Training Center (BMLTC), na matatagpuan sa puso ng bayan, ay nag-aalok ng mga kursong bokasyonal at nagsisilbing lugar ng pagsasanay para sa parehong mga walang kasanayan at may mataas na kasanayang manggagawa. Bilang resulta, karamihan sa mga Calumpiteño ay nakakuha at nakapagpanatili ng mga kasanayang angkop para sa trabaho lalo na sa larangan ng agro-industriya.

==Ekonomiya==
{{Insidente ng kahirapan sa PH}}
[[File:0455jfSaint John Halls Welcome Sign Roads Sucol Calumpit Bulacanfvf 25.JPG|thumb|right|200px|Ang kilalang Longganisang Calumpit]]
{{div col}}
;Mga pangunahing industriya:
*Mga industriyal na lupain
*Mga gawang-kamay
*Pagproseso ng pagkain
*Papel
*Mga damit
*Mga seramiko/palayok
*Mga bulaklak/mga halamang ornamental
*Mga kagamitan sa bahay

;Mga pangunahing produkto:
*Longganisang Calumpit
*Mga key chain, key holder, bolpen holder
*Mga uniporme ng kumpanya
*Mga pamigay ng korporasyon

;Mga industriyal na lupain:
*Bulacan Agro-Industrial Subdivision (Barangay Pio Cruzcosa)

;Mga serbisyo sa damit at pag-iimprenta:
*Mga serbisyo sa pag-iimprenta ng imprentas - Sitio Danga, Brgy. San Miguel
*Imprentas Clothing Company - Sitio Danga, Brgy. San Miguel
*Osano Garments - Sitio Danga, Brgy. San Miguel
{{div col end}}
{{clear left}}

==Turismo at kultura==
===Mga Pista===
Ipinagdiriwang ng Calumpit ang kanilang &quot;pista&quot; sa bayan mula Hunyo 23 hanggang 24. Ang &quot;Libad&quot; ay isang prusisyon sa ilog na ginaganap tuwing [[Bisperas ni San Juan]] tuwing Hunyo 23 upang parangalan ang [[patron santo]] ng bayan. Ang mga Calumpiteño ay umaawit, sumasayaw at nagbubuhos ng tubig upang &quot;binyagan&quot; ang mga dumadaan, na inaalala ang katangiang ginawa ng santo. Ang ritwal at ang tradisyonal na ruta nito ay mga labi ng lumang prusisyon sa ilog na ginaganap noong ang Apalit at Hagonoy ay pinamumunuan pa mula sa Calumpit. Ang mga pagdiriwang ay nagpapatuloy hanggang sa susunod na araw, Hunyo 24, ang kapistahan ni San [[Juan Bautista]].

Tuwing Hunyo 23, isang araw bago ang kapistahan, ang 29 na barangay ng Calumpit ay nakikilahok sa &quot;Libad sa Ilog&quot; [[Float (parade)|fluvial float parade]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1= Velez |first1=Freddie |title=Mahigit sa 100 magagandang pagoda ang itinampok sa 'Libad Festival 2023' sa Bulacan|url=https://mb.com.ph/2023/6/23/over-a-hundred-well-decorated-pagodas-colored-the-calumpit-river-on-libad-festival-2023 |accessdate=Hunyo 28, 2024 |publisher=[[Manila Bulletin]] |date=Hunyo 24, 2023}}&lt;/ref&gt; Mahusay na pinalamutian na mga [[Boat|pagoda]] na daanan sa Ilog Calumpit, ang makasaysayang lugar ng [[Labanan sa Calumpit]] mula sa mga Barangay ng Gatbuca at Bagbag (Caniogan-Santo Niño) na mga tulay na dumadaan sa Iba O Este sa kahabaan ng [[w:en:MacArthur Highway|MacArthur Highway]] patungo sa [[San Juan Bautista Church (Calumpit)|San Juan Bautista Church]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Velez |first1=Freddie |title=Torpidhousands ng Bulakenhousands ng Bulakenhousands. 2024|url= https://mb.com.ph/2024/6/23/thousands-of-bulakenyos-tourists-join-calumpit-s-libad-festival-2024|accessdate=June 28, 2024 |publisher= [[Manila Bulletin]]|date=June 24} }&lt;/2024

Isa sa pinakamatandang barangay sa bayan, na itinatag noong 1575, sikat at sikat ang Santa Lucia dahil sa diumano'y mahimalang imahe nito. [[patron|patrona]], [[Saint Lucia]]. Tuwing Disyembre 12-13, ang mga kalye ng nayon ay puno ng makukulay na ''banderitas'', gayundin ang harapan ng Simbahan ng Santa Lucia. Binisita ng mga peregrino ang simbahan para sa dalawang araw na pagdiriwang, kung saan ang [[novena]] para sa santo ay magsisimula sa Disyembre 4.

====Pista ng longganisa ng Calumpit====
Noong Marso 24-25, 2023, ang ika-451 Anibersaryo ng Pagkakatatag ng bayan, pinangunahan ni Mayor Glorime M. Faustino ang unang [[Calumpit longganisa]] Festival na may habang 514 metro na &quot;Pinakamahabang [[Kamayan|Boodle Fight]]&quot; sa kahabaan ng [[Philippine highway network|Pulilan Regional Road]]. 3,000 katao na lumahok mula sa Barangay Caniogan at Corazon ang kumain ng bituing &quot;Longganisang Bawang&quot; ng mga gumagawa ng Bikers Longganisa.&lt;ref&gt;{{cite news |last1= Velez|first1=Freddie |title=1st Calumpit Longganisa Festival draws thousands|url= https://mb.com.ph/2023/3/24/1st-calumpit-longganisa-festival-draws-thousands-of-bulakenyo|accessdate=April 30, 2024 |publisher= [[Manila Bulletin]]|date=Mar 24, 2023}}&lt;/ref&gt; Nakiisa sa labanan ng mga residente ng Calumpit5 ang mga b0oodle ng Calumpit0 ng mga residente ng Calumpit0 sa kahabaan ng Calumpit-Pulilan Road, sa kanyang 2nd Longganisa Festival noong 23 Marso 2024.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Labor |first1= Pagsusuri|title=Calumpit Longganisa Festival feat. 500m logganisa boodle fight|url= https://tribune.net.ph/2024/03/23/calumpit-longganisa-festival-feat-500m-logganisa-boodle-fight|accessdate=Abril 30, 2024 |publisher= |date=Marso 23, 2024}}&lt;/ref&gt;

===Tulay ng Bagbag===
Ang Tulay ng Bagbag ang lugar ng pinakamahabang labanan sa pagitan ng mga Amerikano at mga Pilipino na pinamunuan ni Heneral [[Gregorio del Pilar]] noong Abril 25, 1899. Ang tulay ngayon ay isang paalala ng katapangan na ipinakita ng Pilipinong nagtagumpay laban sa mga puwersang Amerikano.

==Edukasyon==
[[File:FvfCalumpitB9925 13.JPG|thumb|right|200px|Colegio de Calumpit (dating Calumpit Institute)]]
Ang Tanggapan ng Distrito ng mga Paaralan ng Calumpit ang namamahala sa lahat ng institusyong pang-edukasyon sa loob ng munisipalidad. Pinangangasiwaan nito ang pamamahala at operasyon ng lahat ng pribado at pampubliko, mula elementarya hanggang sekondaryang paaralan.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Enero 15, 2021 |title=Masterlist of Schools |url=https://www.deped.gov.ph/wp-content/uploads/2021/06/SY-2020-2021-Masterlist-of-Schools-Address-only-1-1.pdf |access-date=Hulyo 17, 2025 |website=Department of Education}}&lt;/ref&gt;

===Mga elementarya at elementaryang paaralan===
{{Div col|colwidth=20em}}
* Academia De Sto. Domingo ng Calumpit
* Paaralang Elementarya ng Arsenio Santos Memorial
* Paaralang Elementarya ng Balite
* Paaralang Pagkatuto ng Bio-Kinetics
* Paaralang Elementarya ng Buguion
* Paaralang Elementarya ng Bulusan
* Paaralang Elementarya ng Calizon
* Paaralang Elementarya ng Calumpang
* Paaralang Sentral ng Calumpit
* Paaralang Ekumenikal ng Calumpit
* Paaralang Elementarya ng Caniogan
* Sentro ng Pagkatuto ng Kristiyanong Cherub
* Paaralang Elementarya ng Doña Damiana De Leon Macam Memorial (Paaralang Elementarya ng San Miguel)
* Institusyong Eklesiastiko ng Kristiyano
* Paaralang Elementarya ng F. Mendoza Memorial
* Paaralang Elementarya ng Frances
* Paaralang Pinagsama ng Good Spirit
* Paaralang Elementarya ng Gugo
* Sentro ng Pagkatuto ng Hans
* Paaralang Pandaigdig ng Harvesters' Missions
* Paaralang Elementarya ng Iba O' este
* Juan Pagdanganan MS
* Paaralang Elementarya ng Linagit
* Paaralang Elementarya ng Longos
* Paaralang Elementarya ng Meysulao
* Paaralang Elementarya ng Meyto
* Paaralang Montessori de Enriquez
* Paaralang Elementarya ng Northville 9
* Paaralang Elementarya ng Panducot
* Paaralang Pang-alaala ng Pascual O. Cruz
* Paaralang Kristiyano ng Petras
* Paaralang Elementarya ng Pulo
* Paaralang Elementarya ng Pungo
* Akademya ng Rabbi Vinirosa
* Paaralang Elementarya ng San Jose
* Paaralang Elementarya ng San Marcos
* Sentro ng Pagkatuto ni Shaldan
* Akademya ng Shalom Christian ng Bulacan
* Akademya ni San Anthony ng Bulacan
* Paaralang Katoliko ni San Juan Bautista
* Paaralang Elementarya ng Vicente T. Reyes (Paaralang Elementarya ng Iba Este)
{{div col end}}

===Mga paaralang sekundarya===
{{Div col|colwidth=20em}}
* Pambansang Mataas na Paaralang Calumpit (Pambansang Mataas na Paaralang San Marcos)
* Mataas na Paaralang Caniogan
* Colegio de Calumpit
* Pambansang Mataas na Paaralang Frances
* Mataas na Paaralang San Miguel-Meysulao
* Pambansang Mataas na Paaralang Sta. Lucia
* {{div col end}}

==Mga Kilalang Personalidad==
*[[Lingkod ng Diyos|Mga Lingkod ng Diyos]] [[Dionisia de Santa María Mitas Talangpaz]] (1691–1732) at [[Cecilia Rosa de Jesús Talangpaz]] (1693–1731): Sina Sisters Dionisia at Cecilia Talangpas ang nagtatag ng Beaterio de San Sebastián. Nagsimula ang kanilang proseso ng beatipikasyon noong 1999, at pareho silang itinuring na mga Lingkod ng Diyos habang isinasagawa ang pagsasaalang-alang sa pagiging santo. Kilala sila sa kanilang huwarang buhay ng panalangin, pagtanggi sa sarili, paglilingkod sa Simbahan at apostolado na nakaakit sa mga kabataang Pilipina.
* Gregorio Velasquez, [[Pambansang Siyentipiko ng Pilipinas]] para sa Pikolohiya
* [[Francisco O. Santos]], [[Pambansang Siyentipiko ng Pilipinas]] para sa Nutrisyon ng Tao at Kemistri ng Agrikultura
*[[José Zabala-Santos]] - isa sa mga pinakasikat na kartunista sa Pilipinas noong dekada 1950 para sa mga karakter tulad nina ''Popoye'', ''Sianong Sano'', at ''Lukas Malakas''.&lt;ref name=Comic&gt;[http://www.comicartfans.com/gallerypiece.asp?piece=533816&amp;gsub=84321 Sianong Sano ni Jose Zabala Santos noong dekada 1950]. Comicartfans.com (2009-07-07). Kinuha noong 2011-05-25.
*[https://m.imdb.com/name/nm0266450/ Higino J. Fallorina] Isang sinematograpo na nagwagi ng parangal. ''Tatlong Maria'' (1944), ''Baguio Cadets'' (1950)[[Maria Clara Awards]], ''Roberta'' (1951), ''Sa isang sulyap mo Tita'' (1953), ''Jack and Jill'' (1954), ''Nagkita si kerubin at tulisang pugot'' (195) (1958)[https://www.imdb.com/title/tt0357428/awards/?mode=desktop&amp;ref_=m_ft_dsk], ''Merill's Marauders'' (1962), ''Iginuhit ng tadhana: The Ferdinand E. Marcos story'' (1965), ''Counter spy'' (19) mangliligpit'' (1968), ''Palanca'' (1969), ''Sonny side'' (1971), ''Dalawang mukha ng tagumpay'' (1973), ''Lalaki, kasalanan mo'' (1973)[https://pelikulaatbp.blogspot.com/2009/09/1973-famas-awards],html?m:' (1974)[https://pelikulaatbp.blogspot.com/2009/09/1974-famas-awards.html?m=1], ''Katawang lupa'' (1975), ''Bamboo trap'' (1975), ''Mababagsik na anghel'' (1975), ''Saan ka pupunta, Miss Lutgarda? ''Anna Karenina: Babaeng hiwalay sa asawa'' (1976), ''Halik na lumalatay'' (1977), ''Ang babae sa ulog'' (1981)

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://calumpit.bulacan.ph/ Calumpit Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]</text>
      <sha1>8vl1ftib9mx37p8h8p8g4ba9227hogu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223420</id>
      <parentid>2223419</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T02:51:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47781-75</username>
        <id>166014</id>
      </contributor>
      <comment>/* Relihiyon */</comment>
      <origin>2223420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31534" sha1="rl5lz6zkckpfkuuul1goeiud1z1h3uq" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine municipality 2|
 infoboxtitle = Bayan ng Calumpit |
 seal         = available |
 sealfile     = Ph seal bulacan calumpit.gif |
 caption      = Mapa ng Bulacan na pinakita ang lugar Calumpit|
 locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}} |
 region          = {{PH wikidata|region}} |
 province        = {{PH wikidata|province}} |
 districts    = Unang Distrito ng Bulacan sa Kongreso|
 barangays    = 29 |
 founded      = 1572 |
 class        = Primera klaseng munisipalidad |
 mayor        = Glorime &quot;Lem&quot; M. Faustino |
 areakm2      =  |
}}

Ang '''Calumpit''' (&lt;small&gt;pagbigkas:&lt;/small&gt; ka•lum•pít) ay isa sa mga munisipalidad ng lalawigan ng [[Bulacan]] na matatagpuan sa Region III o Gitnang Luzon. Ito ay nasa [[hilaga]] ng [[Hagonoy]], [[timog]] ng [[Pulilan]], [[kanluran]] ng    [[Malolos]] at [[silangan]] ng [[Apalit]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

==Etimolohiya==
Ang pangalang Calumpit ay nagmula sa pangalan ng matibay na punong mayabong at madami na natagpuan sa harapan ng simbahan ng bayan. 

== Kasaysayan ==
Bago pa man dumating ang mga Kastila ay matagal nang nakatatag ang Calumpit bilang isang maunlad na pamayanan o [[bayan]]. Ito ay nasa ilalim ng pamumuno ni Gat Maitim.

Ang iba pang mga karatig-bayan ng panahong iyon ay ang mga bayan ng Gatbuka, Meyto, Meysulao, Pandukot, [[Malolos]], [[Macabebe]], [[Hagonoy, Bulacan|Hagonoy]], and [[Apalit]]. 

Nang ma-Hispanisado at maitatag bilang isang politikal at heyograpikal na yunit noong 1572 ang bayan ng Calumpit ay kanilang napagpasiyahan na maging sentro ang kasalukuyang Barangay Población bilang kalagayan ng kanilang simbahan at pati na rin bilang sentro ng pamamahala para sa mga nabanggit na mga barrio na napasanib sa bayang ito.

=== Panahon ng Espanyol ===
Nang marinig na ang Tondo ay sinakop nina Martín de Goíti at [[Juan de Salcedo|Juan Salcedo]], at na [[Rajah Matanda]] ay nakipag-alyansa sa mga Kastila noong Mayo 1571, si Bambalito ay bumuo ng isang armada ng dalawang libong katutubo na karamihan ay mula sa Hagonoy at Macabebe. Naglayag sila sa [[Manila Bay]] patungong Tondo noong 3 Hunyo 1571, na humarap kay Goíti at Salcedo sa makasaysayang [[Labanan ng Bangkusay]]. Si Bambalito at ang mga katutubo ay natalo, at ang mga mananakop ay nagpatuloy sa pahilaga upang patahimikin ang ibang mga nayon sa baybayin ng Manila Bay.

Noong Setyembre 1571, dumating sa [[Lubao, Pampanga|Lubao] sina Goíti at Salcedo, kasama ang mga sumasalakay na pwersa. Noong ika-14 ng Nobyembre 1571, narating nila ang Calumpit at Malolos at iniulat ito kay [[Miguel López de Legazpi]], ang unang Espanyol na [[Gobernador-Heneral ng Pilipinas]]. Ang dalawang pamayanan ay itinatag bilang Encomienda de Calumpit at Encomienda de Malolos, ayon sa pagkakabanggit. Ang Encomienda de Calumpit ay ipinagkatiwala kay Sargento Juan de Moron, isa sa mga mananakop sa Ekspedisyon ni Legazpi.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.philippinehistory.net/first50/encomiendas.htm|title=The Philippine Islands|author=Blair and Robertson|date=|pages=304–310|volume=34|access-date=2014-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924072336/http://www.philippinehistory.net/first50/encomiendas.htm|archive-date=2015-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

====Kristiyanisasyon====
Hindi tiyak kung kailan eksaktong unang tumuntong ang mga Agustino sa Calumpit, ngunit ayon sa mga dokumento, ang Calumpit ay isa nang parokya. Pagsapit ng ika-3 ng Mayo 1572, nang si Fray Martín de Rada ay nahalal na Prior Provincial. Ang Calumpit ay sabay na itinatag kasama ang mga kumbento ng [[Bay, Laguna]], [[Tondo, Maynila|Tondo]] at [[Lubao, Pampanga]], kasama si De Rada bilang [[Prior (simbahan)|prior]] nito at si Fray Diego Vivar bilang kanyang vicar.

Ayon sa mga tala, ang mga misyonerong Agustino ay nagtanim ng krus na kahoy sa pampang ng Ilog Meyto upang simbolohin ang binyag ng lupain, at nagtayo ng kapilya mula sa [[sasa|''nipa'']] na gawa sa pawid at kawayan. Kalaunan, lumipat sila sa Meysulao at nagtayo ng isa pang visita, pagkatapos ay sa Panducot, kung saan nagtayo sila ng isa pang kapilya na inialay sa [[Pagbisita (Kristiyanismo)|Aming Birhen ng Pagbisita]] gaya ng binanggit ni Fray Gaspar de San Agustín sa kanyang ''Conquistas delas Isla Philipinas'' (Libro Segundo, Kabanata 9). Kasunod nito, ang punong-himpilan ng misyon ay muling inilipat sa mas mataas na lugar kung saan nakatayo ang isang malaki at kitang-kitang puno na tinatawag na ''kalumpít'' (''Terminalia macrocarpa decne''), gaya ng ipinangalan ng mga lokal sa lugar. Isang kapansin-pansing katangian ang lugar na napapaligiran ng mga ilog, na nagsisilbing natural, parang [[moat]] na depensa. Pangunahin, ang Meyto, Meysulao, Panducot at Calumpit ay mga malayang barangay sa ilalim ng kanilang mga pinuno, at gayundin ang Gatbuka, Bugyon at iba pang mga lumang pamayanan.

Noong 5 Abril 1572, pinagsama ni Legaspi ang mga nayon ng Meyto, Meysulao, Panducot, Calumpit, Candaba, Apalit at Malolos, at ang mga nayong ito ay naging ''ministerios'' at ''[[visitas]]'' bilang Calumpit, na ang kasalukuyang bayan mismo ang sentro.

Noong 28 Disyembre 1575, isinama ni Gobernador-Heneral Francisco Sande sa bayan ang mga nayon ng Agonoy (ngayon ay Hagonoy), Quinabalonan (ngayon ay nahati sa pagitan ng mga barangay ng Santa Monica at San Jose sa Hagonoy), at ilang iba pa sa tabi ng Ilog Macabebe.

====Maagang presensya ng Espanyol====
Noong nasakop na ng mga Kastila si Calumpit, ang ''[[Encomienda|Encomiendas]]'' ng Calumpit at Malolos ay pinag-isa sa ilalim ng administrasyon ng kani-kanilang mga 'encomenderos'' ''Don'' Marcos de Herrera at ''Sargento Mayor'' Juan de Moron noong 5 Abril 1572. Pagkaraan ng isang buwan, nilikha ang isang hub ng &quot;Hilagang Luzon&quot; ng Calumpit. ''convento'' ng Lubao sa [[Pampanga]], na kinabibilangan ng [[Guagua|Betis]] at [[Bacolor]], at ang ''convento'' ng [[Taal, Batangas|Taál]] sa [[Batangas]], na itinatag noong 3 Mayo 1572, nang mahalal si Fray Martín de Rada bilang bagong Probinsyano ng Augustin de Rada. na-recall sa [[New Spain|Mexico]]. Kasama sa unang parokya ng Calumpit ang mga lumang nayon ng Hagonoy, Apalit, Candaba, Malolos at Macabebe bilang mga misyon nito. Ang bayan ay unang inialay kay Saint [[Nicholas ng Tolentino]], ngunit noong Disyembre 1576, ito ay muling inialay sa pagtangkilik ni San [[Juan Bautista]].&lt;ref&gt;Administracion espiritual de los Padres Agustinos calsados ​​de la Provincia del Duche Nombre de Jesus de las islas Filipinas, Valladolid, Imprenta33 47&lt;/ref&gt;

====Lalawigan ng Calumpit====
Noong 28 Disyembre 1575, itinatag ni Gobernador-Heneral Francisco de Sande ang Calumpit bilang isang ''alcaldía'' (lalawigan) na independyente sa Bulacan, kasama si Marcos de Arce bilang unang ''Alcalde Mayor'', at sumasaklaw sa mga kalapit na ''visitas'' at mga pamayanan tulad ng Malolos, Hagonoy, Macabebe, Apalit at Candaba. Nang maglaon noong 1576, ang hurisdiksyon ng Macabebe ay inilipat sa bayan ng Lubao at ang Candaba ay nahiwalay bilang isang bayan, pagkatapos noong 11 Hunyo 1580, ang Malolos ay naging isang bayan na inilipat sa alcaldía ng Bulacan. Noong 1581, ang Hagonoy ay may sariling ''convento'' ngunit nasa ilalim pa rin ng Gobernador ng Calumpit, habang noong 1591 ay opisyal na nahiwalay ang Apalit bilang isang bayan at sa muling isinaayos na lalawigan ng [[Pampanga]]. Sa parehong dokumento ni Miguel de Loarca noong 1581 na ''Relación de las Islas Filipinas'' at noong Hunyo 1591 na dokumento ng Gobernador-Heneral [[Luis Pérez Dasmariñas]], lumilitaw ang Calumpit bilang isang ''alcaldía'' na hiwalay sa Bulacan, Lubao, at Betis.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gutenberg.org/files/13742/13742-h/13742-h.htm|title=The Philippine Islands, 1493–1898|author=E. H. Blair|date=Oktubre 14, 2004|work=gutenberg.org}}&lt;/ref&gt; Kaya naman ito ay itinatag bilang isang ''encomienda'' at ''alcaldía'' na hiwalay sa [[Lalawigan ng Bulacan]], na ginagawa itong unang bayan sa lugar at isang hiwalay na lalawigan.

====Pag-aalis====
Ang ''alcaldia'' ng Calumpit ay tuluyang inalis, kasama ang mga bayan ng Calumpit at Hagonoy na isinama sa Bulacan, habang ang Apalit ay isinama sa Pampanga.

=== Rebolusyong Pilipino at Digmaang Pilipino-Amerikano ===
Noong [[Rebolusyong Pilipino]] noong 1896, ang mga Calumpiteño ay lumahok sa mga labanang inilunsad ng [[Katipunan]] laban sa [[Imperyong Espanyol]]. Maraming kilalang Calumeteño ang tumulong sa pagtatatag at pagsuporta sa [[Republika ng Malolos]], kung saan ang bayan ay nagsisilbing linya ng depensa dahil sa kalapitan nito sa bagong kabisera. Nang sumiklab ang [[Digmaang Pilipino-Amerikano]], ang Calumpit ay naging punong-himpilan ni Heneral [[Antonio Luna]] noong 1898. Sa madugong engkwentro sa Barrio Bagbag noong ika-25 ng Abril 1899, maraming tao ang sumali sa hukbo ni Heneral Luna.{{citation needed|date=Hulyo 2019}} Sa panahon ng tunggalian, ang tulay, kumbento, at simbahan ng bayan ay sinunog at tuluyang nawasak.&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;/&gt;

Ang administrasyong sibil sa ilalim ng [[Pamahalaan ng Insular]] na pinamunuan ng [[Estados Unidos]] ay itinatag sa Calumpit noong Abril 1901, kung saan si Juan Galang ang nagsilbing unang halal na alkalde ng bayan noong panahon ng Amerika.

===Panakop ng mga Amerikano at Ikalawang Digmaang Pandaigdig===
[[File:Philippine Island - Luzon Island - NARA - 68156757.jpg|thumb|Tanawin mula sa himpapawid ng Calumpit, Setyembre 1938. Ang tulay na bakal na nawasak noong unang bahagi ng Digmaan ay nasa gitna.]]

Ang Calumpit ay gumanap ng mahalagang papel sa pagsiklab ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Digmaang Pasipiko|Teatro ng Pasipiko]]. Ang tulay ng Calumpit patungo sa [[Bataan]] ay giniba ng [[Engineer Combat Battalion|Engineering Battalion]] ng [[United States Army]], upang hadlangan ang paggalaw ng mga puwersang [[Empire of Japan|Imperial Japanese]]. Noong Enero 1942, pumasok ang mga Hapones sa Calumpit habang sinisimulan nila ang kanilang [[Pananakop ng mga Hapones sa Pilipinas|panakop ng Pilipinas]] sa loob ng tatlong taon, kung saan marami ang namatay.

Noong kalagitnaan ng 1943, ang unang bahagi ng gerilyang [[USAFFE]] ay itinatag sa ilalim ng pamumuno ni Luis Macam, kasama ang karamihan sa mga miyembro mula sa Calumpit.

Noong Hunyo 1944, ang ika-4 na Batalyon ng Rehimentong Del Pilar ay itinatag sa ilalim ng pamumuno ni Major Francisco del Rosario. Nagpatuloy sila sa pakikipaglaban hanggang sa pagbabalik ng USAFFE sa ilalim ng pamumuno ni Heneral [[Douglas MacArthur]].

Noong Enero 1945, dumating sa bayan ang pinagsamang tropang Pilipino at Amerikano, na nagpalaya dito mula sa kontrol ng mga Hapones.

===Ikatlong republika===
Noong Nobyembre 18, 1959, ang dating alkalde na si Fausto Carlos ay nahatulan sa pagpatay sa pinaghihinalaang rebeldeng [[Hukbalahap]] na si Artemio Mutuc sa gusali ng munisipyo 11 taon na ang nakalilipas at sinentensiyahan ng habambuhay na pagkakakulong.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Habambuhay na pagkakakulong ang dating alkalde para sa pagpatay|trabaho=[[The Manila Times]]|publisher=The Manila Times Publishing Company, Inc.|date=Nobyembre 19, 1959|location=[[Malolos]], [[Bulacan]]|quote=Ang dating alkalde ng bayan ay napatunayang nagkasala ng pagpatay sa isang desisyong nilagdaan ni Hukom Ambrosio T. Dollete ng ikatlong sala ng lokal na hukuman ng unang pagdinig.}}&lt;/ref&gt;

===Mga Insidente===
Noong 2011 nang sinaktan ni [[Bagyong Nesat]] o ''&quot;Pedring&quot;'' at ni [[Bagyong Quiel|Bagyong Nalgae]] o ''&quot;Quiel&quot;'' [[Gitnang Luzon]] sa loob ng dalawang buwan, libu-libong pamilya sa Calumpit at mga kalapit na bayan ang nakaranas ng pagbaha na umabot sa lalim ng leeg dahil sa mga pag-ulan, pagputok ng mga dike, at paglabas ng tubig mula sa mga dam na umabot na sa kritikal na antas.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.abs-cbn.com/nation/regions/09/28/11/pedring-worst-bulacan-town|title=Pedring ang pinakamasama para sa bayan ng Bulacan|work=ABS-CBN News|access-date=Enero 22, 2019}}&lt;/ref&gt;

==Heograpiya==
Ang Calumpit ay {{convert|50|km}} mula sa [[Maynila]] at {{convert|5|km}} mula sa [[Malolos]].

Ang Calumpit ay nakalatag sa isang lawak na 5,625 ha. ng patag na lupain na inuri ayon sa paggamit para sa agrikultura (66.81%), residensyal (10.42%), industriyal (2.48%), komersyal, (0.89%) at iba pang (1.05%) na layunin. Sinasakop nito ang humigit-kumulang 2.06% ng kabuuang lawak ng lupain ng [[Bulacan]]. Ang munisipalidad ay may 144.33 kilometro ng mga kalsadang konkreto na madaling nag-uugnay sa 29 na barangay nito.

Dalawang magkaibang panahon ang nagpapakilala sa klima ng bayan: ang tag-ulan na nagsisimula sa huling bahagi ng Mayo at nagtatapos sa bandang Nobyembre; at ang tagtuyot na nagsisimula sa Nobyembre at tumatagal hanggang Abril.

Ang Calumpit ay may dalawang uri ng lupa – ang silt loam na matatagpuan sa halos 90% ng buong munisipalidad at ang clay loam sa dulong timog-silangang bahagi ng bayan. Ang parehong uri ay karaniwang angkop para sa mga layuning pang-agrikultura ayon sa klasipikasyon ng [[Kagawaran ng Agrikultura (Pilipinas)]].

===Ilog Calumpit===
[[File:02309jfRiverside Creeks Pampanga River Meysulao Calumpit Bulacanfvf 06.JPG|thumb|Ilog Calumpit]]
Ang kahabaan ng daluyan ng tubig kung saan dumadaan ang dalawang malalaking ilog sa Calumpit, ang [[Ilog Angat]] at ang [[Ilog Pampanga]] ay tinutukoy bilang ''Ilog Calumpit''.

Ang ilog na ito ay humubog sa buhay ng mga Bulakeño mula pa noong unang panahon. Dahil ito ang pinakamahabang sistema ng ilog sa Bulacan, ang Ilog Calumpit ay tumatawid sa mga bayan ng Calumpit, [[Pulilan]] at [[Plaridel, Bulacan|Plaridel]] sa silangan, [[Paombong]] at [[Hagonoy, Bulacan|Hagonoy]] sa Kanluran at dumadaloy sa [[Apalit]], [[Macabebe]] at [[Masantol]], [[Pampanga]].

Ito ang pangunahing ruta para sa kalakalan at komersyo sa bahaging ito ng Luzon bago dumating ang Espanya. Ang mga Ilog Pampanga at Quingua&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;&gt;{{cite EB1911|wstitle=Calumpit|volume=5|page=69}}&lt;/ref&gt; ay nagsilbing mga ugat kung saan dumadaan ang mga kalakal na pumapasok at lumalabas mula sa Calumpit. Sa kasalukuyan, ang ilog ay isang mahalagang yaman bilang isang masaganang lugar ng pangisdaan at nagbibigay ng irigasyon sa mga magsasaka.

===Klima===
Ang klima ng Calumpit ay katulad ng sa iba pang mga munisipalidad sa lalawigan ng Bulacan. Ito ay nailalarawan sa pamamagitan ng dalawang (2) natatanging panahon: ang tag-ulan at ang tagtuyot. Ang tag-ulan ay nagsisimula sa huling bahagi ng Mayo at nagtatapos sa bandang Nobyembre, ang tagtuyot naman ay mula Disyembre hanggang Abril. Ang karaniwang taunang pag-ulan ay {{convert|255.3|mm}} kung saan ang buwan ng Agosto ang may pinakamataas na karaniwang pag-ulan, humigit-kumulang {{convert|304|mm}}. Ang taunang bilang ng mga araw ng pag-ulan ay 175 araw.

{{Weather box
| lokasyon = Calumpit, Bulacan
| lapad = awtomatiko
| metric first = Oo
| iisang linya = Oo
| Enero mataas C = 28
| Enero mababa C = 20
| Pebrero mataas C = 29
| Pebrero mababa C = 20
| Marso mataas C = 31
| Marso mababa C = 21
| Abril mataas C = 33
| Abril mababa C = 22
| Mayo mataas C = 32
| Mayo mababa C = 24
| Hunyo mataas C = 31
| Hunyo mababa C = 24
| Hulyo mataas C = 30
| Hulyo mababa C = 24
| Agosto mataas C = 29
| Agosto mababa C = 24
| Setyembre mataas C = 29
| Setyembre mababa C = 24
| Oktubre mataas C = 30
| Oktubre mababa C = 23
| Nobyembre mataas C = 30
| Nobyembre mababa C = 22
| Disyembre mataas C = 28
| Mababa sa Disyembre C = 21
| Presipitasyon noong Enero mm = 6
| Presipitasyon noong Pebrero mm = 4
| Presipitasyon noong Marso mm = 6
| Presipitasyon noong Abril mm = 17
| Presipitasyon noong Mayo mm = 82
| Presipitasyon noong Hunyo mm = 122
| Presipitasyon noong Hulyo mm = 151
| Presipitasyon noong Agosto mm = 123
| Presipitasyon noong Setyembre mm = 124
| Presipitasyon noong Oktubre mm = 99
| Presipitasyon noong Nobyembre mm = 37
| Presipitasyon noong Disyembre mm = 21
| Mga araw ng ulan noong Enero = 3.3
| Mga araw ng ulan noong Pebrero = 2.5
| Mga araw ng ulan noong Marso = 11.7
| Mga araw ng ulan noong Abril = 6.6
| Mga araw ng ulan noong Mayo = 17.7
| Mga araw ng ulan noong Hunyo = 22.2
| Mga araw ng ulan noong Hulyo = 25.2
| Mga araw ng ulan noong Agosto = 23.7
| Mga araw ng ulan noong Setyembre = 23.2
| Mga araw ng ulan noong Oktubre = 17.9
| Mga araw ng ulan noong Nobyembre = 9.2
| Mga araw ng ulan noong Disyembre = 5.2
| pinagmulan 1 = Meteoblue &lt;small&gt;(Gamitin nang may pag-iingat: ito ay minodelo/kinakalkulang datos, hindi sinusukat nang lokal.)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;met_norms&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.meteoblue.com/en/weather/historyclimate/climatemodelled/calumpit_philippines_1720034|title=Calumpit: Karaniwang Temperatura at Ulan|publisher=Meteoblue|accessdate=Mayo 12, 2020}}&lt;/ref&gt;
| petsa = Mayo 12, 2020
}}

===Mga Barangay===
Ang mga sumuunod ay mga [[barangay]] ng '''Calumpit''':
&lt;table border=0&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td valign=top&gt;
* Balite
* Balungao
* Buguion
* Bulusan 
* Calizon
* Calumpang
* Caniogan
* Corazon
* Frances
* Gatbuca
* Gugo
* Iba Este 
* Iba O'Este
* Longos
* Meysulao
&lt;/td&gt;&lt;td valign=top&gt;
* Meyto
* Palimbang
* Panducot
* Pio Cruzcosa
* Poblacion
* Pungo
* San Jose
* San Marcos
* San Miguel
* Santa Lucia
* Santo Niño
* Sapang Bayan
* Sergio Bayan
* Sucol
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

=== Wika ===
Ang Calumpit ay isang bayan na karamihan ay nagsasalita ng [[wikang Tagalog|Tagalog]], na may humigit-kumulang 96.3% ng mga tao nito ay mga nagsasalita ng [[katatasan|matatas]]. Ang mga residente sa mga pinakahilagang barangay (na nasa hangganan ng Apalit) ay nagsasalita ng [[wikang Kapampangan|Kapampangan]] habang ang isang minorya ay nagsasalita ng iba pang [[Mga Wika ng Pilipinas|mga wikang Pilipino]].

===Relihiyon===
[[File:Church of the Philippines, Bulacan (Pebrero 2020).jpg|thumb|200x200px|San Juan Bautista Parish Church]]
Dahil ang Calumpit ang unang bayan sa Bulacan na ginawang Kristiyano ng mga Kastila noong 1572, humigit-kumulang 80% ng mga residente ang nagsasabing sila ay mga mananampalataya ng [[Simbahan Katoliko sa Pilipinas|Romano Katoliko]]. Sa ilalim ng Estados Unidos at dahil sa kalaunang [[Philippine Organic Act (1902)#Overview|pagbuwag ng Simbahang Katoliko]] sa Pilipinas noong 1902, ang [[Protestanismo sa Pilipinas|Protestanismo]] ay nagkaroon ng matatag na pundasyon sa munisipalidad. Kabilang sa mga mahahalagang relihiyosong minorya ang [[Iglesia ni Cristo]], [[Members Church of God International]], [[Iglesia Filipina Independiente]].

Kabilang sa mga pinakamatandang simbahan sa Bulacan na matatagpuan sa Calumpit ay ang [[Simbahan ni San Juan Bautista]]. Itinayo sa ilalim ng mga prayleng Agustino na sina Martín de Rada at Diego Vivar, ito ay orihinal na gawa sa nipa at kawayan at unti-unting itinayo sa bato noong 1700. Isinasamba nito ang lokal na [[santong patron]], [[Juan Bautista]], na ang [[Kapanganakan ni Juan Bautista|kaarawan sa liturhiya]] tuwing Hunyo 24 ay ipinagdiriwang bilang pista ng bayan.

Sa loob ng simbahan ay may isang tunel na, ayon sa alamat, ay ginamit ng mga pari noong panahon ng mga Espanyol bilang daanan ng pagtakas sakaling may mga pag-atake ng mga pirata na Tsino at Moro. Ito ay isang idineklarang Dambana ng Diyosesis ng Diyosesis ng Malolos.&lt;ref&gt;{{cite news
|url=http://www.wowphilippines.com.ph/explore_phil/place_details.asp?content=thingstodo&amp;province=10
|title=Mga Bagay na Dapat Gawin at Makita sa Bulacan...
|publisher=[[Wow Philippines]]
|accessdate=Abril 14, 2007
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070712123907/http://www.wowphilippines.com.ph/explore_phil/place_details.asp?content=thingstodo&amp;province=10
|archivedate=Hulyo 12, 2007
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

[[File:JfMeyto0023ShrineCalumpitfvf 07.JPG|thumb|right|200px|Dambana ng Meyto]]
Ang Dambana ng Meyto ay nagmamarka ng duyan ng Kristiyanismo sa kanlurang Bulacan, kung saan unang itinanim ang isang krus na kahoy at ang unang misa sa rehiyon ay ginanap noong Mayo 1572. Ang dambana, na matatagpuan sa kanlurang bahagi ng bayan, ay siya ring kinaroroonan ng orihinal na simbahan ng Calumpit, na nauna pa sa umiiral na sa sentro ng bayan. Noong panahon ng Rebolusyong Pilipino, ang Iglesia Filipina Independiente – na noon ay humiwalay na sa Simbahang Katoliko – ay pumalit sa Dambana ng Meyto.

=== Paggawa at trabaho ===
Noong 1995, ang Calumpit ay mayroong medyo malaking lakas-paggawa na 24,095 o 66% ng populasyon na may edad 20–59. Humigit-kumulang 35% sa mga ito ay may kasanayan at nagtatrabaho sa kani-kanilang mga trabaho; 28% ay [[maybahay|maybahay]] na paminsan-minsang nagtatrabaho bilang [[mga katulong sa bukid]], nagbebenta ng mga ani sa bukid sa palengke at gumagawa ng mga maliliit na trabaho. Ang iba ay hindi nauri at karamihan ay binubuo ng mga estudyante, mga kabataang hindi nag-aaral, at mga walang trabaho.

Ang kabuuang kita ng sambahayan bawat taon ay ₱705 milyon, na ang taunang average na kita ng sambahayan ay ₱66,600 at ang kita ng bawat tao taun-taon ay ₱12,198.

===Literacy===
Ang mataas na [[literasi|literacy rate]] (98.5%) ay pinapanatili ng 24 na elementarya at anim na sekondarya o hayskul. Ang Bulacan Manpower and Livelihood Training Center (BMLTC), na matatagpuan sa puso ng bayan, ay nag-aalok ng mga kursong bokasyonal at nagsisilbing lugar ng pagsasanay para sa parehong mga walang kasanayan at may mataas na kasanayang manggagawa. Bilang resulta, karamihan sa mga Calumpiteño ay nakakuha at nakapagpanatili ng mga kasanayang angkop para sa trabaho lalo na sa larangan ng agro-industriya.

==Ekonomiya==
{{Insidente ng kahirapan sa PH}}
[[File:0455jfSaint John Halls Welcome Sign Roads Sucol Calumpit Bulacanfvf 25.JPG|thumb|right|200px|Ang kilalang Longganisang Calumpit]]
{{div col}}
;Mga pangunahing industriya:
*Mga industriyal na lupain
*Mga gawang-kamay
*Pagproseso ng pagkain
*Papel
*Mga damit
*Mga seramiko/palayok
*Mga bulaklak/mga halamang ornamental
*Mga kagamitan sa bahay

;Mga pangunahing produkto:
*Longganisang Calumpit
*Mga key chain, key holder, bolpen holder
*Mga uniporme ng kumpanya
*Mga pamigay ng korporasyon

;Mga industriyal na lupain:
*Bulacan Agro-Industrial Subdivision (Barangay Pio Cruzcosa)

;Mga serbisyo sa damit at pag-iimprenta:
*Mga serbisyo sa pag-iimprenta ng imprentas - Sitio Danga, Brgy. San Miguel
*Imprentas Clothing Company - Sitio Danga, Brgy. San Miguel
*Osano Garments - Sitio Danga, Brgy. San Miguel
{{div col end}}
{{clear left}}

==Turismo at kultura==
===Mga Pista===
Ipinagdiriwang ng Calumpit ang kanilang &quot;pista&quot; sa bayan mula Hunyo 23 hanggang 24. Ang &quot;Libad&quot; ay isang prusisyon sa ilog na ginaganap tuwing [[Bisperas ni San Juan]] tuwing Hunyo 23 upang parangalan ang [[patron santo]] ng bayan. Ang mga Calumpiteño ay umaawit, sumasayaw at nagbubuhos ng tubig upang &quot;binyagan&quot; ang mga dumadaan, na inaalala ang katangiang ginawa ng santo. Ang ritwal at ang tradisyonal na ruta nito ay mga labi ng lumang prusisyon sa ilog na ginaganap noong ang Apalit at Hagonoy ay pinamumunuan pa mula sa Calumpit. Ang mga pagdiriwang ay nagpapatuloy hanggang sa susunod na araw, Hunyo 24, ang kapistahan ni San [[Juan Bautista]].

Tuwing Hunyo 23, isang araw bago ang kapistahan, ang 29 na barangay ng Calumpit ay nakikilahok sa &quot;Libad sa Ilog&quot; [[Float (parade)|fluvial float parade]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1= Velez |first1=Freddie |title=Mahigit sa 100 magagandang pagoda ang itinampok sa 'Libad Festival 2023' sa Bulacan|url=https://mb.com.ph/2023/6/23/over-a-hundred-well-decorated-pagodas-colored-the-calumpit-river-on-libad-festival-2023 |accessdate=Hunyo 28, 2024 |publisher=[[Manila Bulletin]] |date=Hunyo 24, 2023}}&lt;/ref&gt; Mahusay na pinalamutian na mga [[Boat|pagoda]] na daanan sa Ilog Calumpit, ang makasaysayang lugar ng [[Labanan sa Calumpit]] mula sa mga Barangay ng Gatbuca at Bagbag (Caniogan-Santo Niño) na mga tulay na dumadaan sa Iba O Este sa kahabaan ng [[w:en:MacArthur Highway|MacArthur Highway]] patungo sa [[San Juan Bautista Church (Calumpit)|San Juan Bautista Church]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Velez |first1=Freddie |title=Torpidhousands ng Bulakenhousands ng Bulakenhousands. 2024|url= https://mb.com.ph/2024/6/23/thousands-of-bulakenyos-tourists-join-calumpit-s-libad-festival-2024|accessdate=June 28, 2024 |publisher= [[Manila Bulletin]]|date=June 24} }&lt;/2024

Isa sa pinakamatandang barangay sa bayan, na itinatag noong 1575, sikat at sikat ang Santa Lucia dahil sa diumano'y mahimalang imahe nito. [[patron|patrona]], [[Saint Lucia]]. Tuwing Disyembre 12-13, ang mga kalye ng nayon ay puno ng makukulay na ''banderitas'', gayundin ang harapan ng Simbahan ng Santa Lucia. Binisita ng mga peregrino ang simbahan para sa dalawang araw na pagdiriwang, kung saan ang [[novena]] para sa santo ay magsisimula sa Disyembre 4.

====Pista ng longganisa ng Calumpit====
Noong Marso 24-25, 2023, ang ika-451 Anibersaryo ng Pagkakatatag ng bayan, pinangunahan ni Mayor Glorime M. Faustino ang unang [[Calumpit longganisa]] Festival na may habang 514 metro na &quot;Pinakamahabang [[Kamayan|Boodle Fight]]&quot; sa kahabaan ng [[Philippine highway network|Pulilan Regional Road]]. 3,000 katao na lumahok mula sa Barangay Caniogan at Corazon ang kumain ng bituing &quot;Longganisang Bawang&quot; ng mga gumagawa ng Bikers Longganisa.&lt;ref&gt;{{cite news |last1= Velez|first1=Freddie |title=1st Calumpit Longganisa Festival draws thousands|url= https://mb.com.ph/2023/3/24/1st-calumpit-longganisa-festival-draws-thousands-of-bulakenyo|accessdate=April 30, 2024 |publisher= [[Manila Bulletin]]|date=Mar 24, 2023}}&lt;/ref&gt; Nakiisa sa labanan ng mga residente ng Calumpit5 ang mga b0oodle ng Calumpit0 ng mga residente ng Calumpit0 sa kahabaan ng Calumpit-Pulilan Road, sa kanyang 2nd Longganisa Festival noong 23 Marso 2024.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Labor |first1= Pagsusuri|title=Calumpit Longganisa Festival feat. 500m logganisa boodle fight|url= https://tribune.net.ph/2024/03/23/calumpit-longganisa-festival-feat-500m-logganisa-boodle-fight|accessdate=Abril 30, 2024 |publisher= |date=Marso 23, 2024}}&lt;/ref&gt;

===Tulay ng Bagbag===
Ang Tulay ng Bagbag ang lugar ng pinakamahabang labanan sa pagitan ng mga Amerikano at mga Pilipino na pinamunuan ni Heneral [[Gregorio del Pilar]] noong Abril 25, 1899. Ang tulay ngayon ay isang paalala ng katapangan na ipinakita ng Pilipinong nagtagumpay laban sa mga puwersang Amerikano.

==Edukasyon==
[[File:FvfCalumpitB9925 13.JPG|thumb|right|200px|Colegio de Calumpit (dating Calumpit Institute)]]
Ang Tanggapan ng Distrito ng mga Paaralan ng Calumpit ang namamahala sa lahat ng institusyong pang-edukasyon sa loob ng munisipalidad. Pinangangasiwaan nito ang pamamahala at operasyon ng lahat ng pribado at pampubliko, mula elementarya hanggang sekondaryang paaralan.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Enero 15, 2021 |title=Masterlist of Schools |url=https://www.deped.gov.ph/wp-content/uploads/2021/06/SY-2020-2021-Masterlist-of-Schools-Address-only-1-1.pdf |access-date=Hulyo 17, 2025 |website=Department of Education}}&lt;/ref&gt;

===Mga elementarya at elementaryang paaralan===
{{Div col|colwidth=20em}}
* Academia De Sto. Domingo ng Calumpit
* Paaralang Elementarya ng Arsenio Santos Memorial
* Paaralang Elementarya ng Balite
* Paaralang Pagkatuto ng Bio-Kinetics
* Paaralang Elementarya ng Buguion
* Paaralang Elementarya ng Bulusan
* Paaralang Elementarya ng Calizon
* Paaralang Elementarya ng Calumpang
* Paaralang Sentral ng Calumpit
* Paaralang Ekumenikal ng Calumpit
* Paaralang Elementarya ng Caniogan
* Sentro ng Pagkatuto ng Kristiyanong Cherub
* Paaralang Elementarya ng Doña Damiana De Leon Macam Memorial (Paaralang Elementarya ng San Miguel)
* Institusyong Eklesiastiko ng Kristiyano
* Paaralang Elementarya ng F. Mendoza Memorial
* Paaralang Elementarya ng Frances
* Paaralang Pinagsama ng Good Spirit
* Paaralang Elementarya ng Gugo
* Sentro ng Pagkatuto ng Hans
* Paaralang Pandaigdig ng Harvesters' Missions
* Paaralang Elementarya ng Iba O' este
* Juan Pagdanganan MS
* Paaralang Elementarya ng Linagit
* Paaralang Elementarya ng Longos
* Paaralang Elementarya ng Meysulao
* Paaralang Elementarya ng Meyto
* Paaralang Montessori de Enriquez
* Paaralang Elementarya ng Northville 9
* Paaralang Elementarya ng Panducot
* Paaralang Pang-alaala ng Pascual O. Cruz
* Paaralang Kristiyano ng Petras
* Paaralang Elementarya ng Pulo
* Paaralang Elementarya ng Pungo
* Akademya ng Rabbi Vinirosa
* Paaralang Elementarya ng San Jose
* Paaralang Elementarya ng San Marcos
* Sentro ng Pagkatuto ni Shaldan
* Akademya ng Shalom Christian ng Bulacan
* Akademya ni San Anthony ng Bulacan
* Paaralang Katoliko ni San Juan Bautista
* Paaralang Elementarya ng Vicente T. Reyes (Paaralang Elementarya ng Iba Este)
{{div col end}}

===Mga paaralang sekundarya===
{{Div col|colwidth=20em}}
* Pambansang Mataas na Paaralang Calumpit (Pambansang Mataas na Paaralang San Marcos)
* Mataas na Paaralang Caniogan
* Colegio de Calumpit
* Pambansang Mataas na Paaralang Frances
* Mataas na Paaralang San Miguel-Meysulao
* Pambansang Mataas na Paaralang Sta. Lucia
* {{div col end}}

==Mga Kilalang Personalidad==
*[[Lingkod ng Diyos|Mga Lingkod ng Diyos]] [[Dionisia de Santa María Mitas Talangpaz]] (1691–1732) at [[Cecilia Rosa de Jesús Talangpaz]] (1693–1731): Sina Sisters Dionisia at Cecilia Talangpas ang nagtatag ng Beaterio de San Sebastián. Nagsimula ang kanilang proseso ng beatipikasyon noong 1999, at pareho silang itinuring na mga Lingkod ng Diyos habang isinasagawa ang pagsasaalang-alang sa pagiging santo. Kilala sila sa kanilang huwarang buhay ng panalangin, pagtanggi sa sarili, paglilingkod sa Simbahan at apostolado na nakaakit sa mga kabataang Pilipina.
* Gregorio Velasquez, [[Pambansang Siyentipiko ng Pilipinas]] para sa Pikolohiya
* [[Francisco O. Santos]], [[Pambansang Siyentipiko ng Pilipinas]] para sa Nutrisyon ng Tao at Kemistri ng Agrikultura
*[[José Zabala-Santos]] - isa sa mga pinakasikat na kartunista sa Pilipinas noong dekada 1950 para sa mga karakter tulad nina ''Popoye'', ''Sianong Sano'', at ''Lukas Malakas''.&lt;ref name=Comic&gt;[http://www.comicartfans.com/gallerypiece.asp?piece=533816&amp;gsub=84321 Sianong Sano ni Jose Zabala Santos noong dekada 1950]. Comicartfans.com (2009-07-07). Kinuha noong 2011-05-25.
*[https://m.imdb.com/name/nm0266450/ Higino J. Fallorina] Isang sinematograpo na nagwagi ng parangal. ''Tatlong Maria'' (1944), ''Baguio Cadets'' (1950)[[Maria Clara Awards]], ''Roberta'' (1951), ''Sa isang sulyap mo Tita'' (1953), ''Jack and Jill'' (1954), ''Nagkita si kerubin at tulisang pugot'' (195) (1958)[https://www.imdb.com/title/tt0357428/awards/?mode=desktop&amp;ref_=m_ft_dsk], ''Merill's Marauders'' (1962), ''Iginuhit ng tadhana: The Ferdinand E. Marcos story'' (1965), ''Counter spy'' (19) mangliligpit'' (1968), ''Palanca'' (1969), ''Sonny side'' (1971), ''Dalawang mukha ng tagumpay'' (1973), ''Lalaki, kasalanan mo'' (1973)[https://pelikulaatbp.blogspot.com/2009/09/1973-famas-awards],html?m:' (1974)[https://pelikulaatbp.blogspot.com/2009/09/1974-famas-awards.html?m=1], ''Katawang lupa'' (1975), ''Bamboo trap'' (1975), ''Mababagsik na anghel'' (1975), ''Saan ka pupunta, Miss Lutgarda? ''Anna Karenina: Babaeng hiwalay sa asawa'' (1976), ''Halik na lumalatay'' (1977), ''Ang babae sa ulog'' (1981)

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://calumpit.bulacan.ph/ Calumpit Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]</text>
      <sha1>rl5lz6zkckpfkuuul1goeiud1z1h3uq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223421</id>
      <parentid>2223420</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T02:54:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47781-75</username>
        <id>166014</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga Kilalang Personalidad */</comment>
      <origin>2223421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31539" sha1="ezlj0bmkkpa8q0ymhrhuxgimeh4jjxv" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine municipality 2|
 infoboxtitle = Bayan ng Calumpit |
 seal         = available |
 sealfile     = Ph seal bulacan calumpit.gif |
 caption      = Mapa ng Bulacan na pinakita ang lugar Calumpit|
 locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}} |
 region          = {{PH wikidata|region}} |
 province        = {{PH wikidata|province}} |
 districts    = Unang Distrito ng Bulacan sa Kongreso|
 barangays    = 29 |
 founded      = 1572 |
 class        = Primera klaseng munisipalidad |
 mayor        = Glorime &quot;Lem&quot; M. Faustino |
 areakm2      =  |
}}

Ang '''Calumpit''' (&lt;small&gt;pagbigkas:&lt;/small&gt; ka•lum•pít) ay isa sa mga munisipalidad ng lalawigan ng [[Bulacan]] na matatagpuan sa Region III o Gitnang Luzon. Ito ay nasa [[hilaga]] ng [[Hagonoy]], [[timog]] ng [[Pulilan]], [[kanluran]] ng    [[Malolos]] at [[silangan]] ng [[Apalit]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

==Etimolohiya==
Ang pangalang Calumpit ay nagmula sa pangalan ng matibay na punong mayabong at madami na natagpuan sa harapan ng simbahan ng bayan. 

== Kasaysayan ==
Bago pa man dumating ang mga Kastila ay matagal nang nakatatag ang Calumpit bilang isang maunlad na pamayanan o [[bayan]]. Ito ay nasa ilalim ng pamumuno ni Gat Maitim.

Ang iba pang mga karatig-bayan ng panahong iyon ay ang mga bayan ng Gatbuka, Meyto, Meysulao, Pandukot, [[Malolos]], [[Macabebe]], [[Hagonoy, Bulacan|Hagonoy]], and [[Apalit]]. 

Nang ma-Hispanisado at maitatag bilang isang politikal at heyograpikal na yunit noong 1572 ang bayan ng Calumpit ay kanilang napagpasiyahan na maging sentro ang kasalukuyang Barangay Población bilang kalagayan ng kanilang simbahan at pati na rin bilang sentro ng pamamahala para sa mga nabanggit na mga barrio na napasanib sa bayang ito.

=== Panahon ng Espanyol ===
Nang marinig na ang Tondo ay sinakop nina Martín de Goíti at [[Juan de Salcedo|Juan Salcedo]], at na [[Rajah Matanda]] ay nakipag-alyansa sa mga Kastila noong Mayo 1571, si Bambalito ay bumuo ng isang armada ng dalawang libong katutubo na karamihan ay mula sa Hagonoy at Macabebe. Naglayag sila sa [[Manila Bay]] patungong Tondo noong 3 Hunyo 1571, na humarap kay Goíti at Salcedo sa makasaysayang [[Labanan ng Bangkusay]]. Si Bambalito at ang mga katutubo ay natalo, at ang mga mananakop ay nagpatuloy sa pahilaga upang patahimikin ang ibang mga nayon sa baybayin ng Manila Bay.

Noong Setyembre 1571, dumating sa [[Lubao, Pampanga|Lubao] sina Goíti at Salcedo, kasama ang mga sumasalakay na pwersa. Noong ika-14 ng Nobyembre 1571, narating nila ang Calumpit at Malolos at iniulat ito kay [[Miguel López de Legazpi]], ang unang Espanyol na [[Gobernador-Heneral ng Pilipinas]]. Ang dalawang pamayanan ay itinatag bilang Encomienda de Calumpit at Encomienda de Malolos, ayon sa pagkakabanggit. Ang Encomienda de Calumpit ay ipinagkatiwala kay Sargento Juan de Moron, isa sa mga mananakop sa Ekspedisyon ni Legazpi.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.philippinehistory.net/first50/encomiendas.htm|title=The Philippine Islands|author=Blair and Robertson|date=|pages=304–310|volume=34|access-date=2014-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924072336/http://www.philippinehistory.net/first50/encomiendas.htm|archive-date=2015-09-24|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

====Kristiyanisasyon====
Hindi tiyak kung kailan eksaktong unang tumuntong ang mga Agustino sa Calumpit, ngunit ayon sa mga dokumento, ang Calumpit ay isa nang parokya. Pagsapit ng ika-3 ng Mayo 1572, nang si Fray Martín de Rada ay nahalal na Prior Provincial. Ang Calumpit ay sabay na itinatag kasama ang mga kumbento ng [[Bay, Laguna]], [[Tondo, Maynila|Tondo]] at [[Lubao, Pampanga]], kasama si De Rada bilang [[Prior (simbahan)|prior]] nito at si Fray Diego Vivar bilang kanyang vicar.

Ayon sa mga tala, ang mga misyonerong Agustino ay nagtanim ng krus na kahoy sa pampang ng Ilog Meyto upang simbolohin ang binyag ng lupain, at nagtayo ng kapilya mula sa [[sasa|''nipa'']] na gawa sa pawid at kawayan. Kalaunan, lumipat sila sa Meysulao at nagtayo ng isa pang visita, pagkatapos ay sa Panducot, kung saan nagtayo sila ng isa pang kapilya na inialay sa [[Pagbisita (Kristiyanismo)|Aming Birhen ng Pagbisita]] gaya ng binanggit ni Fray Gaspar de San Agustín sa kanyang ''Conquistas delas Isla Philipinas'' (Libro Segundo, Kabanata 9). Kasunod nito, ang punong-himpilan ng misyon ay muling inilipat sa mas mataas na lugar kung saan nakatayo ang isang malaki at kitang-kitang puno na tinatawag na ''kalumpít'' (''Terminalia macrocarpa decne''), gaya ng ipinangalan ng mga lokal sa lugar. Isang kapansin-pansing katangian ang lugar na napapaligiran ng mga ilog, na nagsisilbing natural, parang [[moat]] na depensa. Pangunahin, ang Meyto, Meysulao, Panducot at Calumpit ay mga malayang barangay sa ilalim ng kanilang mga pinuno, at gayundin ang Gatbuka, Bugyon at iba pang mga lumang pamayanan.

Noong 5 Abril 1572, pinagsama ni Legaspi ang mga nayon ng Meyto, Meysulao, Panducot, Calumpit, Candaba, Apalit at Malolos, at ang mga nayong ito ay naging ''ministerios'' at ''[[visitas]]'' bilang Calumpit, na ang kasalukuyang bayan mismo ang sentro.

Noong 28 Disyembre 1575, isinama ni Gobernador-Heneral Francisco Sande sa bayan ang mga nayon ng Agonoy (ngayon ay Hagonoy), Quinabalonan (ngayon ay nahati sa pagitan ng mga barangay ng Santa Monica at San Jose sa Hagonoy), at ilang iba pa sa tabi ng Ilog Macabebe.

====Maagang presensya ng Espanyol====
Noong nasakop na ng mga Kastila si Calumpit, ang ''[[Encomienda|Encomiendas]]'' ng Calumpit at Malolos ay pinag-isa sa ilalim ng administrasyon ng kani-kanilang mga 'encomenderos'' ''Don'' Marcos de Herrera at ''Sargento Mayor'' Juan de Moron noong 5 Abril 1572. Pagkaraan ng isang buwan, nilikha ang isang hub ng &quot;Hilagang Luzon&quot; ng Calumpit. ''convento'' ng Lubao sa [[Pampanga]], na kinabibilangan ng [[Guagua|Betis]] at [[Bacolor]], at ang ''convento'' ng [[Taal, Batangas|Taál]] sa [[Batangas]], na itinatag noong 3 Mayo 1572, nang mahalal si Fray Martín de Rada bilang bagong Probinsyano ng Augustin de Rada. na-recall sa [[New Spain|Mexico]]. Kasama sa unang parokya ng Calumpit ang mga lumang nayon ng Hagonoy, Apalit, Candaba, Malolos at Macabebe bilang mga misyon nito. Ang bayan ay unang inialay kay Saint [[Nicholas ng Tolentino]], ngunit noong Disyembre 1576, ito ay muling inialay sa pagtangkilik ni San [[Juan Bautista]].&lt;ref&gt;Administracion espiritual de los Padres Agustinos calsados ​​de la Provincia del Duche Nombre de Jesus de las islas Filipinas, Valladolid, Imprenta33 47&lt;/ref&gt;

====Lalawigan ng Calumpit====
Noong 28 Disyembre 1575, itinatag ni Gobernador-Heneral Francisco de Sande ang Calumpit bilang isang ''alcaldía'' (lalawigan) na independyente sa Bulacan, kasama si Marcos de Arce bilang unang ''Alcalde Mayor'', at sumasaklaw sa mga kalapit na ''visitas'' at mga pamayanan tulad ng Malolos, Hagonoy, Macabebe, Apalit at Candaba. Nang maglaon noong 1576, ang hurisdiksyon ng Macabebe ay inilipat sa bayan ng Lubao at ang Candaba ay nahiwalay bilang isang bayan, pagkatapos noong 11 Hunyo 1580, ang Malolos ay naging isang bayan na inilipat sa alcaldía ng Bulacan. Noong 1581, ang Hagonoy ay may sariling ''convento'' ngunit nasa ilalim pa rin ng Gobernador ng Calumpit, habang noong 1591 ay opisyal na nahiwalay ang Apalit bilang isang bayan at sa muling isinaayos na lalawigan ng [[Pampanga]]. Sa parehong dokumento ni Miguel de Loarca noong 1581 na ''Relación de las Islas Filipinas'' at noong Hunyo 1591 na dokumento ng Gobernador-Heneral [[Luis Pérez Dasmariñas]], lumilitaw ang Calumpit bilang isang ''alcaldía'' na hiwalay sa Bulacan, Lubao, at Betis.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gutenberg.org/files/13742/13742-h/13742-h.htm|title=The Philippine Islands, 1493–1898|author=E. H. Blair|date=Oktubre 14, 2004|work=gutenberg.org}}&lt;/ref&gt; Kaya naman ito ay itinatag bilang isang ''encomienda'' at ''alcaldía'' na hiwalay sa [[Lalawigan ng Bulacan]], na ginagawa itong unang bayan sa lugar at isang hiwalay na lalawigan.

====Pag-aalis====
Ang ''alcaldia'' ng Calumpit ay tuluyang inalis, kasama ang mga bayan ng Calumpit at Hagonoy na isinama sa Bulacan, habang ang Apalit ay isinama sa Pampanga.

=== Rebolusyong Pilipino at Digmaang Pilipino-Amerikano ===
Noong [[Rebolusyong Pilipino]] noong 1896, ang mga Calumpiteño ay lumahok sa mga labanang inilunsad ng [[Katipunan]] laban sa [[Imperyong Espanyol]]. Maraming kilalang Calumeteño ang tumulong sa pagtatatag at pagsuporta sa [[Republika ng Malolos]], kung saan ang bayan ay nagsisilbing linya ng depensa dahil sa kalapitan nito sa bagong kabisera. Nang sumiklab ang [[Digmaang Pilipino-Amerikano]], ang Calumpit ay naging punong-himpilan ni Heneral [[Antonio Luna]] noong 1898. Sa madugong engkwentro sa Barrio Bagbag noong ika-25 ng Abril 1899, maraming tao ang sumali sa hukbo ni Heneral Luna.{{citation needed|date=Hulyo 2019}} Sa panahon ng tunggalian, ang tulay, kumbento, at simbahan ng bayan ay sinunog at tuluyang nawasak.&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;/&gt;

Ang administrasyong sibil sa ilalim ng [[Pamahalaan ng Insular]] na pinamunuan ng [[Estados Unidos]] ay itinatag sa Calumpit noong Abril 1901, kung saan si Juan Galang ang nagsilbing unang halal na alkalde ng bayan noong panahon ng Amerika.

===Panakop ng mga Amerikano at Ikalawang Digmaang Pandaigdig===
[[File:Philippine Island - Luzon Island - NARA - 68156757.jpg|thumb|Tanawin mula sa himpapawid ng Calumpit, Setyembre 1938. Ang tulay na bakal na nawasak noong unang bahagi ng Digmaan ay nasa gitna.]]

Ang Calumpit ay gumanap ng mahalagang papel sa pagsiklab ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]] sa [[Digmaang Pasipiko|Teatro ng Pasipiko]]. Ang tulay ng Calumpit patungo sa [[Bataan]] ay giniba ng [[Engineer Combat Battalion|Engineering Battalion]] ng [[United States Army]], upang hadlangan ang paggalaw ng mga puwersang [[Empire of Japan|Imperial Japanese]]. Noong Enero 1942, pumasok ang mga Hapones sa Calumpit habang sinisimulan nila ang kanilang [[Pananakop ng mga Hapones sa Pilipinas|panakop ng Pilipinas]] sa loob ng tatlong taon, kung saan marami ang namatay.

Noong kalagitnaan ng 1943, ang unang bahagi ng gerilyang [[USAFFE]] ay itinatag sa ilalim ng pamumuno ni Luis Macam, kasama ang karamihan sa mga miyembro mula sa Calumpit.

Noong Hunyo 1944, ang ika-4 na Batalyon ng Rehimentong Del Pilar ay itinatag sa ilalim ng pamumuno ni Major Francisco del Rosario. Nagpatuloy sila sa pakikipaglaban hanggang sa pagbabalik ng USAFFE sa ilalim ng pamumuno ni Heneral [[Douglas MacArthur]].

Noong Enero 1945, dumating sa bayan ang pinagsamang tropang Pilipino at Amerikano, na nagpalaya dito mula sa kontrol ng mga Hapones.

===Ikatlong republika===
Noong Nobyembre 18, 1959, ang dating alkalde na si Fausto Carlos ay nahatulan sa pagpatay sa pinaghihinalaang rebeldeng [[Hukbalahap]] na si Artemio Mutuc sa gusali ng munisipyo 11 taon na ang nakalilipas at sinentensiyahan ng habambuhay na pagkakakulong.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Habambuhay na pagkakakulong ang dating alkalde para sa pagpatay|trabaho=[[The Manila Times]]|publisher=The Manila Times Publishing Company, Inc.|date=Nobyembre 19, 1959|location=[[Malolos]], [[Bulacan]]|quote=Ang dating alkalde ng bayan ay napatunayang nagkasala ng pagpatay sa isang desisyong nilagdaan ni Hukom Ambrosio T. Dollete ng ikatlong sala ng lokal na hukuman ng unang pagdinig.}}&lt;/ref&gt;

===Mga Insidente===
Noong 2011 nang sinaktan ni [[Bagyong Nesat]] o ''&quot;Pedring&quot;'' at ni [[Bagyong Quiel|Bagyong Nalgae]] o ''&quot;Quiel&quot;'' [[Gitnang Luzon]] sa loob ng dalawang buwan, libu-libong pamilya sa Calumpit at mga kalapit na bayan ang nakaranas ng pagbaha na umabot sa lalim ng leeg dahil sa mga pag-ulan, pagputok ng mga dike, at paglabas ng tubig mula sa mga dam na umabot na sa kritikal na antas.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.abs-cbn.com/nation/regions/09/28/11/pedring-worst-bulacan-town|title=Pedring ang pinakamasama para sa bayan ng Bulacan|work=ABS-CBN News|access-date=Enero 22, 2019}}&lt;/ref&gt;

==Heograpiya==
Ang Calumpit ay {{convert|50|km}} mula sa [[Maynila]] at {{convert|5|km}} mula sa [[Malolos]].

Ang Calumpit ay nakalatag sa isang lawak na 5,625 ha. ng patag na lupain na inuri ayon sa paggamit para sa agrikultura (66.81%), residensyal (10.42%), industriyal (2.48%), komersyal, (0.89%) at iba pang (1.05%) na layunin. Sinasakop nito ang humigit-kumulang 2.06% ng kabuuang lawak ng lupain ng [[Bulacan]]. Ang munisipalidad ay may 144.33 kilometro ng mga kalsadang konkreto na madaling nag-uugnay sa 29 na barangay nito.

Dalawang magkaibang panahon ang nagpapakilala sa klima ng bayan: ang tag-ulan na nagsisimula sa huling bahagi ng Mayo at nagtatapos sa bandang Nobyembre; at ang tagtuyot na nagsisimula sa Nobyembre at tumatagal hanggang Abril.

Ang Calumpit ay may dalawang uri ng lupa – ang silt loam na matatagpuan sa halos 90% ng buong munisipalidad at ang clay loam sa dulong timog-silangang bahagi ng bayan. Ang parehong uri ay karaniwang angkop para sa mga layuning pang-agrikultura ayon sa klasipikasyon ng [[Kagawaran ng Agrikultura (Pilipinas)]].

===Ilog Calumpit===
[[File:02309jfRiverside Creeks Pampanga River Meysulao Calumpit Bulacanfvf 06.JPG|thumb|Ilog Calumpit]]
Ang kahabaan ng daluyan ng tubig kung saan dumadaan ang dalawang malalaking ilog sa Calumpit, ang [[Ilog Angat]] at ang [[Ilog Pampanga]] ay tinutukoy bilang ''Ilog Calumpit''.

Ang ilog na ito ay humubog sa buhay ng mga Bulakeño mula pa noong unang panahon. Dahil ito ang pinakamahabang sistema ng ilog sa Bulacan, ang Ilog Calumpit ay tumatawid sa mga bayan ng Calumpit, [[Pulilan]] at [[Plaridel, Bulacan|Plaridel]] sa silangan, [[Paombong]] at [[Hagonoy, Bulacan|Hagonoy]] sa Kanluran at dumadaloy sa [[Apalit]], [[Macabebe]] at [[Masantol]], [[Pampanga]].

Ito ang pangunahing ruta para sa kalakalan at komersyo sa bahaging ito ng Luzon bago dumating ang Espanya. Ang mga Ilog Pampanga at Quingua&lt;ref name=&quot;EB1911&quot;&gt;{{cite EB1911|wstitle=Calumpit|volume=5|page=69}}&lt;/ref&gt; ay nagsilbing mga ugat kung saan dumadaan ang mga kalakal na pumapasok at lumalabas mula sa Calumpit. Sa kasalukuyan, ang ilog ay isang mahalagang yaman bilang isang masaganang lugar ng pangisdaan at nagbibigay ng irigasyon sa mga magsasaka.

===Klima===
Ang klima ng Calumpit ay katulad ng sa iba pang mga munisipalidad sa lalawigan ng Bulacan. Ito ay nailalarawan sa pamamagitan ng dalawang (2) natatanging panahon: ang tag-ulan at ang tagtuyot. Ang tag-ulan ay nagsisimula sa huling bahagi ng Mayo at nagtatapos sa bandang Nobyembre, ang tagtuyot naman ay mula Disyembre hanggang Abril. Ang karaniwang taunang pag-ulan ay {{convert|255.3|mm}} kung saan ang buwan ng Agosto ang may pinakamataas na karaniwang pag-ulan, humigit-kumulang {{convert|304|mm}}. Ang taunang bilang ng mga araw ng pag-ulan ay 175 araw.

{{Weather box
| lokasyon = Calumpit, Bulacan
| lapad = awtomatiko
| metric first = Oo
| iisang linya = Oo
| Enero mataas C = 28
| Enero mababa C = 20
| Pebrero mataas C = 29
| Pebrero mababa C = 20
| Marso mataas C = 31
| Marso mababa C = 21
| Abril mataas C = 33
| Abril mababa C = 22
| Mayo mataas C = 32
| Mayo mababa C = 24
| Hunyo mataas C = 31
| Hunyo mababa C = 24
| Hulyo mataas C = 30
| Hulyo mababa C = 24
| Agosto mataas C = 29
| Agosto mababa C = 24
| Setyembre mataas C = 29
| Setyembre mababa C = 24
| Oktubre mataas C = 30
| Oktubre mababa C = 23
| Nobyembre mataas C = 30
| Nobyembre mababa C = 22
| Disyembre mataas C = 28
| Mababa sa Disyembre C = 21
| Presipitasyon noong Enero mm = 6
| Presipitasyon noong Pebrero mm = 4
| Presipitasyon noong Marso mm = 6
| Presipitasyon noong Abril mm = 17
| Presipitasyon noong Mayo mm = 82
| Presipitasyon noong Hunyo mm = 122
| Presipitasyon noong Hulyo mm = 151
| Presipitasyon noong Agosto mm = 123
| Presipitasyon noong Setyembre mm = 124
| Presipitasyon noong Oktubre mm = 99
| Presipitasyon noong Nobyembre mm = 37
| Presipitasyon noong Disyembre mm = 21
| Mga araw ng ulan noong Enero = 3.3
| Mga araw ng ulan noong Pebrero = 2.5
| Mga araw ng ulan noong Marso = 11.7
| Mga araw ng ulan noong Abril = 6.6
| Mga araw ng ulan noong Mayo = 17.7
| Mga araw ng ulan noong Hunyo = 22.2
| Mga araw ng ulan noong Hulyo = 25.2
| Mga araw ng ulan noong Agosto = 23.7
| Mga araw ng ulan noong Setyembre = 23.2
| Mga araw ng ulan noong Oktubre = 17.9
| Mga araw ng ulan noong Nobyembre = 9.2
| Mga araw ng ulan noong Disyembre = 5.2
| pinagmulan 1 = Meteoblue &lt;small&gt;(Gamitin nang may pag-iingat: ito ay minodelo/kinakalkulang datos, hindi sinusukat nang lokal.)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;met_norms&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.meteoblue.com/en/weather/historyclimate/climatemodelled/calumpit_philippines_1720034|title=Calumpit: Karaniwang Temperatura at Ulan|publisher=Meteoblue|accessdate=Mayo 12, 2020}}&lt;/ref&gt;
| petsa = Mayo 12, 2020
}}

===Mga Barangay===
Ang mga sumuunod ay mga [[barangay]] ng '''Calumpit''':
&lt;table border=0&gt;&lt;tr&gt;
&lt;td valign=top&gt;
* Balite
* Balungao
* Buguion
* Bulusan 
* Calizon
* Calumpang
* Caniogan
* Corazon
* Frances
* Gatbuca
* Gugo
* Iba Este 
* Iba O'Este
* Longos
* Meysulao
&lt;/td&gt;&lt;td valign=top&gt;
* Meyto
* Palimbang
* Panducot
* Pio Cruzcosa
* Poblacion
* Pungo
* San Jose
* San Marcos
* San Miguel
* Santa Lucia
* Santo Niño
* Sapang Bayan
* Sergio Bayan
* Sucol
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

=== Wika ===
Ang Calumpit ay isang bayan na karamihan ay nagsasalita ng [[wikang Tagalog|Tagalog]], na may humigit-kumulang 96.3% ng mga tao nito ay mga nagsasalita ng [[katatasan|matatas]]. Ang mga residente sa mga pinakahilagang barangay (na nasa hangganan ng Apalit) ay nagsasalita ng [[wikang Kapampangan|Kapampangan]] habang ang isang minorya ay nagsasalita ng iba pang [[Mga Wika ng Pilipinas|mga wikang Pilipino]].

===Relihiyon===
[[File:Church of the Philippines, Bulacan (Pebrero 2020).jpg|thumb|200x200px|San Juan Bautista Parish Church]]
Dahil ang Calumpit ang unang bayan sa Bulacan na ginawang Kristiyano ng mga Kastila noong 1572, humigit-kumulang 80% ng mga residente ang nagsasabing sila ay mga mananampalataya ng [[Simbahan Katoliko sa Pilipinas|Romano Katoliko]]. Sa ilalim ng Estados Unidos at dahil sa kalaunang [[Philippine Organic Act (1902)#Overview|pagbuwag ng Simbahang Katoliko]] sa Pilipinas noong 1902, ang [[Protestanismo sa Pilipinas|Protestanismo]] ay nagkaroon ng matatag na pundasyon sa munisipalidad. Kabilang sa mga mahahalagang relihiyosong minorya ang [[Iglesia ni Cristo]], [[Members Church of God International]], [[Iglesia Filipina Independiente]].

Kabilang sa mga pinakamatandang simbahan sa Bulacan na matatagpuan sa Calumpit ay ang [[Simbahan ni San Juan Bautista]]. Itinayo sa ilalim ng mga prayleng Agustino na sina Martín de Rada at Diego Vivar, ito ay orihinal na gawa sa nipa at kawayan at unti-unting itinayo sa bato noong 1700. Isinasamba nito ang lokal na [[santong patron]], [[Juan Bautista]], na ang [[Kapanganakan ni Juan Bautista|kaarawan sa liturhiya]] tuwing Hunyo 24 ay ipinagdiriwang bilang pista ng bayan.

Sa loob ng simbahan ay may isang tunel na, ayon sa alamat, ay ginamit ng mga pari noong panahon ng mga Espanyol bilang daanan ng pagtakas sakaling may mga pag-atake ng mga pirata na Tsino at Moro. Ito ay isang idineklarang Dambana ng Diyosesis ng Diyosesis ng Malolos.&lt;ref&gt;{{cite news
|url=http://www.wowphilippines.com.ph/explore_phil/place_details.asp?content=thingstodo&amp;province=10
|title=Mga Bagay na Dapat Gawin at Makita sa Bulacan...
|publisher=[[Wow Philippines]]
|accessdate=Abril 14, 2007
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070712123907/http://www.wowphilippines.com.ph/explore_phil/place_details.asp?content=thingstodo&amp;province=10
|archivedate=Hulyo 12, 2007
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

[[File:JfMeyto0023ShrineCalumpitfvf 07.JPG|thumb|right|200px|Dambana ng Meyto]]
Ang Dambana ng Meyto ay nagmamarka ng duyan ng Kristiyanismo sa kanlurang Bulacan, kung saan unang itinanim ang isang krus na kahoy at ang unang misa sa rehiyon ay ginanap noong Mayo 1572. Ang dambana, na matatagpuan sa kanlurang bahagi ng bayan, ay siya ring kinaroroonan ng orihinal na simbahan ng Calumpit, na nauna pa sa umiiral na sa sentro ng bayan. Noong panahon ng Rebolusyong Pilipino, ang Iglesia Filipina Independiente – na noon ay humiwalay na sa Simbahang Katoliko – ay pumalit sa Dambana ng Meyto.

=== Paggawa at trabaho ===
Noong 1995, ang Calumpit ay mayroong medyo malaking lakas-paggawa na 24,095 o 66% ng populasyon na may edad 20–59. Humigit-kumulang 35% sa mga ito ay may kasanayan at nagtatrabaho sa kani-kanilang mga trabaho; 28% ay [[maybahay|maybahay]] na paminsan-minsang nagtatrabaho bilang [[mga katulong sa bukid]], nagbebenta ng mga ani sa bukid sa palengke at gumagawa ng mga maliliit na trabaho. Ang iba ay hindi nauri at karamihan ay binubuo ng mga estudyante, mga kabataang hindi nag-aaral, at mga walang trabaho.

Ang kabuuang kita ng sambahayan bawat taon ay ₱705 milyon, na ang taunang average na kita ng sambahayan ay ₱66,600 at ang kita ng bawat tao taun-taon ay ₱12,198.

===Literacy===
Ang mataas na [[literasi|literacy rate]] (98.5%) ay pinapanatili ng 24 na elementarya at anim na sekondarya o hayskul. Ang Bulacan Manpower and Livelihood Training Center (BMLTC), na matatagpuan sa puso ng bayan, ay nag-aalok ng mga kursong bokasyonal at nagsisilbing lugar ng pagsasanay para sa parehong mga walang kasanayan at may mataas na kasanayang manggagawa. Bilang resulta, karamihan sa mga Calumpiteño ay nakakuha at nakapagpanatili ng mga kasanayang angkop para sa trabaho lalo na sa larangan ng agro-industriya.

==Ekonomiya==
{{Insidente ng kahirapan sa PH}}
[[File:0455jfSaint John Halls Welcome Sign Roads Sucol Calumpit Bulacanfvf 25.JPG|thumb|right|200px|Ang kilalang Longganisang Calumpit]]
{{div col}}
;Mga pangunahing industriya:
*Mga industriyal na lupain
*Mga gawang-kamay
*Pagproseso ng pagkain
*Papel
*Mga damit
*Mga seramiko/palayok
*Mga bulaklak/mga halamang ornamental
*Mga kagamitan sa bahay

;Mga pangunahing produkto:
*Longganisang Calumpit
*Mga key chain, key holder, bolpen holder
*Mga uniporme ng kumpanya
*Mga pamigay ng korporasyon

;Mga industriyal na lupain:
*Bulacan Agro-Industrial Subdivision (Barangay Pio Cruzcosa)

;Mga serbisyo sa damit at pag-iimprenta:
*Mga serbisyo sa pag-iimprenta ng imprentas - Sitio Danga, Brgy. San Miguel
*Imprentas Clothing Company - Sitio Danga, Brgy. San Miguel
*Osano Garments - Sitio Danga, Brgy. San Miguel
{{div col end}}
{{clear left}}

==Turismo at kultura==
===Mga Pista===
Ipinagdiriwang ng Calumpit ang kanilang &quot;pista&quot; sa bayan mula Hunyo 23 hanggang 24. Ang &quot;Libad&quot; ay isang prusisyon sa ilog na ginaganap tuwing [[Bisperas ni San Juan]] tuwing Hunyo 23 upang parangalan ang [[patron santo]] ng bayan. Ang mga Calumpiteño ay umaawit, sumasayaw at nagbubuhos ng tubig upang &quot;binyagan&quot; ang mga dumadaan, na inaalala ang katangiang ginawa ng santo. Ang ritwal at ang tradisyonal na ruta nito ay mga labi ng lumang prusisyon sa ilog na ginaganap noong ang Apalit at Hagonoy ay pinamumunuan pa mula sa Calumpit. Ang mga pagdiriwang ay nagpapatuloy hanggang sa susunod na araw, Hunyo 24, ang kapistahan ni San [[Juan Bautista]].

Tuwing Hunyo 23, isang araw bago ang kapistahan, ang 29 na barangay ng Calumpit ay nakikilahok sa &quot;Libad sa Ilog&quot; [[Float (parade)|fluvial float parade]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1= Velez |first1=Freddie |title=Mahigit sa 100 magagandang pagoda ang itinampok sa 'Libad Festival 2023' sa Bulacan|url=https://mb.com.ph/2023/6/23/over-a-hundred-well-decorated-pagodas-colored-the-calumpit-river-on-libad-festival-2023 |accessdate=Hunyo 28, 2024 |publisher=[[Manila Bulletin]] |date=Hunyo 24, 2023}}&lt;/ref&gt; Mahusay na pinalamutian na mga [[Boat|pagoda]] na daanan sa Ilog Calumpit, ang makasaysayang lugar ng [[Labanan sa Calumpit]] mula sa mga Barangay ng Gatbuca at Bagbag (Caniogan-Santo Niño) na mga tulay na dumadaan sa Iba O Este sa kahabaan ng [[w:en:MacArthur Highway|MacArthur Highway]] patungo sa [[San Juan Bautista Church (Calumpit)|San Juan Bautista Church]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Velez |first1=Freddie |title=Torpidhousands ng Bulakenhousands ng Bulakenhousands. 2024|url= https://mb.com.ph/2024/6/23/thousands-of-bulakenyos-tourists-join-calumpit-s-libad-festival-2024|accessdate=June 28, 2024 |publisher= [[Manila Bulletin]]|date=June 24} }&lt;/2024

Isa sa pinakamatandang barangay sa bayan, na itinatag noong 1575, sikat at sikat ang Santa Lucia dahil sa diumano'y mahimalang imahe nito. [[patron|patrona]], [[Saint Lucia]]. Tuwing Disyembre 12-13, ang mga kalye ng nayon ay puno ng makukulay na ''banderitas'', gayundin ang harapan ng Simbahan ng Santa Lucia. Binisita ng mga peregrino ang simbahan para sa dalawang araw na pagdiriwang, kung saan ang [[novena]] para sa santo ay magsisimula sa Disyembre 4.

====Pista ng longganisa ng Calumpit====
Noong Marso 24-25, 2023, ang ika-451 Anibersaryo ng Pagkakatatag ng bayan, pinangunahan ni Mayor Glorime M. Faustino ang unang [[Calumpit longganisa]] Festival na may habang 514 metro na &quot;Pinakamahabang [[Kamayan|Boodle Fight]]&quot; sa kahabaan ng [[Philippine highway network|Pulilan Regional Road]]. 3,000 katao na lumahok mula sa Barangay Caniogan at Corazon ang kumain ng bituing &quot;Longganisang Bawang&quot; ng mga gumagawa ng Bikers Longganisa.&lt;ref&gt;{{cite news |last1= Velez|first1=Freddie |title=1st Calumpit Longganisa Festival draws thousands|url= https://mb.com.ph/2023/3/24/1st-calumpit-longganisa-festival-draws-thousands-of-bulakenyo|accessdate=April 30, 2024 |publisher= [[Manila Bulletin]]|date=Mar 24, 2023}}&lt;/ref&gt; Nakiisa sa labanan ng mga residente ng Calumpit5 ang mga b0oodle ng Calumpit0 ng mga residente ng Calumpit0 sa kahabaan ng Calumpit-Pulilan Road, sa kanyang 2nd Longganisa Festival noong 23 Marso 2024.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Labor |first1= Pagsusuri|title=Calumpit Longganisa Festival feat. 500m logganisa boodle fight|url= https://tribune.net.ph/2024/03/23/calumpit-longganisa-festival-feat-500m-logganisa-boodle-fight|accessdate=Abril 30, 2024 |publisher= |date=Marso 23, 2024}}&lt;/ref&gt;

===Tulay ng Bagbag===
Ang Tulay ng Bagbag ang lugar ng pinakamahabang labanan sa pagitan ng mga Amerikano at mga Pilipino na pinamunuan ni Heneral [[Gregorio del Pilar]] noong Abril 25, 1899. Ang tulay ngayon ay isang paalala ng katapangan na ipinakita ng Pilipinong nagtagumpay laban sa mga puwersang Amerikano.

==Edukasyon==
[[File:FvfCalumpitB9925 13.JPG|thumb|right|200px|Colegio de Calumpit (dating Calumpit Institute)]]
Ang Tanggapan ng Distrito ng mga Paaralan ng Calumpit ang namamahala sa lahat ng institusyong pang-edukasyon sa loob ng munisipalidad. Pinangangasiwaan nito ang pamamahala at operasyon ng lahat ng pribado at pampubliko, mula elementarya hanggang sekondaryang paaralan.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=Enero 15, 2021 |title=Masterlist of Schools |url=https://www.deped.gov.ph/wp-content/uploads/2021/06/SY-2020-2021-Masterlist-of-Schools-Address-only-1-1.pdf |access-date=Hulyo 17, 2025 |website=Department of Education}}&lt;/ref&gt;

===Mga elementarya at elementaryang paaralan===
{{Div col|colwidth=20em}}
* Academia De Sto. Domingo ng Calumpit
* Paaralang Elementarya ng Arsenio Santos Memorial
* Paaralang Elementarya ng Balite
* Paaralang Pagkatuto ng Bio-Kinetics
* Paaralang Elementarya ng Buguion
* Paaralang Elementarya ng Bulusan
* Paaralang Elementarya ng Calizon
* Paaralang Elementarya ng Calumpang
* Paaralang Sentral ng Calumpit
* Paaralang Ekumenikal ng Calumpit
* Paaralang Elementarya ng Caniogan
* Sentro ng Pagkatuto ng Kristiyanong Cherub
* Paaralang Elementarya ng Doña Damiana De Leon Macam Memorial (Paaralang Elementarya ng San Miguel)
* Institusyong Eklesiastiko ng Kristiyano
* Paaralang Elementarya ng F. Mendoza Memorial
* Paaralang Elementarya ng Frances
* Paaralang Pinagsama ng Good Spirit
* Paaralang Elementarya ng Gugo
* Sentro ng Pagkatuto ng Hans
* Paaralang Pandaigdig ng Harvesters' Missions
* Paaralang Elementarya ng Iba O' este
* Juan Pagdanganan MS
* Paaralang Elementarya ng Linagit
* Paaralang Elementarya ng Longos
* Paaralang Elementarya ng Meysulao
* Paaralang Elementarya ng Meyto
* Paaralang Montessori de Enriquez
* Paaralang Elementarya ng Northville 9
* Paaralang Elementarya ng Panducot
* Paaralang Pang-alaala ng Pascual O. Cruz
* Paaralang Kristiyano ng Petras
* Paaralang Elementarya ng Pulo
* Paaralang Elementarya ng Pungo
* Akademya ng Rabbi Vinirosa
* Paaralang Elementarya ng San Jose
* Paaralang Elementarya ng San Marcos
* Sentro ng Pagkatuto ni Shaldan
* Akademya ng Shalom Christian ng Bulacan
* Akademya ni San Anthony ng Bulacan
* Paaralang Katoliko ni San Juan Bautista
* Paaralang Elementarya ng Vicente T. Reyes (Paaralang Elementarya ng Iba Este)
{{div col end}}

===Mga paaralang sekundarya===
{{Div col|colwidth=20em}}
* Pambansang Mataas na Paaralang Calumpit (Pambansang Mataas na Paaralang San Marcos)
* Mataas na Paaralang Caniogan
* Colegio de Calumpit
* Pambansang Mataas na Paaralang Frances
* Mataas na Paaralang San Miguel-Meysulao
* Pambansang Mataas na Paaralang Sta. Lucia
* {{div col end}}

==Mga Kilalang Personalidad==
*[[Lingkod ng Diyos|Mga Lingkod ng Diyos]] [[Dionisia de Santa María Mitas Talangpaz]] (1691–1732) at [[Cecilia Rosa de Jesús Talangpaz]] (1693–1731): Sina Sisters Dionisia at Cecilia Talangpas ang nagtatag ng Beaterio de San Sebastián. Nagsimula ang kanilang proseso ng beatipikasyon noong 1999, at pareho silang itinuring na mga Lingkod ng Diyos habang isinasagawa ang pagsasaalang-alang sa pagiging santo. Kilala sila sa kanilang huwarang buhay ng panalangin, pagtanggi sa sarili, paglilingkod sa Simbahan at apostolado na nakaakit sa mga kabataang Pilipina.
* Gregorio Velasquez, [[Pambansang Alagad ng Agham ng Pilipinas]] para sa Pikolohiya
* [[Francisco Santos]], [[Pambansang Alagad ng Agham ng Pilipinas]] para sa Nutrisyon ng Tao at Kemistri ng Agrikultura
*[[José Zabala-Santos]] - isa sa mga pinakasikat na kartunista sa Pilipinas noong dekada 1950 para sa mga karakter tulad nina ''Popoye'', ''Sianong Sano'', at ''Lukas Malakas''.&lt;ref name=Comic&gt;[http://www.comicartfans.com/gallerypiece.asp?piece=533816&amp;gsub=84321 Sianong Sano ni Jose Zabala Santos noong dekada 1950]. Comicartfans.com (2009-07-07). Kinuha noong 2011-05-25.
*[https://m.imdb.com/name/nm0266450/ Higino J. Fallorina] Isang sinematograpo na nagwagi ng parangal. ''Tatlong Maria'' (1944), ''Baguio Cadets'' (1950)[[Maria Clara Awards]], ''Roberta'' (1951), ''Sa isang sulyap mo Tita'' (1953), ''Jack and Jill'' (1954), ''Nagkita si kerubin at tulisang pugot'' (195) (1958)[https://www.imdb.com/title/tt0357428/awards/?mode=desktop&amp;ref_=m_ft_dsk], ''Merill's Marauders'' (1962), ''Iginuhit ng tadhana: The Ferdinand E. Marcos story'' (1965), ''Counter spy'' (19) mangliligpit'' (1968), ''Palanca'' (1969), ''Sonny side'' (1971), ''Dalawang mukha ng tagumpay'' (1973), ''Lalaki, kasalanan mo'' (1973)[https://pelikulaatbp.blogspot.com/2009/09/1973-famas-awards],html?m:' (1974)[https://pelikulaatbp.blogspot.com/2009/09/1974-famas-awards.html?m=1], ''Katawang lupa'' (1975), ''Bamboo trap'' (1975), ''Mababagsik na anghel'' (1975), ''Saan ka pupunta, Miss Lutgarda? ''Anna Karenina: Babaeng hiwalay sa asawa'' (1976), ''Halik na lumalatay'' (1977), ''Ang babae sa ulog'' (1981)

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://calumpit.bulacan.ph/ Calumpit Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]</text>
      <sha1>ezlj0bmkkpa8q0ymhrhuxgimeh4jjxv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Angat, Bulacan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22573</id>
    <revision>
      <id>2223423</id>
      <parentid>1979032</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T02:57:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47781-75</username>
        <id>166014</id>
      </contributor>
      <comment>/* Heograpiya */</comment>
      <origin>2223423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4175" sha1="baye92la6b1qyxhfgexyxahv7824kd5" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine municipality 2 |
 infoboxtitle = Bayan ng Angat |
 seal         =  |
 sealfile     = |
 caption      = Mapa ng [[Bulacan]] na ipinapakita ang lokasyon ng Angat. |
 locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}} |
 region          = {{PH wikidata|region}} |
 province        = {{PH wikidata|province}} |
 districts    = Ika|
 barangays    = 16 |
 class        = xx |
 mayor        =  |
 areakm2      = |
}}
[[File:Aerial view of Angat Watershed Forest Reserve.jpg|thumb|288px|Angat Watershed Forest Reserve]]
:''Tungkol ito sa bayan sa Pilipinas.  Para sa prinsa pumunta sa [[Saplad ng Angat]].''

Ang '''Angat''' (&lt;small&gt;pagbigkas:&lt;/small&gt; ang•gát) ay isa sa mga 21 bayan kasama ang tatlong lungsod na bumubuo sa lalawigan ng [[Bulakan]]. Ang hangganan ng Angat sa hilaga ay ang bayan ng [[San Rafael, Bulacan|San Rafael]], sa hilagang-kanluran ang bayan ng [[Doña Remedios Trinidad, Bulacan|Doña Remedios Trinidad]],sa hilagang-silangan ang bayan ng [[Baliuag, Bulacan|Baliuag]], sa silangan ang bayan ng [[Bustos, Bulacan|Bustos]], sa timog ang bayan ng [[Norzagaray, Bulacan|Norzagaray]], at sa timog-silangan ang mga bayan ng [[Pandi,Bulacan|Pandi]] at  [[Santa Maria, Bulacan|Santa Maria]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.


1,714 / 5,000
==Etimolohiya==
Nakuha ng bayan ang pangalan nito mula sa salitang [[Tagalog|Tagalog]] na ''Angat'' (A-ngat) {{IPA|tl|aˈŋat|}}, na nangangahulugang ''mataas'' o ''isang mataas na piraso ng lupa''.{{Kailangan ng Citation|petsa=Enero 2026}}

==Kasaysayan==
{{unreferenced section|petsa=Agosto 2021}}
Ang Angat ay orihinal na bahagi ng lumang ''pueblo'' ng Quingua (ngayon ay munisipalidad ng [[Plaridel, Bulacan|Plaridel]]). Malamang na ito ay dahil sa [[Ilog Angat]] (Rio de Quingua) na nagbibigay ng direktang koneksyon sa Quingua, na matatagpuan sa gitna ng isang malawak na lupain na sumasaklaw sa mga kapatagan at bundok.

Ang mga misyonerong Agustino ay nagtayo ng isang maliit na ''visita'' (kapilya) sa ilalim ng ministeryo ng Paroquia de Santiago Matamoro de Quingua. Ang Visita ng Angat ay ginawang simbahang parokya noong 1683, na humantong sa pagtatatag ng Angat bilang isang bagong pueblo.

Nakatayo pa rin at mababasa hanggang ngayon ang inskripsyon ng Roman numeral na MDCCXII (1712) sa harapan ng simbahan, na nagpapahiwatig ng taon kung kailan itinatag ang bayan bilang isang regular na munisipalidad.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Angat – Pamahalaang Panlalawigan ng Bulacan |url=https://bulacan.gov.ph/cities-and-municipalities/angat/ |access-date=2026-01-17 |website=bulacan.gov.ph}}&lt;/ref&gt;

Noong Setyembre 13, 1977, ang [[Barangay|mga barangay]] ng Camachile at Pulong Sampaloc ay ibinigay sa bagong itinatag na munisipalidad ng [[Doña Remedios Trinidad]] sa bisa ng Presidential Decree No. 1196.&lt;ref name=&quot;decree&quot;&gt;{{cite PH act| title = Paglikha ng Munisipalidad ng Doña Remedios Trinidad sa Lalawigan ng Bulacan| kamara = PD| number = 1196| language = en| date = Setyembre 13, 1977|url = http://www.chanrobles.com/presidentialdecrees/presidentialdecreeno1196.html#.XUenwfIzbZ4| access-date = Nobyembre 25, 2024}}&lt;/ref&gt;

==Heograpiya==
===Lawak at Lokasyon===

Ang bayan ng Angat ay lawak na 65.25 kilometro kwadrado o 6,525 ektarya.Ito ay matatagpuan 52 kilometro sa hilagang-kanluran ng Maynila.

===Populasyon===

Ayon sa senso noong 2000, ang Angat ay may populasyon na 46,033 sa 9,483 kabahayan.

==Mga Barangay==

Ang Angat ay binubuo ng 16 na barangay:

* Banaban
* Baybay
* Binagbag
* Donacion
* Encanto
* Laog
* Marungko
* Niugan
* Paltok
* Pulong Yantok
* San Roque (Poblacion)
* Santa Cruz (Poblacion)
* Santa Lucia
* Santo Cristo (Poblacion)
* Sulucan
* Taboc

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://angat.bulacan.ph Angat Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]</text>
      <sha1>baye92la6b1qyxhfgexyxahv7824kd5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223424</id>
      <parentid>2223423</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T02:58:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47781-75</username>
        <id>166014</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga Barangay */</comment>
      <origin>2223424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6319" sha1="dq2fl0l0w3fbqdk67eebpav3z13rwak" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine municipality 2 |
 infoboxtitle = Bayan ng Angat |
 seal         =  |
 sealfile     = |
 caption      = Mapa ng [[Bulacan]] na ipinapakita ang lokasyon ng Angat. |
 locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}} |
 region          = {{PH wikidata|region}} |
 province        = {{PH wikidata|province}} |
 districts    = Ika|
 barangays    = 16 |
 class        = xx |
 mayor        =  |
 areakm2      = |
}}
[[File:Aerial view of Angat Watershed Forest Reserve.jpg|thumb|288px|Angat Watershed Forest Reserve]]
:''Tungkol ito sa bayan sa Pilipinas.  Para sa prinsa pumunta sa [[Saplad ng Angat]].''

Ang '''Angat''' (&lt;small&gt;pagbigkas:&lt;/small&gt; ang•gát) ay isa sa mga 21 bayan kasama ang tatlong lungsod na bumubuo sa lalawigan ng [[Bulakan]]. Ang hangganan ng Angat sa hilaga ay ang bayan ng [[San Rafael, Bulacan|San Rafael]], sa hilagang-kanluran ang bayan ng [[Doña Remedios Trinidad, Bulacan|Doña Remedios Trinidad]],sa hilagang-silangan ang bayan ng [[Baliuag, Bulacan|Baliuag]], sa silangan ang bayan ng [[Bustos, Bulacan|Bustos]], sa timog ang bayan ng [[Norzagaray, Bulacan|Norzagaray]], at sa timog-silangan ang mga bayan ng [[Pandi,Bulacan|Pandi]] at  [[Santa Maria, Bulacan|Santa Maria]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.


1,714 / 5,000
==Etimolohiya==
Nakuha ng bayan ang pangalan nito mula sa salitang [[Tagalog|Tagalog]] na ''Angat'' (A-ngat) {{IPA|tl|aˈŋat|}}, na nangangahulugang ''mataas'' o ''isang mataas na piraso ng lupa''.{{Kailangan ng Citation|petsa=Enero 2026}}

==Kasaysayan==
{{unreferenced section|petsa=Agosto 2021}}
Ang Angat ay orihinal na bahagi ng lumang ''pueblo'' ng Quingua (ngayon ay munisipalidad ng [[Plaridel, Bulacan|Plaridel]]). Malamang na ito ay dahil sa [[Ilog Angat]] (Rio de Quingua) na nagbibigay ng direktang koneksyon sa Quingua, na matatagpuan sa gitna ng isang malawak na lupain na sumasaklaw sa mga kapatagan at bundok.

Ang mga misyonerong Agustino ay nagtayo ng isang maliit na ''visita'' (kapilya) sa ilalim ng ministeryo ng Paroquia de Santiago Matamoro de Quingua. Ang Visita ng Angat ay ginawang simbahang parokya noong 1683, na humantong sa pagtatatag ng Angat bilang isang bagong pueblo.

Nakatayo pa rin at mababasa hanggang ngayon ang inskripsyon ng Roman numeral na MDCCXII (1712) sa harapan ng simbahan, na nagpapahiwatig ng taon kung kailan itinatag ang bayan bilang isang regular na munisipalidad.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Angat – Pamahalaang Panlalawigan ng Bulacan |url=https://bulacan.gov.ph/cities-and-municipalities/angat/ |access-date=2026-01-17 |website=bulacan.gov.ph}}&lt;/ref&gt;

Noong Setyembre 13, 1977, ang [[Barangay|mga barangay]] ng Camachile at Pulong Sampaloc ay ibinigay sa bagong itinatag na munisipalidad ng [[Doña Remedios Trinidad]] sa bisa ng Presidential Decree No. 1196.&lt;ref name=&quot;decree&quot;&gt;{{cite PH act| title = Paglikha ng Munisipalidad ng Doña Remedios Trinidad sa Lalawigan ng Bulacan| kamara = PD| number = 1196| language = en| date = Setyembre 13, 1977|url = http://www.chanrobles.com/presidentialdecrees/presidentialdecreeno1196.html#.XUenwfIzbZ4| access-date = Nobyembre 25, 2024}}&lt;/ref&gt;

==Heograpiya==
===Lawak at Lokasyon===

Ang bayan ng Angat ay lawak na 65.25 kilometro kwadrado o 6,525 ektarya.Ito ay matatagpuan 52 kilometro sa hilagang-kanluran ng Maynila.

===Populasyon===

Ayon sa senso noong 2000, ang Angat ay may populasyon na 46,033 sa 9,483 kabahayan.

==Mga Barangay==

Ang Angat ay binubuo ng 16 na barangay:

* Banaban
* Baybay
* Binagbag
* Donacion
* Encanto
* Laog
* Marungko
* Niugan
* Paltok
* Pulong Yantok
* San Roque (Poblacion)
* Santa Cruz (Poblacion)
* Santa Lucia
* Santo Cristo (Poblacion)
* Sulucan
* Taboc
===Klima===
Ang umiiral na kondisyon ng klima sa munisipalidad ay ikinakategorya sa dalawang (2) uri: [[Panahon ng Tag-ulan]] (Panahon ng Tag-ulan o Tag-ulan) at [[Panahon ng Tuyo]] (Panahon ng Tag-init).

{{Weather box|width=auto
|lokasyon = Angat, Bulacan
| metric first = oo
| single line = oo
| Enero mataas C = 29
| Pebrero mataas C = 31
| Marso mataas C = 32
| Abril mataas C = 34
| Mayo mataas C = 34
| Hunyo mataas C = 31
| Hulyo mataas C = 30
| Agosto mataas C = 30
| Setyembre mataas C = 30
| Oktubre mataas C = 30
| Nob mataas C = 30
| Disyembre mataas C = 29
| taon mataas C = 30
| Enero mababa C = 20
| Pebrero mababa C = 19
| Marso mababa C = 21
| Mababa noong Abril C = 22
| Mababa noong Mayo C = 23
| Mababa noong Hunyo C = 23
| Mababa noong Hulyo C = 23
| Mababa noong Agosto C = 23
| Mababa noong Setyembre C = 23
| Mababa noong Oktubre C = 22
| Mababa noong Nobyembre C = 21
| Mababa noong Disyembre C = 20
| Mababa noong taon C = 21
| Presipitasyon noong Enero cm = 1.7
| Presipitasyon noong Pebrero cm = 0.7
| Presipitasyon noong Marso cm = 0.5
| Presipitasyon noong Abril cm = 2.4
| Presipitasyon noong Mayo cm = 15.3
| Presipitasyon noong Hunyo cm = 35.5
| Presipitasyon noong Hulyo cm = 50.4
| Presipitasyon noong Agosto cm = 51.6
| Presipitasyon noong Setyembre cm = 37.4
| Presipitasyon noong Oktubre cm = 22.5
| Presipitasyon noong Nobyembre cm = 16.3
| Presipitasyon noong Disyembre cm = 6.8
| Presipitasyon noong Enero pulgada = 0.7
| Presipitasyon noong Pebrero pulgada = 0.3
| Pulgadang presipitasyon ng Marso = 0.2
| Pulgadang presipitasyon ng Abril = 0.9
| Pulgadang presipitasyon ng Mayo = 6
| Pulgadang presipitasyon ng Hunyo = 14
| Pulgadang presipitasyon ng Hulyo = 19.8
| Pulgadang presipitasyon ng Agosto = 20.3
| Pulgadang presipitasyon ng Setyembre = 14.7
| Pulgadang presipitasyon ng Oktubre = 8.8
| Pulgadang presipitasyon ng Nobyembre = 6.4
| Pulgadang presipitasyon ng Disyembre = 2.7
| Pulgadang presipitasyon ng taon = 240.8
| Pulgadang presipitasyon ng taon = 94.8
| pinagmulan 1 = http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=984300&amp;refer=&amp;units=metric
| petsa = Agosto 2010; Hunyo 2011
}}

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://angat.bulacan.ph Angat Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]</text>
      <sha1>dq2fl0l0w3fbqdk67eebpav3z13rwak</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223425</id>
      <parentid>2223424</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T02:59:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47781-75</username>
        <id>166014</id>
      </contributor>
      <comment>/* Demograpiko */</comment>
      <origin>2223425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7759" sha1="k1xr7ybuvutb7acm5renju2nxztjkt5" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine municipality 2 |
 infoboxtitle = Bayan ng Angat |
 seal         =  |
 sealfile     = |
 caption      = Mapa ng [[Bulacan]] na ipinapakita ang lokasyon ng Angat. |
 locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}} |
 region          = {{PH wikidata|region}} |
 province        = {{PH wikidata|province}} |
 districts    = Ika|
 barangays    = 16 |
 class        = xx |
 mayor        =  |
 areakm2      = |
}}
[[File:Aerial view of Angat Watershed Forest Reserve.jpg|thumb|288px|Angat Watershed Forest Reserve]]
:''Tungkol ito sa bayan sa Pilipinas.  Para sa prinsa pumunta sa [[Saplad ng Angat]].''

Ang '''Angat''' (&lt;small&gt;pagbigkas:&lt;/small&gt; ang•gát) ay isa sa mga 21 bayan kasama ang tatlong lungsod na bumubuo sa lalawigan ng [[Bulakan]]. Ang hangganan ng Angat sa hilaga ay ang bayan ng [[San Rafael, Bulacan|San Rafael]], sa hilagang-kanluran ang bayan ng [[Doña Remedios Trinidad, Bulacan|Doña Remedios Trinidad]],sa hilagang-silangan ang bayan ng [[Baliuag, Bulacan|Baliuag]], sa silangan ang bayan ng [[Bustos, Bulacan|Bustos]], sa timog ang bayan ng [[Norzagaray, Bulacan|Norzagaray]], at sa timog-silangan ang mga bayan ng [[Pandi,Bulacan|Pandi]] at  [[Santa Maria, Bulacan|Santa Maria]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.


1,714 / 5,000
==Etimolohiya==
Nakuha ng bayan ang pangalan nito mula sa salitang [[Tagalog|Tagalog]] na ''Angat'' (A-ngat) {{IPA|tl|aˈŋat|}}, na nangangahulugang ''mataas'' o ''isang mataas na piraso ng lupa''.{{Kailangan ng Citation|petsa=Enero 2026}}

==Kasaysayan==
{{unreferenced section|petsa=Agosto 2021}}
Ang Angat ay orihinal na bahagi ng lumang ''pueblo'' ng Quingua (ngayon ay munisipalidad ng [[Plaridel, Bulacan|Plaridel]]). Malamang na ito ay dahil sa [[Ilog Angat]] (Rio de Quingua) na nagbibigay ng direktang koneksyon sa Quingua, na matatagpuan sa gitna ng isang malawak na lupain na sumasaklaw sa mga kapatagan at bundok.

Ang mga misyonerong Agustino ay nagtayo ng isang maliit na ''visita'' (kapilya) sa ilalim ng ministeryo ng Paroquia de Santiago Matamoro de Quingua. Ang Visita ng Angat ay ginawang simbahang parokya noong 1683, na humantong sa pagtatatag ng Angat bilang isang bagong pueblo.

Nakatayo pa rin at mababasa hanggang ngayon ang inskripsyon ng Roman numeral na MDCCXII (1712) sa harapan ng simbahan, na nagpapahiwatig ng taon kung kailan itinatag ang bayan bilang isang regular na munisipalidad.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Angat – Pamahalaang Panlalawigan ng Bulacan |url=https://bulacan.gov.ph/cities-and-municipalities/angat/ |access-date=2026-01-17 |website=bulacan.gov.ph}}&lt;/ref&gt;

Noong Setyembre 13, 1977, ang [[Barangay|mga barangay]] ng Camachile at Pulong Sampaloc ay ibinigay sa bagong itinatag na munisipalidad ng [[Doña Remedios Trinidad]] sa bisa ng Presidential Decree No. 1196.&lt;ref name=&quot;decree&quot;&gt;{{cite PH act| title = Paglikha ng Munisipalidad ng Doña Remedios Trinidad sa Lalawigan ng Bulacan| kamara = PD| number = 1196| language = en| date = Setyembre 13, 1977|url = http://www.chanrobles.com/presidentialdecrees/presidentialdecreeno1196.html#.XUenwfIzbZ4| access-date = Nobyembre 25, 2024}}&lt;/ref&gt;

==Heograpiya==
===Lawak at Lokasyon===

Ang bayan ng Angat ay lawak na 65.25 kilometro kwadrado o 6,525 ektarya.Ito ay matatagpuan 52 kilometro sa hilagang-kanluran ng Maynila.

===Populasyon===

Ayon sa senso noong 2000, ang Angat ay may populasyon na 46,033 sa 9,483 kabahayan.

==Mga Barangay==

Ang Angat ay binubuo ng 16 na barangay:

* Banaban
* Baybay
* Binagbag
* Donacion
* Encanto
* Laog
* Marungko
* Niugan
* Paltok
* Pulong Yantok
* San Roque (Poblacion)
* Santa Cruz (Poblacion)
* Santa Lucia
* Santo Cristo (Poblacion)
* Sulucan
* Taboc
===Klima===
Ang umiiral na kondisyon ng klima sa munisipalidad ay ikinakategorya sa dalawang (2) uri: [[Panahon ng Tag-ulan]] (Panahon ng Tag-ulan o Tag-ulan) at [[Panahon ng Tuyo]] (Panahon ng Tag-init).

{{Weather box|width=auto
|lokasyon = Angat, Bulacan
| metric first = oo
| single line = oo
| Enero mataas C = 29
| Pebrero mataas C = 31
| Marso mataas C = 32
| Abril mataas C = 34
| Mayo mataas C = 34
| Hunyo mataas C = 31
| Hulyo mataas C = 30
| Agosto mataas C = 30
| Setyembre mataas C = 30
| Oktubre mataas C = 30
| Nob mataas C = 30
| Disyembre mataas C = 29
| taon mataas C = 30
| Enero mababa C = 20
| Pebrero mababa C = 19
| Marso mababa C = 21
| Mababa noong Abril C = 22
| Mababa noong Mayo C = 23
| Mababa noong Hunyo C = 23
| Mababa noong Hulyo C = 23
| Mababa noong Agosto C = 23
| Mababa noong Setyembre C = 23
| Mababa noong Oktubre C = 22
| Mababa noong Nobyembre C = 21
| Mababa noong Disyembre C = 20
| Mababa noong taon C = 21
| Presipitasyon noong Enero cm = 1.7
| Presipitasyon noong Pebrero cm = 0.7
| Presipitasyon noong Marso cm = 0.5
| Presipitasyon noong Abril cm = 2.4
| Presipitasyon noong Mayo cm = 15.3
| Presipitasyon noong Hunyo cm = 35.5
| Presipitasyon noong Hulyo cm = 50.4
| Presipitasyon noong Agosto cm = 51.6
| Presipitasyon noong Setyembre cm = 37.4
| Presipitasyon noong Oktubre cm = 22.5
| Presipitasyon noong Nobyembre cm = 16.3
| Presipitasyon noong Disyembre cm = 6.8
| Presipitasyon noong Enero pulgada = 0.7
| Presipitasyon noong Pebrero pulgada = 0.3
| Pulgadang presipitasyon ng Marso = 0.2
| Pulgadang presipitasyon ng Abril = 0.9
| Pulgadang presipitasyon ng Mayo = 6
| Pulgadang presipitasyon ng Hunyo = 14
| Pulgadang presipitasyon ng Hulyo = 19.8
| Pulgadang presipitasyon ng Agosto = 20.3
| Pulgadang presipitasyon ng Setyembre = 14.7
| Pulgadang presipitasyon ng Oktubre = 8.8
| Pulgadang presipitasyon ng Nobyembre = 6.4
| Pulgadang presipitasyon ng Disyembre = 2.7
| Pulgadang presipitasyon ng taon = 240.8
| Pulgadang presipitasyon ng taon = 94.8
| pinagmulan 1 = http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=984300&amp;refer=&amp;units=metric
| petsa = Agosto 2010; Hunyo 2011
}}

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

===Relihiyon===
{{hindi natukoy na seksyon|petsa=Abril 2018}}
[[File:Angat Church, Angat, Bulacan 2022 (1).jpg|thumb|242x242px|Simbahan ng Santa Monica de Angat]]
Karamihan sa mga tao ng Angat ay mga debotong Romano Katoliko. Ang kanilang patron ay si [[Saint Monica]]. Ang Simbahan ng Santa Monica de Angat ay nagpapakita ng arkitekturang [[baroque]], na ang loob nito ay ginagaya ang [[Sistine Chapel]], na kamakailan lamang ay binago ngunit pinapanatili ang lumang arkitektura nito. Noong 1983, ipinagdiwang ng Parokya ng bayan ang Tricentennial Foundation nito.

Ngayon, ang Angat ay nahahati sa tatlong parokya at isang quasi-parish sa ilalim ng Vicariate of Baliuag, Roman Catholic Diocese of Malolos: ang Saint Paul the Apostle Parish sa Barangay Niugan, ang Santa Rita de Cascia Parish sa Barangay Binagbag, Santa Monica de Angat Parish sa Poblacion, at Immaculate Conception Quasi-Parish sa Barangay Marungko.

Kabilang sa iba pang mga relihiyosong grupo ang [[Members Church of God International]] na kilala bilang [[Ang Dating Daan]], [[Iglesia ni Cristo]], at [[Jehovah's Witness]], [[Methodist]]s, [[Aglipayan]]s, [[Adventism|Adventist]]s, [[Baptist]ors, [[Baptist]ors, [[Baptist]ors, [[Baptist]ors]]. Mayroon ding ilang [[Evangelicalism|Evangelical]], [[Pentecostal]], [[Charismatic (Christians)|Charismatic]] na mga simbahan, ministeryo, fellowship at relihiyosong mga grupo. Matatagpuan din ang mga [[Islam]] ([[Muslim]]).

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://angat.bulacan.ph Angat Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]</text>
      <sha1>k1xr7ybuvutb7acm5renju2nxztjkt5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223426</id>
      <parentid>2223425</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T03:01:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47781-75</username>
        <id>166014</id>
      </contributor>
      <comment>/* Klima */</comment>
      <origin>2223426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7784" sha1="20yj6zf9ynqow4vnthrfhqsyryfrci3" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine municipality 2 |
 infoboxtitle = Bayan ng Angat |
 seal         =  |
 sealfile     = |
 caption      = Mapa ng [[Bulacan]] na ipinapakita ang lokasyon ng Angat. |
 locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}} |
 region          = {{PH wikidata|region}} |
 province        = {{PH wikidata|province}} |
 districts    = Ika|
 barangays    = 16 |
 class        = xx |
 mayor        =  |
 areakm2      = |
}}
[[File:Aerial view of Angat Watershed Forest Reserve.jpg|thumb|288px|Angat Watershed Forest Reserve]]
:''Tungkol ito sa bayan sa Pilipinas.  Para sa prinsa pumunta sa [[Saplad ng Angat]].''

Ang '''Angat''' (&lt;small&gt;pagbigkas:&lt;/small&gt; ang•gát) ay isa sa mga 21 bayan kasama ang tatlong lungsod na bumubuo sa lalawigan ng [[Bulakan]]. Ang hangganan ng Angat sa hilaga ay ang bayan ng [[San Rafael, Bulacan|San Rafael]], sa hilagang-kanluran ang bayan ng [[Doña Remedios Trinidad, Bulacan|Doña Remedios Trinidad]],sa hilagang-silangan ang bayan ng [[Baliuag, Bulacan|Baliuag]], sa silangan ang bayan ng [[Bustos, Bulacan|Bustos]], sa timog ang bayan ng [[Norzagaray, Bulacan|Norzagaray]], at sa timog-silangan ang mga bayan ng [[Pandi,Bulacan|Pandi]] at  [[Santa Maria, Bulacan|Santa Maria]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.


1,714 / 5,000
==Etimolohiya==
Nakuha ng bayan ang pangalan nito mula sa salitang [[Tagalog|Tagalog]] na ''Angat'' (A-ngat) {{IPA|tl|aˈŋat|}}, na nangangahulugang ''mataas'' o ''isang mataas na piraso ng lupa''.{{Kailangan ng Citation|petsa=Enero 2026}}

==Kasaysayan==
{{unreferenced section|petsa=Agosto 2021}}
Ang Angat ay orihinal na bahagi ng lumang ''pueblo'' ng Quingua (ngayon ay munisipalidad ng [[Plaridel, Bulacan|Plaridel]]). Malamang na ito ay dahil sa [[Ilog Angat]] (Rio de Quingua) na nagbibigay ng direktang koneksyon sa Quingua, na matatagpuan sa gitna ng isang malawak na lupain na sumasaklaw sa mga kapatagan at bundok.

Ang mga misyonerong Agustino ay nagtayo ng isang maliit na ''visita'' (kapilya) sa ilalim ng ministeryo ng Paroquia de Santiago Matamoro de Quingua. Ang Visita ng Angat ay ginawang simbahang parokya noong 1683, na humantong sa pagtatatag ng Angat bilang isang bagong pueblo.

Nakatayo pa rin at mababasa hanggang ngayon ang inskripsyon ng Roman numeral na MDCCXII (1712) sa harapan ng simbahan, na nagpapahiwatig ng taon kung kailan itinatag ang bayan bilang isang regular na munisipalidad.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Angat – Pamahalaang Panlalawigan ng Bulacan |url=https://bulacan.gov.ph/cities-and-municipalities/angat/ |access-date=2026-01-17 |website=bulacan.gov.ph}}&lt;/ref&gt;

Noong Setyembre 13, 1977, ang [[Barangay|mga barangay]] ng Camachile at Pulong Sampaloc ay ibinigay sa bagong itinatag na munisipalidad ng [[Doña Remedios Trinidad]] sa bisa ng Presidential Decree No. 1196.&lt;ref name=&quot;decree&quot;&gt;{{cite PH act| title = Paglikha ng Munisipalidad ng Doña Remedios Trinidad sa Lalawigan ng Bulacan| kamara = PD| number = 1196| language = en| date = Setyembre 13, 1977|url = http://www.chanrobles.com/presidentialdecrees/presidentialdecreeno1196.html#.XUenwfIzbZ4| access-date = Nobyembre 25, 2024}}&lt;/ref&gt;

==Heograpiya==
===Lawak at Lokasyon===

Ang bayan ng Angat ay lawak na 65.25 kilometro kwadrado o 6,525 ektarya.Ito ay matatagpuan 52 kilometro sa hilagang-kanluran ng Maynila.

===Populasyon===

Ayon sa senso noong 2000, ang Angat ay may populasyon na 46,033 sa 9,483 kabahayan.

==Mga Barangay==

Ang Angat ay binubuo ng 16 na barangay:

* Banaban
* Baybay
* Binagbag
* Donacion
* Encanto
* Laog
* Marungko
* Niugan
* Paltok
* Pulong Yantok
* San Roque (Poblacion)
* Santa Cruz (Poblacion)
* Santa Lucia
* Santo Cristo (Poblacion)
* Sulucan
* Taboc
===Klima===
Ang umiiral na kondisyon ng klima sa munisipalidad ay ikinakategorya sa dalawang (2) uri: [[Kapanahunan|Panahon ng Tag-ulan]] (Panahon ng Tag-ulan o Tag-ulan) at [[
Kapanahunan|Panahon ng Tuyo]] (Panahon ng Tag-init).

{{Weather box|width=auto
|lokasyon = Angat, Bulacan
| metric first = oo
| single line = oo
| Enero mataas C = 29
| Pebrero mataas C = 31
| Marso mataas C = 32
| Abril mataas C = 34
| Mayo mataas C = 34
| Hunyo mataas C = 31
| Hulyo mataas C = 30
| Agosto mataas C = 30
| Setyembre mataas C = 30
| Oktubre mataas C = 30
| Nob mataas C = 30
| Disyembre mataas C = 29
| taon mataas C = 30
| Enero mababa C = 20
| Pebrero mababa C = 19
| Marso mababa C = 21
| Mababa noong Abril C = 22
| Mababa noong Mayo C = 23
| Mababa noong Hunyo C = 23
| Mababa noong Hulyo C = 23
| Mababa noong Agosto C = 23
| Mababa noong Setyembre C = 23
| Mababa noong Oktubre C = 22
| Mababa noong Nobyembre C = 21
| Mababa noong Disyembre C = 20
| Mababa noong taon C = 21
| Presipitasyon noong Enero cm = 1.7
| Presipitasyon noong Pebrero cm = 0.7
| Presipitasyon noong Marso cm = 0.5
| Presipitasyon noong Abril cm = 2.4
| Presipitasyon noong Mayo cm = 15.3
| Presipitasyon noong Hunyo cm = 35.5
| Presipitasyon noong Hulyo cm = 50.4
| Presipitasyon noong Agosto cm = 51.6
| Presipitasyon noong Setyembre cm = 37.4
| Presipitasyon noong Oktubre cm = 22.5
| Presipitasyon noong Nobyembre cm = 16.3
| Presipitasyon noong Disyembre cm = 6.8
| Presipitasyon noong Enero pulgada = 0.7
| Presipitasyon noong Pebrero pulgada = 0.3
| Pulgadang presipitasyon ng Marso = 0.2
| Pulgadang presipitasyon ng Abril = 0.9
| Pulgadang presipitasyon ng Mayo = 6
| Pulgadang presipitasyon ng Hunyo = 14
| Pulgadang presipitasyon ng Hulyo = 19.8
| Pulgadang presipitasyon ng Agosto = 20.3
| Pulgadang presipitasyon ng Setyembre = 14.7
| Pulgadang presipitasyon ng Oktubre = 8.8
| Pulgadang presipitasyon ng Nobyembre = 6.4
| Pulgadang presipitasyon ng Disyembre = 2.7
| Pulgadang presipitasyon ng taon = 240.8
| Pulgadang presipitasyon ng taon = 94.8
| pinagmulan 1 = http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=984300&amp;refer=&amp;units=metric
| petsa = Agosto 2010; Hunyo 2011
}}

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

===Relihiyon===
{{hindi natukoy na seksyon|petsa=Abril 2018}}
[[File:Angat Church, Angat, Bulacan 2022 (1).jpg|thumb|242x242px|Simbahan ng Santa Monica de Angat]]
Karamihan sa mga tao ng Angat ay mga debotong Romano Katoliko. Ang kanilang patron ay si [[Saint Monica]]. Ang Simbahan ng Santa Monica de Angat ay nagpapakita ng arkitekturang [[baroque]], na ang loob nito ay ginagaya ang [[Sistine Chapel]], na kamakailan lamang ay binago ngunit pinapanatili ang lumang arkitektura nito. Noong 1983, ipinagdiwang ng Parokya ng bayan ang Tricentennial Foundation nito.

Ngayon, ang Angat ay nahahati sa tatlong parokya at isang quasi-parish sa ilalim ng Vicariate of Baliuag, Roman Catholic Diocese of Malolos: ang Saint Paul the Apostle Parish sa Barangay Niugan, ang Santa Rita de Cascia Parish sa Barangay Binagbag, Santa Monica de Angat Parish sa Poblacion, at Immaculate Conception Quasi-Parish sa Barangay Marungko.

Kabilang sa iba pang mga relihiyosong grupo ang [[Members Church of God International]] na kilala bilang [[Ang Dating Daan]], [[Iglesia ni Cristo]], at [[Jehovah's Witness]], [[Methodist]]s, [[Aglipayan]]s, [[Adventism|Adventist]]s, [[Baptist]ors, [[Baptist]ors, [[Baptist]ors, [[Baptist]ors]]. Mayroon ding ilang [[Evangelicalism|Evangelical]], [[Pentecostal]], [[Charismatic (Christians)|Charismatic]] na mga simbahan, ministeryo, fellowship at relihiyosong mga grupo. Matatagpuan din ang mga [[Islam]] ([[Muslim]]).

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://angat.bulacan.ph Angat Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]</text>
      <sha1>20yj6zf9ynqow4vnthrfhqsyryfrci3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223427</id>
      <parentid>2223426</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T03:02:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47781-75</username>
        <id>166014</id>
      </contributor>
      <comment>/* Relihiyon */</comment>
      <origin>2223427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7786" sha1="cj471y58716fpg98uxujs9bnq7u84gl" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine municipality 2 |
 infoboxtitle = Bayan ng Angat |
 seal         =  |
 sealfile     = |
 caption      = Mapa ng [[Bulacan]] na ipinapakita ang lokasyon ng Angat. |
 locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}} |
 region          = {{PH wikidata|region}} |
 province        = {{PH wikidata|province}} |
 districts    = Ika|
 barangays    = 16 |
 class        = xx |
 mayor        =  |
 areakm2      = |
}}
[[File:Aerial view of Angat Watershed Forest Reserve.jpg|thumb|288px|Angat Watershed Forest Reserve]]
:''Tungkol ito sa bayan sa Pilipinas.  Para sa prinsa pumunta sa [[Saplad ng Angat]].''

Ang '''Angat''' (&lt;small&gt;pagbigkas:&lt;/small&gt; ang•gát) ay isa sa mga 21 bayan kasama ang tatlong lungsod na bumubuo sa lalawigan ng [[Bulakan]]. Ang hangganan ng Angat sa hilaga ay ang bayan ng [[San Rafael, Bulacan|San Rafael]], sa hilagang-kanluran ang bayan ng [[Doña Remedios Trinidad, Bulacan|Doña Remedios Trinidad]],sa hilagang-silangan ang bayan ng [[Baliuag, Bulacan|Baliuag]], sa silangan ang bayan ng [[Bustos, Bulacan|Bustos]], sa timog ang bayan ng [[Norzagaray, Bulacan|Norzagaray]], at sa timog-silangan ang mga bayan ng [[Pandi,Bulacan|Pandi]] at  [[Santa Maria, Bulacan|Santa Maria]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.


1,714 / 5,000
==Etimolohiya==
Nakuha ng bayan ang pangalan nito mula sa salitang [[Tagalog|Tagalog]] na ''Angat'' (A-ngat) {{IPA|tl|aˈŋat|}}, na nangangahulugang ''mataas'' o ''isang mataas na piraso ng lupa''.{{Kailangan ng Citation|petsa=Enero 2026}}

==Kasaysayan==
{{unreferenced section|petsa=Agosto 2021}}
Ang Angat ay orihinal na bahagi ng lumang ''pueblo'' ng Quingua (ngayon ay munisipalidad ng [[Plaridel, Bulacan|Plaridel]]). Malamang na ito ay dahil sa [[Ilog Angat]] (Rio de Quingua) na nagbibigay ng direktang koneksyon sa Quingua, na matatagpuan sa gitna ng isang malawak na lupain na sumasaklaw sa mga kapatagan at bundok.

Ang mga misyonerong Agustino ay nagtayo ng isang maliit na ''visita'' (kapilya) sa ilalim ng ministeryo ng Paroquia de Santiago Matamoro de Quingua. Ang Visita ng Angat ay ginawang simbahang parokya noong 1683, na humantong sa pagtatatag ng Angat bilang isang bagong pueblo.

Nakatayo pa rin at mababasa hanggang ngayon ang inskripsyon ng Roman numeral na MDCCXII (1712) sa harapan ng simbahan, na nagpapahiwatig ng taon kung kailan itinatag ang bayan bilang isang regular na munisipalidad.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Angat – Pamahalaang Panlalawigan ng Bulacan |url=https://bulacan.gov.ph/cities-and-municipalities/angat/ |access-date=2026-01-17 |website=bulacan.gov.ph}}&lt;/ref&gt;

Noong Setyembre 13, 1977, ang [[Barangay|mga barangay]] ng Camachile at Pulong Sampaloc ay ibinigay sa bagong itinatag na munisipalidad ng [[Doña Remedios Trinidad]] sa bisa ng Presidential Decree No. 1196.&lt;ref name=&quot;decree&quot;&gt;{{cite PH act| title = Paglikha ng Munisipalidad ng Doña Remedios Trinidad sa Lalawigan ng Bulacan| kamara = PD| number = 1196| language = en| date = Setyembre 13, 1977|url = http://www.chanrobles.com/presidentialdecrees/presidentialdecreeno1196.html#.XUenwfIzbZ4| access-date = Nobyembre 25, 2024}}&lt;/ref&gt;

==Heograpiya==
===Lawak at Lokasyon===

Ang bayan ng Angat ay lawak na 65.25 kilometro kwadrado o 6,525 ektarya.Ito ay matatagpuan 52 kilometro sa hilagang-kanluran ng Maynila.

===Populasyon===

Ayon sa senso noong 2000, ang Angat ay may populasyon na 46,033 sa 9,483 kabahayan.

==Mga Barangay==

Ang Angat ay binubuo ng 16 na barangay:

* Banaban
* Baybay
* Binagbag
* Donacion
* Encanto
* Laog
* Marungko
* Niugan
* Paltok
* Pulong Yantok
* San Roque (Poblacion)
* Santa Cruz (Poblacion)
* Santa Lucia
* Santo Cristo (Poblacion)
* Sulucan
* Taboc
===Klima===
Ang umiiral na kondisyon ng klima sa munisipalidad ay ikinakategorya sa dalawang (2) uri: [[Kapanahunan|Panahon ng Tag-ulan]] (Panahon ng Tag-ulan o Tag-ulan) at [[
Kapanahunan|Panahon ng Tuyo]] (Panahon ng Tag-init).

{{Weather box|width=auto
|lokasyon = Angat, Bulacan
| metric first = oo
| single line = oo
| Enero mataas C = 29
| Pebrero mataas C = 31
| Marso mataas C = 32
| Abril mataas C = 34
| Mayo mataas C = 34
| Hunyo mataas C = 31
| Hulyo mataas C = 30
| Agosto mataas C = 30
| Setyembre mataas C = 30
| Oktubre mataas C = 30
| Nob mataas C = 30
| Disyembre mataas C = 29
| taon mataas C = 30
| Enero mababa C = 20
| Pebrero mababa C = 19
| Marso mababa C = 21
| Mababa noong Abril C = 22
| Mababa noong Mayo C = 23
| Mababa noong Hunyo C = 23
| Mababa noong Hulyo C = 23
| Mababa noong Agosto C = 23
| Mababa noong Setyembre C = 23
| Mababa noong Oktubre C = 22
| Mababa noong Nobyembre C = 21
| Mababa noong Disyembre C = 20
| Mababa noong taon C = 21
| Presipitasyon noong Enero cm = 1.7
| Presipitasyon noong Pebrero cm = 0.7
| Presipitasyon noong Marso cm = 0.5
| Presipitasyon noong Abril cm = 2.4
| Presipitasyon noong Mayo cm = 15.3
| Presipitasyon noong Hunyo cm = 35.5
| Presipitasyon noong Hulyo cm = 50.4
| Presipitasyon noong Agosto cm = 51.6
| Presipitasyon noong Setyembre cm = 37.4
| Presipitasyon noong Oktubre cm = 22.5
| Presipitasyon noong Nobyembre cm = 16.3
| Presipitasyon noong Disyembre cm = 6.8
| Presipitasyon noong Enero pulgada = 0.7
| Presipitasyon noong Pebrero pulgada = 0.3
| Pulgadang presipitasyon ng Marso = 0.2
| Pulgadang presipitasyon ng Abril = 0.9
| Pulgadang presipitasyon ng Mayo = 6
| Pulgadang presipitasyon ng Hunyo = 14
| Pulgadang presipitasyon ng Hulyo = 19.8
| Pulgadang presipitasyon ng Agosto = 20.3
| Pulgadang presipitasyon ng Setyembre = 14.7
| Pulgadang presipitasyon ng Oktubre = 8.8
| Pulgadang presipitasyon ng Nobyembre = 6.4
| Pulgadang presipitasyon ng Disyembre = 2.7
| Pulgadang presipitasyon ng taon = 240.8
| Pulgadang presipitasyon ng taon = 94.8
| pinagmulan 1 = http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=984300&amp;refer=&amp;units=metric
| petsa = Agosto 2010; Hunyo 2011
}}

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

===Relihiyon===
{{hindi natukoy na seksyon|petsa=Abril 2018}}
[[File:Angat Church, Angat, Bulacan 2022 (1).jpg|thumb|242x242px|Simbahan ng Santa Monica de Angat]]
Karamihan sa mga tao ng Angat ay mga debotong Romano Katoliko. Ang kanilang patron ay si [[Saint Monica]]. Ang Simbahan ng Santa Monica de Angat ay nagpapakita ng arkitekturang [[baroque]], na ang loob nito ay ginagaya ang [[Sistine Chapel]], na kamakailan lamang ay binago ngunit pinapanatili ang lumang arkitektura nito. Noong 1983, ipinagdiwang ng Parokya ng bayan ang Tricentennial Foundation nito.

Ngayon, ang Angat ay nahahati sa tatlong parokya at isang quasi-parish sa ilalim ng Vicariate of Baliuag, Roman Catholic Diocese of Malolos: ang Saint Paul the Apostle Parish sa Barangay Niugan, ang Santa Rita de Cascia Parish sa Barangay Binagbag, Santa Monica de Angat Parish sa Poblacion, at Immaculate Conception Quasi-Parish sa Barangay Marungko.

Kabilang sa iba pang mga relihiyosong grupo ang [[Members Church of God International]] na kilala bilang [[Ang Dating Daan]], [[Iglesia ni Cristo]], at [[Mga Saksi ni Jehova]], [[Methodist]]s, [[Aglipayan]]s, [[Adventism|Adventist]]s, [[Baptist]ors, [[Baptist]ors, [[Baptist]ors, [[Baptist]ors]]. Mayroon ding ilang [[Evangelicalism|Evangelical]], [[Pentecostal]], [[Charismatic (Christians)|Charismatic]] na mga simbahan, ministeryo, fellowship at relihiyosong mga grupo. Matatagpuan din ang mga [[Islam]] ([[Muslim]]).

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://angat.bulacan.ph Angat Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]</text>
      <sha1>cj471y58716fpg98uxujs9bnq7u84gl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223428</id>
      <parentid>2223427</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T03:05:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47781-75</username>
        <id>166014</id>
      </contributor>
      <comment>/* Relihiyon */</comment>
      <origin>2223428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20951" sha1="mfw748gryr2ce6oge87bzq0qozs4e6i" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine municipality 2 |
 infoboxtitle = Bayan ng Angat |
 seal         =  |
 sealfile     = |
 caption      = Mapa ng [[Bulacan]] na ipinapakita ang lokasyon ng Angat. |
 locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}} |
 region          = {{PH wikidata|region}} |
 province        = {{PH wikidata|province}} |
 districts    = Ika|
 barangays    = 16 |
 class        = xx |
 mayor        =  |
 areakm2      = |
}}
[[File:Aerial view of Angat Watershed Forest Reserve.jpg|thumb|288px|Angat Watershed Forest Reserve]]
:''Tungkol ito sa bayan sa Pilipinas.  Para sa prinsa pumunta sa [[Saplad ng Angat]].''

Ang '''Angat''' (&lt;small&gt;pagbigkas:&lt;/small&gt; ang•gát) ay isa sa mga 21 bayan kasama ang tatlong lungsod na bumubuo sa lalawigan ng [[Bulakan]]. Ang hangganan ng Angat sa hilaga ay ang bayan ng [[San Rafael, Bulacan|San Rafael]], sa hilagang-kanluran ang bayan ng [[Doña Remedios Trinidad, Bulacan|Doña Remedios Trinidad]],sa hilagang-silangan ang bayan ng [[Baliuag, Bulacan|Baliuag]], sa silangan ang bayan ng [[Bustos, Bulacan|Bustos]], sa timog ang bayan ng [[Norzagaray, Bulacan|Norzagaray]], at sa timog-silangan ang mga bayan ng [[Pandi,Bulacan|Pandi]] at  [[Santa Maria, Bulacan|Santa Maria]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.


1,714 / 5,000
==Etimolohiya==
Nakuha ng bayan ang pangalan nito mula sa salitang [[Tagalog|Tagalog]] na ''Angat'' (A-ngat) {{IPA|tl|aˈŋat|}}, na nangangahulugang ''mataas'' o ''isang mataas na piraso ng lupa''.{{Kailangan ng Citation|petsa=Enero 2026}}

==Kasaysayan==
{{unreferenced section|petsa=Agosto 2021}}
Ang Angat ay orihinal na bahagi ng lumang ''pueblo'' ng Quingua (ngayon ay munisipalidad ng [[Plaridel, Bulacan|Plaridel]]). Malamang na ito ay dahil sa [[Ilog Angat]] (Rio de Quingua) na nagbibigay ng direktang koneksyon sa Quingua, na matatagpuan sa gitna ng isang malawak na lupain na sumasaklaw sa mga kapatagan at bundok.

Ang mga misyonerong Agustino ay nagtayo ng isang maliit na ''visita'' (kapilya) sa ilalim ng ministeryo ng Paroquia de Santiago Matamoro de Quingua. Ang Visita ng Angat ay ginawang simbahang parokya noong 1683, na humantong sa pagtatatag ng Angat bilang isang bagong pueblo.

Nakatayo pa rin at mababasa hanggang ngayon ang inskripsyon ng Roman numeral na MDCCXII (1712) sa harapan ng simbahan, na nagpapahiwatig ng taon kung kailan itinatag ang bayan bilang isang regular na munisipalidad.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Angat – Pamahalaang Panlalawigan ng Bulacan |url=https://bulacan.gov.ph/cities-and-municipalities/angat/ |access-date=2026-01-17 |website=bulacan.gov.ph}}&lt;/ref&gt;

Noong Setyembre 13, 1977, ang [[Barangay|mga barangay]] ng Camachile at Pulong Sampaloc ay ibinigay sa bagong itinatag na munisipalidad ng [[Doña Remedios Trinidad]] sa bisa ng Presidential Decree No. 1196.&lt;ref name=&quot;decree&quot;&gt;{{cite PH act| title = Paglikha ng Munisipalidad ng Doña Remedios Trinidad sa Lalawigan ng Bulacan| kamara = PD| number = 1196| language = en| date = Setyembre 13, 1977|url = http://www.chanrobles.com/presidentialdecrees/presidentialdecreeno1196.html#.XUenwfIzbZ4| access-date = Nobyembre 25, 2024}}&lt;/ref&gt;

==Heograpiya==
===Lawak at Lokasyon===

Ang bayan ng Angat ay lawak na 65.25 kilometro kwadrado o 6,525 ektarya.Ito ay matatagpuan 52 kilometro sa hilagang-kanluran ng Maynila.

===Populasyon===

Ayon sa senso noong 2000, ang Angat ay may populasyon na 46,033 sa 9,483 kabahayan.

==Mga Barangay==

Ang Angat ay binubuo ng 16 na barangay:

* Banaban
* Baybay
* Binagbag
* Donacion
* Encanto
* Laog
* Marungko
* Niugan
* Paltok
* Pulong Yantok
* San Roque (Poblacion)
* Santa Cruz (Poblacion)
* Santa Lucia
* Santo Cristo (Poblacion)
* Sulucan
* Taboc
===Klima===
Ang umiiral na kondisyon ng klima sa munisipalidad ay ikinakategorya sa dalawang (2) uri: [[Kapanahunan|Panahon ng Tag-ulan]] (Panahon ng Tag-ulan o Tag-ulan) at [[
Kapanahunan|Panahon ng Tuyo]] (Panahon ng Tag-init).

{{Weather box|width=auto
|lokasyon = Angat, Bulacan
| metric first = oo
| single line = oo
| Enero mataas C = 29
| Pebrero mataas C = 31
| Marso mataas C = 32
| Abril mataas C = 34
| Mayo mataas C = 34
| Hunyo mataas C = 31
| Hulyo mataas C = 30
| Agosto mataas C = 30
| Setyembre mataas C = 30
| Oktubre mataas C = 30
| Nob mataas C = 30
| Disyembre mataas C = 29
| taon mataas C = 30
| Enero mababa C = 20
| Pebrero mababa C = 19
| Marso mababa C = 21
| Mababa noong Abril C = 22
| Mababa noong Mayo C = 23
| Mababa noong Hunyo C = 23
| Mababa noong Hulyo C = 23
| Mababa noong Agosto C = 23
| Mababa noong Setyembre C = 23
| Mababa noong Oktubre C = 22
| Mababa noong Nobyembre C = 21
| Mababa noong Disyembre C = 20
| Mababa noong taon C = 21
| Presipitasyon noong Enero cm = 1.7
| Presipitasyon noong Pebrero cm = 0.7
| Presipitasyon noong Marso cm = 0.5
| Presipitasyon noong Abril cm = 2.4
| Presipitasyon noong Mayo cm = 15.3
| Presipitasyon noong Hunyo cm = 35.5
| Presipitasyon noong Hulyo cm = 50.4
| Presipitasyon noong Agosto cm = 51.6
| Presipitasyon noong Setyembre cm = 37.4
| Presipitasyon noong Oktubre cm = 22.5
| Presipitasyon noong Nobyembre cm = 16.3
| Presipitasyon noong Disyembre cm = 6.8
| Presipitasyon noong Enero pulgada = 0.7
| Presipitasyon noong Pebrero pulgada = 0.3
| Pulgadang presipitasyon ng Marso = 0.2
| Pulgadang presipitasyon ng Abril = 0.9
| Pulgadang presipitasyon ng Mayo = 6
| Pulgadang presipitasyon ng Hunyo = 14
| Pulgadang presipitasyon ng Hulyo = 19.8
| Pulgadang presipitasyon ng Agosto = 20.3
| Pulgadang presipitasyon ng Setyembre = 14.7
| Pulgadang presipitasyon ng Oktubre = 8.8
| Pulgadang presipitasyon ng Nobyembre = 6.4
| Pulgadang presipitasyon ng Disyembre = 2.7
| Pulgadang presipitasyon ng taon = 240.8
| Pulgadang presipitasyon ng taon = 94.8
| pinagmulan 1 = http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=984300&amp;refer=&amp;units=metric
| petsa = Agosto 2010; Hunyo 2011
}}

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

===Relihiyon===
{{hindi natukoy na seksyon|petsa=Abril 2018}}
[[File:Angat Church, Angat, Bulacan 2022 (1).jpg|thumb|242x242px|Simbahan ng Santa Monica de Angat]]
Karamihan sa mga tao ng Angat ay mga debotong Romano Katoliko. Ang kanilang patron ay si [[Saint Monica]]. Ang Simbahan ng Santa Monica de Angat ay nagpapakita ng arkitekturang [[baroque]], na ang loob nito ay ginagaya ang [[Sistine Chapel]], na kamakailan lamang ay binago ngunit pinapanatili ang lumang arkitektura nito. Noong 1983, ipinagdiwang ng Parokya ng bayan ang Tricentennial Foundation nito.

Ngayon, ang Angat ay nahahati sa tatlong parokya at isang quasi-parish sa ilalim ng Vicariate of Baliuag, Roman Catholic Diocese of Malolos: ang Saint Paul the Apostle Parish sa Barangay Niugan, ang Santa Rita de Cascia Parish sa Barangay Binagbag, Santa Monica de Angat Parish sa Poblacion, at Immaculate Conception Quasi-Parish sa Barangay Marungko.

Kabilang sa iba pang mga relihiyosong grupo ang [[Members Church of God International]] na kilala bilang [[Ang Dating Daan]], [[Iglesia ni Cristo]], at [[Mga Saksi ni Jehova]], [[Methodist]]s, [[Aglipayan]]s, [[Adventism|Adventist]]s, [[Baptist]ors, [[Baptist]ors, [[Baptist]ors, [[Baptist]ors]]. Mayroon ding ilang [[Evangelicalism|Evangelical]], [[Pentecostal]], [[Charismatic (Christians)|Charismatic]] na mga simbahan, ministeryo, fellowship at relihiyosong mga grupo. Matatagpuan din ang mga [[Islam]] ([[Muslim]]).

== Ekonomiya ==
{{Phpoverty incidence sa PH}}

==Pamahalaan==
===Mga nahalal na opisyal===
{|class=wikitable
|+2025-2028 Angat Municipal Officials
|-
!Posisyon !!Pangalan !!colspan=2|Party
|-
| '''Mayor'''
| Reynante &quot;Jowar&quot; S. Bautista
| {{pangalan ng partido na may kulay|Lakas-CMD}}
|-
| '''Vice Mayor'''
| Arvin L. Agustin
| {{pangalan ng partido na may kulay|Lakas-CMD}}
|-
|rowspan=8| '''Mga Konsehal'''
| Luis &quot;Wowie&quot; J. Santiago
| {{pangalan ng partido na may kulay|Lakas-CMD}}
|-
| William S. Vergel de Dios
| {{pangalan ng partido na may kulay|Lakas-CMD}}
|-
| Evelyn &quot;Blem&quot; J. Cruz
| {{pangalan ng partido na may kulay|Lakas-CMD}}
|-
| Ramiro A. Osorio III
| {{pangalan ng partido na may kulay|Lakas-CMD}}
|-
| John Patrick DC. Solis
| {{pangalan ng partido na may kulay|Lakas-CMD}}
|-
| Arvin &quot;Bino&quot; V. Cruz
| {{pangalan ng partido na may kulay|Pambansang Partido ng Pagkakaisa (Pilipinas)}}
|-
| Rex Allen &quot;Patay&quot; P. Cruz
| {{pangalan ng partido na may kulay|Pambansang Partido ng Pagkakaisa (Pilipinas)}}
|-
| Melandro &quot;Andro&quot; G. Tigas
| {{pangalan ng partido na may kulay|Lakas-CMD}}
|-
! colspan=4| ''Ex Officio'' Mga Miyembro ng Konseho ng Munisipyo
|-
| '''[[Liga ng mga Barangay|ABC]] President'''
| Alexander M. Tigas
| {{pangalan ng partido na may kulay| Nonpartisan na politiko}}
|-
| '''[[Sangguniang Kabataan|SK]] Federation President'''
| Mary Grace M. Evangelista
| {{pangalan ng partido na may kulay| Nonpartisan na politiko}}
|}

===Listahan ng mga dating alkalde===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:center; &quot;
|-
! Blg.
! Mga Alkalde ng Munisipyo
! style=&quot;text-align:center;&quot;|Nanungkulan
! Umalis sa pwesto
|-
|1 || Mariano Santiago|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1901|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1902
|-
|2 || Pedro Otayco|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1902|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1903
|-
|3 || Francisco Vergel de Dios || style=&quot;text-align:center&quot; | 1903|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1904
|-
|4 || Damian Santos || style=&quot;text-align:center&quot; | 1904|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1905
|-
|5 || Damaso Pascual || style=&quot;text-align:center&quot; | 1905|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1906
|-
|6 || Luciano de Guzman || style=&quot;text-align:center&quot; | 1906 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1909
|-
|7 || Pablo Capistrano || style=&quot;text-align:center&quot; | 1909 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1916
|-
|8 || Matias A. Fernando || style=&quot;text-align:center&quot; | 1916 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1920
|-
|9 || Severo Rivera || style=&quot;text-align:center&quot; | 1920 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1922
|-
|10 || Gerardo Santos || style=&quot;text-align:center&quot; | 1922 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1925
|-
|11 || Atilano de Guzman || style=&quot;text-align:center&quot; | 1925 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1931
|-
|12 || Dr. Crispulo Cruz || style=&quot;text-align:center&quot; | 1931 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1934
|-
|13 || Pablo Amisola || style=&quot;text-align:center&quot; | 1934 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1940
|-
|14 || Dr. Francisco Infantado || style=&quot;text-align:center&quot; | 1940 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1940
|-
|15 || Jose S. Santos || style=&quot;text-align:center&quot; | 1940|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1942
|-
|16 || Felix Ventura || style=&quot;text-align:center&quot; | 1942 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1943
|-
|17 || Dr. Pedro Vergel de Dios || style=&quot;text-align:center&quot; | 1943 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1943
|-
|18 || Atilano de Guzman || style=&quot;text-align:center&quot; | 1943 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1943
|-
|19 || Engr. Vicente Salvador || style=&quot;text-align:center&quot; | 1943 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1943
|-
|20 || Dr. Marcelino de Guzman || style=&quot;text-align:center&quot; | 1943 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1944
|-
|21 || Pedro Cinco || style=&quot;text-align:center&quot; | 1944 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1944
|-
|22 || Agapito Cruz Correa || style=&quot;text-align:center&quot; | 1944 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1944
|-
|23 || Atty. Pablo Santos || style=&quot;text-align:center&quot; | 1944 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1945
|-
|24 || Dr. Luis Infantado || style=&quot;text-align:center&quot; | 1945 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1945
|-
|25 || Higino Adriano || style=&quot;text-align:center&quot; | 1945 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1946
|-
|26 || Jose S. Santos || style=&quot;text-align:center&quot; | 1946 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1947
|-
|27 || Atilano de Guzman || style=&quot;text-align:center&quot; | 1947 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1947
|-
|28 || Faustino Sombillo || style=&quot;text-align:center&quot; | 1947 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1948
|-
|29 || Francisco F. Illescas || style=&quot;text-align:center&quot; | 1948 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1954
|-
|30 || Benito Cruz || style=&quot;text-align:center&quot; | 1954 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1963
|-
|31 || Francisco Illescas || style=&quot;text-align:center&quot; | 1964 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1980
|-
|32 || Abogado Florante Cruz || style=&quot;text-align:center&quot; | 1980 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1986
|-
|33 || Francisca C. Valarao || style=&quot;text-align:center&quot; | 1986 || style=&quot;text-align:center&quot; | 6 na buwan
|-
|34 || Leonardo R. de Leon || style=&quot;text-align:center&quot; | 1987 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1998
|-
|35 || Apolonio P. Marcelo Jr. || style=&quot;text-align:center&quot; | 1998 || style=&quot;text-align:center&quot; | 2000
|-
|36 || Angelito Vergel de Dios || style=&quot;text-align:center&quot; | 2000 || style=&quot;text-align:center&quot; | 2001
|-
|37 || Leonardo R. de Leon || style=&quot;text-align:center&quot; | 2001 || style=&quot;text-align:center&quot; | 2010
|-
|38 || Gilberto C. Santos || style=&quot;text-align:center&quot; | 2010 || style=&quot;text-align:center&quot; | 2013
|-
|39 || Leonardo R. de Leon || style=&quot;text-align:center&quot; | 2013 || style=&quot;text-align:center&quot; | 2022
|-
|40 || Reynante S. Bautista || style=&quot;text-align:center&quot; | 2022 || style=&quot;text-align:center&quot; | kasalukuyan
|}

==Edukasyon==
Ang Tanggapan ng Distrito ng mga Paaralan ng Angat ang namamahala sa lahat ng institusyong pang-edukasyon sa loob ng munisipalidad. Pinangangasiwaan nito ang pamamahala at operasyon ng lahat ng pribado at pampubliko, mula elementarya hanggang sekondaryang paaralan.&lt;ref&gt;{{Banggitin ang web |date=Enero 15, 2021 |title=Masterlist of Schools |url=https://www.deped.gov.ph/wp-content/uploads/2021/06/SY-2020-2021-Masterlist-of-Schools-Address-only-1-1.pdf |access-date=Hulyo 10, 2025 |website=Kagawaran ng Edukasyon}}&lt;/ref&gt;

===Listahan ng mga paaralan===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
|+Mga Pribadong Paaralang Pre-Elem/Elementarya&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mga Paaralan at Serbisyong Utility |url=http://www.angat.gov.ph/schools.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403043240/http://www.angat.gov.ph/schools.php |archive-date=2015-04-03 |access-date=2015-04-02 |website=Munisipalidad ng Angat}}&lt;/ref&gt;
! Paaralan
! Lokasyon
|-
| Paaralang Ekumenikal na Kindergarten ng Angat
| Santa Cruz
|-
| Colegio De Santa Monica De Angat
| Poblacion
|-
| Lourdes College of Bulacan Inc. Marungko
|-
| Joseph Kalinangan Integrated School Inc.
| Sulucan
|-
| Wisdom Jade Academy
| Niugan
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+Mga Pampublikong Pre-Elem/Paaralang Elementarya
! Paaralan
! Lokasyon
|-
| Atilano S. De Guzman Elementary School
| Taboc
|-
| Pablo C. Capistrano Elementary School
| Banaban
|-
| Baybay Elementary School
| Baybay
|-
| Benito C. Cruz Elementary School
| Santa Lucia
|-
| Paaralang Elementarya ni Col. Vicente Salvador
| Laog
|-
| Don Pablo Amisola Memorial School
| Niugan
|-
| Dr. Antonio C. Villarama Memorial School
| Marungko
|-
| Francisco F. Illescas Elementary School
| Binagbag
|-
| Marcelo L. Adriano Memorial School
| Encanto
|-
| Matias A. Fernando Memorial School
| San Roque
|-
| Osias M. Esteban Elementary School
| Pulong Yantok
|-
| Paaralang Elementarya ng Paltoc
| Paltoc
|-
| Antonio C. Cruz - Sulucan Elementary School
| Sulucan
|-
| Teodoso R. Manuel Elementary School
| Donacion
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+Mga Pribadong Sekondaryang Paaralan
! Paaralan
! Lokasyon
|-
| Colegio De Santa Monica De Angat
| Poblacion
|-
| Franklin Delano Roosevelt Memorial School
| Santo Cristo
|-
| Joseph Kalinangan Integrated School Inc.
| Sulucan
|-
| Lourdes College of Bulacan Inc.
| Marungko
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+Mga Pampublikong Sekundaryang Paaralan
! Paaralan
! Lokasyon
|-
| Angat National High School
| Taboc
|-
| Mataas na Paaralan ng Angel M. del Rosario
| Pulong Yantok
|-
| Binagbag National High School
| Binagbag
|-
| Sinabi ni Pres. Diosdado P. Macapagal Memorial High School
| Santa Cruz
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+Mga Teknikal/Bokasyonal na Paaralan
! Paaralan
! Lokasyon
|-
| Bulacan Polytechnic College
| Santa Cruz
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+Mga Tertiary School
! Paaralan
! Lokasyon
|-
| Lourdes College of Bulacan
| Marungko
|}

===Colegio de Sta. Monica de Angat===
[[File:FvfAngat6134 17.JPG|thumb|right|231x231px|Colegio de Sta Monica de Angat]]
Ang paaralang Katoliko ay itinatag noong 1983. Noong 1987, pormal na binuksan ang departamento ng hayskul. Pagkalipas ng isang taon, binago ang pangalan ng paaralan sa Colegio de Santa Monica de Angat upang maipakita ang pamana ng bayan na Hispanic. Sa parehong taon, pinasinayaan ang Gusaling St. Joseph. Ang unang batch ay nagtapos noong 1990.&lt;ref&gt;Sanggunian 6&lt;/ref&gt;

== Kultura at Turismo ==
===Mga kasiyahan at kaganapan sa bayan===

Bilang isang komunidad na karamihan ay Kristiyanong Romano Katoliko, ang bawat barangay ay may kanya-kanyang natatanging paraan ng pagdiriwang ng mga pista bilang parangal sa kani-kanilang patron. Sa mismong bayan kung saan matatagpuan ang lumang magandang simbahan ng Angat, ipinagdiriwang ng mga lokal ang kanilang pista tuwing ika-4 ng Mayo bilang parangal sa patron nito na si Santa Monica, ina ni San Agustin.

Ipinagdiriwang ng Angat ang '''GulayAngat Festival''' (''Gunita ng Lahi at Yamang Angat;'' literal na, &quot;Angat Heritage and Treasure Festival&quot;) na nagtatampok ng mga kabuhayan ng mga tao sa bayan. Ipinagdiriwang ito tuwing ika-3 linggo ng buwan ng Oktubre. Sinamahan ito ng pagtatatag ng bayan ng Angat. Maraming aktibidad ang naganap sa pagdiriwang tulad ng:

* Hari at Reyna ng GulayAngat (Hari at Reyna ng GulayAngat) – tampok ang magagandang binata at dalaga ng bawat barangay sa Angat.
* Hapag ng Pamana (Heritage Table) – paghahain ng mga kakaibang lutuing gawa sa mga gulay.
* Indakan sa GulayAngat (GulayAngat Dance) – pagpapakita ng talento ng bawat isa sa kani-kanilang mga barangay sa pamamagitan ng pagsasayaw.
* Araw ng DepEd – tampok ang mga talento ng mga estudyante sa Angat.
* Laro ng Laking GulayAngat (GulayAngat Traditional Games) – presenting the different Filipino games just like; Hilahang Lubid (tug-of-war), Karera ng Sako (sack race), Patintero, Palo Sebo (bamboo pole climbing), Dama, Sungka, Agawang Buko (a contact game which players struggle to get a coconut similar to rugby and American football) and Sepak Takraw.

===Mga atraksyong panturista===
* [[Angat River]]
* Mga Bahay na Pamana
* Santa Monica Church ([[Santa Monica de Angat Church]])
* [[Gawad Kalinga]] (Enchanted Farm)
* Sinabi ni Fr. Blanco Museum (koleksyon ng flora de filipina)

==Gallery==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:JfStaCruz711AngatPoblacionNorzagarayfvf.JPG|Angat Welcome Arch
File:JfAngat0013Bulacanfvf 11.JPG|Santa Lucia Bridge (pagtawid sa Ilog Angat mula sa Munisipyo ng Angat patungong Munisipalidad ng Doña Remedios Trinidad)
File:Angat Public Market in Bulacan.jpg|Angat Wet and Dry Public Market
File:FvfMarungkoAngat0046 11.JPG|Villarama Park sa Dr. Antonio C. Villarama Memorial School
Talaksan:FvfNiuganChurchBul9281 13.JPG|San Pablo Apostol Parish Church
Talaksan:FvfBinagbagAngatB0336 11.JPG|Santa Rita de Simbahang Quasi-Parokya ng Cascia
Talaksan:FvfBulacanlandmarks0170 09.JPG|St. Joseph Sub-Parish Church
File:FvfAngatBulacan5980 12.JPG|Veterans Federation of the Philippines marker para sa World War II Veterans - Angat Chapter
File:Angatover3jf.JPG|Tinatanaw ang Angat [[quarry]] at [[Sierra Madre (Philippines)|Sierra Madre]]
Talaksan:Angatover77jf.JPG|Angat River mula sa tinatanaw na view
&lt;/gallery&gt;

== Mga kilalang tao ==
* [[Ella Cruz]] - artista
* Heneral [[Nicolas Capistrano]] – abogado, estadista at rebolusyonaryong heneral na nakipaglaban sa mga Amerikano sa Cagayan de Misamis (ngayon ay [[Cagayan de Oro]]) sa [[Mindanao]] noong [[Philippine–American War|Philippine-American War]], kapansin-pansin ang mga labanan ng [[Cagayan de Oro]]] Burol|Agusan Hill]] at [[Labanan sa Makahambus Hill|Macahambus Hill]], lahat noong 1900. Pumasok siya sa politika bilang isang kongresista ng [[Mga distrito ng Lehislatura ng Misamis|Ika-2 distrito]] ng noon ay hindi nahahating [[Misamis (lalawigan)|Lalawigan ng Misamis]] (1909-1912) at isang senador ng bagong tatag na ika-11 distrito na kasama ni [[José Clarín|Jose Clarin]], na siyang dahilan kung bakit siya isa sa mga pinakakilalang tao sa tinatawag ngayong Cagayan de Oro, kung saan siya at ang kanyang asawa ay lumipat pagkatapos ng 1895 upang maiwasan ang pag-aresto ng kolonyal na pamahalaan ng Espanya dahil sa kanyang paglahok sa mga rebolusyonaryong aktibidad at upang magsimula ng bagong buhay doon.
* [[Elenita Binay]] - manggagamot, dating alkalde ng lungsod.

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://angat.bulacan.ph Angat Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]</text>
      <sha1>mfw748gryr2ce6oge87bzq0qozs4e6i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223430</id>
      <parentid>2223428</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T03:07:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47781-75</username>
        <id>166014</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga atraksyong panturista */</comment>
      <origin>2223430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20960" sha1="er83b6b02sb0wfx2b87jhoqvj7hz0cj" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine municipality 2 |
 infoboxtitle = Bayan ng Angat |
 seal         =  |
 sealfile     = |
 caption      = Mapa ng [[Bulacan]] na ipinapakita ang lokasyon ng Angat. |
 locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}} |
 region          = {{PH wikidata|region}} |
 province        = {{PH wikidata|province}} |
 districts    = Ika|
 barangays    = 16 |
 class        = xx |
 mayor        =  |
 areakm2      = |
}}
[[File:Aerial view of Angat Watershed Forest Reserve.jpg|thumb|288px|Angat Watershed Forest Reserve]]
:''Tungkol ito sa bayan sa Pilipinas.  Para sa prinsa pumunta sa [[Saplad ng Angat]].''

Ang '''Angat''' (&lt;small&gt;pagbigkas:&lt;/small&gt; ang•gát) ay isa sa mga 21 bayan kasama ang tatlong lungsod na bumubuo sa lalawigan ng [[Bulakan]]. Ang hangganan ng Angat sa hilaga ay ang bayan ng [[San Rafael, Bulacan|San Rafael]], sa hilagang-kanluran ang bayan ng [[Doña Remedios Trinidad, Bulacan|Doña Remedios Trinidad]],sa hilagang-silangan ang bayan ng [[Baliuag, Bulacan|Baliuag]], sa silangan ang bayan ng [[Bustos, Bulacan|Bustos]], sa timog ang bayan ng [[Norzagaray, Bulacan|Norzagaray]], at sa timog-silangan ang mga bayan ng [[Pandi,Bulacan|Pandi]] at  [[Santa Maria, Bulacan|Santa Maria]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.


1,714 / 5,000
==Etimolohiya==
Nakuha ng bayan ang pangalan nito mula sa salitang [[Tagalog|Tagalog]] na ''Angat'' (A-ngat) {{IPA|tl|aˈŋat|}}, na nangangahulugang ''mataas'' o ''isang mataas na piraso ng lupa''.{{Kailangan ng Citation|petsa=Enero 2026}}

==Kasaysayan==
{{unreferenced section|petsa=Agosto 2021}}
Ang Angat ay orihinal na bahagi ng lumang ''pueblo'' ng Quingua (ngayon ay munisipalidad ng [[Plaridel, Bulacan|Plaridel]]). Malamang na ito ay dahil sa [[Ilog Angat]] (Rio de Quingua) na nagbibigay ng direktang koneksyon sa Quingua, na matatagpuan sa gitna ng isang malawak na lupain na sumasaklaw sa mga kapatagan at bundok.

Ang mga misyonerong Agustino ay nagtayo ng isang maliit na ''visita'' (kapilya) sa ilalim ng ministeryo ng Paroquia de Santiago Matamoro de Quingua. Ang Visita ng Angat ay ginawang simbahang parokya noong 1683, na humantong sa pagtatatag ng Angat bilang isang bagong pueblo.

Nakatayo pa rin at mababasa hanggang ngayon ang inskripsyon ng Roman numeral na MDCCXII (1712) sa harapan ng simbahan, na nagpapahiwatig ng taon kung kailan itinatag ang bayan bilang isang regular na munisipalidad.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Angat – Pamahalaang Panlalawigan ng Bulacan |url=https://bulacan.gov.ph/cities-and-municipalities/angat/ |access-date=2026-01-17 |website=bulacan.gov.ph}}&lt;/ref&gt;

Noong Setyembre 13, 1977, ang [[Barangay|mga barangay]] ng Camachile at Pulong Sampaloc ay ibinigay sa bagong itinatag na munisipalidad ng [[Doña Remedios Trinidad]] sa bisa ng Presidential Decree No. 1196.&lt;ref name=&quot;decree&quot;&gt;{{cite PH act| title = Paglikha ng Munisipalidad ng Doña Remedios Trinidad sa Lalawigan ng Bulacan| kamara = PD| number = 1196| language = en| date = Setyembre 13, 1977|url = http://www.chanrobles.com/presidentialdecrees/presidentialdecreeno1196.html#.XUenwfIzbZ4| access-date = Nobyembre 25, 2024}}&lt;/ref&gt;

==Heograpiya==
===Lawak at Lokasyon===

Ang bayan ng Angat ay lawak na 65.25 kilometro kwadrado o 6,525 ektarya.Ito ay matatagpuan 52 kilometro sa hilagang-kanluran ng Maynila.

===Populasyon===

Ayon sa senso noong 2000, ang Angat ay may populasyon na 46,033 sa 9,483 kabahayan.

==Mga Barangay==

Ang Angat ay binubuo ng 16 na barangay:

* Banaban
* Baybay
* Binagbag
* Donacion
* Encanto
* Laog
* Marungko
* Niugan
* Paltok
* Pulong Yantok
* San Roque (Poblacion)
* Santa Cruz (Poblacion)
* Santa Lucia
* Santo Cristo (Poblacion)
* Sulucan
* Taboc
===Klima===
Ang umiiral na kondisyon ng klima sa munisipalidad ay ikinakategorya sa dalawang (2) uri: [[Kapanahunan|Panahon ng Tag-ulan]] (Panahon ng Tag-ulan o Tag-ulan) at [[
Kapanahunan|Panahon ng Tuyo]] (Panahon ng Tag-init).

{{Weather box|width=auto
|lokasyon = Angat, Bulacan
| metric first = oo
| single line = oo
| Enero mataas C = 29
| Pebrero mataas C = 31
| Marso mataas C = 32
| Abril mataas C = 34
| Mayo mataas C = 34
| Hunyo mataas C = 31
| Hulyo mataas C = 30
| Agosto mataas C = 30
| Setyembre mataas C = 30
| Oktubre mataas C = 30
| Nob mataas C = 30
| Disyembre mataas C = 29
| taon mataas C = 30
| Enero mababa C = 20
| Pebrero mababa C = 19
| Marso mababa C = 21
| Mababa noong Abril C = 22
| Mababa noong Mayo C = 23
| Mababa noong Hunyo C = 23
| Mababa noong Hulyo C = 23
| Mababa noong Agosto C = 23
| Mababa noong Setyembre C = 23
| Mababa noong Oktubre C = 22
| Mababa noong Nobyembre C = 21
| Mababa noong Disyembre C = 20
| Mababa noong taon C = 21
| Presipitasyon noong Enero cm = 1.7
| Presipitasyon noong Pebrero cm = 0.7
| Presipitasyon noong Marso cm = 0.5
| Presipitasyon noong Abril cm = 2.4
| Presipitasyon noong Mayo cm = 15.3
| Presipitasyon noong Hunyo cm = 35.5
| Presipitasyon noong Hulyo cm = 50.4
| Presipitasyon noong Agosto cm = 51.6
| Presipitasyon noong Setyembre cm = 37.4
| Presipitasyon noong Oktubre cm = 22.5
| Presipitasyon noong Nobyembre cm = 16.3
| Presipitasyon noong Disyembre cm = 6.8
| Presipitasyon noong Enero pulgada = 0.7
| Presipitasyon noong Pebrero pulgada = 0.3
| Pulgadang presipitasyon ng Marso = 0.2
| Pulgadang presipitasyon ng Abril = 0.9
| Pulgadang presipitasyon ng Mayo = 6
| Pulgadang presipitasyon ng Hunyo = 14
| Pulgadang presipitasyon ng Hulyo = 19.8
| Pulgadang presipitasyon ng Agosto = 20.3
| Pulgadang presipitasyon ng Setyembre = 14.7
| Pulgadang presipitasyon ng Oktubre = 8.8
| Pulgadang presipitasyon ng Nobyembre = 6.4
| Pulgadang presipitasyon ng Disyembre = 2.7
| Pulgadang presipitasyon ng taon = 240.8
| Pulgadang presipitasyon ng taon = 94.8
| pinagmulan 1 = http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=984300&amp;refer=&amp;units=metric
| petsa = Agosto 2010; Hunyo 2011
}}

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

===Relihiyon===
{{hindi natukoy na seksyon|petsa=Abril 2018}}
[[File:Angat Church, Angat, Bulacan 2022 (1).jpg|thumb|242x242px|Simbahan ng Santa Monica de Angat]]
Karamihan sa mga tao ng Angat ay mga debotong Romano Katoliko. Ang kanilang patron ay si [[Saint Monica]]. Ang Simbahan ng Santa Monica de Angat ay nagpapakita ng arkitekturang [[baroque]], na ang loob nito ay ginagaya ang [[Sistine Chapel]], na kamakailan lamang ay binago ngunit pinapanatili ang lumang arkitektura nito. Noong 1983, ipinagdiwang ng Parokya ng bayan ang Tricentennial Foundation nito.

Ngayon, ang Angat ay nahahati sa tatlong parokya at isang quasi-parish sa ilalim ng Vicariate of Baliuag, Roman Catholic Diocese of Malolos: ang Saint Paul the Apostle Parish sa Barangay Niugan, ang Santa Rita de Cascia Parish sa Barangay Binagbag, Santa Monica de Angat Parish sa Poblacion, at Immaculate Conception Quasi-Parish sa Barangay Marungko.

Kabilang sa iba pang mga relihiyosong grupo ang [[Members Church of God International]] na kilala bilang [[Ang Dating Daan]], [[Iglesia ni Cristo]], at [[Mga Saksi ni Jehova]], [[Methodist]]s, [[Aglipayan]]s, [[Adventism|Adventist]]s, [[Baptist]ors, [[Baptist]ors, [[Baptist]ors, [[Baptist]ors]]. Mayroon ding ilang [[Evangelicalism|Evangelical]], [[Pentecostal]], [[Charismatic (Christians)|Charismatic]] na mga simbahan, ministeryo, fellowship at relihiyosong mga grupo. Matatagpuan din ang mga [[Islam]] ([[Muslim]]).

== Ekonomiya ==
{{Phpoverty incidence sa PH}}

==Pamahalaan==
===Mga nahalal na opisyal===
{|class=wikitable
|+2025-2028 Angat Municipal Officials
|-
!Posisyon !!Pangalan !!colspan=2|Party
|-
| '''Mayor'''
| Reynante &quot;Jowar&quot; S. Bautista
| {{pangalan ng partido na may kulay|Lakas-CMD}}
|-
| '''Vice Mayor'''
| Arvin L. Agustin
| {{pangalan ng partido na may kulay|Lakas-CMD}}
|-
|rowspan=8| '''Mga Konsehal'''
| Luis &quot;Wowie&quot; J. Santiago
| {{pangalan ng partido na may kulay|Lakas-CMD}}
|-
| William S. Vergel de Dios
| {{pangalan ng partido na may kulay|Lakas-CMD}}
|-
| Evelyn &quot;Blem&quot; J. Cruz
| {{pangalan ng partido na may kulay|Lakas-CMD}}
|-
| Ramiro A. Osorio III
| {{pangalan ng partido na may kulay|Lakas-CMD}}
|-
| John Patrick DC. Solis
| {{pangalan ng partido na may kulay|Lakas-CMD}}
|-
| Arvin &quot;Bino&quot; V. Cruz
| {{pangalan ng partido na may kulay|Pambansang Partido ng Pagkakaisa (Pilipinas)}}
|-
| Rex Allen &quot;Patay&quot; P. Cruz
| {{pangalan ng partido na may kulay|Pambansang Partido ng Pagkakaisa (Pilipinas)}}
|-
| Melandro &quot;Andro&quot; G. Tigas
| {{pangalan ng partido na may kulay|Lakas-CMD}}
|-
! colspan=4| ''Ex Officio'' Mga Miyembro ng Konseho ng Munisipyo
|-
| '''[[Liga ng mga Barangay|ABC]] President'''
| Alexander M. Tigas
| {{pangalan ng partido na may kulay| Nonpartisan na politiko}}
|-
| '''[[Sangguniang Kabataan|SK]] Federation President'''
| Mary Grace M. Evangelista
| {{pangalan ng partido na may kulay| Nonpartisan na politiko}}
|}

===Listahan ng mga dating alkalde===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:center; &quot;
|-
! Blg.
! Mga Alkalde ng Munisipyo
! style=&quot;text-align:center;&quot;|Nanungkulan
! Umalis sa pwesto
|-
|1 || Mariano Santiago|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1901|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1902
|-
|2 || Pedro Otayco|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1902|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1903
|-
|3 || Francisco Vergel de Dios || style=&quot;text-align:center&quot; | 1903|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1904
|-
|4 || Damian Santos || style=&quot;text-align:center&quot; | 1904|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1905
|-
|5 || Damaso Pascual || style=&quot;text-align:center&quot; | 1905|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1906
|-
|6 || Luciano de Guzman || style=&quot;text-align:center&quot; | 1906 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1909
|-
|7 || Pablo Capistrano || style=&quot;text-align:center&quot; | 1909 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1916
|-
|8 || Matias A. Fernando || style=&quot;text-align:center&quot; | 1916 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1920
|-
|9 || Severo Rivera || style=&quot;text-align:center&quot; | 1920 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1922
|-
|10 || Gerardo Santos || style=&quot;text-align:center&quot; | 1922 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1925
|-
|11 || Atilano de Guzman || style=&quot;text-align:center&quot; | 1925 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1931
|-
|12 || Dr. Crispulo Cruz || style=&quot;text-align:center&quot; | 1931 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1934
|-
|13 || Pablo Amisola || style=&quot;text-align:center&quot; | 1934 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1940
|-
|14 || Dr. Francisco Infantado || style=&quot;text-align:center&quot; | 1940 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1940
|-
|15 || Jose S. Santos || style=&quot;text-align:center&quot; | 1940|| style=&quot;text-align:center&quot; | 1942
|-
|16 || Felix Ventura || style=&quot;text-align:center&quot; | 1942 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1943
|-
|17 || Dr. Pedro Vergel de Dios || style=&quot;text-align:center&quot; | 1943 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1943
|-
|18 || Atilano de Guzman || style=&quot;text-align:center&quot; | 1943 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1943
|-
|19 || Engr. Vicente Salvador || style=&quot;text-align:center&quot; | 1943 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1943
|-
|20 || Dr. Marcelino de Guzman || style=&quot;text-align:center&quot; | 1943 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1944
|-
|21 || Pedro Cinco || style=&quot;text-align:center&quot; | 1944 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1944
|-
|22 || Agapito Cruz Correa || style=&quot;text-align:center&quot; | 1944 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1944
|-
|23 || Atty. Pablo Santos || style=&quot;text-align:center&quot; | 1944 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1945
|-
|24 || Dr. Luis Infantado || style=&quot;text-align:center&quot; | 1945 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1945
|-
|25 || Higino Adriano || style=&quot;text-align:center&quot; | 1945 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1946
|-
|26 || Jose S. Santos || style=&quot;text-align:center&quot; | 1946 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1947
|-
|27 || Atilano de Guzman || style=&quot;text-align:center&quot; | 1947 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1947
|-
|28 || Faustino Sombillo || style=&quot;text-align:center&quot; | 1947 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1948
|-
|29 || Francisco F. Illescas || style=&quot;text-align:center&quot; | 1948 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1954
|-
|30 || Benito Cruz || style=&quot;text-align:center&quot; | 1954 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1963
|-
|31 || Francisco Illescas || style=&quot;text-align:center&quot; | 1964 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1980
|-
|32 || Abogado Florante Cruz || style=&quot;text-align:center&quot; | 1980 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1986
|-
|33 || Francisca C. Valarao || style=&quot;text-align:center&quot; | 1986 || style=&quot;text-align:center&quot; | 6 na buwan
|-
|34 || Leonardo R. de Leon || style=&quot;text-align:center&quot; | 1987 || style=&quot;text-align:center&quot; | 1998
|-
|35 || Apolonio P. Marcelo Jr. || style=&quot;text-align:center&quot; | 1998 || style=&quot;text-align:center&quot; | 2000
|-
|36 || Angelito Vergel de Dios || style=&quot;text-align:center&quot; | 2000 || style=&quot;text-align:center&quot; | 2001
|-
|37 || Leonardo R. de Leon || style=&quot;text-align:center&quot; | 2001 || style=&quot;text-align:center&quot; | 2010
|-
|38 || Gilberto C. Santos || style=&quot;text-align:center&quot; | 2010 || style=&quot;text-align:center&quot; | 2013
|-
|39 || Leonardo R. de Leon || style=&quot;text-align:center&quot; | 2013 || style=&quot;text-align:center&quot; | 2022
|-
|40 || Reynante S. Bautista || style=&quot;text-align:center&quot; | 2022 || style=&quot;text-align:center&quot; | kasalukuyan
|}

==Edukasyon==
Ang Tanggapan ng Distrito ng mga Paaralan ng Angat ang namamahala sa lahat ng institusyong pang-edukasyon sa loob ng munisipalidad. Pinangangasiwaan nito ang pamamahala at operasyon ng lahat ng pribado at pampubliko, mula elementarya hanggang sekondaryang paaralan.&lt;ref&gt;{{Banggitin ang web |date=Enero 15, 2021 |title=Masterlist of Schools |url=https://www.deped.gov.ph/wp-content/uploads/2021/06/SY-2020-2021-Masterlist-of-Schools-Address-only-1-1.pdf |access-date=Hulyo 10, 2025 |website=Kagawaran ng Edukasyon}}&lt;/ref&gt;

===Listahan ng mga paaralan===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
|+Mga Pribadong Paaralang Pre-Elem/Elementarya&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mga Paaralan at Serbisyong Utility |url=http://www.angat.gov.ph/schools.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403043240/http://www.angat.gov.ph/schools.php |archive-date=2015-04-03 |access-date=2015-04-02 |website=Munisipalidad ng Angat}}&lt;/ref&gt;
! Paaralan
! Lokasyon
|-
| Paaralang Ekumenikal na Kindergarten ng Angat
| Santa Cruz
|-
| Colegio De Santa Monica De Angat
| Poblacion
|-
| Lourdes College of Bulacan Inc. Marungko
|-
| Joseph Kalinangan Integrated School Inc.
| Sulucan
|-
| Wisdom Jade Academy
| Niugan
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+Mga Pampublikong Pre-Elem/Paaralang Elementarya
! Paaralan
! Lokasyon
|-
| Atilano S. De Guzman Elementary School
| Taboc
|-
| Pablo C. Capistrano Elementary School
| Banaban
|-
| Baybay Elementary School
| Baybay
|-
| Benito C. Cruz Elementary School
| Santa Lucia
|-
| Paaralang Elementarya ni Col. Vicente Salvador
| Laog
|-
| Don Pablo Amisola Memorial School
| Niugan
|-
| Dr. Antonio C. Villarama Memorial School
| Marungko
|-
| Francisco F. Illescas Elementary School
| Binagbag
|-
| Marcelo L. Adriano Memorial School
| Encanto
|-
| Matias A. Fernando Memorial School
| San Roque
|-
| Osias M. Esteban Elementary School
| Pulong Yantok
|-
| Paaralang Elementarya ng Paltoc
| Paltoc
|-
| Antonio C. Cruz - Sulucan Elementary School
| Sulucan
|-
| Teodoso R. Manuel Elementary School
| Donacion
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+Mga Pribadong Sekondaryang Paaralan
! Paaralan
! Lokasyon
|-
| Colegio De Santa Monica De Angat
| Poblacion
|-
| Franklin Delano Roosevelt Memorial School
| Santo Cristo
|-
| Joseph Kalinangan Integrated School Inc.
| Sulucan
|-
| Lourdes College of Bulacan Inc.
| Marungko
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+Mga Pampublikong Sekundaryang Paaralan
! Paaralan
! Lokasyon
|-
| Angat National High School
| Taboc
|-
| Mataas na Paaralan ng Angel M. del Rosario
| Pulong Yantok
|-
| Binagbag National High School
| Binagbag
|-
| Sinabi ni Pres. Diosdado P. Macapagal Memorial High School
| Santa Cruz
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+Mga Teknikal/Bokasyonal na Paaralan
! Paaralan
! Lokasyon
|-
| Bulacan Polytechnic College
| Santa Cruz
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+Mga Tertiary School
! Paaralan
! Lokasyon
|-
| Lourdes College of Bulacan
| Marungko
|}

===Colegio de Sta. Monica de Angat===
[[File:FvfAngat6134 17.JPG|thumb|right|231x231px|Colegio de Sta Monica de Angat]]
Ang paaralang Katoliko ay itinatag noong 1983. Noong 1987, pormal na binuksan ang departamento ng hayskul. Pagkalipas ng isang taon, binago ang pangalan ng paaralan sa Colegio de Santa Monica de Angat upang maipakita ang pamana ng bayan na Hispanic. Sa parehong taon, pinasinayaan ang Gusaling St. Joseph. Ang unang batch ay nagtapos noong 1990.&lt;ref&gt;Sanggunian 6&lt;/ref&gt;

== Kultura at Turismo ==
===Mga kasiyahan at kaganapan sa bayan===

Bilang isang komunidad na karamihan ay Kristiyanong Romano Katoliko, ang bawat barangay ay may kanya-kanyang natatanging paraan ng pagdiriwang ng mga pista bilang parangal sa kani-kanilang patron. Sa mismong bayan kung saan matatagpuan ang lumang magandang simbahan ng Angat, ipinagdiriwang ng mga lokal ang kanilang pista tuwing ika-4 ng Mayo bilang parangal sa patron nito na si Santa Monica, ina ni San Agustin.

Ipinagdiriwang ng Angat ang '''GulayAngat Festival''' (''Gunita ng Lahi at Yamang Angat;'' literal na, &quot;Angat Heritage and Treasure Festival&quot;) na nagtatampok ng mga kabuhayan ng mga tao sa bayan. Ipinagdiriwang ito tuwing ika-3 linggo ng buwan ng Oktubre. Sinamahan ito ng pagtatatag ng bayan ng Angat. Maraming aktibidad ang naganap sa pagdiriwang tulad ng:

* Hari at Reyna ng GulayAngat (Hari at Reyna ng GulayAngat) – tampok ang magagandang binata at dalaga ng bawat barangay sa Angat.
* Hapag ng Pamana (Heritage Table) – paghahain ng mga kakaibang lutuing gawa sa mga gulay.
* Indakan sa GulayAngat (GulayAngat Dance) – pagpapakita ng talento ng bawat isa sa kani-kanilang mga barangay sa pamamagitan ng pagsasayaw.
* Araw ng DepEd – tampok ang mga talento ng mga estudyante sa Angat.
* Laro ng Laking GulayAngat (GulayAngat Traditional Games) – presenting the different Filipino games just like; Hilahang Lubid (tug-of-war), Karera ng Sako (sack race), Patintero, Palo Sebo (bamboo pole climbing), Dama, Sungka, Agawang Buko (a contact game which players struggle to get a coconut similar to rugby and American football) and Sepak Takraw.

===Mga atraksyong panturista===
* [[Ilog Angat]]
* Mga Bahay na Pamana
* Simbahan ni Santa Monica ([[Simbahan ni Santa Monica de Angat]])
* [[Gawad Kalinga]] (Enchanted Farm)
* Sinabi ni Fr. Blanco Museum (koleksyon ng flora de filipina)

==Gallery==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:JfStaCruz711AngatPoblacionNorzagarayfvf.JPG|Angat Welcome Arch
File:JfAngat0013Bulacanfvf 11.JPG|Santa Lucia Bridge (pagtawid sa Ilog Angat mula sa Munisipyo ng Angat patungong Munisipalidad ng Doña Remedios Trinidad)
File:Angat Public Market in Bulacan.jpg|Angat Wet and Dry Public Market
File:FvfMarungkoAngat0046 11.JPG|Villarama Park sa Dr. Antonio C. Villarama Memorial School
Talaksan:FvfNiuganChurchBul9281 13.JPG|San Pablo Apostol Parish Church
Talaksan:FvfBinagbagAngatB0336 11.JPG|Santa Rita de Simbahang Quasi-Parokya ng Cascia
Talaksan:FvfBulacanlandmarks0170 09.JPG|St. Joseph Sub-Parish Church
File:FvfAngatBulacan5980 12.JPG|Veterans Federation of the Philippines marker para sa World War II Veterans - Angat Chapter
File:Angatover3jf.JPG|Tinatanaw ang Angat [[quarry]] at [[Sierra Madre (Philippines)|Sierra Madre]]
Talaksan:Angatover77jf.JPG|Angat River mula sa tinatanaw na view
&lt;/gallery&gt;

== Mga kilalang tao ==
* [[Ella Cruz]] - artista
* Heneral [[Nicolas Capistrano]] – abogado, estadista at rebolusyonaryong heneral na nakipaglaban sa mga Amerikano sa Cagayan de Misamis (ngayon ay [[Cagayan de Oro]]) sa [[Mindanao]] noong [[Philippine–American War|Philippine-American War]], kapansin-pansin ang mga labanan ng [[Cagayan de Oro]]] Burol|Agusan Hill]] at [[Labanan sa Makahambus Hill|Macahambus Hill]], lahat noong 1900. Pumasok siya sa politika bilang isang kongresista ng [[Mga distrito ng Lehislatura ng Misamis|Ika-2 distrito]] ng noon ay hindi nahahating [[Misamis (lalawigan)|Lalawigan ng Misamis]] (1909-1912) at isang senador ng bagong tatag na ika-11 distrito na kasama ni [[José Clarín|Jose Clarin]], na siyang dahilan kung bakit siya isa sa mga pinakakilalang tao sa tinatawag ngayong Cagayan de Oro, kung saan siya at ang kanyang asawa ay lumipat pagkatapos ng 1895 upang maiwasan ang pag-aresto ng kolonyal na pamahalaan ng Espanya dahil sa kanyang paglahok sa mga rebolusyonaryong aktibidad at upang magsimula ng bagong buhay doon.
* [[Elenita Binay]] - manggagamot, dating alkalde ng lungsod.

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://angat.bulacan.ph Angat Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]</text>
      <sha1>er83b6b02sb0wfx2b87jhoqvj7hz0cj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bocaue</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22743</id>
    <revision>
      <id>2223354</id>
      <parentid>1963951</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T12:42:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47880-95</username>
        <id>165998</id>
      </contributor>
      <comment>/* Etimolohiya */</comment>
      <origin>2223354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8596" sha1="tn8xgaw3kwpl3gak6xums0y195qk8tc" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine municipality 2 
| infoboxtitle    = Bayan ng Bocaue
| sealfile        =
| larawan   = BocaueBulacanjf0151 12.JPG
| caption         = Mapa ng [[Bulacan]] na nagpapakita sa lokasyon ng Bocaue.
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| region          = {{PH wikidata|region}}
| province        = {{PH wikidata|province}}
| districts       = Ikalawang Distrito ng Bulacan
| barangays       = 19
| class           = Unang Klase;urban
| mayor           = Jose C. Santiago Jr.
| areakm2         = 
| population_as_of = 2000 | population_total         = 86994
| population_density_km2      = 
| website         =  
| coordinates1     = 
}}

Ang '''Bayan ng Bocaue''' ay isang unang klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Bulacan]], [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. Sa patuloy na paglawak ng [[Kalakhang Maynila]], ang bayan ay bahagi na ng Greater Manila Area, na umaabot sa bayan ng [[San Ildefonso, Bulacan|San Ildefonso]] ang layo. Ang bayan ng Bocaue ay ang &quot;[[Talaan ng mga paputok sa Pilipinas|Fireworks capital of the Philippines]]&quot; mula kay Valentin Sta. Ana.

Noong 2 Hulyo 1993, ang mahigit sa 260 katao ang namatay na malunod sa ilog ng Bocaue, ay sa loob ng parada sa [[Trahedya sa Pagoda ng Wawa]].

==Etimolohiya==
Hango ang pangalang Bocaue sa salita ng [[Matandang Tagalog]] na &quot;''Bokawe''&quot;, na tumutukoy sa isang uri ng mahabang kawayan (''[[Anos|Schyzostachyum lima]]'').
==Kasaysayan==
Ang Bocaue ay unang itinatag ng mga misyonerong Pransiskano bilang isang [[barrio]] at visita ng [[Meycauayan]] noong 1582 at bilang isang [[bayan]] noong Abril 11, 1606, sa ilalim ng adbokasiya ng [[Martin of Tours|San Martin de Tours]]. Ito ang unang bayan na pinagkalooban ng kalayaan mula sa lumang Meycauayan na noon ay isang napakalaking bayan na binubuo ng kasalukuyang mga teritoryo ng Meycauayan, [[Marilao]], [[Santa Maria, Bulacan|Santa Maria]], [[San Jose del Monte]], [[Obando, Bulacan|Obando]], at [[Valenzu], at [[Valenzu] Ang 1818 Spanish census ay naitala ang lugar na mayroong 2,530 katutubong pamilya at 88 Spanish-Filipino na pamilya.&lt;ref name=&quot;Dic&quot;&gt;[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=ucm.5325492676&amp;seq=446 Diccionario Geográfico, His Estadístico, His Estadístico, Filipina Manuel Buzeta at Fr. Felipe Bravo, Volume 1, Inilathala sa Madrid :(Impr. de J.C. de la Peña) 1850-1851.]&lt;/ref&gt;{{rp|414}}

Pagkatapos ng [[Philippine–American War]], itinatag ang [[Philippine Commission]], na bahagi ng mga tungkulin ay ang muling pagsasaayos ng mga munisipalidad at lalawigan ng Pilipinas. Noong 1903, binawasan ng lalawigan ng Bulacan ang bilang ng mga bayan mula 26 patungong 19. Ang bayan ng [[Balagtas, Bulacan|Balagtas]] ay sumanib sa Bocaue, kung saan ang una ay nagsilbing sentro ng pamahalaan mula Oktubre 8 hanggang Nobyembre 20 bago ito inilipat sa huli.&lt;ref&gt;{{cite PH act|chamber=Act|number=932|date=Oktubre 8, 1903|url=https://issuances-library.senate.gov.ph/legislative%2Bissuances/Act%20No.%20932|title=Isang Batas na Nagbabawas sa Dalawampu't Limang Munisipalidad ng Lalawigan ng Bulacan patungong Labintatlo|accessdate=Hulyo 3, 2023|website=Senado ng Pilipinas Legislative Digital Resources|archive-date=Oktubre 21, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231021150820/https://issuances-library.senate.gov.ph/legislative%2Bissuances/Act%20No.%20932|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite PH act|chamber=Act|number=1002|date=Nobyembre 20, 1903|title=Isang Batas na Nagbabago; Batas Bilang Siyam na Daan at Tatlumpu't Dalawa, na Pinamagatang &quot;isang Batas na Nagbabawas sa Dalawampu't Limang Munisipalidad ng Lalawigan ng Bulacan patungong Labintatlo.&quot;|url=https://issuances-library.senate.gov.ph/legislative%2Bissuances/Act%20No.%201002|accessdate=Hulyo 3, 2023|website=Senado ng Pilipinas Legislative Digital Resources|archive-date=Oktubre 21, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231021150907/https://issuances-library.senate.gov.ph/legislative%2Bissuances/Act%20No.%201002|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Kalaunan ay nabawi ng Bocaue ang kalayaan nito at muling itinatag bilang isang bayan noong 1911.

Sa panahon ng Pista ng Ilog Bocaue ng Hulyo Noong ika-2 ng Setyembre, 1993, humigit-kumulang 500 katao ang sumakay sa &quot;lumulutang na pagoda&quot; para sa Banal na Krus ng Wawa na lampas sa kapasidad ng bangka at naging sanhi ng paglubog ng bangka, na ikinamatay ng mahigit dalawang daang tao. Sa kabila ng mga buhay na nawala, wala pang sinumang napapanagot sa sakuna. Ang insidenteng ito ay nakilala bilang [[Bocaue Pagoda Tragedy]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Naalala ng Bocaue ang trahedya ng pagoda noong 1993|url=https://www.rappler.com/philippines/98450-bocaue-pagoda-tragedy-survivors/|access-date=Agosto 9, 2021|website=Rappler|language=en|archive-date=Hulyo 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709185246/https://www.rappler.com/nation/bocaue-pagoda-tragedy-survivors|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Noong Disyembre 31, 2007, [[Disyembre 2007 Bocaue Fire|sampung tindahan ng paputok ang nasunog]] sa [[Barangay]] Turo, na nagdulot ng sunod-sunod na pagsabog sa loob ng lugar at ikinasugat ng pitong tao.&lt;ref&gt;{{Banggitin web|date=Disyembre 27, 2019|first=Mario Alvaro|last=Limos|title=Ang Kasaysayan Kung Paano Naging Mecca ng Paputok ng Bansa ang Bulacan|url=https://www.esquiremag.ph/long-reads/features/bulacan-fireworks-history-a00293-20191227-lfrm|access-date=Agosto 9, 2021|website=Esquiremag.ph|archive-date=Agosto 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809010155/https://www.esquiremag.ph/long-reads/features/bulacan-fireworks-history-a00293-20191227-lfrm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==Heograpiya==
Ang Bocaue ay {{convert|27|km|sp=us}} hilaga-silangan ng [[Maynila]] kung mararating sa pamamagitan ng [[MacArthur Highway]] at {{convert|18|km|sp=us}} mula sa [[Malolos]]. Ito ay nasa kalagitnaang-timog-kanlurang bahagi ng Bulacan. Ang lawak ng lupain nito ay 3,187 ektarya o 31.87&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (12.31 sq mi).

Ang bayan ay napapaligiran sa hilaga ng munisipalidad ng [[Balagtas, Bulacan|Balagtas]] at isang bahagi ng munisipalidad ng [[Santa Maria, Bulacan|Santa Maria]]; ng mga munisipalidad ng [[Marilao]] at [[Obando, Bulacan|Obando]] sa timog; isang mas malaking bahagi ng Santa Maria sa silangan; isang bahagi ng munisipalidad ng [[Bulakan]] sa dulong timog-kanlurang bahagi; at isang bahagi ng Balagtas sa kanlurang bahagi.

Ang Bocaue ay dinadaanan ng Ilog Bocaue, isang pagpapatuloy ng tagpuan ng [[Ilog Santa Maria (Pilipinas)|Ilog Santa Maria]] at Ilog San Jose at ilang iba pang maliliit na ilog at sapa, na pawang mga sanga ng [[Angat Watershed Forest Reserve|Angat drainage basin]]. Ang pangunahing pinagmumulan ng [[Ilog Angat]] at ng Angat drainage basin, pati na rin ang kanilang mga sanga, ay ang bulubundukin ng [[Sierra Madre (Pilipinas)|Sierra Madre]]. Sa tabi ng mga ilog na ito ay maraming gawang-taong lawa ng isda na ginagamit para sa pag-aalaga at pagsasaka ng mga isda tulad ng [[Bangus#Aquaculture|bangus]] at [[tilapia]].

Ang Bocaue, kasama sina Balagtas, [[Guiguinto]], at [[Pandi, Bulacan|Pandi]], ay dating kilala bilang binubuo ng [[Bulacan's 2nd congressional district|2nd district]] ng Bulacan. Ang grupo ay makikilala sa kalaunan bilang 5th district ng Bulacan. Sa patuloy na paglawak ng [[Metro Manila]], ang Bocaue ay bahagi ng [[Greater Manila Area|Maynila's built-up area]] na umaabot sa [[San Ildefonso, Bulacan|San Ildefonso]] sa pinakahilagang bahagi nito. Ang Bocaue River ay dumadaloy sa halos lahat ng munisipalidad.

===Mga Barangay===
Ang Bocaue ay politikal na nahahati sa 19 [[barangay]]s, tulad ng ipinapakita sa matrix sa ibaba. Ang bawat barangay ay binubuo ng mga [[purok]] at ang iba ay may [[sitios]].

==Mga Barangay==

Ang bayan ng Bocaue ay nahahati sa 19 na mga [[barangay]].

{| border=&quot;0&quot;
|-----
| valign=&quot;top&quot; |
* Antipona
* Bagumbayan
* Bambang
* Batia
* Biñang 1st
* Biñang 2nd
* Bolacan
* Bundukan
* Bunlo
* Caingin
| valign=&quot;top&quot; |
* Duhat
* Igulot
* Lolomboy
* Poblacion
* Sulucan
* Taal
* Tambobong
* Turo
* Wakas
|}

== Demograpiko ==
{{Populasyon}}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://www.bocaue.bulacan.ph Bocaue Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]


{{stub}}</text>
      <sha1>tn8xgaw3kwpl3gak6xums0y195qk8tc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223355</id>
      <parentid>2223354</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T12:42:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47880-95</username>
        <id>165998</id>
      </contributor>
      <origin>2223355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8518" sha1="9mdmmji13yer4ezi3jpaeg018zn1ve4" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine municipality 2 
| infoboxtitle    = Bayan ng Bocaue
| sealfile        =
| larawan   = BocaueBulacanjf0151 12.JPG
| caption         = Mapa ng [[Bulacan]] na nagpapakita sa lokasyon ng Bocaue.
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| region          = {{PH wikidata|region}}
| province        = {{PH wikidata|province}}
| districts       = Ikalawang Distrito ng Bulacan
| barangays       = 19
| class           = Unang Klase;urban
| mayor           = Jose C. Santiago Jr.
| areakm2         = 
| population_as_of = 2000 | population_total         = 86994
| population_density_km2      = 
| website         =  
| coordinates1     = 
}}

Ang '''Bayan ng Bocaue''' ay isang unang klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Bulacan]], [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. Sa patuloy na paglawak ng [[Kalakhang Maynila]], ang bayan ay bahagi na ng Greater Manila Area, na umaabot sa bayan ng [[San Ildefonso, Bulacan|San Ildefonso]] ang layo. Ang bayan ng Bocaue ay ang &quot;[[Talaan ng mga paputok sa Pilipinas|Fireworks capital of the Philippines]]&quot; mula kay Valentin Sta. Ana.

Noong 2 Hulyo 1993, ang mahigit sa 260 katao ang namatay na malunod sa ilog ng Bocaue, ay sa loob ng parada sa [[Trahedya sa Pagoda ng Wawa]].

==Etimolohiya==
Hango ang pangalang Bocaue sa salita ng [[Matandang Tagalog]] na &quot;''Bokawe''&quot;, na tumutukoy sa isang uri ng mahabang kawayan (''[[Anos|Schyzostachyum lima]]'').
==Kasaysayan==
Ang Bocaue ay unang itinatag ng mga misyonerong Pransiskano bilang isang [[barrio]] at visita ng [[Meycauayan]] noong 1582 at bilang isang [[bayan]] noong Abril 11, 1606, sa ilalim ng adbokasiya ng [[Martin of Tours|San Martin de Tours]]. Ito ang unang bayan na pinagkalooban ng kalayaan mula sa lumang Meycauayan na noon ay isang napakalaking bayan na binubuo ng kasalukuyang mga teritoryo ng Meycauayan, [[Marilao]], [[Santa Maria, Bulacan|Santa Maria]], [[San Jose del Monte]], [[Obando, Bulacan|Obando]], at [[Valenzu], at [[Valenzu] Ang 1818 Spanish census ay naitala ang lugar na mayroong 2,530 katutubong pamilya at 88 Spanish-Filipino na pamilya.&lt;ref name=&quot;Dic&quot;&gt;[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=ucm.5325492676&amp;seq=446 Diccionario Geográfico, His Estadístico, His Estadístico, Filipina Manuel Buzeta at Fr. Felipe Bravo, Volume 1, Inilathala sa Madrid :(Impr. de J.C. de la Peña) 1850-1851.]&lt;/ref&gt;{{rp|414}}

Pagkatapos ng [[Philippine–American War]], itinatag ang [[Philippine Commission]], na bahagi ng mga tungkulin ay ang muling pagsasaayos ng mga munisipalidad at lalawigan ng Pilipinas. Noong 1903, binawasan ng lalawigan ng Bulacan ang bilang ng mga bayan mula 26 patungong 19. Ang bayan ng [[Balagtas, Bulacan|Balagtas]] ay sumanib sa Bocaue, kung saan ang una ay nagsilbing sentro ng pamahalaan mula Oktubre 8 hanggang Nobyembre 20 bago ito inilipat sa huli.&lt;ref&gt;{{cite PH act|chamber=Act|number=932|date=Oktubre 8, 1903|url=https://issuances-library.senate.gov.ph/legislative%2Bissuances/Act%20No.%20932|title=Isang Batas na Nagbabawas sa Dalawampu't Limang Munisipalidad ng Lalawigan ng Bulacan patungong Labintatlo|accessdate=Hulyo 3, 2023|website=Senado ng Pilipinas Legislative Digital Resources|archive-date=Oktubre 21, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231021150820/https://issuances-library.senate.gov.ph/legislative%2Bissuances/Act%20No.%20932|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite PH act|chamber=Act|number=1002|date=Nobyembre 20, 1903|title=Isang Batas na Nagbabago; Batas Bilang Siyam na Daan at Tatlumpu't Dalawa, na Pinamagatang &quot;isang Batas na Nagbabawas sa Dalawampu't Limang Munisipalidad ng Lalawigan ng Bulacan patungong Labintatlo.&quot;|url=https://issuances-library.senate.gov.ph/legislative%2Bissuances/Act%20No.%201002|accessdate=Hulyo 3, 2023|website=Senado ng Pilipinas Legislative Digital Resources|archive-date=Oktubre 21, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231021150907/https://issuances-library.senate.gov.ph/legislative%2Bissuances/Act%20No.%201002|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Kalaunan ay nabawi ng Bocaue ang kalayaan nito at muling itinatag bilang isang bayan noong 1911.

Sa panahon ng Pista ng Ilog Bocaue ng Hulyo Noong ika-2 ng Setyembre, 1993, humigit-kumulang 500 katao ang sumakay sa &quot;lumulutang na pagoda&quot; para sa Banal na Krus ng Wawa na lampas sa kapasidad ng bangka at naging sanhi ng paglubog ng bangka, na ikinamatay ng mahigit dalawang daang tao. Sa kabila ng mga buhay na nawala, wala pang sinumang napapanagot sa sakuna. Ang insidenteng ito ay nakilala bilang [[Bocaue Pagoda Tragedy]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Naalala ng Bocaue ang trahedya ng pagoda noong 1993|url=https://www.rappler.com/philippines/98450-bocaue-pagoda-tragedy-survivors/|access-date=Agosto 9, 2021|website=Rappler|language=en|archive-date=Hulyo 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709185246/https://www.rappler.com/nation/bocaue-pagoda-tragedy-survivors|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Noong Disyembre 31, 2007, [[Disyembre 2007 Bocaue Fire|sampung tindahan ng paputok ang nasunog]] sa [[Barangay]] Turo, na nagdulot ng sunod-sunod na pagsabog sa loob ng lugar at ikinasugat ng pitong tao.&lt;ref&gt;{{Banggitin web|date=Disyembre 27, 2019|first=Mario Alvaro|last=Limos|title=Ang Kasaysayan Kung Paano Naging Mecca ng Paputok ng Bansa ang Bulacan|url=https://www.esquiremag.ph/long-reads/features/bulacan-fireworks-history-a00293-20191227-lfrm|access-date=Agosto 9, 2021|website=Esquiremag.ph|archive-date=Agosto 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809010155/https://www.esquiremag.ph/long-reads/features/bulacan-fireworks-history-a00293-20191227-lfrm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==Heograpiya==
Ang Bocaue ay {{convert|27|km|sp=us}} hilaga-silangan ng [[Maynila]] kung mararating sa pamamagitan ng [[MacArthur Highway]] at {{convert|18|km|sp=us}} mula sa [[Malolos]]. Ito ay nasa kalagitnaang-timog-kanlurang bahagi ng Bulacan. Ang lawak ng lupain nito ay 3,187 ektarya o 31.87&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (12.31 sq mi).

Ang bayan ay napapaligiran sa hilaga ng munisipalidad ng [[Balagtas, Bulacan|Balagtas]] at isang bahagi ng munisipalidad ng [[Santa Maria, Bulacan|Santa Maria]]; ng mga munisipalidad ng [[Marilao]] at [[Obando, Bulacan|Obando]] sa timog; isang mas malaking bahagi ng Santa Maria sa silangan; isang bahagi ng munisipalidad ng [[Bulakan]] sa dulong timog-kanlurang bahagi; at isang bahagi ng Balagtas sa kanlurang bahagi.

Ang Bocaue ay dinadaanan ng Ilog Bocaue, isang pagpapatuloy ng tagpuan ng [[Ilog Santa Maria (Pilipinas)|Ilog Santa Maria]] at Ilog San Jose at ilang iba pang maliliit na ilog at sapa, na pawang mga sanga ng [[Angat Watershed Forest Reserve|Angat drainage basin]]. Ang pangunahing pinagmumulan ng [[Ilog Angat]] at ng Angat drainage basin, pati na rin ang kanilang mga sanga, ay ang bulubundukin ng [[Sierra Madre (Pilipinas)|Sierra Madre]]. Sa tabi ng mga ilog na ito ay maraming gawang-taong lawa ng isda na ginagamit para sa pag-aalaga at pagsasaka ng mga isda tulad ng [[Bangus#Aquaculture|bangus]] at [[tilapia]].

Ang Bocaue, kasama sina Balagtas, [[Guiguinto]], at [[Pandi, Bulacan|Pandi]], ay dating kilala bilang binubuo ng [[Bulacan's 2nd congressional district|2nd district]] ng Bulacan. Ang grupo ay makikilala sa kalaunan bilang 5th district ng Bulacan. Sa patuloy na paglawak ng [[Metro Manila]], ang Bocaue ay bahagi ng [[Greater Manila Area|Maynila's built-up area]] na umaabot sa [[San Ildefonso, Bulacan|San Ildefonso]] sa pinakahilagang bahagi nito. Ang Bocaue River ay dumadaloy sa halos lahat ng munisipalidad.

===Mga Barangay===
Ang Bocaue ay politikal na nahahati sa 19 [[barangay]]s, tulad ng ipinapakita sa matrix sa ibaba. Ang bawat barangay ay binubuo ng mga [[purok]] at ang iba ay may [[sitios]].

{| border=&quot;0&quot;
|-----
| valign=&quot;top&quot; |
* Antipona
* Bagumbayan
* Bambang
* Batia
* Biñang 1st
* Biñang 2nd
* Bolacan
* Bundukan
* Bunlo
* Caingin
| valign=&quot;top&quot; |
* Duhat
* Igulot
* Lolomboy
* Poblacion
* Sulucan
* Taal
* Tambobong
* Turo
* Wakas
|}

== Demograpiko ==
{{Populasyon}}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://www.bocaue.bulacan.ph Bocaue Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]


{{stub}}</text>
      <sha1>9mdmmji13yer4ezi3jpaeg018zn1ve4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223356</id>
      <parentid>2223355</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T12:43:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47880-95</username>
        <id>165998</id>
      </contributor>
      <comment>/* Demograpiko */</comment>
      <origin>2223356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10623" sha1="3bezwn3enjz3x6d0bb9j4w8ajx55rtl" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine municipality 2 
| infoboxtitle    = Bayan ng Bocaue
| sealfile        =
| larawan   = BocaueBulacanjf0151 12.JPG
| caption         = Mapa ng [[Bulacan]] na nagpapakita sa lokasyon ng Bocaue.
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| region          = {{PH wikidata|region}}
| province        = {{PH wikidata|province}}
| districts       = Ikalawang Distrito ng Bulacan
| barangays       = 19
| class           = Unang Klase;urban
| mayor           = Jose C. Santiago Jr.
| areakm2         = 
| population_as_of = 2000 | population_total         = 86994
| population_density_km2      = 
| website         =  
| coordinates1     = 
}}

Ang '''Bayan ng Bocaue''' ay isang unang klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Bulacan]], [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. Sa patuloy na paglawak ng [[Kalakhang Maynila]], ang bayan ay bahagi na ng Greater Manila Area, na umaabot sa bayan ng [[San Ildefonso, Bulacan|San Ildefonso]] ang layo. Ang bayan ng Bocaue ay ang &quot;[[Talaan ng mga paputok sa Pilipinas|Fireworks capital of the Philippines]]&quot; mula kay Valentin Sta. Ana.

Noong 2 Hulyo 1993, ang mahigit sa 260 katao ang namatay na malunod sa ilog ng Bocaue, ay sa loob ng parada sa [[Trahedya sa Pagoda ng Wawa]].

==Etimolohiya==
Hango ang pangalang Bocaue sa salita ng [[Matandang Tagalog]] na &quot;''Bokawe''&quot;, na tumutukoy sa isang uri ng mahabang kawayan (''[[Anos|Schyzostachyum lima]]'').
==Kasaysayan==
Ang Bocaue ay unang itinatag ng mga misyonerong Pransiskano bilang isang [[barrio]] at visita ng [[Meycauayan]] noong 1582 at bilang isang [[bayan]] noong Abril 11, 1606, sa ilalim ng adbokasiya ng [[Martin of Tours|San Martin de Tours]]. Ito ang unang bayan na pinagkalooban ng kalayaan mula sa lumang Meycauayan na noon ay isang napakalaking bayan na binubuo ng kasalukuyang mga teritoryo ng Meycauayan, [[Marilao]], [[Santa Maria, Bulacan|Santa Maria]], [[San Jose del Monte]], [[Obando, Bulacan|Obando]], at [[Valenzu], at [[Valenzu] Ang 1818 Spanish census ay naitala ang lugar na mayroong 2,530 katutubong pamilya at 88 Spanish-Filipino na pamilya.&lt;ref name=&quot;Dic&quot;&gt;[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=ucm.5325492676&amp;seq=446 Diccionario Geográfico, His Estadístico, His Estadístico, Filipina Manuel Buzeta at Fr. Felipe Bravo, Volume 1, Inilathala sa Madrid :(Impr. de J.C. de la Peña) 1850-1851.]&lt;/ref&gt;{{rp|414}}

Pagkatapos ng [[Philippine–American War]], itinatag ang [[Philippine Commission]], na bahagi ng mga tungkulin ay ang muling pagsasaayos ng mga munisipalidad at lalawigan ng Pilipinas. Noong 1903, binawasan ng lalawigan ng Bulacan ang bilang ng mga bayan mula 26 patungong 19. Ang bayan ng [[Balagtas, Bulacan|Balagtas]] ay sumanib sa Bocaue, kung saan ang una ay nagsilbing sentro ng pamahalaan mula Oktubre 8 hanggang Nobyembre 20 bago ito inilipat sa huli.&lt;ref&gt;{{cite PH act|chamber=Act|number=932|date=Oktubre 8, 1903|url=https://issuances-library.senate.gov.ph/legislative%2Bissuances/Act%20No.%20932|title=Isang Batas na Nagbabawas sa Dalawampu't Limang Munisipalidad ng Lalawigan ng Bulacan patungong Labintatlo|accessdate=Hulyo 3, 2023|website=Senado ng Pilipinas Legislative Digital Resources|archive-date=Oktubre 21, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231021150820/https://issuances-library.senate.gov.ph/legislative%2Bissuances/Act%20No.%20932|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite PH act|chamber=Act|number=1002|date=Nobyembre 20, 1903|title=Isang Batas na Nagbabago; Batas Bilang Siyam na Daan at Tatlumpu't Dalawa, na Pinamagatang &quot;isang Batas na Nagbabawas sa Dalawampu't Limang Munisipalidad ng Lalawigan ng Bulacan patungong Labintatlo.&quot;|url=https://issuances-library.senate.gov.ph/legislative%2Bissuances/Act%20No.%201002|accessdate=Hulyo 3, 2023|website=Senado ng Pilipinas Legislative Digital Resources|archive-date=Oktubre 21, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231021150907/https://issuances-library.senate.gov.ph/legislative%2Bissuances/Act%20No.%201002|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Kalaunan ay nabawi ng Bocaue ang kalayaan nito at muling itinatag bilang isang bayan noong 1911.

Sa panahon ng Pista ng Ilog Bocaue ng Hulyo Noong ika-2 ng Setyembre, 1993, humigit-kumulang 500 katao ang sumakay sa &quot;lumulutang na pagoda&quot; para sa Banal na Krus ng Wawa na lampas sa kapasidad ng bangka at naging sanhi ng paglubog ng bangka, na ikinamatay ng mahigit dalawang daang tao. Sa kabila ng mga buhay na nawala, wala pang sinumang napapanagot sa sakuna. Ang insidenteng ito ay nakilala bilang [[Bocaue Pagoda Tragedy]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Naalala ng Bocaue ang trahedya ng pagoda noong 1993|url=https://www.rappler.com/philippines/98450-bocaue-pagoda-tragedy-survivors/|access-date=Agosto 9, 2021|website=Rappler|language=en|archive-date=Hulyo 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709185246/https://www.rappler.com/nation/bocaue-pagoda-tragedy-survivors|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Noong Disyembre 31, 2007, [[Disyembre 2007 Bocaue Fire|sampung tindahan ng paputok ang nasunog]] sa [[Barangay]] Turo, na nagdulot ng sunod-sunod na pagsabog sa loob ng lugar at ikinasugat ng pitong tao.&lt;ref&gt;{{Banggitin web|date=Disyembre 27, 2019|first=Mario Alvaro|last=Limos|title=Ang Kasaysayan Kung Paano Naging Mecca ng Paputok ng Bansa ang Bulacan|url=https://www.esquiremag.ph/long-reads/features/bulacan-fireworks-history-a00293-20191227-lfrm|access-date=Agosto 9, 2021|website=Esquiremag.ph|archive-date=Agosto 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809010155/https://www.esquiremag.ph/long-reads/features/bulacan-fireworks-history-a00293-20191227-lfrm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==Heograpiya==
Ang Bocaue ay {{convert|27|km|sp=us}} hilaga-silangan ng [[Maynila]] kung mararating sa pamamagitan ng [[MacArthur Highway]] at {{convert|18|km|sp=us}} mula sa [[Malolos]]. Ito ay nasa kalagitnaang-timog-kanlurang bahagi ng Bulacan. Ang lawak ng lupain nito ay 3,187 ektarya o 31.87&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (12.31 sq mi).

Ang bayan ay napapaligiran sa hilaga ng munisipalidad ng [[Balagtas, Bulacan|Balagtas]] at isang bahagi ng munisipalidad ng [[Santa Maria, Bulacan|Santa Maria]]; ng mga munisipalidad ng [[Marilao]] at [[Obando, Bulacan|Obando]] sa timog; isang mas malaking bahagi ng Santa Maria sa silangan; isang bahagi ng munisipalidad ng [[Bulakan]] sa dulong timog-kanlurang bahagi; at isang bahagi ng Balagtas sa kanlurang bahagi.

Ang Bocaue ay dinadaanan ng Ilog Bocaue, isang pagpapatuloy ng tagpuan ng [[Ilog Santa Maria (Pilipinas)|Ilog Santa Maria]] at Ilog San Jose at ilang iba pang maliliit na ilog at sapa, na pawang mga sanga ng [[Angat Watershed Forest Reserve|Angat drainage basin]]. Ang pangunahing pinagmumulan ng [[Ilog Angat]] at ng Angat drainage basin, pati na rin ang kanilang mga sanga, ay ang bulubundukin ng [[Sierra Madre (Pilipinas)|Sierra Madre]]. Sa tabi ng mga ilog na ito ay maraming gawang-taong lawa ng isda na ginagamit para sa pag-aalaga at pagsasaka ng mga isda tulad ng [[Bangus#Aquaculture|bangus]] at [[tilapia]].

Ang Bocaue, kasama sina Balagtas, [[Guiguinto]], at [[Pandi, Bulacan|Pandi]], ay dating kilala bilang binubuo ng [[Bulacan's 2nd congressional district|2nd district]] ng Bulacan. Ang grupo ay makikilala sa kalaunan bilang 5th district ng Bulacan. Sa patuloy na paglawak ng [[Metro Manila]], ang Bocaue ay bahagi ng [[Greater Manila Area|Maynila's built-up area]] na umaabot sa [[San Ildefonso, Bulacan|San Ildefonso]] sa pinakahilagang bahagi nito. Ang Bocaue River ay dumadaloy sa halos lahat ng munisipalidad.

===Mga Barangay===
Ang Bocaue ay politikal na nahahati sa 19 [[barangay]]s, tulad ng ipinapakita sa matrix sa ibaba. Ang bawat barangay ay binubuo ng mga [[purok]] at ang iba ay may [[sitios]].

{| border=&quot;0&quot;
|-----
| valign=&quot;top&quot; |
* Antipona
* Bagumbayan
* Bambang
* Batia
* Biñang 1st
* Biñang 2nd
* Bolacan
* Bundukan
* Bunlo
* Caingin
| valign=&quot;top&quot; |
* Duhat
* Igulot
* Lolomboy
* Poblacion
* Sulucan
* Taal
* Tambobong
* Turo
* Wakas
|}

===Klima===
{{Weather box
| lokasyon = Bocaue, Bulacan
| lapad = awtomatiko
| metric first = Oo
| iisang linya = Oo
| Enero mataas C = 29
| Enero mababa C = 20
| Pebrero mataas C = 30
| Pebrero mababa C = 20
| Marso mataas C = 32
| Marso mababa C = 21
| Abril mataas C = 34
| Abril mababa C = 23
| Mayo mataas C = 33
| Mayo mababa C = 24
| Hunyo mataas C = 31
| Hunyo mababa C = 25
| Hulyo mataas C = 30
| Hulyo mababa C = 24
| Agosto mataas C = 29
| Agosto mababa C = 24
| Setyembre mataas C = 29
| Setyembre mababa C = 24
| Oktubre mataas C = 30
| Oktubre mababa C = 23
| Nobyembre mataas C = 30
| Nobyembre mababa C = 22
| Mataas na Disyembre C = 29
| Mababa na Disyembre C = 21
| Presipitasyon noong Enero mm = 7
| Presipitasyon noong Pebrero mm = 7
| Presipitasyon noong Marso mm = 9
| Presipitasyon noong Abril mm = 21
| Presipitasyon noong Mayo mm = 101
| Presipitasyon noong Hunyo mm = 152
| Presipitasyon noong Hulyo mm = 188
| Presipitasyon noong Agosto mm = 170
| Presipitasyon noong Setyembre mm = 159
| Presipitasyon noong Oktubre mm = 115
| Presipitasyon noong Nobyembre mm = 47
| Presipitasyon noong Disyembre mm = 29
| Mga araw ng ulan noong Enero = 3.3
| Mga araw ng ulan noong Pebrero = 3.5
| Mga araw ng ulan noong Marso = 11.1
| Mga araw ng ulan noong Abril = 8.1
| Mga araw ng ulan noong Mayo = 18.9
| Mga araw ng ulan noong Hunyo = 23.5
| Mga araw ng ulan noong Hulyo = 26.4
| Mga araw ng ulan noong Agosto = 25.5
| Mga araw ng ulan noong Setyembre = 24.5
| Mga araw ng ulan noong Oktubre = 19.6
| Mga araw ng ulan sa Nobyembre = 10.4
| Mga araw ng ulan sa Disyembre = 6.4
| pinagmulan 1 = Meteoblue&lt;ref name=&quot;met_norms&quot;&gt;{{cite web
| url = https://www.meteoblue.com/en/weather/historyclimate/climatemodelled/bocaue_philippines_1724489
| pamagat = Bocaue: Karaniwang Temperatura at Ulan
| publisher = Meteoblue
| access-date = Mayo 12, 2020
| archive-date = Marso 23, 2022
| archive-url = https://web.archive.org/web/20220323185445/https://www.meteoblue.com/en/weather/historyclimate/climatemodelled/bocaue_philippines_1724489
| url-status = live
}}&lt;/ref&gt;
| petsa = Mayo 12, 2020
}}

== Demograpiko ==
{{Populasyon}}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://www.bocaue.bulacan.ph Bocaue Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]


{{stub}}</text>
      <sha1>3bezwn3enjz3x6d0bb9j4w8ajx55rtl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223357</id>
      <parentid>2223356</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T12:46:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47880-95</username>
        <id>165998</id>
      </contributor>
      <comment>/* Demograpiko */</comment>
      <origin>2223357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25878" sha1="sqt6prsrmsau8o2d4r8f2k4slodkagn" xml:space="preserve">{{Infobox Philippine municipality 2 
| infoboxtitle    = Bayan ng Bocaue
| sealfile        =
| larawan   = BocaueBulacanjf0151 12.JPG
| caption         = Mapa ng [[Bulacan]] na nagpapakita sa lokasyon ng Bocaue.
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| region          = {{PH wikidata|region}}
| province        = {{PH wikidata|province}}
| districts       = Ikalawang Distrito ng Bulacan
| barangays       = 19
| class           = Unang Klase;urban
| mayor           = Jose C. Santiago Jr.
| areakm2         = 
| population_as_of = 2000 | population_total         = 86994
| population_density_km2      = 
| website         =  
| coordinates1     = 
}}

Ang '''Bayan ng Bocaue''' ay isang unang klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Bulacan]], [[Pilipinas]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan. Sa patuloy na paglawak ng [[Kalakhang Maynila]], ang bayan ay bahagi na ng Greater Manila Area, na umaabot sa bayan ng [[San Ildefonso, Bulacan|San Ildefonso]] ang layo. Ang bayan ng Bocaue ay ang &quot;[[Talaan ng mga paputok sa Pilipinas|Fireworks capital of the Philippines]]&quot; mula kay Valentin Sta. Ana.

Noong 2 Hulyo 1993, ang mahigit sa 260 katao ang namatay na malunod sa ilog ng Bocaue, ay sa loob ng parada sa [[Trahedya sa Pagoda ng Wawa]].

==Etimolohiya==
Hango ang pangalang Bocaue sa salita ng [[Matandang Tagalog]] na &quot;''Bokawe''&quot;, na tumutukoy sa isang uri ng mahabang kawayan (''[[Anos|Schyzostachyum lima]]'').
==Kasaysayan==
Ang Bocaue ay unang itinatag ng mga misyonerong Pransiskano bilang isang [[barrio]] at visita ng [[Meycauayan]] noong 1582 at bilang isang [[bayan]] noong Abril 11, 1606, sa ilalim ng adbokasiya ng [[Martin of Tours|San Martin de Tours]]. Ito ang unang bayan na pinagkalooban ng kalayaan mula sa lumang Meycauayan na noon ay isang napakalaking bayan na binubuo ng kasalukuyang mga teritoryo ng Meycauayan, [[Marilao]], [[Santa Maria, Bulacan|Santa Maria]], [[San Jose del Monte]], [[Obando, Bulacan|Obando]], at [[Valenzu], at [[Valenzu] Ang 1818 Spanish census ay naitala ang lugar na mayroong 2,530 katutubong pamilya at 88 Spanish-Filipino na pamilya.&lt;ref name=&quot;Dic&quot;&gt;[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=ucm.5325492676&amp;seq=446 Diccionario Geográfico, His Estadístico, His Estadístico, Filipina Manuel Buzeta at Fr. Felipe Bravo, Volume 1, Inilathala sa Madrid :(Impr. de J.C. de la Peña) 1850-1851.]&lt;/ref&gt;{{rp|414}}

Pagkatapos ng [[Philippine–American War]], itinatag ang [[Philippine Commission]], na bahagi ng mga tungkulin ay ang muling pagsasaayos ng mga munisipalidad at lalawigan ng Pilipinas. Noong 1903, binawasan ng lalawigan ng Bulacan ang bilang ng mga bayan mula 26 patungong 19. Ang bayan ng [[Balagtas, Bulacan|Balagtas]] ay sumanib sa Bocaue, kung saan ang una ay nagsilbing sentro ng pamahalaan mula Oktubre 8 hanggang Nobyembre 20 bago ito inilipat sa huli.&lt;ref&gt;{{cite PH act|chamber=Act|number=932|date=Oktubre 8, 1903|url=https://issuances-library.senate.gov.ph/legislative%2Bissuances/Act%20No.%20932|title=Isang Batas na Nagbabawas sa Dalawampu't Limang Munisipalidad ng Lalawigan ng Bulacan patungong Labintatlo|accessdate=Hulyo 3, 2023|website=Senado ng Pilipinas Legislative Digital Resources|archive-date=Oktubre 21, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231021150820/https://issuances-library.senate.gov.ph/legislative%2Bissuances/Act%20No.%20932|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite PH act|chamber=Act|number=1002|date=Nobyembre 20, 1903|title=Isang Batas na Nagbabago; Batas Bilang Siyam na Daan at Tatlumpu't Dalawa, na Pinamagatang &quot;isang Batas na Nagbabawas sa Dalawampu't Limang Munisipalidad ng Lalawigan ng Bulacan patungong Labintatlo.&quot;|url=https://issuances-library.senate.gov.ph/legislative%2Bissuances/Act%20No.%201002|accessdate=Hulyo 3, 2023|website=Senado ng Pilipinas Legislative Digital Resources|archive-date=Oktubre 21, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231021150907/https://issuances-library.senate.gov.ph/legislative%2Bissuances/Act%20No.%201002|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Kalaunan ay nabawi ng Bocaue ang kalayaan nito at muling itinatag bilang isang bayan noong 1911.

Sa panahon ng Pista ng Ilog Bocaue ng Hulyo Noong ika-2 ng Setyembre, 1993, humigit-kumulang 500 katao ang sumakay sa &quot;lumulutang na pagoda&quot; para sa Banal na Krus ng Wawa na lampas sa kapasidad ng bangka at naging sanhi ng paglubog ng bangka, na ikinamatay ng mahigit dalawang daang tao. Sa kabila ng mga buhay na nawala, wala pang sinumang napapanagot sa sakuna. Ang insidenteng ito ay nakilala bilang [[Bocaue Pagoda Tragedy]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Naalala ng Bocaue ang trahedya ng pagoda noong 1993|url=https://www.rappler.com/philippines/98450-bocaue-pagoda-tragedy-survivors/|access-date=Agosto 9, 2021|website=Rappler|language=en|archive-date=Hulyo 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709185246/https://www.rappler.com/nation/bocaue-pagoda-tragedy-survivors|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Noong Disyembre 31, 2007, [[Disyembre 2007 Bocaue Fire|sampung tindahan ng paputok ang nasunog]] sa [[Barangay]] Turo, na nagdulot ng sunod-sunod na pagsabog sa loob ng lugar at ikinasugat ng pitong tao.&lt;ref&gt;{{Banggitin web|date=Disyembre 27, 2019|first=Mario Alvaro|last=Limos|title=Ang Kasaysayan Kung Paano Naging Mecca ng Paputok ng Bansa ang Bulacan|url=https://www.esquiremag.ph/long-reads/features/bulacan-fireworks-history-a00293-20191227-lfrm|access-date=Agosto 9, 2021|website=Esquiremag.ph|archive-date=Agosto 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809010155/https://www.esquiremag.ph/long-reads/features/bulacan-fireworks-history-a00293-20191227-lfrm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==Heograpiya==
Ang Bocaue ay {{convert|27|km|sp=us}} hilaga-silangan ng [[Maynila]] kung mararating sa pamamagitan ng [[MacArthur Highway]] at {{convert|18|km|sp=us}} mula sa [[Malolos]]. Ito ay nasa kalagitnaang-timog-kanlurang bahagi ng Bulacan. Ang lawak ng lupain nito ay 3,187 ektarya o 31.87&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (12.31 sq mi).

Ang bayan ay napapaligiran sa hilaga ng munisipalidad ng [[Balagtas, Bulacan|Balagtas]] at isang bahagi ng munisipalidad ng [[Santa Maria, Bulacan|Santa Maria]]; ng mga munisipalidad ng [[Marilao]] at [[Obando, Bulacan|Obando]] sa timog; isang mas malaking bahagi ng Santa Maria sa silangan; isang bahagi ng munisipalidad ng [[Bulakan]] sa dulong timog-kanlurang bahagi; at isang bahagi ng Balagtas sa kanlurang bahagi.

Ang Bocaue ay dinadaanan ng Ilog Bocaue, isang pagpapatuloy ng tagpuan ng [[Ilog Santa Maria (Pilipinas)|Ilog Santa Maria]] at Ilog San Jose at ilang iba pang maliliit na ilog at sapa, na pawang mga sanga ng [[Angat Watershed Forest Reserve|Angat drainage basin]]. Ang pangunahing pinagmumulan ng [[Ilog Angat]] at ng Angat drainage basin, pati na rin ang kanilang mga sanga, ay ang bulubundukin ng [[Sierra Madre (Pilipinas)|Sierra Madre]]. Sa tabi ng mga ilog na ito ay maraming gawang-taong lawa ng isda na ginagamit para sa pag-aalaga at pagsasaka ng mga isda tulad ng [[Bangus#Aquaculture|bangus]] at [[tilapia]].

Ang Bocaue, kasama sina Balagtas, [[Guiguinto]], at [[Pandi, Bulacan|Pandi]], ay dating kilala bilang binubuo ng [[Bulacan's 2nd congressional district|2nd district]] ng Bulacan. Ang grupo ay makikilala sa kalaunan bilang 5th district ng Bulacan. Sa patuloy na paglawak ng [[Metro Manila]], ang Bocaue ay bahagi ng [[Greater Manila Area|Maynila's built-up area]] na umaabot sa [[San Ildefonso, Bulacan|San Ildefonso]] sa pinakahilagang bahagi nito. Ang Bocaue River ay dumadaloy sa halos lahat ng munisipalidad.

===Mga Barangay===
Ang Bocaue ay politikal na nahahati sa 19 [[barangay]]s, tulad ng ipinapakita sa matrix sa ibaba. Ang bawat barangay ay binubuo ng mga [[purok]] at ang iba ay may [[sitios]].

{| border=&quot;0&quot;
|-----
| valign=&quot;top&quot; |
* Antipona
* Bagumbayan
* Bambang
* Batia
* Biñang 1st
* Biñang 2nd
* Bolacan
* Bundukan
* Bunlo
* Caingin
| valign=&quot;top&quot; |
* Duhat
* Igulot
* Lolomboy
* Poblacion
* Sulucan
* Taal
* Tambobong
* Turo
* Wakas
|}

===Klima===
{{Weather box
| lokasyon = Bocaue, Bulacan
| lapad = awtomatiko
| metric first = Oo
| iisang linya = Oo
| Enero mataas C = 29
| Enero mababa C = 20
| Pebrero mataas C = 30
| Pebrero mababa C = 20
| Marso mataas C = 32
| Marso mababa C = 21
| Abril mataas C = 34
| Abril mababa C = 23
| Mayo mataas C = 33
| Mayo mababa C = 24
| Hunyo mataas C = 31
| Hunyo mababa C = 25
| Hulyo mataas C = 30
| Hulyo mababa C = 24
| Agosto mataas C = 29
| Agosto mababa C = 24
| Setyembre mataas C = 29
| Setyembre mababa C = 24
| Oktubre mataas C = 30
| Oktubre mababa C = 23
| Nobyembre mataas C = 30
| Nobyembre mababa C = 22
| Mataas na Disyembre C = 29
| Mababa na Disyembre C = 21
| Presipitasyon noong Enero mm = 7
| Presipitasyon noong Pebrero mm = 7
| Presipitasyon noong Marso mm = 9
| Presipitasyon noong Abril mm = 21
| Presipitasyon noong Mayo mm = 101
| Presipitasyon noong Hunyo mm = 152
| Presipitasyon noong Hulyo mm = 188
| Presipitasyon noong Agosto mm = 170
| Presipitasyon noong Setyembre mm = 159
| Presipitasyon noong Oktubre mm = 115
| Presipitasyon noong Nobyembre mm = 47
| Presipitasyon noong Disyembre mm = 29
| Mga araw ng ulan noong Enero = 3.3
| Mga araw ng ulan noong Pebrero = 3.5
| Mga araw ng ulan noong Marso = 11.1
| Mga araw ng ulan noong Abril = 8.1
| Mga araw ng ulan noong Mayo = 18.9
| Mga araw ng ulan noong Hunyo = 23.5
| Mga araw ng ulan noong Hulyo = 26.4
| Mga araw ng ulan noong Agosto = 25.5
| Mga araw ng ulan noong Setyembre = 24.5
| Mga araw ng ulan noong Oktubre = 19.6
| Mga araw ng ulan sa Nobyembre = 10.4
| Mga araw ng ulan sa Disyembre = 6.4
| pinagmulan 1 = Meteoblue&lt;ref name=&quot;met_norms&quot;&gt;{{cite web
| url = https://www.meteoblue.com/en/weather/historyclimate/climatemodelled/bocaue_philippines_1724489
| pamagat = Bocaue: Karaniwang Temperatura at Ulan
| publisher = Meteoblue
| access-date = Mayo 12, 2020
| archive-date = Marso 23, 2022
| archive-url = https://web.archive.org/web/20220323185445/https://www.meteoblue.com/en/weather/historyclimate/climatemodelled/bocaue_philippines_1724489
| url-status = live
}}&lt;/ref&gt;
| petsa = Mayo 12, 2020
}}

== Demograpiko ==
{{Populasyon}}


===Relihiyon===
{{gallery
|File:BocaueChurchjf0105 01.JPG
|Ang [[Simbahan ng Parokya ni San Martin ng Tours (Bocaue)|Simbahan ng Parokya ni San Martin ng Tours]]
|File:Dambana ni San Andrew Kim 2016.jpg
|Ang bagong gusali ng simbahan sa [[Dambana ni San Andrew Kim]] sa Barangay Lolomboy|align=right
}}
Ang [[Simbahan ng Parokya ni San Martin ng Tours (Bocaue)|Simbahan ni San Martin ng Tours ng Bocaue]], na kilala rin bilang Dambana ng Diyosesis ng Bocaue, ay isa sa mga pinakamatandang simbahan sa lalawigan ng Bulacan. Ang kinikilalang Mahal na Krus ng Wawa (Minamahal na Banal na Krus ni Wawa) ay nakalagak dito.

Ang Kapistahan ng Banal na Krus ng Wawa ay isang pagdiriwang na ginaganap tuwing unang Linggo ng Hulyo, bilang pagpupugay sa Banal na Krus ng Wawa (Mahal na Krus sa Wawa), isang relikya na pinaniniwalaang nagligtas sa buhay ng isang matandang babae na nalunod sa Ilog Bocaue. Ang pangunahing tampok ng pistang ito ay ang Pagoda, isang magarbong pinalamutian na istruktura na nakasakay sa isang malaking [[jukung|bangka]], na dumadaloy sa ilog ng bayan at nagdadala ng mga tao mula sa lahat ng antas ng pamumuhay.

Kabilang sa iba pang mga denominasyong pangrelihiyon sa bayan ang [[Iglesia ni Cristo]], [[Jesus Is Lord Church Worldwide|JIL]], [[Jehovah's Witness]], [[Methodist]], [[Aglipayan]], [[Adventism|Adventist]], [[Baptist]], at ang [[Mormons|Church of Jesus Christ of Latter-day Saints]]. Mayroon ding ilang mga simbahan, ministeryo, pakikisama, at grupo ng [[Ebanghelikalismo|Ebanghelikal]], [[Pentecostal]], [[Mga Miyembro ng Church of God International]] at [[Charismatic (Christians)|Charismatic]] sa munisipalidad. Matatagpuan din ang mga Muslim sa munisipalidad.

==Ekonomiya==
{{PH poverty incidence}}
[[File:09578a jfBocaue Fiesta Parish Diocese Bulacanjf 07.jpg|thumb|220px|Mga lokal na produktong pagkain sa isang tindahan ng Bocaue]]
[[File:Bocaue Public Market, Bulacan, Enero 2023.jpg|thumb|220x220px|Bocaue Public Market]]
Ang sentro ng bayan ng Bocaue ay 27 kilometro sa hilaga ng Maynila kung mararating sa pamamagitan ng [[North Luzon Expressway]] (NLEX) at Bocaue Exit (sa Barangay Turo). Nagbibigay ang NLEX ng mabilis na transportasyon patungo sa [[Metro Manila]] mula sa kung saan ito magsisimula sa [[Mabalacat]], [[Pampanga]], at ang Bocaue ay ang gitnang ruta ng expressway.

Ang pangunahing industriya ng bayan ay ang paggawa ng mga paputok, kaya naman ito ang tinaguriang &quot;[[Mga Paputok sa Pilipinas|Kabisera ng Paputok ng Pilipinas]]&quot;.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://newsinfo.inquirer.net/750950/aldub-helps-sales-of-firecrackers-soar|title=Nakatulong ang Aldub sa pagpapababa ng benta ng mga paputok|newspaper=Philippine Daily Inquirer|date=Disyembre 29, 2015|access-date=Disyembre 30, 2015|archive-date=Disyembre 29, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151229181233/http://newsinfo.inquirer.net/750950/aldub-helps-sales-of-firecrackers-soar|url-status=live}}&lt;/ref&gt; {{clear left}}

==Palakasan at libangan==
[[File:Philippine Sports Stadium (Ciudad De Victoria, Bocaue, Bulacan; 2014-10-19) 03.jpg|left|thumb|Ang [[Philippine Sports Stadium]] sa [[Ciudad de Victoria]], Bocaue.]]
Ang [[Philippine Stadium]], na kilala rin bilang [[Philippine Stadium|New Era University Stadium]], ay isang istadyum na pang-isports na matatagpuan sa loob ng [[Ciudad de Victoria]], isang 75-ektaryang sona ng negosyo sa turismo na matatagpuan sa mga bayan ng Bocaue at [[Santa Maria, Bulacan]]. May kapasidad na hanggang 25,000 katao, ito ang naging pinakamalaking istadyum sa Pilipinas nang matapos ito.
[[File:Philippine Arena - tanawin sa gabi, pagbubukas ng SEAG (Bocaue, Bulacan; 11-30-2019).jpg|thumb|Ang [[Philippine Arena]] noong pagbubukas ng [[2019 Southeast Asian Games]].]]
Ang [[Philippine Arena]], isang indoor multi-purpose arena at ang sentro ng [[Ciudad de Victoria]], ay matatagpuan katabi lamang ng [[Philippine Stadium]]. Dahil sa kapasidad ng upuan na 55,000, ito ay naging [[Listahan ng mga indoor arena ayon sa kapasidad|pinakamalaking indoor arena sa mundo]] nang matapos ito noong 2014.

==Edukasyon==
[[File:Bocauejfa.JPG|thumbnail|right|220px|Ang gusali ng Bocaue Extension ng St. Paul University of Quezon City]]
Ang Bocaue Schools District Office ang namamahala sa lahat ng institusyong pang-edukasyon sa loob ng munisipalidad. Pinangangasiwaan nito ang pamamahala at operasyon ng lahat ng pribado at pampubliko, mula elementarya hanggang sekondaryang paaralan.&lt;ref&gt;{{Banggitin ang web |date=Enero 15, 2021 |title=Masterlist of Schools |url=https://www.deped.gov.ph/wp-content/uploads/2021/06/SY-2020-2021-Masterlist-of-Schools-Address-only-1-1.pdf |access-date=Hulyo 15, 2025 |website=Department of Education}}&lt;/ref&gt;

Ang Bocaue ay isa ring sentro ng edukasyon para sa mga munisipalidad ng Meycauayan, Marilao, Santa Maria, at Balagtas. Ang Bulacan Polytechnic College na pag-aari ng estado ay may kampus sa Bocaue. Kabilang sa mga pribadong kolehiyo at unibersidad ang Dr. Yanga's Colleges at Jesus Is Lord Colleges Foundation Inc. Ang [[New Era University]] at [[St. Paul University Quezon City]] ay nagtatag din ng mga sangay na kampus sa munisipalidad. Ang munisipalidad ay mayroon ding ilang mga paaralang elementarya at sekundarya, parehong pampubliko at pribado.

===Mga paaralang primarya at elementarya===
{{Div col|colwidth=20em}}
* Academia de Sta. Cruz
* Paaralang Elementarya ng Bambang
* Paaralang Elementarya ng Batia
* Paaralang Elementarya ng Biñang
* Paaralang Elementarya ng Bocaue Adventist
* Paaralang Elementarya ng Bocaue Hills
* Paaralang Elementarya ng Bolakan
* Paaralang Elementarya ng Bunducan
* Paaralang Elementarya ng Bunlo
* Cong. Paaralang Pang-alaala ng Erasmo R. Cruz (Paaralang Sentral ng Bocaue)
* Paaralang Corinthian
* Paaralang Pagkatuto ng Divine World
* Paaralang Elementarya ng Duhat
* Paaralang Kristiyano ng Friends of Jesus
* Paaralang Elementarya ng Lolomboy
* Akademya ng Pamantayang Nehemias
* Paaralang Elementarya ng Northville V
* Akademya ng Our Lady of Fatima
* Lyceum ng St. Francis
* Paaralang Elementarya ng St. Martha
* Paaralang Elementarya ng Taal
* Paaralang Elementarya ng Tambubong
* Paaralang Elementarya ng Turo
{{div col end}}

===Mga paaralang sekundarya===
{{Div col|colwidth=20em}}
* Mataas na Paaralang Batia
* Mataas na Paaralang Pang-alaala ng Iluminada Mendoza-Roxas
* Integrated School of Montessori
* Pambansang Mataas na Paaralang Pambansa ng Lolomboy
* Akademya ng St. John ng Bayanihan
* Mataas na Paaralang Taal
{{div col end}}

===Mga institusyong pang-edukasyon na mas mataas===
{{Div col|colwidth=20em}}
* Kolehiyo ng Politeknikong Bulacan
* Colegio de San Martin
* Dr. Yanga's Mga Kolehiyo, Inc.
* Pundasyon ng mga Kolehiyo ni Hesus ang Panginoon
* Kolehiyo ng Mt. Carmel
* Kolehiyo ng St. Paul ng Bocaue
* Akademya ng Sto. Niño
{{div col end}}

==Pamahalaan==
===Lokal na pamahalaan===
{{pangunahing|Sangguniang Bayan}}
[[File:BocaueHall,Bulacanjf9865 17.JPG|thumb|right|250px|Bocaue Municipal Hall]]

Sangguniang Bayan (2025–2028)
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Mayor
! Party
|-
|Eduardo J. Villanueva Jr.
|[[National Unity Party (Philippines)|NUP]]
|-
! Vice Mayor
! Party
|-
|[[Sherwin Tugna|Sherwin N. Tugna]]
|[[National Unity Party (Philippines)|NUP]]
|}

'''Mga Konsehal ng Munisipal:'''
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Mga konsehal
! Partido
|-
|Jamela Charisse G. Mendoza
|[[Pambansang Partido ng Pagkakaisa (Pilipinas)|NUP]]
|-
|Alvin Paul S. Cotaco
|[[Pambansang Partido ng Pagkakaisa (Pilipinas)|NUP]]
|-
|Josef Andrew T. Mendoza
|[[Pambansang Partido ng Pagkakaisa (Pilipinas)|NPC]]
|-
|Jerome P. Dela Cruz
|[[Pambansang Partido ng Pagkakaisa (Pilipinas)|NUP]]
|-
|Mirasol B. Bautista
|[[Pambansang Partido ng Pagkakaisa (Pilipinas)|NUP]]
|-
|Aristotle L. Nieto
|[[Pambansang Partido ng Pagkakaisa (Pilipinas)|NUP]]

|-
|Donnabel M. Celestino
|[[Pambansang Partido ng Pagkakaisa (Pilipinas)|Malaya]]
|}

=== Mga Alkalde ng Bocaue ===
{{Div col|colwidth=20em}}
*Mariano Ramirez (1900)
*Gregorio de la Cruz (1901–1902)
*Vicente L. Enriquez (1902–1904)
*Victor Pascual (1904–1905)
*Lorenzo Galvez (1905–1907)
* Mariano Reyes (1908–1909)
*Dionisio Morales (1910–1912)
*Victor Pascual (1913–1916)
* Honorato Ramirez (1916–1919)
*Emiliano Eusebio (1919–1922)
*Guillermo Mendoza (1922–1928)
* Dominador L. Santos (1928–1933)
*Gregorio de Guzman (1934–1935)
*Emiliano Eusebio (1935–1937)
*Dominador L. Santos (1938–1940)
*Dioscoro M. Juan Sr. (1940–1941)
*Manolito Vistan (1942–1944)
*Joaquin San Juan (1944)
*Dioscoro M. Juan Sr. (1945–1948)
*Moises E. Nicolas (1948–1952)
*Evangelino Mendoza (1952–1956)
*Dioscoro M. Juan Sr. (1956–1960)
*Moises E. Nicolas (1960–1965)
*Simeon Mauricio (1965–1972)
* Matias B. Ramirez (1972–1979)
*Zacarias G. del Rosario (1979–1986)
*Ranulfo David (1986)
*Cesar N. Nicolas (1987–1988)
*Lorenzo P. Gonzales (1988–1992)
*Serafin M. de la Cruz (1992–1999)
*Jose D.G. Santiago Sr. (1999–2001)
*Eduardo J. Villanueva Jr. (2001–2004)
*Serafin M. de la Cruz (2004–2007)
*Eduardo J. Villanueva Jr. (2007–2016)
*Eleanor J. Villanueva-Tugna (Hunyo 30, 2016 – Mayo 28, 2020)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.gmanetwork.com/news/news/regions/740256/bocaue-bulacan-mayor-joni-villanueva-dies/story/ |title=ABocaue/story/ |title=ABocaue |date=Mayo 28, 2020 |access-date=Mayo 28, 2020 |archive-date=Hunyo 10, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610013354/https://www.gmanetwork.com/news/news/regions/740256/bocaue-bulacan-mayor-joni-villanueva-dies/story/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.gmanetwork.com/news/news/regions/740256/bocaue-bulacan-mayor-joni-villanueva-dies/story/|title=Bocaue, Bulacan Mayor Joni Villanueva dies|work=GMA News|access-date=May 28, 2020|archive-date=June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610013354/https://www.gmanetwork.com/news/news/regions/740256/bocaue-bulacan-mayor-joni-villanueva-dies/story/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
*Jose C. Santiago Jr. (''Acting mayor May 28, 2020-June 1, 2020'', June 1, 2020 – June 30, 2022)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/dilgbulacanofficial/posts/270414054ening Jose C. Santiago, Jr. bilang bagong Municipal Mayor ng Bocaue, Bulacan. Ito ay upang punan ang bakanteng posisyon na iniwan ng yumaong Mayor na si Eleanor J. Villanueva-Tugna. &amp;#124; DILG-Bulacan |publisher=facebook.com |date=Hunyo 1, 2020 |access-date=Hunyo 1, 2020 |archive-date=Oktubre 21, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231021150859/https://www.facebook.com/dilgbulacanofficial/posts/2704140546537811 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.facebook.com/dilgbulacanofficial/posts/2704140546537811|title=Nagaganap ngayon ang panunumpa ni Jose C. Santiago, Jr. bilang bagong Alkalde ng Bocaue, Bulacan. Ito ay upang punan ang bakanteng posisyon na iniwan ng yumaong Mayor na si Eleanor J. Villanueva-Tugna.|website=facebook.com|access-date=Hunyo 1, 2020|archive-date=Oktubre 21, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231021150859/https://www.facebook.com/dilgbulacanofficial/posts/2704140546537811|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
*Eduardo J. Villanueva Jr. (2022–kasalukuyan)
{{div col end}}

=== Mga Bise Alkalde ng Bocaue ===
{{Div col|colwidth=20em}}
*Moises E. Nicolas (1956–1958)
*Cesar N. Nicolas (1986–1988)
*Serafin M. de la Cruz (1988–1992)
*Mario Mendoza (1992–1995)
*Antonio Mendoza (1995–1998)
*Rogelio Ramos (1998–2001)
*Peter Christopher Gonzales (2001–2004)
*Kennedy Valdez (2004–2007)
*Jose C. Santiago Jr. (2007–2013)
*Dioscoro Juan Jr. (2013–2016)
*Aldrin B. Sta. Ana (2016–2019)
*Jose C. Santiago Jr. (2019–2020)
*Alvin Paul S.P. Cotaco (2020–2022)
*[[Sherwin Tugna|Sherwin N. Tugna]] (2022–kasalukuyan)
{{div col end}}

==Mga kilalang personalidad==
*[[Francisca Reyes Aquino]] – koreograpo at [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] para sa Sayaw
*[[Lauro Delgado]] – aktor
*[[Billy Mamaril]] – manlalaro ng basketball
*[[Noli Principe Manalang]] – pintor
*[[Jonjon Mendoza]] – Ika-32 Gobernador ng Bulacan at dating kinatawan ng ikatlong distrito ng Bulacan
*[[Jewel Mische]] – aktres
*[[Eddie Villanueva]] – ebanghelista at pangulo-tagapagtatag ng [[Jesus Is Lord Church Worldwide]]; [[Labanan ng mga Mamamayan Laban sa Korapsyon|CIBAC]] party-list [[Kongreso ng Pilipinas|kinatawan]]
*[[Joel Villanueva]] – kasalukuyang [[Senado ng Pilipinas|Senador ng Pilipinas]]
*[[Zaijian Jaranilla]] – Pilipinong aktor at modelo na may pangunahing katapatan sa [[ABS-CBN Corporation]] sa ilalim ng [[Star Magic]] at pangalawang katapatan na may kondisyon sa iba pang mga kumpanya ng media ([[GMA Network Inc.|GMA Network]] at [[TV5 Network]]) na mas kilala sa kanyang papel bilang ulilang si Santino sa teleseryeng may temang pangrelihiyon noong 2009–2013 [[ABS-CBN]], ''[[May Bukas Pa (serye sa TV noong 2009)|May Bukas Pa]]''. Nakakuha siya ng lisensya sa pagmamaneho sa [[Land Transportation Office]] (LTO) sa munisipalidad.
&lt;!--*Lars Pacheco – [[Miss International Queen]] Pilipinas 2023 at [[Miss International Queen 2023]] Top 6 Finalist.--&gt;
*[[Bryan Termulo]] – mang-aawit

==Gallery==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:NLEx Bocaue Barrier.JPG|Ang Bocaue Toll Barrier ng [[NLEX]].
File:01086jfBocaue Bulacan Flyover Lolomboy Biñang 20nd MacArthur Highwayfvf.jpg|Isang piraso ng Bocaue fireworks shopping strip sa kahabaan ng [[MacArthur Highway]].
File:MacArthur Highway Bocauejf.jpg|Isang bahagi ng MacArthur Highway na tumatawid sa Barangay Lolomboy, Bocaue patungong [[Marilao]].
File:01141jfBocaue Bulacan Flyover Biñang 15nd MacArthur Highwayfvf.jpg|Tingnan mula sa MacArthur Highway's Bocaue [[overpass|flyover]].
File:Meralco power substation (NLEX, Bocaue, Bulacan; 2014-10-19).jpg|Ang [[Meralco]] Duhat Substation sa Duhat, Bocaue.
File:01141jfBocaue Bulacan Flyover Biñang 4nd MacArthur Highwayfvf.jpg|The NAWASA Bocaue Water District's watertower.
File:01166jfBocaue Bulacan Flyover Biñang 11nd MacArthur Highwayfvf.jpg|Mula sa [[poblacion]] ng bayan, ito ang kanlurang dulo ng [[Fortunato Halili Avenue]] na patungo sa Barangay Turo (kung saan matatagpuan ang pangunahing fireworks shopping strip ng bayan) at ang lumang labasan ng NLEX hanggang sa labasan ng NLEX. Ang abenida ay humahantong din sa bayan ng [[Santa Maria, Bulacan|Santa Maria]] at [[San Jose del Monte|San Jose del Monte City]].
File:0085jfSaint Peter of Alcantara Parish Church Taal, Bocaue, Bulacanfvf 08.jpg|Saint Peter of Alcantara Parish Church, Barangay Taal.
File:Philippine Arena - front view (Bocaue, Bulacan)(2019-05-05).jpg|Isang araw na view ng Philippine Arena sa Ciudad de Victoria, Bocaue.
File:Philippine Sports Stadium (Ciudad De Victoria, Bocaue, Bulacan; 2014-10-19).jpg|Isa pang tanawin ng Philippine Sports Stadium sa Ciudad de Victoria, Bocaue.
File:St. Andrew Kim Parish Church, Bocaue, Bulacan.jpg|St. Andrew Kim Parish Church, Barangay Lolomboy.
File:Bocaue Town Hall sa Bulacan.jpg|Bocaue Museum and Cultural Hub site (18th century Casa de Municipal de Bocaue).
File:20240706 054447 Philippine Arena at Philippine Sports Stadium.jpg|Ang Philippine Arena at ang Philippine Sports Stadium ng Ciudad de Victoria ay makikita mula sa bypass road mula sa Barangay Biñang 1st, Bocaue.
&lt;/gallery&gt;

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
*[http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
*[http://www.bocaue.bulacan.ph Bocaue Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]


{{stub}}</text>
      <sha1>sqt6prsrmsau8o2d4r8f2k4slodkagn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bulakan, Bulacan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22744</id>
    <revision>
      <id>2223396</id>
      <parentid>1908868</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T01:17:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47781-75</username>
        <id>166014</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga Barangay */</comment>
      <origin>2223396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10199" sha1="rlgqvo2lqr5mkmazscaa80sh6gy0wnk" xml:space="preserve">{{For|ibang paksa|Bulacan|Bulacan (paglilinaw)}}
{{Infobox Philippine municipality 2 
| infoboxtitle    = Bayan ng Bulakan
| sealfile        =
| larawan = JC Bulakan 23.jpg
| caption         = Mapa ng [[Bulacan]] na nagpapakita sa lokasyon ng Bulakan.
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| region          = {{PH wikidata|region}}
| province        = {{PH wikidata|province}}
| districts       = Unang Distrito ng Bulacan
| barangays       = 14
| class           = Ika-2 Klase
| mayor           = 
| areakm2         = 
| population_as_of = 2000 | population_total         = 62903
| population_density_km2      = 
| website         = [www.bulakanph.com]
| founded	  = 
}}
	
Ang '''Bayan ng Bulakan''' ay isang ika-1 klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Bulacan]], [[Pilipinas]]. Matatagpuan ito sa layong 35 kilometro (22 milya) hilaga ng [[Maynila]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

Ang Bulakan na isa sa pinakamatandang mga bayan sa Pilipinas ay naging &quot;''[[encomienda]]''&quot; o kabisera ng ''[[Pampanga|Provincia de la Pampanga]]'', at paglaon ay naging unang kabisera ng lalawigan ng Bulacan bago inilipat ito sa [[Malolos]] noong 1930, pagkatapos ng pananakop ng mga Amerikano. Sa bayang ito ipinanganak si [[Marcelo H. del Pilar]], isang Pilipinong makabayan na naglimbag ng babasahing [[La Solidaridad]]. Dito rin ipinanganak ang kanyang pamangking si [[Gregorio del Pilar]], isang Pilipinong Heneral noong himagsikan, at ni [[Soc Rodrigo]], dating senador ng Pilipinas.

Kaugnay sa paggamit ng mga titik &quot;c&quot; o &quot;k&quot; upang itukoy sa bayan ng Bulakan, isinasaad sa Kabanata 2, Seksiyon 15&amp;nbsp;ng Bagong Panlalawigan na Kodigong Pampangasiwaan ng Bulacan (Ordinansa Blg. C-004) noong 2007 na ang salitang &quot;Bulakan&quot; ay tumutukoy sa bayan at ang unang kabisera ng lalawigan habang sa mismong lalawigan naman ang salitang &quot;Bulacan.&quot;&lt;ref name=&quot;Name change to Bulakan&quot;&gt;{{cite web|title=New Provincial Administrative Code of Bulacan|url=http://rightonthemark.files.wordpress.com/2012/08/new-provincial-administrative-code-of-bulacan_2.pdf|accessdate=3 Hunyo 2014}}&lt;/ref&gt;

==Etimolohiya==
Ang pangalan ng bayan ay nagmula sa salitang [[Tagalog|Tagalog]] na ''bulak'', na nangangahulugang ''bulak'' sa [[Ingles|Ingles]]. Ito ay pinangalanang ''Bulakan'' dahil sa kasaganaan ng halamang [[bulak]] na tumutubo sa rehiyon.

==Kasaysayan==

=== Pundasyon ===
Itinatag ng [[mga Augustinian]] ang Bulakan bilang isa sa mga ''visita'' ng Convento de Tondo noong 1575 sa ilalim ng ministro nito na si Fray Alonzo Alvarado, OSA. Noong 1578, ito ay naging isang Parokya ng bayan at inilaan ng [[Kombento]] sa ilalim ng pagtangkilik ng [[Assumption of Mary|Nuestra Señora de la Asunción]] kasama si Caluya (ngayon ay [[Balagtas, Bulacan|Balagtas]], naging bayan noong 1599) at [[Guiguinto, Bulacan]] bilang bayang ito sa Guiguinto, Bulacan|Gui4came. ''visitas''.&lt;ref&gt;Administracion espiritual de los Padres Agustinos Calzados de la provincia del dulce Nombre de Jesus, ni R. P. Fr. Francisco Villacorta, Imprenta de H. Roldan Valladolid, Mayo 1833 p. 39&lt;/ref&gt; Ayon sa mga lokal na tala, Padre Agustin del Alburqueque, ang OSA ang unang Nauna sa Bayan.&lt;ref&gt;Catalogo de los religiosos de N.P.S. Agustin de la Provincia del Smo Nombre de Jesus de Filipinas, Imp. De Ramirez Y Giraudier, Manila 1864. p. 11&lt;/ref&gt;

Sa isang sensus noong Hunyo 1591, ang [[Lalawigan ng Bulacan]] ay mayroong 1,200 tributes o 4,800 katao, isang kumbentong Augustinian, isang ''Gobernadorcillo'' at isang ''alcalde mayor'' (kasalukuyang gobernador) na may hurisdiksyon sa mga bayan ng Bulakan (kabisera noon) [][Malolos, Calumpit]] [] Caluya at [[Meycauayan]].

Sa gitna ng bayan ay nakatayo ang siglong gulang na adobe church ng Our Lady of the Assumption ''(Nuestra Señora de la Asunción)''. Sa harap ng simbahan ay nakatayo ang municipal hall at isang parke na pinangalanang ''&quot;Plaza del Pilar&quot;'', na inilaan para sa Rebolusyonaryong Heneral [[Gregorio del Pilar]] na nagmula sa Barangay San Jose, Bulakan.

Ang [[Our Lady of Assumption Church (Bulakan)|Parish Church of Our Lady of the Assumption]] ay ang pangalawang pinakamatandang [[Roman Catholic]] na simbahan sa lalawigan at ang pinakamahaba at pinakamalawak sa mga tuntunin ng haba ng pasilyo at span ayon sa pagkakabanggit. May entry na ito sa baptismal book noon pang 1578. Sa unang pahina ng libro, nakasulat ang pangalan ng baryo ng bayan ng Bulacan, Bagio, Bulacan (Camino Real), Daan Estacion, Matungao, Cupang, Banban, Dapdap, Parian, Balubad, Pitpitan, Maysantor, Acsausan, Staqui, San Nicolas at Talung.

Pagkaraan ng 400 taon, may mga pagbabagong ginawa sa mga lumang ''baryo'' na binubuo ng bayan. Ang Bagio ay naging bahagi ng Bagumbayan noong 1731, ang Tibig ay umiral noong 1735, ang Dapdap ay pinalitan ng pangalan na Santa Ana noong 1741, Nagdasig ay naging bahagi ng Tab-Ang noong 1744 at ngayon ay San Francisco, Parian ay pinalitan ng pangalang Santa Inez noong 1765, Bulacan (Camino Real), Daan Estacion, Paniqui at Calungusan ay ginawang San Jose at Calungusan. sinakop ang Acsajo, ang Cupang ay sumapi sa Maysantor na ngayon ay Maysantol, ang Banban ay naging Bangbang at ngayon ay ang Bambang, Perez ay umiiral bilang hiwalay na ''baryo'' ng Taliktik (ngayon ay Taliptip), at may parehong lumang pangalan ng ''barrios'' San Nicolas, Matungao at Balubad.

Ang mga unang Bulaqueño, ang mga residente ng Bulakan, ay nakikibahagi sa pagsasaka, pangingisda at mga gawaing kamay, lalo na sa paghabi.

Ang bayan ng Bulakan, bilang unang kabisera ng lalawigan, ang nagbigay ng pangalan sa lalawigan gaya ng nakagawian ng iba pang mga lalawigan ng sinaunang Pilipinas (tulad ng [[Cavite, Cavite]]; Tayabas, Tayabas (ngayon ay [[Quezon Province]]) o [[Batangas, Batangas]]). Ito ang sentro ng mga gawaing pang-ekonomiya at ang mga naninirahan ay nagtamasa ng mahusay na kalakalan sa [[Maynila]], pangunahin dahil sa kalapitan nito sa lungsod at madaling mapuntahan sa pamamagitan ng malawak at nalalayag na ilog nito.

=== Pagsalakay ng mga Briton sa Bulacan ===
Ang Bulakan din ang pinangyarihan ng labanan sa pagitan ng mga Kastila na pinamumunuan ni Simón de Anda y Salazar at ng mga Briton na pinamumunuan ni Kapitan Slay noong maikling [[pagsakop ng mga Briton sa Maynila]]. Nagpadala ang mga Briton ng isang ekspedisyon na binubuo ng 400 Briton, 300 Malabar Negro at 2,000 kaalyadong Tsino. Ang mga Kastila, kasama ang mga katutubo ng Bulacan, ay gumawa ng isang magiting na paninindigan ngunit natalo. Kalaunan ay sinakop ni Kapitan Slay ang bayan ngunit hindi nagtagal.

Isang malaking grupo ng humigit-kumulang 8,000 gerilyang Pilipino sa pangunguna ng Espanyol na si Jose Pedro de Busto ang nakipaglaban kay Kapitan Slay sa loob ng siyam na araw sa harap ng simbahan hanggang sa tulay, na nagtulak sa kanya na umatras patungong Maynila.{{citation needed|date=Disyembre 2014}}

=== Simbahan ng Bulakan ===
Ang Simbahan ng Nuestra Señora de la Asuncion ang lugar ng kapanganakan ng [[Flores de Mayo]], isang kapistahan para sa Birheng Maria, na ginaganap sa buong Pilipinas tuwing buwan ng Mayo. Ito rin ang lugar ng kapanganakan ng tradisyonal na awiting ''Dalit'', isang patulang awit para sa mga patron ng isang partikular na ''barrio'' o bayan. Sa loob ng maraming siglo, ang Simbahan ng Mahal na Birhen ng Assumption ay nagsilbing balwarte ng pananampalatayang Katoliko sa buong lalawigan. Ito ang nagsilbing sentral na simbahan: isang simbahang parang katedral na nagsisilbing primus inter pares sa mga simbahang Poblacion ng Bulakan.

Matapos maitayo ang [[Diyosesis ng Malolos]], ang dating kaluwalhatian nito ay unti-unting naglaho habang ang pokus ay nabaling sa katedral ng kalapit na bayan na Malolos: isang simbahang itinayo 2 taon ang lumipas noong 1580. Bilang dating kabisera ng sekular na pamamahala, pati na rin ang kuta ng Kristiyanismo, nakatakda itong magbigay-pugay sa simbahang ito na isang siglong gulang. Kaya naman, ang mga mananampalataya kasama ang kasalukuyang kura paroko, si Rev. Fr. Manuel Manicad, ay humiling sa obispo, si Jose Francisco Oliveros, Obispo ng Malolos, na ideklara ang simbahan bilang isang Dambana ng Diyosesis. Noong Nobyembre 28, 2020, itinaas ng ikalimang obispo ng Malolos, si Most Rev. Dennis Villarojo D.D., ang parokya bilang isang Dambana ng Diyosesis. Sa parehong araw, ang iginagalang na imahen ng Nuestra Señora de la Asuncion ay tumanggap ng Solemn Episcopal Coronation.

Ang bayan ay nasisiyahan pa rin sa kalakalan at komersiyo kasama ang mga kalapit na bayan at ang Maynila kung saan ito ay may baybayin, isang lugar na puno ng makasaysayan at maluwalhating nakaraan.

== Heograpiya ==
Ang munisipalidad ng Bulakan ay nasa timog-kanlurang bahagi ng lalawigan ng [[Bulacan]] at napapalibutan ng ilang munisipalidad. Ito ay napapaligiran sa hilaga ng munisipalidad ng [[Guiguinto]], sa timog ng [[Manila Bay]], sa silangan ng munisipalidad ng [[Bocaue]], sa hilagang-kanluran ng lungsod ng [[Malolos]], sa hilagang-silangan ng munisipalidad ng [[Balagtas, Bulacan|Balagtas]], sa timog-silangan ng lungsod ng [[Meycauayan]] at sa timog-silangan ng munisipalidad ng [[Obando, Bulacan|Obando]].

Ito ay {{convert|35|km|sp=us}} hilaga ng [[Manila]]. Humigit-kumulang {{Convert|72.90|km2}} o 2.7284% ng kabuuang lawak ng lupa ng buong lalawigan. Ito ay nasa ikasampu (10) sa mga tuntunin ng lawak ng lupa kumpara sa iba pang mga munisipalidad sa lalawigan.

=== Mga Barangay ===
Ang bayan ng Bulacan ay nahahati sa 14 na mga [[barangay]].

* Bagumbayan
* Balubad
* Bambang
* Matungao
* Maysantol
* Perez
* Pitpitan
* San Francisco
* San Jose (Pob.)
* San Nicolas
* Santa Ana
* Santa Ines
* Taliptip
* Tibig

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
* [http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
* [http://bulacan.bulacan.ph Bulacan, Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]</text>
      <sha1>rlgqvo2lqr5mkmazscaa80sh6gy0wnk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223397</id>
      <parentid>2223396</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T01:19:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47781-75</username>
        <id>166014</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pundasyon */</comment>
      <origin>2223397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10211" sha1="p0w24dzfsn253754w6489xlci4k111m" xml:space="preserve">{{For|ibang paksa|Bulacan|Bulacan (paglilinaw)}}
{{Infobox Philippine municipality 2 
| infoboxtitle    = Bayan ng Bulakan
| sealfile        =
| larawan = JC Bulakan 23.jpg
| caption         = Mapa ng [[Bulacan]] na nagpapakita sa lokasyon ng Bulakan.
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| region          = {{PH wikidata|region}}
| province        = {{PH wikidata|province}}
| districts       = Unang Distrito ng Bulacan
| barangays       = 14
| class           = Ika-2 Klase
| mayor           = 
| areakm2         = 
| population_as_of = 2000 | population_total         = 62903
| population_density_km2      = 
| website         = [www.bulakanph.com]
| founded	  = 
}}
	
Ang '''Bayan ng Bulakan''' ay isang ika-1 klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Bulacan]], [[Pilipinas]]. Matatagpuan ito sa layong 35 kilometro (22 milya) hilaga ng [[Maynila]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

Ang Bulakan na isa sa pinakamatandang mga bayan sa Pilipinas ay naging &quot;''[[encomienda]]''&quot; o kabisera ng ''[[Pampanga|Provincia de la Pampanga]]'', at paglaon ay naging unang kabisera ng lalawigan ng Bulacan bago inilipat ito sa [[Malolos]] noong 1930, pagkatapos ng pananakop ng mga Amerikano. Sa bayang ito ipinanganak si [[Marcelo H. del Pilar]], isang Pilipinong makabayan na naglimbag ng babasahing [[La Solidaridad]]. Dito rin ipinanganak ang kanyang pamangking si [[Gregorio del Pilar]], isang Pilipinong Heneral noong himagsikan, at ni [[Soc Rodrigo]], dating senador ng Pilipinas.

Kaugnay sa paggamit ng mga titik &quot;c&quot; o &quot;k&quot; upang itukoy sa bayan ng Bulakan, isinasaad sa Kabanata 2, Seksiyon 15&amp;nbsp;ng Bagong Panlalawigan na Kodigong Pampangasiwaan ng Bulacan (Ordinansa Blg. C-004) noong 2007 na ang salitang &quot;Bulakan&quot; ay tumutukoy sa bayan at ang unang kabisera ng lalawigan habang sa mismong lalawigan naman ang salitang &quot;Bulacan.&quot;&lt;ref name=&quot;Name change to Bulakan&quot;&gt;{{cite web|title=New Provincial Administrative Code of Bulacan|url=http://rightonthemark.files.wordpress.com/2012/08/new-provincial-administrative-code-of-bulacan_2.pdf|accessdate=3 Hunyo 2014}}&lt;/ref&gt;

==Etimolohiya==
Ang pangalan ng bayan ay nagmula sa salitang [[Tagalog|Tagalog]] na ''bulak'', na nangangahulugang ''bulak'' sa [[Ingles|Ingles]]. Ito ay pinangalanang ''Bulakan'' dahil sa kasaganaan ng halamang [[bulak]] na tumutubo sa rehiyon.

==Kasaysayan==

=== Pundasyon ===
Itinatag ng [[mga Augustinian]] ang Bulakan bilang isa sa mga ''visita'' ng Convento de Tondo noong 1575 sa ilalim ng ministro nito na si Fray Alonzo Alvarado, OSA. Noong 1578, ito ay naging isang Parokya ng bayan at inilaan ng [[Kumbento]] sa ilalim ng pagtangkilik ng [[Pag-aakyat sa Langit kay Maria|Nuestra Señora de la Asunción]] kasama si Caluya (ngayon ay [[Balagtas, Bulacan|Balagtas]], naging bayan noong 1599) at [[Guiguinto, Bulacan]] bilang bayang ito sa Guiguinto, Bulacan|Gui4came. ''visitas''.&lt;ref&gt;Administracion espiritual de los Padres Agustinos Calzados de la provincia del dulce Nombre de Jesus, ni R. P. Fr. Francisco Villacorta, Imprenta de H. Roldan Valladolid, Mayo 1833 p. 39&lt;/ref&gt; Ayon sa mga lokal na tala, Padre Agustin del Alburqueque, ang OSA ang unang Nauna sa Bayan.&lt;ref&gt;Catalogo de los religiosos de N.P.S. Agustin de la Provincia del Smo Nombre de Jesus de Filipinas, Imp. De Ramirez Y Giraudier, Manila 1864. p. 11&lt;/ref&gt;

Sa isang sensus noong Hunyo 1591, ang [[Lalawigan ng Bulacan]] ay mayroong 1,200 tributes o 4,800 katao, isang kumbentong Augustinian, isang ''Gobernadorcillo'' at isang ''alcalde mayor'' (kasalukuyang gobernador) na may hurisdiksyon sa mga bayan ng Bulakan (kabisera noon) [][Malolos, Calumpit]] [] Caluya at [[Meycauayan]].

Sa gitna ng bayan ay nakatayo ang siglong gulang na adobe church ng Our Lady of the Assumption ''(Nuestra Señora de la Asunción)''. Sa harap ng simbahan ay nakatayo ang municipal hall at isang parke na pinangalanang ''&quot;Plaza del Pilar&quot;'', na inilaan para sa Rebolusyonaryong Heneral [[Gregorio del Pilar]] na nagmula sa Barangay San Jose, Bulakan.

Ang [[Our Lady of Assumption Church (Bulakan)|Parish Church of Our Lady of the Assumption]] ay ang pangalawang pinakamatandang [[Roman Catholic]] na simbahan sa lalawigan at ang pinakamahaba at pinakamalawak sa mga tuntunin ng haba ng pasilyo at span ayon sa pagkakabanggit. May entry na ito sa baptismal book noon pang 1578. Sa unang pahina ng libro, nakasulat ang pangalan ng baryo ng bayan ng Bulacan, Bagio, Bulacan (Camino Real), Daan Estacion, Matungao, Cupang, Banban, Dapdap, Parian, Balubad, Pitpitan, Maysantor, Acsausan, Staqui, San Nicolas at Talung.

Pagkaraan ng 400 taon, may mga pagbabagong ginawa sa mga lumang ''baryo'' na binubuo ng bayan. Ang Bagio ay naging bahagi ng Bagumbayan noong 1731, ang Tibig ay umiral noong 1735, ang Dapdap ay pinalitan ng pangalan na Santa Ana noong 1741, Nagdasig ay naging bahagi ng Tab-Ang noong 1744 at ngayon ay San Francisco, Parian ay pinalitan ng pangalang Santa Inez noong 1765, Bulacan (Camino Real), Daan Estacion, Paniqui at Calungusan ay ginawang San Jose at Calungusan. sinakop ang Acsajo, ang Cupang ay sumapi sa Maysantor na ngayon ay Maysantol, ang Banban ay naging Bangbang at ngayon ay ang Bambang, Perez ay umiiral bilang hiwalay na ''baryo'' ng Taliktik (ngayon ay Taliptip), at may parehong lumang pangalan ng ''barrios'' San Nicolas, Matungao at Balubad.

Ang mga unang Bulaqueño, ang mga residente ng Bulakan, ay nakikibahagi sa pagsasaka, pangingisda at mga gawaing kamay, lalo na sa paghabi.

Ang bayan ng Bulakan, bilang unang kabisera ng lalawigan, ang nagbigay ng pangalan sa lalawigan gaya ng nakagawian ng iba pang mga lalawigan ng sinaunang Pilipinas (tulad ng [[Cavite, Cavite]]; Tayabas, Tayabas (ngayon ay [[Quezon Province]]) o [[Batangas, Batangas]]). Ito ang sentro ng mga gawaing pang-ekonomiya at ang mga naninirahan ay nagtamasa ng mahusay na kalakalan sa [[Maynila]], pangunahin dahil sa kalapitan nito sa lungsod at madaling mapuntahan sa pamamagitan ng malawak at nalalayag na ilog nito.

=== Pagsalakay ng mga Briton sa Bulacan ===
Ang Bulakan din ang pinangyarihan ng labanan sa pagitan ng mga Kastila na pinamumunuan ni Simón de Anda y Salazar at ng mga Briton na pinamumunuan ni Kapitan Slay noong maikling [[pagsakop ng mga Briton sa Maynila]]. Nagpadala ang mga Briton ng isang ekspedisyon na binubuo ng 400 Briton, 300 Malabar Negro at 2,000 kaalyadong Tsino. Ang mga Kastila, kasama ang mga katutubo ng Bulacan, ay gumawa ng isang magiting na paninindigan ngunit natalo. Kalaunan ay sinakop ni Kapitan Slay ang bayan ngunit hindi nagtagal.

Isang malaking grupo ng humigit-kumulang 8,000 gerilyang Pilipino sa pangunguna ng Espanyol na si Jose Pedro de Busto ang nakipaglaban kay Kapitan Slay sa loob ng siyam na araw sa harap ng simbahan hanggang sa tulay, na nagtulak sa kanya na umatras patungong Maynila.{{citation needed|date=Disyembre 2014}}

=== Simbahan ng Bulakan ===
Ang Simbahan ng Nuestra Señora de la Asuncion ang lugar ng kapanganakan ng [[Flores de Mayo]], isang kapistahan para sa Birheng Maria, na ginaganap sa buong Pilipinas tuwing buwan ng Mayo. Ito rin ang lugar ng kapanganakan ng tradisyonal na awiting ''Dalit'', isang patulang awit para sa mga patron ng isang partikular na ''barrio'' o bayan. Sa loob ng maraming siglo, ang Simbahan ng Mahal na Birhen ng Assumption ay nagsilbing balwarte ng pananampalatayang Katoliko sa buong lalawigan. Ito ang nagsilbing sentral na simbahan: isang simbahang parang katedral na nagsisilbing primus inter pares sa mga simbahang Poblacion ng Bulakan.

Matapos maitayo ang [[Diyosesis ng Malolos]], ang dating kaluwalhatian nito ay unti-unting naglaho habang ang pokus ay nabaling sa katedral ng kalapit na bayan na Malolos: isang simbahang itinayo 2 taon ang lumipas noong 1580. Bilang dating kabisera ng sekular na pamamahala, pati na rin ang kuta ng Kristiyanismo, nakatakda itong magbigay-pugay sa simbahang ito na isang siglong gulang. Kaya naman, ang mga mananampalataya kasama ang kasalukuyang kura paroko, si Rev. Fr. Manuel Manicad, ay humiling sa obispo, si Jose Francisco Oliveros, Obispo ng Malolos, na ideklara ang simbahan bilang isang Dambana ng Diyosesis. Noong Nobyembre 28, 2020, itinaas ng ikalimang obispo ng Malolos, si Most Rev. Dennis Villarojo D.D., ang parokya bilang isang Dambana ng Diyosesis. Sa parehong araw, ang iginagalang na imahen ng Nuestra Señora de la Asuncion ay tumanggap ng Solemn Episcopal Coronation.

Ang bayan ay nasisiyahan pa rin sa kalakalan at komersiyo kasama ang mga kalapit na bayan at ang Maynila kung saan ito ay may baybayin, isang lugar na puno ng makasaysayan at maluwalhating nakaraan.

== Heograpiya ==
Ang munisipalidad ng Bulakan ay nasa timog-kanlurang bahagi ng lalawigan ng [[Bulacan]] at napapalibutan ng ilang munisipalidad. Ito ay napapaligiran sa hilaga ng munisipalidad ng [[Guiguinto]], sa timog ng [[Manila Bay]], sa silangan ng munisipalidad ng [[Bocaue]], sa hilagang-kanluran ng lungsod ng [[Malolos]], sa hilagang-silangan ng munisipalidad ng [[Balagtas, Bulacan|Balagtas]], sa timog-silangan ng lungsod ng [[Meycauayan]] at sa timog-silangan ng munisipalidad ng [[Obando, Bulacan|Obando]].

Ito ay {{convert|35|km|sp=us}} hilaga ng [[Manila]]. Humigit-kumulang {{Convert|72.90|km2}} o 2.7284% ng kabuuang lawak ng lupa ng buong lalawigan. Ito ay nasa ikasampu (10) sa mga tuntunin ng lawak ng lupa kumpara sa iba pang mga munisipalidad sa lalawigan.

=== Mga Barangay ===
Ang bayan ng Bulacan ay nahahati sa 14 na mga [[barangay]].

* Bagumbayan
* Balubad
* Bambang
* Matungao
* Maysantol
* Perez
* Pitpitan
* San Francisco
* San Jose (Pob.)
* San Nicolas
* Santa Ana
* Santa Ines
* Taliptip
* Tibig

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
* [http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
* [http://bulacan.bulacan.ph Bulacan, Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]</text>
      <sha1>p0w24dzfsn253754w6489xlci4k111m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223398</id>
      <parentid>2223397</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T01:19:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47781-75</username>
        <id>166014</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pagsalakay ng mga Briton sa Bulacan */</comment>
      <origin>2223398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10212" sha1="qkyzz6r9pprqnc2vtbrkao3w27m7shr" xml:space="preserve">{{For|ibang paksa|Bulacan|Bulacan (paglilinaw)}}
{{Infobox Philippine municipality 2 
| infoboxtitle    = Bayan ng Bulakan
| sealfile        =
| larawan = JC Bulakan 23.jpg
| caption         = Mapa ng [[Bulacan]] na nagpapakita sa lokasyon ng Bulakan.
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| region          = {{PH wikidata|region}}
| province        = {{PH wikidata|province}}
| districts       = Unang Distrito ng Bulacan
| barangays       = 14
| class           = Ika-2 Klase
| mayor           = 
| areakm2         = 
| population_as_of = 2000 | population_total         = 62903
| population_density_km2      = 
| website         = [www.bulakanph.com]
| founded	  = 
}}
	
Ang '''Bayan ng Bulakan''' ay isang ika-1 klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Bulacan]], [[Pilipinas]]. Matatagpuan ito sa layong 35 kilometro (22 milya) hilaga ng [[Maynila]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

Ang Bulakan na isa sa pinakamatandang mga bayan sa Pilipinas ay naging &quot;''[[encomienda]]''&quot; o kabisera ng ''[[Pampanga|Provincia de la Pampanga]]'', at paglaon ay naging unang kabisera ng lalawigan ng Bulacan bago inilipat ito sa [[Malolos]] noong 1930, pagkatapos ng pananakop ng mga Amerikano. Sa bayang ito ipinanganak si [[Marcelo H. del Pilar]], isang Pilipinong makabayan na naglimbag ng babasahing [[La Solidaridad]]. Dito rin ipinanganak ang kanyang pamangking si [[Gregorio del Pilar]], isang Pilipinong Heneral noong himagsikan, at ni [[Soc Rodrigo]], dating senador ng Pilipinas.

Kaugnay sa paggamit ng mga titik &quot;c&quot; o &quot;k&quot; upang itukoy sa bayan ng Bulakan, isinasaad sa Kabanata 2, Seksiyon 15&amp;nbsp;ng Bagong Panlalawigan na Kodigong Pampangasiwaan ng Bulacan (Ordinansa Blg. C-004) noong 2007 na ang salitang &quot;Bulakan&quot; ay tumutukoy sa bayan at ang unang kabisera ng lalawigan habang sa mismong lalawigan naman ang salitang &quot;Bulacan.&quot;&lt;ref name=&quot;Name change to Bulakan&quot;&gt;{{cite web|title=New Provincial Administrative Code of Bulacan|url=http://rightonthemark.files.wordpress.com/2012/08/new-provincial-administrative-code-of-bulacan_2.pdf|accessdate=3 Hunyo 2014}}&lt;/ref&gt;

==Etimolohiya==
Ang pangalan ng bayan ay nagmula sa salitang [[Tagalog|Tagalog]] na ''bulak'', na nangangahulugang ''bulak'' sa [[Ingles|Ingles]]. Ito ay pinangalanang ''Bulakan'' dahil sa kasaganaan ng halamang [[bulak]] na tumutubo sa rehiyon.

==Kasaysayan==

=== Pundasyon ===
Itinatag ng [[mga Augustinian]] ang Bulakan bilang isa sa mga ''visita'' ng Convento de Tondo noong 1575 sa ilalim ng ministro nito na si Fray Alonzo Alvarado, OSA. Noong 1578, ito ay naging isang Parokya ng bayan at inilaan ng [[Kumbento]] sa ilalim ng pagtangkilik ng [[Pag-aakyat sa Langit kay Maria|Nuestra Señora de la Asunción]] kasama si Caluya (ngayon ay [[Balagtas, Bulacan|Balagtas]], naging bayan noong 1599) at [[Guiguinto, Bulacan]] bilang bayang ito sa Guiguinto, Bulacan|Gui4came. ''visitas''.&lt;ref&gt;Administracion espiritual de los Padres Agustinos Calzados de la provincia del dulce Nombre de Jesus, ni R. P. Fr. Francisco Villacorta, Imprenta de H. Roldan Valladolid, Mayo 1833 p. 39&lt;/ref&gt; Ayon sa mga lokal na tala, Padre Agustin del Alburqueque, ang OSA ang unang Nauna sa Bayan.&lt;ref&gt;Catalogo de los religiosos de N.P.S. Agustin de la Provincia del Smo Nombre de Jesus de Filipinas, Imp. De Ramirez Y Giraudier, Manila 1864. p. 11&lt;/ref&gt;

Sa isang sensus noong Hunyo 1591, ang [[Lalawigan ng Bulacan]] ay mayroong 1,200 tributes o 4,800 katao, isang kumbentong Augustinian, isang ''Gobernadorcillo'' at isang ''alcalde mayor'' (kasalukuyang gobernador) na may hurisdiksyon sa mga bayan ng Bulakan (kabisera noon) [][Malolos, Calumpit]] [] Caluya at [[Meycauayan]].

Sa gitna ng bayan ay nakatayo ang siglong gulang na adobe church ng Our Lady of the Assumption ''(Nuestra Señora de la Asunción)''. Sa harap ng simbahan ay nakatayo ang municipal hall at isang parke na pinangalanang ''&quot;Plaza del Pilar&quot;'', na inilaan para sa Rebolusyonaryong Heneral [[Gregorio del Pilar]] na nagmula sa Barangay San Jose, Bulakan.

Ang [[Our Lady of Assumption Church (Bulakan)|Parish Church of Our Lady of the Assumption]] ay ang pangalawang pinakamatandang [[Roman Catholic]] na simbahan sa lalawigan at ang pinakamahaba at pinakamalawak sa mga tuntunin ng haba ng pasilyo at span ayon sa pagkakabanggit. May entry na ito sa baptismal book noon pang 1578. Sa unang pahina ng libro, nakasulat ang pangalan ng baryo ng bayan ng Bulacan, Bagio, Bulacan (Camino Real), Daan Estacion, Matungao, Cupang, Banban, Dapdap, Parian, Balubad, Pitpitan, Maysantor, Acsausan, Staqui, San Nicolas at Talung.

Pagkaraan ng 400 taon, may mga pagbabagong ginawa sa mga lumang ''baryo'' na binubuo ng bayan. Ang Bagio ay naging bahagi ng Bagumbayan noong 1731, ang Tibig ay umiral noong 1735, ang Dapdap ay pinalitan ng pangalan na Santa Ana noong 1741, Nagdasig ay naging bahagi ng Tab-Ang noong 1744 at ngayon ay San Francisco, Parian ay pinalitan ng pangalang Santa Inez noong 1765, Bulacan (Camino Real), Daan Estacion, Paniqui at Calungusan ay ginawang San Jose at Calungusan. sinakop ang Acsajo, ang Cupang ay sumapi sa Maysantor na ngayon ay Maysantol, ang Banban ay naging Bangbang at ngayon ay ang Bambang, Perez ay umiiral bilang hiwalay na ''baryo'' ng Taliktik (ngayon ay Taliptip), at may parehong lumang pangalan ng ''barrios'' San Nicolas, Matungao at Balubad.

Ang mga unang Bulaqueño, ang mga residente ng Bulakan, ay nakikibahagi sa pagsasaka, pangingisda at mga gawaing kamay, lalo na sa paghabi.

Ang bayan ng Bulakan, bilang unang kabisera ng lalawigan, ang nagbigay ng pangalan sa lalawigan gaya ng nakagawian ng iba pang mga lalawigan ng sinaunang Pilipinas (tulad ng [[Cavite, Cavite]]; Tayabas, Tayabas (ngayon ay [[Quezon Province]]) o [[Batangas, Batangas]]). Ito ang sentro ng mga gawaing pang-ekonomiya at ang mga naninirahan ay nagtamasa ng mahusay na kalakalan sa [[Maynila]], pangunahin dahil sa kalapitan nito sa lungsod at madaling mapuntahan sa pamamagitan ng malawak at nalalayag na ilog nito.

=== Pagsalakay ng mga Briton sa Bulacan ===
Ang Bulakan din ang pinangyarihan ng labanan sa pagitan ng mga Kastila na pinamumunuan ni Simón de Anda y Salazar at ng mga Briton na pinamumunuan ni Kapitan Slay noong maikling [[pananakop ng mga Ingles sa Maynila]]. Nagpadala ang mga Briton ng isang ekspedisyon na binubuo ng 400 Briton, 300 Malabar Negro at 2,000 kaalyadong Tsino. Ang mga Kastila, kasama ang mga katutubo ng Bulacan, ay gumawa ng isang magiting na paninindigan ngunit natalo. Kalaunan ay sinakop ni Kapitan Slay ang bayan ngunit hindi nagtagal.

Isang malaking grupo ng humigit-kumulang 8,000 gerilyang Pilipino sa pangunguna ng Espanyol na si Jose Pedro de Busto ang nakipaglaban kay Kapitan Slay sa loob ng siyam na araw sa harap ng simbahan hanggang sa tulay, na nagtulak sa kanya na umatras patungong Maynila.{{citation needed|date=Disyembre 2014}}

=== Simbahan ng Bulakan ===
Ang Simbahan ng Nuestra Señora de la Asuncion ang lugar ng kapanganakan ng [[Flores de Mayo]], isang kapistahan para sa Birheng Maria, na ginaganap sa buong Pilipinas tuwing buwan ng Mayo. Ito rin ang lugar ng kapanganakan ng tradisyonal na awiting ''Dalit'', isang patulang awit para sa mga patron ng isang partikular na ''barrio'' o bayan. Sa loob ng maraming siglo, ang Simbahan ng Mahal na Birhen ng Assumption ay nagsilbing balwarte ng pananampalatayang Katoliko sa buong lalawigan. Ito ang nagsilbing sentral na simbahan: isang simbahang parang katedral na nagsisilbing primus inter pares sa mga simbahang Poblacion ng Bulakan.

Matapos maitayo ang [[Diyosesis ng Malolos]], ang dating kaluwalhatian nito ay unti-unting naglaho habang ang pokus ay nabaling sa katedral ng kalapit na bayan na Malolos: isang simbahang itinayo 2 taon ang lumipas noong 1580. Bilang dating kabisera ng sekular na pamamahala, pati na rin ang kuta ng Kristiyanismo, nakatakda itong magbigay-pugay sa simbahang ito na isang siglong gulang. Kaya naman, ang mga mananampalataya kasama ang kasalukuyang kura paroko, si Rev. Fr. Manuel Manicad, ay humiling sa obispo, si Jose Francisco Oliveros, Obispo ng Malolos, na ideklara ang simbahan bilang isang Dambana ng Diyosesis. Noong Nobyembre 28, 2020, itinaas ng ikalimang obispo ng Malolos, si Most Rev. Dennis Villarojo D.D., ang parokya bilang isang Dambana ng Diyosesis. Sa parehong araw, ang iginagalang na imahen ng Nuestra Señora de la Asuncion ay tumanggap ng Solemn Episcopal Coronation.

Ang bayan ay nasisiyahan pa rin sa kalakalan at komersiyo kasama ang mga kalapit na bayan at ang Maynila kung saan ito ay may baybayin, isang lugar na puno ng makasaysayan at maluwalhating nakaraan.

== Heograpiya ==
Ang munisipalidad ng Bulakan ay nasa timog-kanlurang bahagi ng lalawigan ng [[Bulacan]] at napapalibutan ng ilang munisipalidad. Ito ay napapaligiran sa hilaga ng munisipalidad ng [[Guiguinto]], sa timog ng [[Manila Bay]], sa silangan ng munisipalidad ng [[Bocaue]], sa hilagang-kanluran ng lungsod ng [[Malolos]], sa hilagang-silangan ng munisipalidad ng [[Balagtas, Bulacan|Balagtas]], sa timog-silangan ng lungsod ng [[Meycauayan]] at sa timog-silangan ng munisipalidad ng [[Obando, Bulacan|Obando]].

Ito ay {{convert|35|km|sp=us}} hilaga ng [[Manila]]. Humigit-kumulang {{Convert|72.90|km2}} o 2.7284% ng kabuuang lawak ng lupa ng buong lalawigan. Ito ay nasa ikasampu (10) sa mga tuntunin ng lawak ng lupa kumpara sa iba pang mga munisipalidad sa lalawigan.

=== Mga Barangay ===
Ang bayan ng Bulacan ay nahahati sa 14 na mga [[barangay]].

* Bagumbayan
* Balubad
* Bambang
* Matungao
* Maysantol
* Perez
* Pitpitan
* San Francisco
* San Jose (Pob.)
* San Nicolas
* Santa Ana
* Santa Ines
* Taliptip
* Tibig

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
* [http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
* [http://bulacan.bulacan.ph Bulacan, Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]</text>
      <sha1>qkyzz6r9pprqnc2vtbrkao3w27m7shr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223399</id>
      <parentid>2223398</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T01:25:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47781-75</username>
        <id>166014</id>
      </contributor>
      <comment>/* Demograpiko */</comment>
      <origin>2223399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15555" sha1="ce7hntha7ai199fzomnurgan5on59fg" xml:space="preserve">{{For|ibang paksa|Bulacan|Bulacan (paglilinaw)}}
{{Infobox Philippine municipality 2 
| infoboxtitle    = Bayan ng Bulakan
| sealfile        =
| larawan = JC Bulakan 23.jpg
| caption         = Mapa ng [[Bulacan]] na nagpapakita sa lokasyon ng Bulakan.
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| region          = {{PH wikidata|region}}
| province        = {{PH wikidata|province}}
| districts       = Unang Distrito ng Bulacan
| barangays       = 14
| class           = Ika-2 Klase
| mayor           = 
| areakm2         = 
| population_as_of = 2000 | population_total         = 62903
| population_density_km2      = 
| website         = [www.bulakanph.com]
| founded	  = 
}}
	
Ang '''Bayan ng Bulakan''' ay isang ika-1 klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Bulacan]], [[Pilipinas]]. Matatagpuan ito sa layong 35 kilometro (22 milya) hilaga ng [[Maynila]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

Ang Bulakan na isa sa pinakamatandang mga bayan sa Pilipinas ay naging &quot;''[[encomienda]]''&quot; o kabisera ng ''[[Pampanga|Provincia de la Pampanga]]'', at paglaon ay naging unang kabisera ng lalawigan ng Bulacan bago inilipat ito sa [[Malolos]] noong 1930, pagkatapos ng pananakop ng mga Amerikano. Sa bayang ito ipinanganak si [[Marcelo H. del Pilar]], isang Pilipinong makabayan na naglimbag ng babasahing [[La Solidaridad]]. Dito rin ipinanganak ang kanyang pamangking si [[Gregorio del Pilar]], isang Pilipinong Heneral noong himagsikan, at ni [[Soc Rodrigo]], dating senador ng Pilipinas.

Kaugnay sa paggamit ng mga titik &quot;c&quot; o &quot;k&quot; upang itukoy sa bayan ng Bulakan, isinasaad sa Kabanata 2, Seksiyon 15&amp;nbsp;ng Bagong Panlalawigan na Kodigong Pampangasiwaan ng Bulacan (Ordinansa Blg. C-004) noong 2007 na ang salitang &quot;Bulakan&quot; ay tumutukoy sa bayan at ang unang kabisera ng lalawigan habang sa mismong lalawigan naman ang salitang &quot;Bulacan.&quot;&lt;ref name=&quot;Name change to Bulakan&quot;&gt;{{cite web|title=New Provincial Administrative Code of Bulacan|url=http://rightonthemark.files.wordpress.com/2012/08/new-provincial-administrative-code-of-bulacan_2.pdf|accessdate=3 Hunyo 2014}}&lt;/ref&gt;

==Etimolohiya==
Ang pangalan ng bayan ay nagmula sa salitang [[Tagalog|Tagalog]] na ''bulak'', na nangangahulugang ''bulak'' sa [[Ingles|Ingles]]. Ito ay pinangalanang ''Bulakan'' dahil sa kasaganaan ng halamang [[bulak]] na tumutubo sa rehiyon.

==Kasaysayan==

=== Pundasyon ===
Itinatag ng [[mga Augustinian]] ang Bulakan bilang isa sa mga ''visita'' ng Convento de Tondo noong 1575 sa ilalim ng ministro nito na si Fray Alonzo Alvarado, OSA. Noong 1578, ito ay naging isang Parokya ng bayan at inilaan ng [[Kumbento]] sa ilalim ng pagtangkilik ng [[Pag-aakyat sa Langit kay Maria|Nuestra Señora de la Asunción]] kasama si Caluya (ngayon ay [[Balagtas, Bulacan|Balagtas]], naging bayan noong 1599) at [[Guiguinto, Bulacan]] bilang bayang ito sa Guiguinto, Bulacan|Gui4came. ''visitas''.&lt;ref&gt;Administracion espiritual de los Padres Agustinos Calzados de la provincia del dulce Nombre de Jesus, ni R. P. Fr. Francisco Villacorta, Imprenta de H. Roldan Valladolid, Mayo 1833 p. 39&lt;/ref&gt; Ayon sa mga lokal na tala, Padre Agustin del Alburqueque, ang OSA ang unang Nauna sa Bayan.&lt;ref&gt;Catalogo de los religiosos de N.P.S. Agustin de la Provincia del Smo Nombre de Jesus de Filipinas, Imp. De Ramirez Y Giraudier, Manila 1864. p. 11&lt;/ref&gt;

Sa isang sensus noong Hunyo 1591, ang [[Lalawigan ng Bulacan]] ay mayroong 1,200 tributes o 4,800 katao, isang kumbentong Augustinian, isang ''Gobernadorcillo'' at isang ''alcalde mayor'' (kasalukuyang gobernador) na may hurisdiksyon sa mga bayan ng Bulakan (kabisera noon) [][Malolos, Calumpit]] [] Caluya at [[Meycauayan]].

Sa gitna ng bayan ay nakatayo ang siglong gulang na adobe church ng Our Lady of the Assumption ''(Nuestra Señora de la Asunción)''. Sa harap ng simbahan ay nakatayo ang municipal hall at isang parke na pinangalanang ''&quot;Plaza del Pilar&quot;'', na inilaan para sa Rebolusyonaryong Heneral [[Gregorio del Pilar]] na nagmula sa Barangay San Jose, Bulakan.

Ang [[Our Lady of Assumption Church (Bulakan)|Parish Church of Our Lady of the Assumption]] ay ang pangalawang pinakamatandang [[Roman Catholic]] na simbahan sa lalawigan at ang pinakamahaba at pinakamalawak sa mga tuntunin ng haba ng pasilyo at span ayon sa pagkakabanggit. May entry na ito sa baptismal book noon pang 1578. Sa unang pahina ng libro, nakasulat ang pangalan ng baryo ng bayan ng Bulacan, Bagio, Bulacan (Camino Real), Daan Estacion, Matungao, Cupang, Banban, Dapdap, Parian, Balubad, Pitpitan, Maysantor, Acsausan, Staqui, San Nicolas at Talung.

Pagkaraan ng 400 taon, may mga pagbabagong ginawa sa mga lumang ''baryo'' na binubuo ng bayan. Ang Bagio ay naging bahagi ng Bagumbayan noong 1731, ang Tibig ay umiral noong 1735, ang Dapdap ay pinalitan ng pangalan na Santa Ana noong 1741, Nagdasig ay naging bahagi ng Tab-Ang noong 1744 at ngayon ay San Francisco, Parian ay pinalitan ng pangalang Santa Inez noong 1765, Bulacan (Camino Real), Daan Estacion, Paniqui at Calungusan ay ginawang San Jose at Calungusan. sinakop ang Acsajo, ang Cupang ay sumapi sa Maysantor na ngayon ay Maysantol, ang Banban ay naging Bangbang at ngayon ay ang Bambang, Perez ay umiiral bilang hiwalay na ''baryo'' ng Taliktik (ngayon ay Taliptip), at may parehong lumang pangalan ng ''barrios'' San Nicolas, Matungao at Balubad.

Ang mga unang Bulaqueño, ang mga residente ng Bulakan, ay nakikibahagi sa pagsasaka, pangingisda at mga gawaing kamay, lalo na sa paghabi.

Ang bayan ng Bulakan, bilang unang kabisera ng lalawigan, ang nagbigay ng pangalan sa lalawigan gaya ng nakagawian ng iba pang mga lalawigan ng sinaunang Pilipinas (tulad ng [[Cavite, Cavite]]; Tayabas, Tayabas (ngayon ay [[Quezon Province]]) o [[Batangas, Batangas]]). Ito ang sentro ng mga gawaing pang-ekonomiya at ang mga naninirahan ay nagtamasa ng mahusay na kalakalan sa [[Maynila]], pangunahin dahil sa kalapitan nito sa lungsod at madaling mapuntahan sa pamamagitan ng malawak at nalalayag na ilog nito.

=== Pagsalakay ng mga Briton sa Bulacan ===
Ang Bulakan din ang pinangyarihan ng labanan sa pagitan ng mga Kastila na pinamumunuan ni Simón de Anda y Salazar at ng mga Briton na pinamumunuan ni Kapitan Slay noong maikling [[pananakop ng mga Ingles sa Maynila]]. Nagpadala ang mga Briton ng isang ekspedisyon na binubuo ng 400 Briton, 300 Malabar Negro at 2,000 kaalyadong Tsino. Ang mga Kastila, kasama ang mga katutubo ng Bulacan, ay gumawa ng isang magiting na paninindigan ngunit natalo. Kalaunan ay sinakop ni Kapitan Slay ang bayan ngunit hindi nagtagal.

Isang malaking grupo ng humigit-kumulang 8,000 gerilyang Pilipino sa pangunguna ng Espanyol na si Jose Pedro de Busto ang nakipaglaban kay Kapitan Slay sa loob ng siyam na araw sa harap ng simbahan hanggang sa tulay, na nagtulak sa kanya na umatras patungong Maynila.{{citation needed|date=Disyembre 2014}}

=== Simbahan ng Bulakan ===
Ang Simbahan ng Nuestra Señora de la Asuncion ang lugar ng kapanganakan ng [[Flores de Mayo]], isang kapistahan para sa Birheng Maria, na ginaganap sa buong Pilipinas tuwing buwan ng Mayo. Ito rin ang lugar ng kapanganakan ng tradisyonal na awiting ''Dalit'', isang patulang awit para sa mga patron ng isang partikular na ''barrio'' o bayan. Sa loob ng maraming siglo, ang Simbahan ng Mahal na Birhen ng Assumption ay nagsilbing balwarte ng pananampalatayang Katoliko sa buong lalawigan. Ito ang nagsilbing sentral na simbahan: isang simbahang parang katedral na nagsisilbing primus inter pares sa mga simbahang Poblacion ng Bulakan.

Matapos maitayo ang [[Diyosesis ng Malolos]], ang dating kaluwalhatian nito ay unti-unting naglaho habang ang pokus ay nabaling sa katedral ng kalapit na bayan na Malolos: isang simbahang itinayo 2 taon ang lumipas noong 1580. Bilang dating kabisera ng sekular na pamamahala, pati na rin ang kuta ng Kristiyanismo, nakatakda itong magbigay-pugay sa simbahang ito na isang siglong gulang. Kaya naman, ang mga mananampalataya kasama ang kasalukuyang kura paroko, si Rev. Fr. Manuel Manicad, ay humiling sa obispo, si Jose Francisco Oliveros, Obispo ng Malolos, na ideklara ang simbahan bilang isang Dambana ng Diyosesis. Noong Nobyembre 28, 2020, itinaas ng ikalimang obispo ng Malolos, si Most Rev. Dennis Villarojo D.D., ang parokya bilang isang Dambana ng Diyosesis. Sa parehong araw, ang iginagalang na imahen ng Nuestra Señora de la Asuncion ay tumanggap ng Solemn Episcopal Coronation.

Ang bayan ay nasisiyahan pa rin sa kalakalan at komersiyo kasama ang mga kalapit na bayan at ang Maynila kung saan ito ay may baybayin, isang lugar na puno ng makasaysayan at maluwalhating nakaraan.

== Heograpiya ==
Ang munisipalidad ng Bulakan ay nasa timog-kanlurang bahagi ng lalawigan ng [[Bulacan]] at napapalibutan ng ilang munisipalidad. Ito ay napapaligiran sa hilaga ng munisipalidad ng [[Guiguinto]], sa timog ng [[Manila Bay]], sa silangan ng munisipalidad ng [[Bocaue]], sa hilagang-kanluran ng lungsod ng [[Malolos]], sa hilagang-silangan ng munisipalidad ng [[Balagtas, Bulacan|Balagtas]], sa timog-silangan ng lungsod ng [[Meycauayan]] at sa timog-silangan ng munisipalidad ng [[Obando, Bulacan|Obando]].

Ito ay {{convert|35|km|sp=us}} hilaga ng [[Manila]]. Humigit-kumulang {{Convert|72.90|km2}} o 2.7284% ng kabuuang lawak ng lupa ng buong lalawigan. Ito ay nasa ikasampu (10) sa mga tuntunin ng lawak ng lupa kumpara sa iba pang mga munisipalidad sa lalawigan.

=== Mga Barangay ===
Ang bayan ng Bulacan ay nahahati sa 14 na mga [[barangay]].

* Bagumbayan
* Balubad
* Bambang
* Matungao
* Maysantol
* Perez
* Pitpitan
* San Francisco
* San Jose (Pob.)
* San Nicolas
* Santa Ana
* Santa Ines
* Taliptip
* Tibig

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

Sa senso noong 2020, ang populasyon ng Bulakan ay 81,232 katao, na may densidad na {{convert|{{sigfig|81,232/72.90|2}}|PD/km2|disp=or}}.{{PH wikidata|population_reference}}

Sa senso noong 2010, ang Munisipalidad ng Bulakan ay may kabuuang populasyon na 71,751. Ang Barangay Bambang ang may pinakamakapal na populasyon na may 13,566. Sinusundan ito ng Barangay Matungao at Barangay Santa Ana na may 9,699 at 7,685 ayon sa pagkakabanggit, sa kabilang banda, ang barangay na may pinakakaunting populasyon ay ang Barangay Perez at Barangay Santa Ines na may 2,152 at 2,682 ayon sa pagkakabanggit.{{PH census|2010}}

Kung ikukumpara sa populasyon ng Munisipalidad noong 1995 na 54,624, nagpapakita ito ng pagtaas ng 10,060 katao mula 1995 hanggang 2004. Ang taunang rate ng paglago ay 1,117 o isang average na pagtaas ng 18.42% sa loob ng siyam na taon.

Ang pinakamataas na porsyento ng pagbabago sa populasyon mula 1995 hanggang 2004 ay naipakita sa Barangay Perez, Pitpitan, Santa Ines, Tibig, Bagumbayan na may pagtaas na 56.33%, 54.74%, 39.73%, 34.66%, at 33.46% ayon sa pagkakabanggit.

Sa kabilang banda, ang mga barangay na nagpapakita ng pinakamababang porsyento ng pagbabago sa populasyon ay ang Barangay San Francisco, Matungao, at Bambang na may pagtaas lamang na 0.4%, 2.95% at 7.57% ayon sa pagkakabanggit.

=== Bilang ng mga sambahayan ===

Ang survey ng Community Base Monitoring System (CBMS) noong Enero 2005 ay nagpakita ng 14,523 na sambahayan. Kung ikukumpara sa kabuuang bilang ng mga sambahayan na 12,488 noong 2002, isang pagtaas ng 2,035 na sambahayan ang natanto mula 2002 hanggang 2005.

=== Kasarian at istruktura ng edad ===

Tulad ng ibang bahagi ng bansa, ang populasyon sa Bulakan ay nagpapakita ng pyramidal na istruktura ng edad. Ang populasyon sa pagitan ng edad 0-14 ay bumubuo sa 18,586 o 35% ng kabuuang populasyon. Sa kabilang banda, 31,963 o 61% ang kabilang sa bracket ng edad na 15–64 taong gulang at 2,103 o 4% lamang ang nasa bracket ng edad na 65 taong gulang pataas.

Sa mga tuntunin ng distribusyon ng kasarian, ang populasyon ng kababaihan ay bahagyang mas marami kaysa sa populasyon ng kalalakihan ng .47% noong 2002 Census on Population. Mayroong 31,553 na populasyon ng lalaki kumpara sa 31,702 na populasyon ng babae na nagreresulta sa ratio ng kasarian na 1 lalaki sa 1.004 na babae kumpara sa ibang kasarian.

=== Relihiyon ===

Ang [[Simbahang Katoliko]], ay nanatiling nangingibabaw na relihiyon simula nang lumaganap ito sa bayan noong 1572. Sa kabuuang populasyon na 64,684 noong 2004, 56,436 o 87.25% ay [[Simbahang Katoliko]]. Ang iba pang pananampalatayang Kristiyano na nakatagpo ng daan sa bayan ay ang [[Members Church of God International]] na mas kilala bilang [[Ang Dating Daan]], [[Iglesia ni Cristo]], [[United Methodist Church]], [[Ang Nagkaisang Iglesia ni Cristo sa Pilipinas]], [[Jesus Is Lord Church Worldwide]] at marami pang iba.

====Simbahan ng Parokya ng Mahal na Birhen ng Assumption====
[[File:JC_Bulakan_23.jpg|thumb|right|Façade ng Simbahan ng Parokya ng Nuestra Se''ñ''ora de la Asuncion]]
{{main|Simbahan ng Mahal na Birhen ng Assumption (Bulakan)}}
Ang simbahang parokya ng bayan, ang [[Simbahan ng Mahal na Birhen ng Assumption (Bulakan)|Iglesia Parroquial de Nuestra Señora de la Asuncion]], sa ilalim ng hurisdiksyon ng [[Diyosesis ng Katoliko Romano ng Malolos]], ay isa sa pinakamatanda at pinakamalaking simbahan sa [[Lalawigan ng Bulacan]]. Ito ang lugar kung saan ipinamahagi ni [[Gregorio Del Pilar]] ang mga polyeto na ginawa ng kanyang tiyuhin, si [[Marcelo H. Del Pilar]] na miyembro ng [[Kilusang Propaganda]]. Ang [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]] ay naglagay ng isang makasaysayang pananda noong 2007 na nagdeklara sa Simbahan ng Bulakan bilang isang ''Markadong Istrukturang Pangkasaysayan''.

=== Wika ===

Sa pangkalahatan, ang Bulakan ay isang bayan na nagsasalita ng [[wikang Tagalog|Tagalog]]. Humigit-kumulang 86.8% ang nagsasalita ng Tagalog habang ang iba ay nagsasalita ng [[wikang Kapampangan|Kapampangan]].

=== Antas ng literasiya ===

Ipinapakita ng 2005 Community Based Monitoring System Survey na ang Populasyon ng 10 taong gulang pataas ay nasa humigit-kumulang 38,164 katao at humigit-kumulang 37,822 ang may literasiya na 99.10 porsyento.

Ipinapakita rin ng 2005 Community Based Monitoring System Survey na mayroon lamang 219 na lisensyadong propesyonal dito, ang pinakamababa sa buong probinsya.

==Pamahalaan==
===Lokal na pamahalaan===
{{pangunahing|Sangguniang Bayan}}
[[File: Bulakan Municipal Hall, Bulacan, Abr 2025.jpg|thumb|right|Bulakan Municipal Hall at Town Plaza]]
*Mayor: [[Vergel Meneses]] ([[Makabayang Koalisyon ng Mamamayan|NPC]])
*Vice Mayor: Aron Ronald R. Cruz ([[Partido Federal ng Pilipinas|PFP]])
*Mga miyembro ng Sangguniang Bayan:
** Bienvenido M. Cruz Jr. ([[Makabayang Koalisyon ng Mamamayan|NPC]])
** Patrick Ian D. Catindig ([[Makabayang Koalisyon ng Mamamayan|NPC]])
** Ma. Gloria D. Mendoza ([[Partido Federal ng Pilipinas|PFP]])
** Veronica Michaela V. Meneses ([[Makabayang Koalisyon ng Mamamayan|NPC]])
** Rchie E. San Jose ([[Makabayang Koalisyon ng Mamamayan|NPC]])
** Piccolo Iñigo F. Meneses ([[Partido Federal ng Pilipinas|PFP]])
** Ana Marie V. Pagsibigan ([[Makabayang Koalisyon ng Mamamayan|NPC]])
** Michael M. Ramos ([[Partido Federal ng Pilipinas|PFP]])

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
* [http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
* [http://bulacan.bulacan.ph Bulacan, Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]</text>
      <sha1>ce7hntha7ai199fzomnurgan5on59fg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223400</id>
      <parentid>2223399</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T01:26:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47781-75</username>
        <id>166014</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pamahalaan */</comment>
      <origin>2223400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20151" sha1="47obhwlee3ihsn3heyu7yib4p2f1v0s" xml:space="preserve">{{For|ibang paksa|Bulacan|Bulacan (paglilinaw)}}
{{Infobox Philippine municipality 2 
| infoboxtitle    = Bayan ng Bulakan
| sealfile        =
| larawan = JC Bulakan 23.jpg
| caption         = Mapa ng [[Bulacan]] na nagpapakita sa lokasyon ng Bulakan.
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| region          = {{PH wikidata|region}}
| province        = {{PH wikidata|province}}
| districts       = Unang Distrito ng Bulacan
| barangays       = 14
| class           = Ika-2 Klase
| mayor           = 
| areakm2         = 
| population_as_of = 2000 | population_total         = 62903
| population_density_km2      = 
| website         = [www.bulakanph.com]
| founded	  = 
}}
	
Ang '''Bayan ng Bulakan''' ay isang ika-1 klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Bulacan]], [[Pilipinas]]. Matatagpuan ito sa layong 35 kilometro (22 milya) hilaga ng [[Maynila]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

Ang Bulakan na isa sa pinakamatandang mga bayan sa Pilipinas ay naging &quot;''[[encomienda]]''&quot; o kabisera ng ''[[Pampanga|Provincia de la Pampanga]]'', at paglaon ay naging unang kabisera ng lalawigan ng Bulacan bago inilipat ito sa [[Malolos]] noong 1930, pagkatapos ng pananakop ng mga Amerikano. Sa bayang ito ipinanganak si [[Marcelo H. del Pilar]], isang Pilipinong makabayan na naglimbag ng babasahing [[La Solidaridad]]. Dito rin ipinanganak ang kanyang pamangking si [[Gregorio del Pilar]], isang Pilipinong Heneral noong himagsikan, at ni [[Soc Rodrigo]], dating senador ng Pilipinas.

Kaugnay sa paggamit ng mga titik &quot;c&quot; o &quot;k&quot; upang itukoy sa bayan ng Bulakan, isinasaad sa Kabanata 2, Seksiyon 15&amp;nbsp;ng Bagong Panlalawigan na Kodigong Pampangasiwaan ng Bulacan (Ordinansa Blg. C-004) noong 2007 na ang salitang &quot;Bulakan&quot; ay tumutukoy sa bayan at ang unang kabisera ng lalawigan habang sa mismong lalawigan naman ang salitang &quot;Bulacan.&quot;&lt;ref name=&quot;Name change to Bulakan&quot;&gt;{{cite web|title=New Provincial Administrative Code of Bulacan|url=http://rightonthemark.files.wordpress.com/2012/08/new-provincial-administrative-code-of-bulacan_2.pdf|accessdate=3 Hunyo 2014}}&lt;/ref&gt;

==Etimolohiya==
Ang pangalan ng bayan ay nagmula sa salitang [[Tagalog|Tagalog]] na ''bulak'', na nangangahulugang ''bulak'' sa [[Ingles|Ingles]]. Ito ay pinangalanang ''Bulakan'' dahil sa kasaganaan ng halamang [[bulak]] na tumutubo sa rehiyon.

==Kasaysayan==

=== Pundasyon ===
Itinatag ng [[mga Augustinian]] ang Bulakan bilang isa sa mga ''visita'' ng Convento de Tondo noong 1575 sa ilalim ng ministro nito na si Fray Alonzo Alvarado, OSA. Noong 1578, ito ay naging isang Parokya ng bayan at inilaan ng [[Kumbento]] sa ilalim ng pagtangkilik ng [[Pag-aakyat sa Langit kay Maria|Nuestra Señora de la Asunción]] kasama si Caluya (ngayon ay [[Balagtas, Bulacan|Balagtas]], naging bayan noong 1599) at [[Guiguinto, Bulacan]] bilang bayang ito sa Guiguinto, Bulacan|Gui4came. ''visitas''.&lt;ref&gt;Administracion espiritual de los Padres Agustinos Calzados de la provincia del dulce Nombre de Jesus, ni R. P. Fr. Francisco Villacorta, Imprenta de H. Roldan Valladolid, Mayo 1833 p. 39&lt;/ref&gt; Ayon sa mga lokal na tala, Padre Agustin del Alburqueque, ang OSA ang unang Nauna sa Bayan.&lt;ref&gt;Catalogo de los religiosos de N.P.S. Agustin de la Provincia del Smo Nombre de Jesus de Filipinas, Imp. De Ramirez Y Giraudier, Manila 1864. p. 11&lt;/ref&gt;

Sa isang sensus noong Hunyo 1591, ang [[Lalawigan ng Bulacan]] ay mayroong 1,200 tributes o 4,800 katao, isang kumbentong Augustinian, isang ''Gobernadorcillo'' at isang ''alcalde mayor'' (kasalukuyang gobernador) na may hurisdiksyon sa mga bayan ng Bulakan (kabisera noon) [][Malolos, Calumpit]] [] Caluya at [[Meycauayan]].

Sa gitna ng bayan ay nakatayo ang siglong gulang na adobe church ng Our Lady of the Assumption ''(Nuestra Señora de la Asunción)''. Sa harap ng simbahan ay nakatayo ang municipal hall at isang parke na pinangalanang ''&quot;Plaza del Pilar&quot;'', na inilaan para sa Rebolusyonaryong Heneral [[Gregorio del Pilar]] na nagmula sa Barangay San Jose, Bulakan.

Ang [[Our Lady of Assumption Church (Bulakan)|Parish Church of Our Lady of the Assumption]] ay ang pangalawang pinakamatandang [[Roman Catholic]] na simbahan sa lalawigan at ang pinakamahaba at pinakamalawak sa mga tuntunin ng haba ng pasilyo at span ayon sa pagkakabanggit. May entry na ito sa baptismal book noon pang 1578. Sa unang pahina ng libro, nakasulat ang pangalan ng baryo ng bayan ng Bulacan, Bagio, Bulacan (Camino Real), Daan Estacion, Matungao, Cupang, Banban, Dapdap, Parian, Balubad, Pitpitan, Maysantor, Acsausan, Staqui, San Nicolas at Talung.

Pagkaraan ng 400 taon, may mga pagbabagong ginawa sa mga lumang ''baryo'' na binubuo ng bayan. Ang Bagio ay naging bahagi ng Bagumbayan noong 1731, ang Tibig ay umiral noong 1735, ang Dapdap ay pinalitan ng pangalan na Santa Ana noong 1741, Nagdasig ay naging bahagi ng Tab-Ang noong 1744 at ngayon ay San Francisco, Parian ay pinalitan ng pangalang Santa Inez noong 1765, Bulacan (Camino Real), Daan Estacion, Paniqui at Calungusan ay ginawang San Jose at Calungusan. sinakop ang Acsajo, ang Cupang ay sumapi sa Maysantor na ngayon ay Maysantol, ang Banban ay naging Bangbang at ngayon ay ang Bambang, Perez ay umiiral bilang hiwalay na ''baryo'' ng Taliktik (ngayon ay Taliptip), at may parehong lumang pangalan ng ''barrios'' San Nicolas, Matungao at Balubad.

Ang mga unang Bulaqueño, ang mga residente ng Bulakan, ay nakikibahagi sa pagsasaka, pangingisda at mga gawaing kamay, lalo na sa paghabi.

Ang bayan ng Bulakan, bilang unang kabisera ng lalawigan, ang nagbigay ng pangalan sa lalawigan gaya ng nakagawian ng iba pang mga lalawigan ng sinaunang Pilipinas (tulad ng [[Cavite, Cavite]]; Tayabas, Tayabas (ngayon ay [[Quezon Province]]) o [[Batangas, Batangas]]). Ito ang sentro ng mga gawaing pang-ekonomiya at ang mga naninirahan ay nagtamasa ng mahusay na kalakalan sa [[Maynila]], pangunahin dahil sa kalapitan nito sa lungsod at madaling mapuntahan sa pamamagitan ng malawak at nalalayag na ilog nito.

=== Pagsalakay ng mga Briton sa Bulacan ===
Ang Bulakan din ang pinangyarihan ng labanan sa pagitan ng mga Kastila na pinamumunuan ni Simón de Anda y Salazar at ng mga Briton na pinamumunuan ni Kapitan Slay noong maikling [[pananakop ng mga Ingles sa Maynila]]. Nagpadala ang mga Briton ng isang ekspedisyon na binubuo ng 400 Briton, 300 Malabar Negro at 2,000 kaalyadong Tsino. Ang mga Kastila, kasama ang mga katutubo ng Bulacan, ay gumawa ng isang magiting na paninindigan ngunit natalo. Kalaunan ay sinakop ni Kapitan Slay ang bayan ngunit hindi nagtagal.

Isang malaking grupo ng humigit-kumulang 8,000 gerilyang Pilipino sa pangunguna ng Espanyol na si Jose Pedro de Busto ang nakipaglaban kay Kapitan Slay sa loob ng siyam na araw sa harap ng simbahan hanggang sa tulay, na nagtulak sa kanya na umatras patungong Maynila.{{citation needed|date=Disyembre 2014}}

=== Simbahan ng Bulakan ===
Ang Simbahan ng Nuestra Señora de la Asuncion ang lugar ng kapanganakan ng [[Flores de Mayo]], isang kapistahan para sa Birheng Maria, na ginaganap sa buong Pilipinas tuwing buwan ng Mayo. Ito rin ang lugar ng kapanganakan ng tradisyonal na awiting ''Dalit'', isang patulang awit para sa mga patron ng isang partikular na ''barrio'' o bayan. Sa loob ng maraming siglo, ang Simbahan ng Mahal na Birhen ng Assumption ay nagsilbing balwarte ng pananampalatayang Katoliko sa buong lalawigan. Ito ang nagsilbing sentral na simbahan: isang simbahang parang katedral na nagsisilbing primus inter pares sa mga simbahang Poblacion ng Bulakan.

Matapos maitayo ang [[Diyosesis ng Malolos]], ang dating kaluwalhatian nito ay unti-unting naglaho habang ang pokus ay nabaling sa katedral ng kalapit na bayan na Malolos: isang simbahang itinayo 2 taon ang lumipas noong 1580. Bilang dating kabisera ng sekular na pamamahala, pati na rin ang kuta ng Kristiyanismo, nakatakda itong magbigay-pugay sa simbahang ito na isang siglong gulang. Kaya naman, ang mga mananampalataya kasama ang kasalukuyang kura paroko, si Rev. Fr. Manuel Manicad, ay humiling sa obispo, si Jose Francisco Oliveros, Obispo ng Malolos, na ideklara ang simbahan bilang isang Dambana ng Diyosesis. Noong Nobyembre 28, 2020, itinaas ng ikalimang obispo ng Malolos, si Most Rev. Dennis Villarojo D.D., ang parokya bilang isang Dambana ng Diyosesis. Sa parehong araw, ang iginagalang na imahen ng Nuestra Señora de la Asuncion ay tumanggap ng Solemn Episcopal Coronation.

Ang bayan ay nasisiyahan pa rin sa kalakalan at komersiyo kasama ang mga kalapit na bayan at ang Maynila kung saan ito ay may baybayin, isang lugar na puno ng makasaysayan at maluwalhating nakaraan.

== Heograpiya ==
Ang munisipalidad ng Bulakan ay nasa timog-kanlurang bahagi ng lalawigan ng [[Bulacan]] at napapalibutan ng ilang munisipalidad. Ito ay napapaligiran sa hilaga ng munisipalidad ng [[Guiguinto]], sa timog ng [[Manila Bay]], sa silangan ng munisipalidad ng [[Bocaue]], sa hilagang-kanluran ng lungsod ng [[Malolos]], sa hilagang-silangan ng munisipalidad ng [[Balagtas, Bulacan|Balagtas]], sa timog-silangan ng lungsod ng [[Meycauayan]] at sa timog-silangan ng munisipalidad ng [[Obando, Bulacan|Obando]].

Ito ay {{convert|35|km|sp=us}} hilaga ng [[Manila]]. Humigit-kumulang {{Convert|72.90|km2}} o 2.7284% ng kabuuang lawak ng lupa ng buong lalawigan. Ito ay nasa ikasampu (10) sa mga tuntunin ng lawak ng lupa kumpara sa iba pang mga munisipalidad sa lalawigan.

=== Mga Barangay ===
Ang bayan ng Bulacan ay nahahati sa 14 na mga [[barangay]].

* Bagumbayan
* Balubad
* Bambang
* Matungao
* Maysantol
* Perez
* Pitpitan
* San Francisco
* San Jose (Pob.)
* San Nicolas
* Santa Ana
* Santa Ines
* Taliptip
* Tibig

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

Sa senso noong 2020, ang populasyon ng Bulakan ay 81,232 katao, na may densidad na {{convert|{{sigfig|81,232/72.90|2}}|PD/km2|disp=or}}.{{PH wikidata|population_reference}}

Sa senso noong 2010, ang Munisipalidad ng Bulakan ay may kabuuang populasyon na 71,751. Ang Barangay Bambang ang may pinakamakapal na populasyon na may 13,566. Sinusundan ito ng Barangay Matungao at Barangay Santa Ana na may 9,699 at 7,685 ayon sa pagkakabanggit, sa kabilang banda, ang barangay na may pinakakaunting populasyon ay ang Barangay Perez at Barangay Santa Ines na may 2,152 at 2,682 ayon sa pagkakabanggit.{{PH census|2010}}

Kung ikukumpara sa populasyon ng Munisipalidad noong 1995 na 54,624, nagpapakita ito ng pagtaas ng 10,060 katao mula 1995 hanggang 2004. Ang taunang rate ng paglago ay 1,117 o isang average na pagtaas ng 18.42% sa loob ng siyam na taon.

Ang pinakamataas na porsyento ng pagbabago sa populasyon mula 1995 hanggang 2004 ay naipakita sa Barangay Perez, Pitpitan, Santa Ines, Tibig, Bagumbayan na may pagtaas na 56.33%, 54.74%, 39.73%, 34.66%, at 33.46% ayon sa pagkakabanggit.

Sa kabilang banda, ang mga barangay na nagpapakita ng pinakamababang porsyento ng pagbabago sa populasyon ay ang Barangay San Francisco, Matungao, at Bambang na may pagtaas lamang na 0.4%, 2.95% at 7.57% ayon sa pagkakabanggit.

=== Bilang ng mga sambahayan ===

Ang survey ng Community Base Monitoring System (CBMS) noong Enero 2005 ay nagpakita ng 14,523 na sambahayan. Kung ikukumpara sa kabuuang bilang ng mga sambahayan na 12,488 noong 2002, isang pagtaas ng 2,035 na sambahayan ang natanto mula 2002 hanggang 2005.

=== Kasarian at istruktura ng edad ===

Tulad ng ibang bahagi ng bansa, ang populasyon sa Bulakan ay nagpapakita ng pyramidal na istruktura ng edad. Ang populasyon sa pagitan ng edad 0-14 ay bumubuo sa 18,586 o 35% ng kabuuang populasyon. Sa kabilang banda, 31,963 o 61% ang kabilang sa bracket ng edad na 15–64 taong gulang at 2,103 o 4% lamang ang nasa bracket ng edad na 65 taong gulang pataas.

Sa mga tuntunin ng distribusyon ng kasarian, ang populasyon ng kababaihan ay bahagyang mas marami kaysa sa populasyon ng kalalakihan ng .47% noong 2002 Census on Population. Mayroong 31,553 na populasyon ng lalaki kumpara sa 31,702 na populasyon ng babae na nagreresulta sa ratio ng kasarian na 1 lalaki sa 1.004 na babae kumpara sa ibang kasarian.

=== Relihiyon ===

Ang [[Simbahang Katoliko]], ay nanatiling nangingibabaw na relihiyon simula nang lumaganap ito sa bayan noong 1572. Sa kabuuang populasyon na 64,684 noong 2004, 56,436 o 87.25% ay [[Simbahang Katoliko]]. Ang iba pang pananampalatayang Kristiyano na nakatagpo ng daan sa bayan ay ang [[Members Church of God International]] na mas kilala bilang [[Ang Dating Daan]], [[Iglesia ni Cristo]], [[United Methodist Church]], [[Ang Nagkaisang Iglesia ni Cristo sa Pilipinas]], [[Jesus Is Lord Church Worldwide]] at marami pang iba.

====Simbahan ng Parokya ng Mahal na Birhen ng Assumption====
[[File:JC_Bulakan_23.jpg|thumb|right|Façade ng Simbahan ng Parokya ng Nuestra Se''ñ''ora de la Asuncion]]
{{main|Simbahan ng Mahal na Birhen ng Assumption (Bulakan)}}
Ang simbahang parokya ng bayan, ang [[Simbahan ng Mahal na Birhen ng Assumption (Bulakan)|Iglesia Parroquial de Nuestra Señora de la Asuncion]], sa ilalim ng hurisdiksyon ng [[Diyosesis ng Katoliko Romano ng Malolos]], ay isa sa pinakamatanda at pinakamalaking simbahan sa [[Lalawigan ng Bulacan]]. Ito ang lugar kung saan ipinamahagi ni [[Gregorio Del Pilar]] ang mga polyeto na ginawa ng kanyang tiyuhin, si [[Marcelo H. Del Pilar]] na miyembro ng [[Kilusang Propaganda]]. Ang [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]] ay naglagay ng isang makasaysayang pananda noong 2007 na nagdeklara sa Simbahan ng Bulakan bilang isang ''Markadong Istrukturang Pangkasaysayan''.

=== Wika ===

Sa pangkalahatan, ang Bulakan ay isang bayan na nagsasalita ng [[wikang Tagalog|Tagalog]]. Humigit-kumulang 86.8% ang nagsasalita ng Tagalog habang ang iba ay nagsasalita ng [[wikang Kapampangan|Kapampangan]].

=== Antas ng literasiya ===

Ipinapakita ng 2005 Community Based Monitoring System Survey na ang Populasyon ng 10 taong gulang pataas ay nasa humigit-kumulang 38,164 katao at humigit-kumulang 37,822 ang may literasiya na 99.10 porsyento.

Ipinapakita rin ng 2005 Community Based Monitoring System Survey na mayroon lamang 219 na lisensyadong propesyonal dito, ang pinakamababa sa buong probinsya.

==Pamahalaan==
===Lokal na pamahalaan===
{{pangunahing|Sangguniang Bayan}}
[[File: Bulakan Municipal Hall, Bulacan, Abr 2025.jpg|thumb|right|Bulakan Municipal Hall at Town Plaza]]
*Mayor: [[Vergel Meneses]] ([[Makabayang Koalisyon ng Mamamayan|NPC]])
*Vice Mayor: Aron Ronald R. Cruz ([[Partido Federal ng Pilipinas|PFP]])
*Mga miyembro ng Sangguniang Bayan:
** Bienvenido M. Cruz Jr. ([[Makabayang Koalisyon ng Mamamayan|NPC]])
** Patrick Ian D. Catindig ([[Makabayang Koalisyon ng Mamamayan|NPC]])
** Ma. Gloria D. Mendoza ([[Partido Federal ng Pilipinas|PFP]])
** Veronica Michaela V. Meneses ([[Makabayang Koalisyon ng Mamamayan|NPC]])
** Rchie E. San Jose ([[Makabayang Koalisyon ng Mamamayan|NPC]])
** Piccolo Iñigo F. Meneses ([[Partido Federal ng Pilipinas|PFP]])
** Ana Marie V. Pagsibigan ([[Makabayang Koalisyon ng Mamamayan|NPC]])
** Michael M. Ramos ([[Partido Federal ng Pilipinas|PFP]])

==Kultura==

===Mga Pista at Kapistahan===
Noong 2024, inilunsad ng Bulakan ang kauna-unahang “Bangkaripas” [[pista]] ng [[Barangay]] Tibig na may temang, ‘Ang Simula’. Ang 30-taong-gulang na tradisyon at pamana ng kultura ng nayon ay nagtatampok ng makukulay na [[Modelo ng barko|laruang bangka]] na gawa sa plastik o [[styrofoam]] na nakikipagkumpitensya sa “[[Karera ng bangka|bangka-bangkaan]]” sa kahabaan ng [[Ilog Angat|Ilog Bulakan]]. Ang mga bangka ay pinapagana ng [[hair dryer]] at ng mga motor na [[Tamiya Corporation|Tamiya]] [[mini 4WD]] noong dekada 1990.&lt;ref&gt;{{cite news |last1= Reyes Estrope|first1=Carmela |title='Bangkaripas' binubuhay ang tradisyon ng karera ng laruang bangka sa bayan ng Bulacan|url=https://newsinfo.inquirer.net/1990645/bangkaripas-revives-toy-boat-racing-tradition-in-bulacan-town |accessdate= Oktubre 9, 2024 |work = [[Philippine Daily Inquirer]]|date=Oktubre 8, 2024}}&lt;/ref&gt;

== Edukasyon ==
Ang Tanggapan ng Distrito ng mga Paaralan ng Bulacan ang namamahala sa lahat ng institusyong pang-edukasyon sa loob ng munisipalidad. Pinangangasiwaan nito ang pamamahala at operasyon ng lahat ng pribado at pampubliko, mula elementarya hanggang sekondarya.&lt;ref&gt;{{Banggitin ang web |date=Enero 15, 2021 |title=Masterlist of Schools |url=https://www.deped.gov.ph/wp-content/uploads/2021/06/SY-2020-2021-Masterlist-of-Schools-Address-only-1-1.pdf |access-date=Hulyo 15, 2025 |website=Department of Education}}&lt;/ref&gt;

Ang bawat barangay ay may sariling day-care para sa mga mag-aaral na nasa pre-elementarya at isang elementarya. Marami ring mga pribadong elementarya na matatagpuan sa iba't ibang barangay.

===Mga paaralang primarya at elementarya===
{{Div col|colwidth=20em}}
* Assumpta Academy
* Bagumbayan Primary School
* Bambang Elementary School
* Barnabbas Bulacan Christian Academy
* Bulacan Central Christian School
* Bulacan Montessori School
* Dr. Litao Learning School
* Dr. Manuel S. Tansinsin Memorial School
* General Gregorio del Pilar Integrated School
* Immaculate Conception School of Malolos
* Jesus Reigns Christian Academy Foundation
* Jose L. Perez Memorial School
* Marcelo H. del Pilar Memorial School
* Matungao Elementary School
* Molder of Youth Montessori School
* Pitpitan Elementary School
* Smart Child Multiple Intelligence Academy
* St Stephen School of Bulacan
* Sta. Ana Elementary School
* Sta. Paaralang Elementarya ng Ines
* Paaralang Elementarya ng Tabang
* Paaralang Elementarya ng Taliptip
* Paaralang Elementarya ng Tibig
* Paaralang Young Achievers Montessori
{{div col end}}

===Mga paaralang sekundarya===
{{Div col|colwidth=20em}}
*Assumpta Academy
*Institusyon ng Doña Trinidad Mendoza
*Paaralang Montessori ng Bulacan
*Paaralang Metodista ng Bulacan
*Paaralang Kristiyano ng Bulacan Central
*Paaralang Mataas na Pang-alaala ng Doña Candeleria Meneses Duque
*Institusyon ng Doña Trinidad Mendoza
* Paaralang Pang-Integrasyon ng Heneral Gregorio del Pilar
*Paaralang Mataas na Pang-alaala ng Romeo Acuña Santos
*Paaralang Mataas na Pang-alaala ng San Francisco Xavier
*Paaralang Pambansa ng Taliptip
{{div col end}}

=== Institusyon ng mas mataas na edukasyon ===
* [[Pamantasan ng Estado ng Bulacan]] - Ang Meneses Campus ay isang satellite campus ng Pamantasang Estado ng Bulacan, na matatagpuan sa Barangay Matungao.

== Mga kilalang personalidad ==
* [[Marcelo H. del Pilar]] – makabayan, abogado, mamamahayag at aktibista, isa siya sa mga pinuno ng [[Kilusang Propaganda]] noong panahon ng mga Espanyol at nagsilbing pangalawang punong patnugot ng ''[[La Solidaridad]]''; mas kilala sa kanyang alyas na &quot;Plaridel&quot;, na siyang pinagmulan ng pangalan ng kalapit na bayan na [[Plaridel, Bulacan]]
* [[Gregorio del Pilar]] – ''[[Katipunan|Katipunero]]'' pamangkin ni Marcelo H. del Pilar, nagsilbing isa sa mga pinakabatang heneral ng [[Rebolusyong Pilipino]] at ng Unang Republika ng Pilipinas; kilala bilang &quot;Bayani ng [[Labanan ng Tirad Pass]]&quot;
* [[Tess Lazaro]] – diplomat at [[Secretary of Foreign Affairs (Philippines)|secretary of foreign affairs]]
* [[Vicente Lava]] – Chemist at General Secretary ng [[Partido Komunista ng Pilipinas-1930|Communist Party of the Philippines]] (1942–1944)
* [[Francisco Soc Rodrigo]] – abogado, tagapagturo, brodkaster, mamamahayag, manunulat ng dula, at estadista na nagsilbi bilang miyembro ng [[Senado ng Pilipinas]] mula 1960 hanggang 1972 at bilang Komisyoner sa 1986 Constitutional Commission. Ang parangal na &quot;Gawad Soc Rodrigo&quot; ay ipinangalan sa kanya ng [[Komisyon ng Wikang Filipino]] at [[National Commission for Culture and the Arts]].

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
* [http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
* [http://bulacan.bulacan.ph Bulacan, Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]</text>
      <sha1>47obhwlee3ihsn3heyu7yib4p2f1v0s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223401</id>
      <parentid>2223400</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T01:27:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47781-75</username>
        <id>166014</id>
      </contributor>
      <comment>/* Institusyon ng mas mataas na edukasyon */</comment>
      <origin>2223401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20158" sha1="b10397deau59p95ty8gug61rqq3o96e" xml:space="preserve">{{For|ibang paksa|Bulacan|Bulacan (paglilinaw)}}
{{Infobox Philippine municipality 2 
| infoboxtitle    = Bayan ng Bulakan
| sealfile        =
| larawan = JC Bulakan 23.jpg
| caption         = Mapa ng [[Bulacan]] na nagpapakita sa lokasyon ng Bulakan.
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| region          = {{PH wikidata|region}}
| province        = {{PH wikidata|province}}
| districts       = Unang Distrito ng Bulacan
| barangays       = 14
| class           = Ika-2 Klase
| mayor           = 
| areakm2         = 
| population_as_of = 2000 | population_total         = 62903
| population_density_km2      = 
| website         = [www.bulakanph.com]
| founded	  = 
}}
	
Ang '''Bayan ng Bulakan''' ay isang ika-1 klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Bulacan]], [[Pilipinas]]. Matatagpuan ito sa layong 35 kilometro (22 milya) hilaga ng [[Maynila]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

Ang Bulakan na isa sa pinakamatandang mga bayan sa Pilipinas ay naging &quot;''[[encomienda]]''&quot; o kabisera ng ''[[Pampanga|Provincia de la Pampanga]]'', at paglaon ay naging unang kabisera ng lalawigan ng Bulacan bago inilipat ito sa [[Malolos]] noong 1930, pagkatapos ng pananakop ng mga Amerikano. Sa bayang ito ipinanganak si [[Marcelo H. del Pilar]], isang Pilipinong makabayan na naglimbag ng babasahing [[La Solidaridad]]. Dito rin ipinanganak ang kanyang pamangking si [[Gregorio del Pilar]], isang Pilipinong Heneral noong himagsikan, at ni [[Soc Rodrigo]], dating senador ng Pilipinas.

Kaugnay sa paggamit ng mga titik &quot;c&quot; o &quot;k&quot; upang itukoy sa bayan ng Bulakan, isinasaad sa Kabanata 2, Seksiyon 15&amp;nbsp;ng Bagong Panlalawigan na Kodigong Pampangasiwaan ng Bulacan (Ordinansa Blg. C-004) noong 2007 na ang salitang &quot;Bulakan&quot; ay tumutukoy sa bayan at ang unang kabisera ng lalawigan habang sa mismong lalawigan naman ang salitang &quot;Bulacan.&quot;&lt;ref name=&quot;Name change to Bulakan&quot;&gt;{{cite web|title=New Provincial Administrative Code of Bulacan|url=http://rightonthemark.files.wordpress.com/2012/08/new-provincial-administrative-code-of-bulacan_2.pdf|accessdate=3 Hunyo 2014}}&lt;/ref&gt;

==Etimolohiya==
Ang pangalan ng bayan ay nagmula sa salitang [[Tagalog|Tagalog]] na ''bulak'', na nangangahulugang ''bulak'' sa [[Ingles|Ingles]]. Ito ay pinangalanang ''Bulakan'' dahil sa kasaganaan ng halamang [[bulak]] na tumutubo sa rehiyon.

==Kasaysayan==

=== Pundasyon ===
Itinatag ng [[mga Augustinian]] ang Bulakan bilang isa sa mga ''visita'' ng Convento de Tondo noong 1575 sa ilalim ng ministro nito na si Fray Alonzo Alvarado, OSA. Noong 1578, ito ay naging isang Parokya ng bayan at inilaan ng [[Kumbento]] sa ilalim ng pagtangkilik ng [[Pag-aakyat sa Langit kay Maria|Nuestra Señora de la Asunción]] kasama si Caluya (ngayon ay [[Balagtas, Bulacan|Balagtas]], naging bayan noong 1599) at [[Guiguinto, Bulacan]] bilang bayang ito sa Guiguinto, Bulacan|Gui4came. ''visitas''.&lt;ref&gt;Administracion espiritual de los Padres Agustinos Calzados de la provincia del dulce Nombre de Jesus, ni R. P. Fr. Francisco Villacorta, Imprenta de H. Roldan Valladolid, Mayo 1833 p. 39&lt;/ref&gt; Ayon sa mga lokal na tala, Padre Agustin del Alburqueque, ang OSA ang unang Nauna sa Bayan.&lt;ref&gt;Catalogo de los religiosos de N.P.S. Agustin de la Provincia del Smo Nombre de Jesus de Filipinas, Imp. De Ramirez Y Giraudier, Manila 1864. p. 11&lt;/ref&gt;

Sa isang sensus noong Hunyo 1591, ang [[Lalawigan ng Bulacan]] ay mayroong 1,200 tributes o 4,800 katao, isang kumbentong Augustinian, isang ''Gobernadorcillo'' at isang ''alcalde mayor'' (kasalukuyang gobernador) na may hurisdiksyon sa mga bayan ng Bulakan (kabisera noon) [][Malolos, Calumpit]] [] Caluya at [[Meycauayan]].

Sa gitna ng bayan ay nakatayo ang siglong gulang na adobe church ng Our Lady of the Assumption ''(Nuestra Señora de la Asunción)''. Sa harap ng simbahan ay nakatayo ang municipal hall at isang parke na pinangalanang ''&quot;Plaza del Pilar&quot;'', na inilaan para sa Rebolusyonaryong Heneral [[Gregorio del Pilar]] na nagmula sa Barangay San Jose, Bulakan.

Ang [[Our Lady of Assumption Church (Bulakan)|Parish Church of Our Lady of the Assumption]] ay ang pangalawang pinakamatandang [[Roman Catholic]] na simbahan sa lalawigan at ang pinakamahaba at pinakamalawak sa mga tuntunin ng haba ng pasilyo at span ayon sa pagkakabanggit. May entry na ito sa baptismal book noon pang 1578. Sa unang pahina ng libro, nakasulat ang pangalan ng baryo ng bayan ng Bulacan, Bagio, Bulacan (Camino Real), Daan Estacion, Matungao, Cupang, Banban, Dapdap, Parian, Balubad, Pitpitan, Maysantor, Acsausan, Staqui, San Nicolas at Talung.

Pagkaraan ng 400 taon, may mga pagbabagong ginawa sa mga lumang ''baryo'' na binubuo ng bayan. Ang Bagio ay naging bahagi ng Bagumbayan noong 1731, ang Tibig ay umiral noong 1735, ang Dapdap ay pinalitan ng pangalan na Santa Ana noong 1741, Nagdasig ay naging bahagi ng Tab-Ang noong 1744 at ngayon ay San Francisco, Parian ay pinalitan ng pangalang Santa Inez noong 1765, Bulacan (Camino Real), Daan Estacion, Paniqui at Calungusan ay ginawang San Jose at Calungusan. sinakop ang Acsajo, ang Cupang ay sumapi sa Maysantor na ngayon ay Maysantol, ang Banban ay naging Bangbang at ngayon ay ang Bambang, Perez ay umiiral bilang hiwalay na ''baryo'' ng Taliktik (ngayon ay Taliptip), at may parehong lumang pangalan ng ''barrios'' San Nicolas, Matungao at Balubad.

Ang mga unang Bulaqueño, ang mga residente ng Bulakan, ay nakikibahagi sa pagsasaka, pangingisda at mga gawaing kamay, lalo na sa paghabi.

Ang bayan ng Bulakan, bilang unang kabisera ng lalawigan, ang nagbigay ng pangalan sa lalawigan gaya ng nakagawian ng iba pang mga lalawigan ng sinaunang Pilipinas (tulad ng [[Cavite, Cavite]]; Tayabas, Tayabas (ngayon ay [[Quezon Province]]) o [[Batangas, Batangas]]). Ito ang sentro ng mga gawaing pang-ekonomiya at ang mga naninirahan ay nagtamasa ng mahusay na kalakalan sa [[Maynila]], pangunahin dahil sa kalapitan nito sa lungsod at madaling mapuntahan sa pamamagitan ng malawak at nalalayag na ilog nito.

=== Pagsalakay ng mga Briton sa Bulacan ===
Ang Bulakan din ang pinangyarihan ng labanan sa pagitan ng mga Kastila na pinamumunuan ni Simón de Anda y Salazar at ng mga Briton na pinamumunuan ni Kapitan Slay noong maikling [[pananakop ng mga Ingles sa Maynila]]. Nagpadala ang mga Briton ng isang ekspedisyon na binubuo ng 400 Briton, 300 Malabar Negro at 2,000 kaalyadong Tsino. Ang mga Kastila, kasama ang mga katutubo ng Bulacan, ay gumawa ng isang magiting na paninindigan ngunit natalo. Kalaunan ay sinakop ni Kapitan Slay ang bayan ngunit hindi nagtagal.

Isang malaking grupo ng humigit-kumulang 8,000 gerilyang Pilipino sa pangunguna ng Espanyol na si Jose Pedro de Busto ang nakipaglaban kay Kapitan Slay sa loob ng siyam na araw sa harap ng simbahan hanggang sa tulay, na nagtulak sa kanya na umatras patungong Maynila.{{citation needed|date=Disyembre 2014}}

=== Simbahan ng Bulakan ===
Ang Simbahan ng Nuestra Señora de la Asuncion ang lugar ng kapanganakan ng [[Flores de Mayo]], isang kapistahan para sa Birheng Maria, na ginaganap sa buong Pilipinas tuwing buwan ng Mayo. Ito rin ang lugar ng kapanganakan ng tradisyonal na awiting ''Dalit'', isang patulang awit para sa mga patron ng isang partikular na ''barrio'' o bayan. Sa loob ng maraming siglo, ang Simbahan ng Mahal na Birhen ng Assumption ay nagsilbing balwarte ng pananampalatayang Katoliko sa buong lalawigan. Ito ang nagsilbing sentral na simbahan: isang simbahang parang katedral na nagsisilbing primus inter pares sa mga simbahang Poblacion ng Bulakan.

Matapos maitayo ang [[Diyosesis ng Malolos]], ang dating kaluwalhatian nito ay unti-unting naglaho habang ang pokus ay nabaling sa katedral ng kalapit na bayan na Malolos: isang simbahang itinayo 2 taon ang lumipas noong 1580. Bilang dating kabisera ng sekular na pamamahala, pati na rin ang kuta ng Kristiyanismo, nakatakda itong magbigay-pugay sa simbahang ito na isang siglong gulang. Kaya naman, ang mga mananampalataya kasama ang kasalukuyang kura paroko, si Rev. Fr. Manuel Manicad, ay humiling sa obispo, si Jose Francisco Oliveros, Obispo ng Malolos, na ideklara ang simbahan bilang isang Dambana ng Diyosesis. Noong Nobyembre 28, 2020, itinaas ng ikalimang obispo ng Malolos, si Most Rev. Dennis Villarojo D.D., ang parokya bilang isang Dambana ng Diyosesis. Sa parehong araw, ang iginagalang na imahen ng Nuestra Señora de la Asuncion ay tumanggap ng Solemn Episcopal Coronation.

Ang bayan ay nasisiyahan pa rin sa kalakalan at komersiyo kasama ang mga kalapit na bayan at ang Maynila kung saan ito ay may baybayin, isang lugar na puno ng makasaysayan at maluwalhating nakaraan.

== Heograpiya ==
Ang munisipalidad ng Bulakan ay nasa timog-kanlurang bahagi ng lalawigan ng [[Bulacan]] at napapalibutan ng ilang munisipalidad. Ito ay napapaligiran sa hilaga ng munisipalidad ng [[Guiguinto]], sa timog ng [[Manila Bay]], sa silangan ng munisipalidad ng [[Bocaue]], sa hilagang-kanluran ng lungsod ng [[Malolos]], sa hilagang-silangan ng munisipalidad ng [[Balagtas, Bulacan|Balagtas]], sa timog-silangan ng lungsod ng [[Meycauayan]] at sa timog-silangan ng munisipalidad ng [[Obando, Bulacan|Obando]].

Ito ay {{convert|35|km|sp=us}} hilaga ng [[Manila]]. Humigit-kumulang {{Convert|72.90|km2}} o 2.7284% ng kabuuang lawak ng lupa ng buong lalawigan. Ito ay nasa ikasampu (10) sa mga tuntunin ng lawak ng lupa kumpara sa iba pang mga munisipalidad sa lalawigan.

=== Mga Barangay ===
Ang bayan ng Bulacan ay nahahati sa 14 na mga [[barangay]].

* Bagumbayan
* Balubad
* Bambang
* Matungao
* Maysantol
* Perez
* Pitpitan
* San Francisco
* San Jose (Pob.)
* San Nicolas
* Santa Ana
* Santa Ines
* Taliptip
* Tibig

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

Sa senso noong 2020, ang populasyon ng Bulakan ay 81,232 katao, na may densidad na {{convert|{{sigfig|81,232/72.90|2}}|PD/km2|disp=or}}.{{PH wikidata|population_reference}}

Sa senso noong 2010, ang Munisipalidad ng Bulakan ay may kabuuang populasyon na 71,751. Ang Barangay Bambang ang may pinakamakapal na populasyon na may 13,566. Sinusundan ito ng Barangay Matungao at Barangay Santa Ana na may 9,699 at 7,685 ayon sa pagkakabanggit, sa kabilang banda, ang barangay na may pinakakaunting populasyon ay ang Barangay Perez at Barangay Santa Ines na may 2,152 at 2,682 ayon sa pagkakabanggit.{{PH census|2010}}

Kung ikukumpara sa populasyon ng Munisipalidad noong 1995 na 54,624, nagpapakita ito ng pagtaas ng 10,060 katao mula 1995 hanggang 2004. Ang taunang rate ng paglago ay 1,117 o isang average na pagtaas ng 18.42% sa loob ng siyam na taon.

Ang pinakamataas na porsyento ng pagbabago sa populasyon mula 1995 hanggang 2004 ay naipakita sa Barangay Perez, Pitpitan, Santa Ines, Tibig, Bagumbayan na may pagtaas na 56.33%, 54.74%, 39.73%, 34.66%, at 33.46% ayon sa pagkakabanggit.

Sa kabilang banda, ang mga barangay na nagpapakita ng pinakamababang porsyento ng pagbabago sa populasyon ay ang Barangay San Francisco, Matungao, at Bambang na may pagtaas lamang na 0.4%, 2.95% at 7.57% ayon sa pagkakabanggit.

=== Bilang ng mga sambahayan ===

Ang survey ng Community Base Monitoring System (CBMS) noong Enero 2005 ay nagpakita ng 14,523 na sambahayan. Kung ikukumpara sa kabuuang bilang ng mga sambahayan na 12,488 noong 2002, isang pagtaas ng 2,035 na sambahayan ang natanto mula 2002 hanggang 2005.

=== Kasarian at istruktura ng edad ===

Tulad ng ibang bahagi ng bansa, ang populasyon sa Bulakan ay nagpapakita ng pyramidal na istruktura ng edad. Ang populasyon sa pagitan ng edad 0-14 ay bumubuo sa 18,586 o 35% ng kabuuang populasyon. Sa kabilang banda, 31,963 o 61% ang kabilang sa bracket ng edad na 15–64 taong gulang at 2,103 o 4% lamang ang nasa bracket ng edad na 65 taong gulang pataas.

Sa mga tuntunin ng distribusyon ng kasarian, ang populasyon ng kababaihan ay bahagyang mas marami kaysa sa populasyon ng kalalakihan ng .47% noong 2002 Census on Population. Mayroong 31,553 na populasyon ng lalaki kumpara sa 31,702 na populasyon ng babae na nagreresulta sa ratio ng kasarian na 1 lalaki sa 1.004 na babae kumpara sa ibang kasarian.

=== Relihiyon ===

Ang [[Simbahang Katoliko]], ay nanatiling nangingibabaw na relihiyon simula nang lumaganap ito sa bayan noong 1572. Sa kabuuang populasyon na 64,684 noong 2004, 56,436 o 87.25% ay [[Simbahang Katoliko]]. Ang iba pang pananampalatayang Kristiyano na nakatagpo ng daan sa bayan ay ang [[Members Church of God International]] na mas kilala bilang [[Ang Dating Daan]], [[Iglesia ni Cristo]], [[United Methodist Church]], [[Ang Nagkaisang Iglesia ni Cristo sa Pilipinas]], [[Jesus Is Lord Church Worldwide]] at marami pang iba.

====Simbahan ng Parokya ng Mahal na Birhen ng Assumption====
[[File:JC_Bulakan_23.jpg|thumb|right|Façade ng Simbahan ng Parokya ng Nuestra Se''ñ''ora de la Asuncion]]
{{main|Simbahan ng Mahal na Birhen ng Assumption (Bulakan)}}
Ang simbahang parokya ng bayan, ang [[Simbahan ng Mahal na Birhen ng Assumption (Bulakan)|Iglesia Parroquial de Nuestra Señora de la Asuncion]], sa ilalim ng hurisdiksyon ng [[Diyosesis ng Katoliko Romano ng Malolos]], ay isa sa pinakamatanda at pinakamalaking simbahan sa [[Lalawigan ng Bulacan]]. Ito ang lugar kung saan ipinamahagi ni [[Gregorio Del Pilar]] ang mga polyeto na ginawa ng kanyang tiyuhin, si [[Marcelo H. Del Pilar]] na miyembro ng [[Kilusang Propaganda]]. Ang [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]] ay naglagay ng isang makasaysayang pananda noong 2007 na nagdeklara sa Simbahan ng Bulakan bilang isang ''Markadong Istrukturang Pangkasaysayan''.

=== Wika ===

Sa pangkalahatan, ang Bulakan ay isang bayan na nagsasalita ng [[wikang Tagalog|Tagalog]]. Humigit-kumulang 86.8% ang nagsasalita ng Tagalog habang ang iba ay nagsasalita ng [[wikang Kapampangan|Kapampangan]].

=== Antas ng literasiya ===

Ipinapakita ng 2005 Community Based Monitoring System Survey na ang Populasyon ng 10 taong gulang pataas ay nasa humigit-kumulang 38,164 katao at humigit-kumulang 37,822 ang may literasiya na 99.10 porsyento.

Ipinapakita rin ng 2005 Community Based Monitoring System Survey na mayroon lamang 219 na lisensyadong propesyonal dito, ang pinakamababa sa buong probinsya.

==Pamahalaan==
===Lokal na pamahalaan===
{{pangunahing|Sangguniang Bayan}}
[[File: Bulakan Municipal Hall, Bulacan, Abr 2025.jpg|thumb|right|Bulakan Municipal Hall at Town Plaza]]
*Mayor: [[Vergel Meneses]] ([[Makabayang Koalisyon ng Mamamayan|NPC]])
*Vice Mayor: Aron Ronald R. Cruz ([[Partido Federal ng Pilipinas|PFP]])
*Mga miyembro ng Sangguniang Bayan:
** Bienvenido M. Cruz Jr. ([[Makabayang Koalisyon ng Mamamayan|NPC]])
** Patrick Ian D. Catindig ([[Makabayang Koalisyon ng Mamamayan|NPC]])
** Ma. Gloria D. Mendoza ([[Partido Federal ng Pilipinas|PFP]])
** Veronica Michaela V. Meneses ([[Makabayang Koalisyon ng Mamamayan|NPC]])
** Rchie E. San Jose ([[Makabayang Koalisyon ng Mamamayan|NPC]])
** Piccolo Iñigo F. Meneses ([[Partido Federal ng Pilipinas|PFP]])
** Ana Marie V. Pagsibigan ([[Makabayang Koalisyon ng Mamamayan|NPC]])
** Michael M. Ramos ([[Partido Federal ng Pilipinas|PFP]])

==Kultura==

===Mga Pista at Kapistahan===
Noong 2024, inilunsad ng Bulakan ang kauna-unahang “Bangkaripas” [[pista]] ng [[Barangay]] Tibig na may temang, ‘Ang Simula’. Ang 30-taong-gulang na tradisyon at pamana ng kultura ng nayon ay nagtatampok ng makukulay na [[Modelo ng barko|laruang bangka]] na gawa sa plastik o [[styrofoam]] na nakikipagkumpitensya sa “[[Karera ng bangka|bangka-bangkaan]]” sa kahabaan ng [[Ilog Angat|Ilog Bulakan]]. Ang mga bangka ay pinapagana ng [[hair dryer]] at ng mga motor na [[Tamiya Corporation|Tamiya]] [[mini 4WD]] noong dekada 1990.&lt;ref&gt;{{cite news |last1= Reyes Estrope|first1=Carmela |title='Bangkaripas' binubuhay ang tradisyon ng karera ng laruang bangka sa bayan ng Bulacan|url=https://newsinfo.inquirer.net/1990645/bangkaripas-revives-toy-boat-racing-tradition-in-bulacan-town |accessdate= Oktubre 9, 2024 |work = [[Philippine Daily Inquirer]]|date=Oktubre 8, 2024}}&lt;/ref&gt;

== Edukasyon ==
Ang Tanggapan ng Distrito ng mga Paaralan ng Bulacan ang namamahala sa lahat ng institusyong pang-edukasyon sa loob ng munisipalidad. Pinangangasiwaan nito ang pamamahala at operasyon ng lahat ng pribado at pampubliko, mula elementarya hanggang sekondarya.&lt;ref&gt;{{Banggitin ang web |date=Enero 15, 2021 |title=Masterlist of Schools |url=https://www.deped.gov.ph/wp-content/uploads/2021/06/SY-2020-2021-Masterlist-of-Schools-Address-only-1-1.pdf |access-date=Hulyo 15, 2025 |website=Department of Education}}&lt;/ref&gt;

Ang bawat barangay ay may sariling day-care para sa mga mag-aaral na nasa pre-elementarya at isang elementarya. Marami ring mga pribadong elementarya na matatagpuan sa iba't ibang barangay.

===Mga paaralang primarya at elementarya===
{{Div col|colwidth=20em}}
* Assumpta Academy
* Bagumbayan Primary School
* Bambang Elementary School
* Barnabbas Bulacan Christian Academy
* Bulacan Central Christian School
* Bulacan Montessori School
* Dr. Litao Learning School
* Dr. Manuel S. Tansinsin Memorial School
* General Gregorio del Pilar Integrated School
* Immaculate Conception School of Malolos
* Jesus Reigns Christian Academy Foundation
* Jose L. Perez Memorial School
* Marcelo H. del Pilar Memorial School
* Matungao Elementary School
* Molder of Youth Montessori School
* Pitpitan Elementary School
* Smart Child Multiple Intelligence Academy
* St Stephen School of Bulacan
* Sta. Ana Elementary School
* Sta. Paaralang Elementarya ng Ines
* Paaralang Elementarya ng Tabang
* Paaralang Elementarya ng Taliptip
* Paaralang Elementarya ng Tibig
* Paaralang Young Achievers Montessori
{{div col end}}

===Mga paaralang sekundarya===
{{Div col|colwidth=20em}}
*Assumpta Academy
*Institusyon ng Doña Trinidad Mendoza
*Paaralang Montessori ng Bulacan
*Paaralang Metodista ng Bulacan
*Paaralang Kristiyano ng Bulacan Central
*Paaralang Mataas na Pang-alaala ng Doña Candeleria Meneses Duque
*Institusyon ng Doña Trinidad Mendoza
* Paaralang Pang-Integrasyon ng Heneral Gregorio del Pilar
*Paaralang Mataas na Pang-alaala ng Romeo Acuña Santos
*Paaralang Mataas na Pang-alaala ng San Francisco Xavier
*Paaralang Pambansa ng Taliptip
{{div col end}}

=== Institusyon ng mas mataas na edukasyon ===
* [[Pampamahalaang Unibersidad ng Bulacan)]] - Ang Meneses Campus ay isang satellite campus ng Pamantasang Estado ng Bulacan, na matatagpuan sa Barangay Matungao.

== Mga kilalang personalidad ==
* [[Marcelo H. del Pilar]] – makabayan, abogado, mamamahayag at aktibista, isa siya sa mga pinuno ng [[Kilusang Propaganda]] noong panahon ng mga Espanyol at nagsilbing pangalawang punong patnugot ng ''[[La Solidaridad]]''; mas kilala sa kanyang alyas na &quot;Plaridel&quot;, na siyang pinagmulan ng pangalan ng kalapit na bayan na [[Plaridel, Bulacan]]
* [[Gregorio del Pilar]] – ''[[Katipunan|Katipunero]]'' pamangkin ni Marcelo H. del Pilar, nagsilbing isa sa mga pinakabatang heneral ng [[Rebolusyong Pilipino]] at ng Unang Republika ng Pilipinas; kilala bilang &quot;Bayani ng [[Labanan ng Tirad Pass]]&quot;
* [[Tess Lazaro]] – diplomat at [[Secretary of Foreign Affairs (Philippines)|secretary of foreign affairs]]
* [[Vicente Lava]] – Chemist at General Secretary ng [[Partido Komunista ng Pilipinas-1930|Communist Party of the Philippines]] (1942–1944)
* [[Francisco Soc Rodrigo]] – abogado, tagapagturo, brodkaster, mamamahayag, manunulat ng dula, at estadista na nagsilbi bilang miyembro ng [[Senado ng Pilipinas]] mula 1960 hanggang 1972 at bilang Komisyoner sa 1986 Constitutional Commission. Ang parangal na &quot;Gawad Soc Rodrigo&quot; ay ipinangalan sa kanya ng [[Komisyon ng Wikang Filipino]] at [[National Commission for Culture and the Arts]].

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
* [http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
* [http://bulacan.bulacan.ph Bulacan, Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]</text>
      <sha1>b10397deau59p95ty8gug61rqq3o96e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223402</id>
      <parentid>2223401</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T01:27:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47781-75</username>
        <id>166014</id>
      </contributor>
      <comment>/* Institusyon ng mas mataas na edukasyon */</comment>
      <origin>2223402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20157" sha1="cmuc2z5qcndo9uuppdwddjod2gfjbl2" xml:space="preserve">{{For|ibang paksa|Bulacan|Bulacan (paglilinaw)}}
{{Infobox Philippine municipality 2 
| infoboxtitle    = Bayan ng Bulakan
| sealfile        =
| larawan = JC Bulakan 23.jpg
| caption         = Mapa ng [[Bulacan]] na nagpapakita sa lokasyon ng Bulakan.
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| region          = {{PH wikidata|region}}
| province        = {{PH wikidata|province}}
| districts       = Unang Distrito ng Bulacan
| barangays       = 14
| class           = Ika-2 Klase
| mayor           = 
| areakm2         = 
| population_as_of = 2000 | population_total         = 62903
| population_density_km2      = 
| website         = [www.bulakanph.com]
| founded	  = 
}}
	
Ang '''Bayan ng Bulakan''' ay isang ika-1 klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Bulacan]], [[Pilipinas]]. Matatagpuan ito sa layong 35 kilometro (22 milya) hilaga ng [[Maynila]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

Ang Bulakan na isa sa pinakamatandang mga bayan sa Pilipinas ay naging &quot;''[[encomienda]]''&quot; o kabisera ng ''[[Pampanga|Provincia de la Pampanga]]'', at paglaon ay naging unang kabisera ng lalawigan ng Bulacan bago inilipat ito sa [[Malolos]] noong 1930, pagkatapos ng pananakop ng mga Amerikano. Sa bayang ito ipinanganak si [[Marcelo H. del Pilar]], isang Pilipinong makabayan na naglimbag ng babasahing [[La Solidaridad]]. Dito rin ipinanganak ang kanyang pamangking si [[Gregorio del Pilar]], isang Pilipinong Heneral noong himagsikan, at ni [[Soc Rodrigo]], dating senador ng Pilipinas.

Kaugnay sa paggamit ng mga titik &quot;c&quot; o &quot;k&quot; upang itukoy sa bayan ng Bulakan, isinasaad sa Kabanata 2, Seksiyon 15&amp;nbsp;ng Bagong Panlalawigan na Kodigong Pampangasiwaan ng Bulacan (Ordinansa Blg. C-004) noong 2007 na ang salitang &quot;Bulakan&quot; ay tumutukoy sa bayan at ang unang kabisera ng lalawigan habang sa mismong lalawigan naman ang salitang &quot;Bulacan.&quot;&lt;ref name=&quot;Name change to Bulakan&quot;&gt;{{cite web|title=New Provincial Administrative Code of Bulacan|url=http://rightonthemark.files.wordpress.com/2012/08/new-provincial-administrative-code-of-bulacan_2.pdf|accessdate=3 Hunyo 2014}}&lt;/ref&gt;

==Etimolohiya==
Ang pangalan ng bayan ay nagmula sa salitang [[Tagalog|Tagalog]] na ''bulak'', na nangangahulugang ''bulak'' sa [[Ingles|Ingles]]. Ito ay pinangalanang ''Bulakan'' dahil sa kasaganaan ng halamang [[bulak]] na tumutubo sa rehiyon.

==Kasaysayan==

=== Pundasyon ===
Itinatag ng [[mga Augustinian]] ang Bulakan bilang isa sa mga ''visita'' ng Convento de Tondo noong 1575 sa ilalim ng ministro nito na si Fray Alonzo Alvarado, OSA. Noong 1578, ito ay naging isang Parokya ng bayan at inilaan ng [[Kumbento]] sa ilalim ng pagtangkilik ng [[Pag-aakyat sa Langit kay Maria|Nuestra Señora de la Asunción]] kasama si Caluya (ngayon ay [[Balagtas, Bulacan|Balagtas]], naging bayan noong 1599) at [[Guiguinto, Bulacan]] bilang bayang ito sa Guiguinto, Bulacan|Gui4came. ''visitas''.&lt;ref&gt;Administracion espiritual de los Padres Agustinos Calzados de la provincia del dulce Nombre de Jesus, ni R. P. Fr. Francisco Villacorta, Imprenta de H. Roldan Valladolid, Mayo 1833 p. 39&lt;/ref&gt; Ayon sa mga lokal na tala, Padre Agustin del Alburqueque, ang OSA ang unang Nauna sa Bayan.&lt;ref&gt;Catalogo de los religiosos de N.P.S. Agustin de la Provincia del Smo Nombre de Jesus de Filipinas, Imp. De Ramirez Y Giraudier, Manila 1864. p. 11&lt;/ref&gt;

Sa isang sensus noong Hunyo 1591, ang [[Lalawigan ng Bulacan]] ay mayroong 1,200 tributes o 4,800 katao, isang kumbentong Augustinian, isang ''Gobernadorcillo'' at isang ''alcalde mayor'' (kasalukuyang gobernador) na may hurisdiksyon sa mga bayan ng Bulakan (kabisera noon) [][Malolos, Calumpit]] [] Caluya at [[Meycauayan]].

Sa gitna ng bayan ay nakatayo ang siglong gulang na adobe church ng Our Lady of the Assumption ''(Nuestra Señora de la Asunción)''. Sa harap ng simbahan ay nakatayo ang municipal hall at isang parke na pinangalanang ''&quot;Plaza del Pilar&quot;'', na inilaan para sa Rebolusyonaryong Heneral [[Gregorio del Pilar]] na nagmula sa Barangay San Jose, Bulakan.

Ang [[Our Lady of Assumption Church (Bulakan)|Parish Church of Our Lady of the Assumption]] ay ang pangalawang pinakamatandang [[Roman Catholic]] na simbahan sa lalawigan at ang pinakamahaba at pinakamalawak sa mga tuntunin ng haba ng pasilyo at span ayon sa pagkakabanggit. May entry na ito sa baptismal book noon pang 1578. Sa unang pahina ng libro, nakasulat ang pangalan ng baryo ng bayan ng Bulacan, Bagio, Bulacan (Camino Real), Daan Estacion, Matungao, Cupang, Banban, Dapdap, Parian, Balubad, Pitpitan, Maysantor, Acsausan, Staqui, San Nicolas at Talung.

Pagkaraan ng 400 taon, may mga pagbabagong ginawa sa mga lumang ''baryo'' na binubuo ng bayan. Ang Bagio ay naging bahagi ng Bagumbayan noong 1731, ang Tibig ay umiral noong 1735, ang Dapdap ay pinalitan ng pangalan na Santa Ana noong 1741, Nagdasig ay naging bahagi ng Tab-Ang noong 1744 at ngayon ay San Francisco, Parian ay pinalitan ng pangalang Santa Inez noong 1765, Bulacan (Camino Real), Daan Estacion, Paniqui at Calungusan ay ginawang San Jose at Calungusan. sinakop ang Acsajo, ang Cupang ay sumapi sa Maysantor na ngayon ay Maysantol, ang Banban ay naging Bangbang at ngayon ay ang Bambang, Perez ay umiiral bilang hiwalay na ''baryo'' ng Taliktik (ngayon ay Taliptip), at may parehong lumang pangalan ng ''barrios'' San Nicolas, Matungao at Balubad.

Ang mga unang Bulaqueño, ang mga residente ng Bulakan, ay nakikibahagi sa pagsasaka, pangingisda at mga gawaing kamay, lalo na sa paghabi.

Ang bayan ng Bulakan, bilang unang kabisera ng lalawigan, ang nagbigay ng pangalan sa lalawigan gaya ng nakagawian ng iba pang mga lalawigan ng sinaunang Pilipinas (tulad ng [[Cavite, Cavite]]; Tayabas, Tayabas (ngayon ay [[Quezon Province]]) o [[Batangas, Batangas]]). Ito ang sentro ng mga gawaing pang-ekonomiya at ang mga naninirahan ay nagtamasa ng mahusay na kalakalan sa [[Maynila]], pangunahin dahil sa kalapitan nito sa lungsod at madaling mapuntahan sa pamamagitan ng malawak at nalalayag na ilog nito.

=== Pagsalakay ng mga Briton sa Bulacan ===
Ang Bulakan din ang pinangyarihan ng labanan sa pagitan ng mga Kastila na pinamumunuan ni Simón de Anda y Salazar at ng mga Briton na pinamumunuan ni Kapitan Slay noong maikling [[pananakop ng mga Ingles sa Maynila]]. Nagpadala ang mga Briton ng isang ekspedisyon na binubuo ng 400 Briton, 300 Malabar Negro at 2,000 kaalyadong Tsino. Ang mga Kastila, kasama ang mga katutubo ng Bulacan, ay gumawa ng isang magiting na paninindigan ngunit natalo. Kalaunan ay sinakop ni Kapitan Slay ang bayan ngunit hindi nagtagal.

Isang malaking grupo ng humigit-kumulang 8,000 gerilyang Pilipino sa pangunguna ng Espanyol na si Jose Pedro de Busto ang nakipaglaban kay Kapitan Slay sa loob ng siyam na araw sa harap ng simbahan hanggang sa tulay, na nagtulak sa kanya na umatras patungong Maynila.{{citation needed|date=Disyembre 2014}}

=== Simbahan ng Bulakan ===
Ang Simbahan ng Nuestra Señora de la Asuncion ang lugar ng kapanganakan ng [[Flores de Mayo]], isang kapistahan para sa Birheng Maria, na ginaganap sa buong Pilipinas tuwing buwan ng Mayo. Ito rin ang lugar ng kapanganakan ng tradisyonal na awiting ''Dalit'', isang patulang awit para sa mga patron ng isang partikular na ''barrio'' o bayan. Sa loob ng maraming siglo, ang Simbahan ng Mahal na Birhen ng Assumption ay nagsilbing balwarte ng pananampalatayang Katoliko sa buong lalawigan. Ito ang nagsilbing sentral na simbahan: isang simbahang parang katedral na nagsisilbing primus inter pares sa mga simbahang Poblacion ng Bulakan.

Matapos maitayo ang [[Diyosesis ng Malolos]], ang dating kaluwalhatian nito ay unti-unting naglaho habang ang pokus ay nabaling sa katedral ng kalapit na bayan na Malolos: isang simbahang itinayo 2 taon ang lumipas noong 1580. Bilang dating kabisera ng sekular na pamamahala, pati na rin ang kuta ng Kristiyanismo, nakatakda itong magbigay-pugay sa simbahang ito na isang siglong gulang. Kaya naman, ang mga mananampalataya kasama ang kasalukuyang kura paroko, si Rev. Fr. Manuel Manicad, ay humiling sa obispo, si Jose Francisco Oliveros, Obispo ng Malolos, na ideklara ang simbahan bilang isang Dambana ng Diyosesis. Noong Nobyembre 28, 2020, itinaas ng ikalimang obispo ng Malolos, si Most Rev. Dennis Villarojo D.D., ang parokya bilang isang Dambana ng Diyosesis. Sa parehong araw, ang iginagalang na imahen ng Nuestra Señora de la Asuncion ay tumanggap ng Solemn Episcopal Coronation.

Ang bayan ay nasisiyahan pa rin sa kalakalan at komersiyo kasama ang mga kalapit na bayan at ang Maynila kung saan ito ay may baybayin, isang lugar na puno ng makasaysayan at maluwalhating nakaraan.

== Heograpiya ==
Ang munisipalidad ng Bulakan ay nasa timog-kanlurang bahagi ng lalawigan ng [[Bulacan]] at napapalibutan ng ilang munisipalidad. Ito ay napapaligiran sa hilaga ng munisipalidad ng [[Guiguinto]], sa timog ng [[Manila Bay]], sa silangan ng munisipalidad ng [[Bocaue]], sa hilagang-kanluran ng lungsod ng [[Malolos]], sa hilagang-silangan ng munisipalidad ng [[Balagtas, Bulacan|Balagtas]], sa timog-silangan ng lungsod ng [[Meycauayan]] at sa timog-silangan ng munisipalidad ng [[Obando, Bulacan|Obando]].

Ito ay {{convert|35|km|sp=us}} hilaga ng [[Manila]]. Humigit-kumulang {{Convert|72.90|km2}} o 2.7284% ng kabuuang lawak ng lupa ng buong lalawigan. Ito ay nasa ikasampu (10) sa mga tuntunin ng lawak ng lupa kumpara sa iba pang mga munisipalidad sa lalawigan.

=== Mga Barangay ===
Ang bayan ng Bulacan ay nahahati sa 14 na mga [[barangay]].

* Bagumbayan
* Balubad
* Bambang
* Matungao
* Maysantol
* Perez
* Pitpitan
* San Francisco
* San Jose (Pob.)
* San Nicolas
* Santa Ana
* Santa Ines
* Taliptip
* Tibig

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

Sa senso noong 2020, ang populasyon ng Bulakan ay 81,232 katao, na may densidad na {{convert|{{sigfig|81,232/72.90|2}}|PD/km2|disp=or}}.{{PH wikidata|population_reference}}

Sa senso noong 2010, ang Munisipalidad ng Bulakan ay may kabuuang populasyon na 71,751. Ang Barangay Bambang ang may pinakamakapal na populasyon na may 13,566. Sinusundan ito ng Barangay Matungao at Barangay Santa Ana na may 9,699 at 7,685 ayon sa pagkakabanggit, sa kabilang banda, ang barangay na may pinakakaunting populasyon ay ang Barangay Perez at Barangay Santa Ines na may 2,152 at 2,682 ayon sa pagkakabanggit.{{PH census|2010}}

Kung ikukumpara sa populasyon ng Munisipalidad noong 1995 na 54,624, nagpapakita ito ng pagtaas ng 10,060 katao mula 1995 hanggang 2004. Ang taunang rate ng paglago ay 1,117 o isang average na pagtaas ng 18.42% sa loob ng siyam na taon.

Ang pinakamataas na porsyento ng pagbabago sa populasyon mula 1995 hanggang 2004 ay naipakita sa Barangay Perez, Pitpitan, Santa Ines, Tibig, Bagumbayan na may pagtaas na 56.33%, 54.74%, 39.73%, 34.66%, at 33.46% ayon sa pagkakabanggit.

Sa kabilang banda, ang mga barangay na nagpapakita ng pinakamababang porsyento ng pagbabago sa populasyon ay ang Barangay San Francisco, Matungao, at Bambang na may pagtaas lamang na 0.4%, 2.95% at 7.57% ayon sa pagkakabanggit.

=== Bilang ng mga sambahayan ===

Ang survey ng Community Base Monitoring System (CBMS) noong Enero 2005 ay nagpakita ng 14,523 na sambahayan. Kung ikukumpara sa kabuuang bilang ng mga sambahayan na 12,488 noong 2002, isang pagtaas ng 2,035 na sambahayan ang natanto mula 2002 hanggang 2005.

=== Kasarian at istruktura ng edad ===

Tulad ng ibang bahagi ng bansa, ang populasyon sa Bulakan ay nagpapakita ng pyramidal na istruktura ng edad. Ang populasyon sa pagitan ng edad 0-14 ay bumubuo sa 18,586 o 35% ng kabuuang populasyon. Sa kabilang banda, 31,963 o 61% ang kabilang sa bracket ng edad na 15–64 taong gulang at 2,103 o 4% lamang ang nasa bracket ng edad na 65 taong gulang pataas.

Sa mga tuntunin ng distribusyon ng kasarian, ang populasyon ng kababaihan ay bahagyang mas marami kaysa sa populasyon ng kalalakihan ng .47% noong 2002 Census on Population. Mayroong 31,553 na populasyon ng lalaki kumpara sa 31,702 na populasyon ng babae na nagreresulta sa ratio ng kasarian na 1 lalaki sa 1.004 na babae kumpara sa ibang kasarian.

=== Relihiyon ===

Ang [[Simbahang Katoliko]], ay nanatiling nangingibabaw na relihiyon simula nang lumaganap ito sa bayan noong 1572. Sa kabuuang populasyon na 64,684 noong 2004, 56,436 o 87.25% ay [[Simbahang Katoliko]]. Ang iba pang pananampalatayang Kristiyano na nakatagpo ng daan sa bayan ay ang [[Members Church of God International]] na mas kilala bilang [[Ang Dating Daan]], [[Iglesia ni Cristo]], [[United Methodist Church]], [[Ang Nagkaisang Iglesia ni Cristo sa Pilipinas]], [[Jesus Is Lord Church Worldwide]] at marami pang iba.

====Simbahan ng Parokya ng Mahal na Birhen ng Assumption====
[[File:JC_Bulakan_23.jpg|thumb|right|Façade ng Simbahan ng Parokya ng Nuestra Se''ñ''ora de la Asuncion]]
{{main|Simbahan ng Mahal na Birhen ng Assumption (Bulakan)}}
Ang simbahang parokya ng bayan, ang [[Simbahan ng Mahal na Birhen ng Assumption (Bulakan)|Iglesia Parroquial de Nuestra Señora de la Asuncion]], sa ilalim ng hurisdiksyon ng [[Diyosesis ng Katoliko Romano ng Malolos]], ay isa sa pinakamatanda at pinakamalaking simbahan sa [[Lalawigan ng Bulacan]]. Ito ang lugar kung saan ipinamahagi ni [[Gregorio Del Pilar]] ang mga polyeto na ginawa ng kanyang tiyuhin, si [[Marcelo H. Del Pilar]] na miyembro ng [[Kilusang Propaganda]]. Ang [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]] ay naglagay ng isang makasaysayang pananda noong 2007 na nagdeklara sa Simbahan ng Bulakan bilang isang ''Markadong Istrukturang Pangkasaysayan''.

=== Wika ===

Sa pangkalahatan, ang Bulakan ay isang bayan na nagsasalita ng [[wikang Tagalog|Tagalog]]. Humigit-kumulang 86.8% ang nagsasalita ng Tagalog habang ang iba ay nagsasalita ng [[wikang Kapampangan|Kapampangan]].

=== Antas ng literasiya ===

Ipinapakita ng 2005 Community Based Monitoring System Survey na ang Populasyon ng 10 taong gulang pataas ay nasa humigit-kumulang 38,164 katao at humigit-kumulang 37,822 ang may literasiya na 99.10 porsyento.

Ipinapakita rin ng 2005 Community Based Monitoring System Survey na mayroon lamang 219 na lisensyadong propesyonal dito, ang pinakamababa sa buong probinsya.

==Pamahalaan==
===Lokal na pamahalaan===
{{pangunahing|Sangguniang Bayan}}
[[File: Bulakan Municipal Hall, Bulacan, Abr 2025.jpg|thumb|right|Bulakan Municipal Hall at Town Plaza]]
*Mayor: [[Vergel Meneses]] ([[Makabayang Koalisyon ng Mamamayan|NPC]])
*Vice Mayor: Aron Ronald R. Cruz ([[Partido Federal ng Pilipinas|PFP]])
*Mga miyembro ng Sangguniang Bayan:
** Bienvenido M. Cruz Jr. ([[Makabayang Koalisyon ng Mamamayan|NPC]])
** Patrick Ian D. Catindig ([[Makabayang Koalisyon ng Mamamayan|NPC]])
** Ma. Gloria D. Mendoza ([[Partido Federal ng Pilipinas|PFP]])
** Veronica Michaela V. Meneses ([[Makabayang Koalisyon ng Mamamayan|NPC]])
** Rchie E. San Jose ([[Makabayang Koalisyon ng Mamamayan|NPC]])
** Piccolo Iñigo F. Meneses ([[Partido Federal ng Pilipinas|PFP]])
** Ana Marie V. Pagsibigan ([[Makabayang Koalisyon ng Mamamayan|NPC]])
** Michael M. Ramos ([[Partido Federal ng Pilipinas|PFP]])

==Kultura==

===Mga Pista at Kapistahan===
Noong 2024, inilunsad ng Bulakan ang kauna-unahang “Bangkaripas” [[pista]] ng [[Barangay]] Tibig na may temang, ‘Ang Simula’. Ang 30-taong-gulang na tradisyon at pamana ng kultura ng nayon ay nagtatampok ng makukulay na [[Modelo ng barko|laruang bangka]] na gawa sa plastik o [[styrofoam]] na nakikipagkumpitensya sa “[[Karera ng bangka|bangka-bangkaan]]” sa kahabaan ng [[Ilog Angat|Ilog Bulakan]]. Ang mga bangka ay pinapagana ng [[hair dryer]] at ng mga motor na [[Tamiya Corporation|Tamiya]] [[mini 4WD]] noong dekada 1990.&lt;ref&gt;{{cite news |last1= Reyes Estrope|first1=Carmela |title='Bangkaripas' binubuhay ang tradisyon ng karera ng laruang bangka sa bayan ng Bulacan|url=https://newsinfo.inquirer.net/1990645/bangkaripas-revives-toy-boat-racing-tradition-in-bulacan-town |accessdate= Oktubre 9, 2024 |work = [[Philippine Daily Inquirer]]|date=Oktubre 8, 2024}}&lt;/ref&gt;

== Edukasyon ==
Ang Tanggapan ng Distrito ng mga Paaralan ng Bulacan ang namamahala sa lahat ng institusyong pang-edukasyon sa loob ng munisipalidad. Pinangangasiwaan nito ang pamamahala at operasyon ng lahat ng pribado at pampubliko, mula elementarya hanggang sekondarya.&lt;ref&gt;{{Banggitin ang web |date=Enero 15, 2021 |title=Masterlist of Schools |url=https://www.deped.gov.ph/wp-content/uploads/2021/06/SY-2020-2021-Masterlist-of-Schools-Address-only-1-1.pdf |access-date=Hulyo 15, 2025 |website=Department of Education}}&lt;/ref&gt;

Ang bawat barangay ay may sariling day-care para sa mga mag-aaral na nasa pre-elementarya at isang elementarya. Marami ring mga pribadong elementarya na matatagpuan sa iba't ibang barangay.

===Mga paaralang primarya at elementarya===
{{Div col|colwidth=20em}}
* Assumpta Academy
* Bagumbayan Primary School
* Bambang Elementary School
* Barnabbas Bulacan Christian Academy
* Bulacan Central Christian School
* Bulacan Montessori School
* Dr. Litao Learning School
* Dr. Manuel S. Tansinsin Memorial School
* General Gregorio del Pilar Integrated School
* Immaculate Conception School of Malolos
* Jesus Reigns Christian Academy Foundation
* Jose L. Perez Memorial School
* Marcelo H. del Pilar Memorial School
* Matungao Elementary School
* Molder of Youth Montessori School
* Pitpitan Elementary School
* Smart Child Multiple Intelligence Academy
* St Stephen School of Bulacan
* Sta. Ana Elementary School
* Sta. Paaralang Elementarya ng Ines
* Paaralang Elementarya ng Tabang
* Paaralang Elementarya ng Taliptip
* Paaralang Elementarya ng Tibig
* Paaralang Young Achievers Montessori
{{div col end}}

===Mga paaralang sekundarya===
{{Div col|colwidth=20em}}
*Assumpta Academy
*Institusyon ng Doña Trinidad Mendoza
*Paaralang Montessori ng Bulacan
*Paaralang Metodista ng Bulacan
*Paaralang Kristiyano ng Bulacan Central
*Paaralang Mataas na Pang-alaala ng Doña Candeleria Meneses Duque
*Institusyon ng Doña Trinidad Mendoza
* Paaralang Pang-Integrasyon ng Heneral Gregorio del Pilar
*Paaralang Mataas na Pang-alaala ng Romeo Acuña Santos
*Paaralang Mataas na Pang-alaala ng San Francisco Xavier
*Paaralang Pambansa ng Taliptip
{{div col end}}

=== Institusyon ng mas mataas na edukasyon ===
* [[Pampamahalaang Unibersidad ng Bulacan]] - Ang Meneses Campus ay isang satellite campus ng Pamantasang Estado ng Bulacan, na matatagpuan sa Barangay Matungao.

== Mga kilalang personalidad ==
* [[Marcelo H. del Pilar]] – makabayan, abogado, mamamahayag at aktibista, isa siya sa mga pinuno ng [[Kilusang Propaganda]] noong panahon ng mga Espanyol at nagsilbing pangalawang punong patnugot ng ''[[La Solidaridad]]''; mas kilala sa kanyang alyas na &quot;Plaridel&quot;, na siyang pinagmulan ng pangalan ng kalapit na bayan na [[Plaridel, Bulacan]]
* [[Gregorio del Pilar]] – ''[[Katipunan|Katipunero]]'' pamangkin ni Marcelo H. del Pilar, nagsilbing isa sa mga pinakabatang heneral ng [[Rebolusyong Pilipino]] at ng Unang Republika ng Pilipinas; kilala bilang &quot;Bayani ng [[Labanan ng Tirad Pass]]&quot;
* [[Tess Lazaro]] – diplomat at [[Secretary of Foreign Affairs (Philippines)|secretary of foreign affairs]]
* [[Vicente Lava]] – Chemist at General Secretary ng [[Partido Komunista ng Pilipinas-1930|Communist Party of the Philippines]] (1942–1944)
* [[Francisco Soc Rodrigo]] – abogado, tagapagturo, brodkaster, mamamahayag, manunulat ng dula, at estadista na nagsilbi bilang miyembro ng [[Senado ng Pilipinas]] mula 1960 hanggang 1972 at bilang Komisyoner sa 1986 Constitutional Commission. Ang parangal na &quot;Gawad Soc Rodrigo&quot; ay ipinangalan sa kanya ng [[Komisyon ng Wikang Filipino]] at [[National Commission for Culture and the Arts]].

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
* [http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
* [http://bulacan.bulacan.ph Bulacan, Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]</text>
      <sha1>cmuc2z5qcndo9uuppdwddjod2gfjbl2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223403</id>
      <parentid>2223402</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T01:30:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47781-75</username>
        <id>166014</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga kilalang personalidad */</comment>
      <origin>2223403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20145" sha1="bhcpy1i2a7jwlebkge92gacatj9gp7a" xml:space="preserve">{{For|ibang paksa|Bulacan|Bulacan (paglilinaw)}}
{{Infobox Philippine municipality 2 
| infoboxtitle    = Bayan ng Bulakan
| sealfile        =
| larawan = JC Bulakan 23.jpg
| caption         = Mapa ng [[Bulacan]] na nagpapakita sa lokasyon ng Bulakan.
| locatormapfile  = {{PH wikidata|image_map}}
| region          = {{PH wikidata|region}}
| province        = {{PH wikidata|province}}
| districts       = Unang Distrito ng Bulacan
| barangays       = 14
| class           = Ika-2 Klase
| mayor           = 
| areakm2         = 
| population_as_of = 2000 | population_total         = 62903
| population_density_km2      = 
| website         = [www.bulakanph.com]
| founded	  = 
}}
	
Ang '''Bayan ng Bulakan''' ay isang ika-1 klaseng [[mga bayan ng Pilipinas|bayan]] sa [[mga lalawigan ng Pilipinas|lalawigan]] ng [[Bulacan]], [[Pilipinas]]. Matatagpuan ito sa layong 35 kilometro (22 milya) hilaga ng [[Maynila]]. Ayon sa {{PH wikidata|population_as_of}}, ito ay may populasyon na {{PH wikidata|population_total}} sa may {{PH wikidata|household}} na kabahayan.

Ang Bulakan na isa sa pinakamatandang mga bayan sa Pilipinas ay naging &quot;''[[encomienda]]''&quot; o kabisera ng ''[[Pampanga|Provincia de la Pampanga]]'', at paglaon ay naging unang kabisera ng lalawigan ng Bulacan bago inilipat ito sa [[Malolos]] noong 1930, pagkatapos ng pananakop ng mga Amerikano. Sa bayang ito ipinanganak si [[Marcelo H. del Pilar]], isang Pilipinong makabayan na naglimbag ng babasahing [[La Solidaridad]]. Dito rin ipinanganak ang kanyang pamangking si [[Gregorio del Pilar]], isang Pilipinong Heneral noong himagsikan, at ni [[Soc Rodrigo]], dating senador ng Pilipinas.

Kaugnay sa paggamit ng mga titik &quot;c&quot; o &quot;k&quot; upang itukoy sa bayan ng Bulakan, isinasaad sa Kabanata 2, Seksiyon 15&amp;nbsp;ng Bagong Panlalawigan na Kodigong Pampangasiwaan ng Bulacan (Ordinansa Blg. C-004) noong 2007 na ang salitang &quot;Bulakan&quot; ay tumutukoy sa bayan at ang unang kabisera ng lalawigan habang sa mismong lalawigan naman ang salitang &quot;Bulacan.&quot;&lt;ref name=&quot;Name change to Bulakan&quot;&gt;{{cite web|title=New Provincial Administrative Code of Bulacan|url=http://rightonthemark.files.wordpress.com/2012/08/new-provincial-administrative-code-of-bulacan_2.pdf|accessdate=3 Hunyo 2014}}&lt;/ref&gt;

==Etimolohiya==
Ang pangalan ng bayan ay nagmula sa salitang [[Tagalog|Tagalog]] na ''bulak'', na nangangahulugang ''bulak'' sa [[Ingles|Ingles]]. Ito ay pinangalanang ''Bulakan'' dahil sa kasaganaan ng halamang [[bulak]] na tumutubo sa rehiyon.

==Kasaysayan==

=== Pundasyon ===
Itinatag ng [[mga Augustinian]] ang Bulakan bilang isa sa mga ''visita'' ng Convento de Tondo noong 1575 sa ilalim ng ministro nito na si Fray Alonzo Alvarado, OSA. Noong 1578, ito ay naging isang Parokya ng bayan at inilaan ng [[Kumbento]] sa ilalim ng pagtangkilik ng [[Pag-aakyat sa Langit kay Maria|Nuestra Señora de la Asunción]] kasama si Caluya (ngayon ay [[Balagtas, Bulacan|Balagtas]], naging bayan noong 1599) at [[Guiguinto, Bulacan]] bilang bayang ito sa Guiguinto, Bulacan|Gui4came. ''visitas''.&lt;ref&gt;Administracion espiritual de los Padres Agustinos Calzados de la provincia del dulce Nombre de Jesus, ni R. P. Fr. Francisco Villacorta, Imprenta de H. Roldan Valladolid, Mayo 1833 p. 39&lt;/ref&gt; Ayon sa mga lokal na tala, Padre Agustin del Alburqueque, ang OSA ang unang Nauna sa Bayan.&lt;ref&gt;Catalogo de los religiosos de N.P.S. Agustin de la Provincia del Smo Nombre de Jesus de Filipinas, Imp. De Ramirez Y Giraudier, Manila 1864. p. 11&lt;/ref&gt;

Sa isang sensus noong Hunyo 1591, ang [[Lalawigan ng Bulacan]] ay mayroong 1,200 tributes o 4,800 katao, isang kumbentong Augustinian, isang ''Gobernadorcillo'' at isang ''alcalde mayor'' (kasalukuyang gobernador) na may hurisdiksyon sa mga bayan ng Bulakan (kabisera noon) [][Malolos, Calumpit]] [] Caluya at [[Meycauayan]].

Sa gitna ng bayan ay nakatayo ang siglong gulang na adobe church ng Our Lady of the Assumption ''(Nuestra Señora de la Asunción)''. Sa harap ng simbahan ay nakatayo ang municipal hall at isang parke na pinangalanang ''&quot;Plaza del Pilar&quot;'', na inilaan para sa Rebolusyonaryong Heneral [[Gregorio del Pilar]] na nagmula sa Barangay San Jose, Bulakan.

Ang [[Our Lady of Assumption Church (Bulakan)|Parish Church of Our Lady of the Assumption]] ay ang pangalawang pinakamatandang [[Roman Catholic]] na simbahan sa lalawigan at ang pinakamahaba at pinakamalawak sa mga tuntunin ng haba ng pasilyo at span ayon sa pagkakabanggit. May entry na ito sa baptismal book noon pang 1578. Sa unang pahina ng libro, nakasulat ang pangalan ng baryo ng bayan ng Bulacan, Bagio, Bulacan (Camino Real), Daan Estacion, Matungao, Cupang, Banban, Dapdap, Parian, Balubad, Pitpitan, Maysantor, Acsausan, Staqui, San Nicolas at Talung.

Pagkaraan ng 400 taon, may mga pagbabagong ginawa sa mga lumang ''baryo'' na binubuo ng bayan. Ang Bagio ay naging bahagi ng Bagumbayan noong 1731, ang Tibig ay umiral noong 1735, ang Dapdap ay pinalitan ng pangalan na Santa Ana noong 1741, Nagdasig ay naging bahagi ng Tab-Ang noong 1744 at ngayon ay San Francisco, Parian ay pinalitan ng pangalang Santa Inez noong 1765, Bulacan (Camino Real), Daan Estacion, Paniqui at Calungusan ay ginawang San Jose at Calungusan. sinakop ang Acsajo, ang Cupang ay sumapi sa Maysantor na ngayon ay Maysantol, ang Banban ay naging Bangbang at ngayon ay ang Bambang, Perez ay umiiral bilang hiwalay na ''baryo'' ng Taliktik (ngayon ay Taliptip), at may parehong lumang pangalan ng ''barrios'' San Nicolas, Matungao at Balubad.

Ang mga unang Bulaqueño, ang mga residente ng Bulakan, ay nakikibahagi sa pagsasaka, pangingisda at mga gawaing kamay, lalo na sa paghabi.

Ang bayan ng Bulakan, bilang unang kabisera ng lalawigan, ang nagbigay ng pangalan sa lalawigan gaya ng nakagawian ng iba pang mga lalawigan ng sinaunang Pilipinas (tulad ng [[Cavite, Cavite]]; Tayabas, Tayabas (ngayon ay [[Quezon Province]]) o [[Batangas, Batangas]]). Ito ang sentro ng mga gawaing pang-ekonomiya at ang mga naninirahan ay nagtamasa ng mahusay na kalakalan sa [[Maynila]], pangunahin dahil sa kalapitan nito sa lungsod at madaling mapuntahan sa pamamagitan ng malawak at nalalayag na ilog nito.

=== Pagsalakay ng mga Briton sa Bulacan ===
Ang Bulakan din ang pinangyarihan ng labanan sa pagitan ng mga Kastila na pinamumunuan ni Simón de Anda y Salazar at ng mga Briton na pinamumunuan ni Kapitan Slay noong maikling [[pananakop ng mga Ingles sa Maynila]]. Nagpadala ang mga Briton ng isang ekspedisyon na binubuo ng 400 Briton, 300 Malabar Negro at 2,000 kaalyadong Tsino. Ang mga Kastila, kasama ang mga katutubo ng Bulacan, ay gumawa ng isang magiting na paninindigan ngunit natalo. Kalaunan ay sinakop ni Kapitan Slay ang bayan ngunit hindi nagtagal.

Isang malaking grupo ng humigit-kumulang 8,000 gerilyang Pilipino sa pangunguna ng Espanyol na si Jose Pedro de Busto ang nakipaglaban kay Kapitan Slay sa loob ng siyam na araw sa harap ng simbahan hanggang sa tulay, na nagtulak sa kanya na umatras patungong Maynila.{{citation needed|date=Disyembre 2014}}

=== Simbahan ng Bulakan ===
Ang Simbahan ng Nuestra Señora de la Asuncion ang lugar ng kapanganakan ng [[Flores de Mayo]], isang kapistahan para sa Birheng Maria, na ginaganap sa buong Pilipinas tuwing buwan ng Mayo. Ito rin ang lugar ng kapanganakan ng tradisyonal na awiting ''Dalit'', isang patulang awit para sa mga patron ng isang partikular na ''barrio'' o bayan. Sa loob ng maraming siglo, ang Simbahan ng Mahal na Birhen ng Assumption ay nagsilbing balwarte ng pananampalatayang Katoliko sa buong lalawigan. Ito ang nagsilbing sentral na simbahan: isang simbahang parang katedral na nagsisilbing primus inter pares sa mga simbahang Poblacion ng Bulakan.

Matapos maitayo ang [[Diyosesis ng Malolos]], ang dating kaluwalhatian nito ay unti-unting naglaho habang ang pokus ay nabaling sa katedral ng kalapit na bayan na Malolos: isang simbahang itinayo 2 taon ang lumipas noong 1580. Bilang dating kabisera ng sekular na pamamahala, pati na rin ang kuta ng Kristiyanismo, nakatakda itong magbigay-pugay sa simbahang ito na isang siglong gulang. Kaya naman, ang mga mananampalataya kasama ang kasalukuyang kura paroko, si Rev. Fr. Manuel Manicad, ay humiling sa obispo, si Jose Francisco Oliveros, Obispo ng Malolos, na ideklara ang simbahan bilang isang Dambana ng Diyosesis. Noong Nobyembre 28, 2020, itinaas ng ikalimang obispo ng Malolos, si Most Rev. Dennis Villarojo D.D., ang parokya bilang isang Dambana ng Diyosesis. Sa parehong araw, ang iginagalang na imahen ng Nuestra Señora de la Asuncion ay tumanggap ng Solemn Episcopal Coronation.

Ang bayan ay nasisiyahan pa rin sa kalakalan at komersiyo kasama ang mga kalapit na bayan at ang Maynila kung saan ito ay may baybayin, isang lugar na puno ng makasaysayan at maluwalhating nakaraan.

== Heograpiya ==
Ang munisipalidad ng Bulakan ay nasa timog-kanlurang bahagi ng lalawigan ng [[Bulacan]] at napapalibutan ng ilang munisipalidad. Ito ay napapaligiran sa hilaga ng munisipalidad ng [[Guiguinto]], sa timog ng [[Manila Bay]], sa silangan ng munisipalidad ng [[Bocaue]], sa hilagang-kanluran ng lungsod ng [[Malolos]], sa hilagang-silangan ng munisipalidad ng [[Balagtas, Bulacan|Balagtas]], sa timog-silangan ng lungsod ng [[Meycauayan]] at sa timog-silangan ng munisipalidad ng [[Obando, Bulacan|Obando]].

Ito ay {{convert|35|km|sp=us}} hilaga ng [[Manila]]. Humigit-kumulang {{Convert|72.90|km2}} o 2.7284% ng kabuuang lawak ng lupa ng buong lalawigan. Ito ay nasa ikasampu (10) sa mga tuntunin ng lawak ng lupa kumpara sa iba pang mga munisipalidad sa lalawigan.

=== Mga Barangay ===
Ang bayan ng Bulacan ay nahahati sa 14 na mga [[barangay]].

* Bagumbayan
* Balubad
* Bambang
* Matungao
* Maysantol
* Perez
* Pitpitan
* San Francisco
* San Jose (Pob.)
* San Nicolas
* Santa Ana
* Santa Ines
* Taliptip
* Tibig

==Demograpiko==
{{Populasyon}}

Sa senso noong 2020, ang populasyon ng Bulakan ay 81,232 katao, na may densidad na {{convert|{{sigfig|81,232/72.90|2}}|PD/km2|disp=or}}.{{PH wikidata|population_reference}}

Sa senso noong 2010, ang Munisipalidad ng Bulakan ay may kabuuang populasyon na 71,751. Ang Barangay Bambang ang may pinakamakapal na populasyon na may 13,566. Sinusundan ito ng Barangay Matungao at Barangay Santa Ana na may 9,699 at 7,685 ayon sa pagkakabanggit, sa kabilang banda, ang barangay na may pinakakaunting populasyon ay ang Barangay Perez at Barangay Santa Ines na may 2,152 at 2,682 ayon sa pagkakabanggit.{{PH census|2010}}

Kung ikukumpara sa populasyon ng Munisipalidad noong 1995 na 54,624, nagpapakita ito ng pagtaas ng 10,060 katao mula 1995 hanggang 2004. Ang taunang rate ng paglago ay 1,117 o isang average na pagtaas ng 18.42% sa loob ng siyam na taon.

Ang pinakamataas na porsyento ng pagbabago sa populasyon mula 1995 hanggang 2004 ay naipakita sa Barangay Perez, Pitpitan, Santa Ines, Tibig, Bagumbayan na may pagtaas na 56.33%, 54.74%, 39.73%, 34.66%, at 33.46% ayon sa pagkakabanggit.

Sa kabilang banda, ang mga barangay na nagpapakita ng pinakamababang porsyento ng pagbabago sa populasyon ay ang Barangay San Francisco, Matungao, at Bambang na may pagtaas lamang na 0.4%, 2.95% at 7.57% ayon sa pagkakabanggit.

=== Bilang ng mga sambahayan ===

Ang survey ng Community Base Monitoring System (CBMS) noong Enero 2005 ay nagpakita ng 14,523 na sambahayan. Kung ikukumpara sa kabuuang bilang ng mga sambahayan na 12,488 noong 2002, isang pagtaas ng 2,035 na sambahayan ang natanto mula 2002 hanggang 2005.

=== Kasarian at istruktura ng edad ===

Tulad ng ibang bahagi ng bansa, ang populasyon sa Bulakan ay nagpapakita ng pyramidal na istruktura ng edad. Ang populasyon sa pagitan ng edad 0-14 ay bumubuo sa 18,586 o 35% ng kabuuang populasyon. Sa kabilang banda, 31,963 o 61% ang kabilang sa bracket ng edad na 15–64 taong gulang at 2,103 o 4% lamang ang nasa bracket ng edad na 65 taong gulang pataas.

Sa mga tuntunin ng distribusyon ng kasarian, ang populasyon ng kababaihan ay bahagyang mas marami kaysa sa populasyon ng kalalakihan ng .47% noong 2002 Census on Population. Mayroong 31,553 na populasyon ng lalaki kumpara sa 31,702 na populasyon ng babae na nagreresulta sa ratio ng kasarian na 1 lalaki sa 1.004 na babae kumpara sa ibang kasarian.

=== Relihiyon ===

Ang [[Simbahang Katoliko]], ay nanatiling nangingibabaw na relihiyon simula nang lumaganap ito sa bayan noong 1572. Sa kabuuang populasyon na 64,684 noong 2004, 56,436 o 87.25% ay [[Simbahang Katoliko]]. Ang iba pang pananampalatayang Kristiyano na nakatagpo ng daan sa bayan ay ang [[Members Church of God International]] na mas kilala bilang [[Ang Dating Daan]], [[Iglesia ni Cristo]], [[United Methodist Church]], [[Ang Nagkaisang Iglesia ni Cristo sa Pilipinas]], [[Jesus Is Lord Church Worldwide]] at marami pang iba.

====Simbahan ng Parokya ng Mahal na Birhen ng Assumption====
[[File:JC_Bulakan_23.jpg|thumb|right|Façade ng Simbahan ng Parokya ng Nuestra Se''ñ''ora de la Asuncion]]
{{main|Simbahan ng Mahal na Birhen ng Assumption (Bulakan)}}
Ang simbahang parokya ng bayan, ang [[Simbahan ng Mahal na Birhen ng Assumption (Bulakan)|Iglesia Parroquial de Nuestra Señora de la Asuncion]], sa ilalim ng hurisdiksyon ng [[Diyosesis ng Katoliko Romano ng Malolos]], ay isa sa pinakamatanda at pinakamalaking simbahan sa [[Lalawigan ng Bulacan]]. Ito ang lugar kung saan ipinamahagi ni [[Gregorio Del Pilar]] ang mga polyeto na ginawa ng kanyang tiyuhin, si [[Marcelo H. Del Pilar]] na miyembro ng [[Kilusang Propaganda]]. Ang [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]] ay naglagay ng isang makasaysayang pananda noong 2007 na nagdeklara sa Simbahan ng Bulakan bilang isang ''Markadong Istrukturang Pangkasaysayan''.

=== Wika ===

Sa pangkalahatan, ang Bulakan ay isang bayan na nagsasalita ng [[wikang Tagalog|Tagalog]]. Humigit-kumulang 86.8% ang nagsasalita ng Tagalog habang ang iba ay nagsasalita ng [[wikang Kapampangan|Kapampangan]].

=== Antas ng literasiya ===

Ipinapakita ng 2005 Community Based Monitoring System Survey na ang Populasyon ng 10 taong gulang pataas ay nasa humigit-kumulang 38,164 katao at humigit-kumulang 37,822 ang may literasiya na 99.10 porsyento.

Ipinapakita rin ng 2005 Community Based Monitoring System Survey na mayroon lamang 219 na lisensyadong propesyonal dito, ang pinakamababa sa buong probinsya.

==Pamahalaan==
===Lokal na pamahalaan===
{{pangunahing|Sangguniang Bayan}}
[[File: Bulakan Municipal Hall, Bulacan, Abr 2025.jpg|thumb|right|Bulakan Municipal Hall at Town Plaza]]
*Mayor: [[Vergel Meneses]] ([[Makabayang Koalisyon ng Mamamayan|NPC]])
*Vice Mayor: Aron Ronald R. Cruz ([[Partido Federal ng Pilipinas|PFP]])
*Mga miyembro ng Sangguniang Bayan:
** Bienvenido M. Cruz Jr. ([[Makabayang Koalisyon ng Mamamayan|NPC]])
** Patrick Ian D. Catindig ([[Makabayang Koalisyon ng Mamamayan|NPC]])
** Ma. Gloria D. Mendoza ([[Partido Federal ng Pilipinas|PFP]])
** Veronica Michaela V. Meneses ([[Makabayang Koalisyon ng Mamamayan|NPC]])
** Rchie E. San Jose ([[Makabayang Koalisyon ng Mamamayan|NPC]])
** Piccolo Iñigo F. Meneses ([[Partido Federal ng Pilipinas|PFP]])
** Ana Marie V. Pagsibigan ([[Makabayang Koalisyon ng Mamamayan|NPC]])
** Michael M. Ramos ([[Partido Federal ng Pilipinas|PFP]])

==Kultura==

===Mga Pista at Kapistahan===
Noong 2024, inilunsad ng Bulakan ang kauna-unahang “Bangkaripas” [[pista]] ng [[Barangay]] Tibig na may temang, ‘Ang Simula’. Ang 30-taong-gulang na tradisyon at pamana ng kultura ng nayon ay nagtatampok ng makukulay na [[Modelo ng barko|laruang bangka]] na gawa sa plastik o [[styrofoam]] na nakikipagkumpitensya sa “[[Karera ng bangka|bangka-bangkaan]]” sa kahabaan ng [[Ilog Angat|Ilog Bulakan]]. Ang mga bangka ay pinapagana ng [[hair dryer]] at ng mga motor na [[Tamiya Corporation|Tamiya]] [[mini 4WD]] noong dekada 1990.&lt;ref&gt;{{cite news |last1= Reyes Estrope|first1=Carmela |title='Bangkaripas' binubuhay ang tradisyon ng karera ng laruang bangka sa bayan ng Bulacan|url=https://newsinfo.inquirer.net/1990645/bangkaripas-revives-toy-boat-racing-tradition-in-bulacan-town |accessdate= Oktubre 9, 2024 |work = [[Philippine Daily Inquirer]]|date=Oktubre 8, 2024}}&lt;/ref&gt;

== Edukasyon ==
Ang Tanggapan ng Distrito ng mga Paaralan ng Bulacan ang namamahala sa lahat ng institusyong pang-edukasyon sa loob ng munisipalidad. Pinangangasiwaan nito ang pamamahala at operasyon ng lahat ng pribado at pampubliko, mula elementarya hanggang sekondarya.&lt;ref&gt;{{Banggitin ang web |date=Enero 15, 2021 |title=Masterlist of Schools |url=https://www.deped.gov.ph/wp-content/uploads/2021/06/SY-2020-2021-Masterlist-of-Schools-Address-only-1-1.pdf |access-date=Hulyo 15, 2025 |website=Department of Education}}&lt;/ref&gt;

Ang bawat barangay ay may sariling day-care para sa mga mag-aaral na nasa pre-elementarya at isang elementarya. Marami ring mga pribadong elementarya na matatagpuan sa iba't ibang barangay.

===Mga paaralang primarya at elementarya===
{{Div col|colwidth=20em}}
* Assumpta Academy
* Bagumbayan Primary School
* Bambang Elementary School
* Barnabbas Bulacan Christian Academy
* Bulacan Central Christian School
* Bulacan Montessori School
* Dr. Litao Learning School
* Dr. Manuel S. Tansinsin Memorial School
* General Gregorio del Pilar Integrated School
* Immaculate Conception School of Malolos
* Jesus Reigns Christian Academy Foundation
* Jose L. Perez Memorial School
* Marcelo H. del Pilar Memorial School
* Matungao Elementary School
* Molder of Youth Montessori School
* Pitpitan Elementary School
* Smart Child Multiple Intelligence Academy
* St Stephen School of Bulacan
* Sta. Ana Elementary School
* Sta. Paaralang Elementarya ng Ines
* Paaralang Elementarya ng Tabang
* Paaralang Elementarya ng Taliptip
* Paaralang Elementarya ng Tibig
* Paaralang Young Achievers Montessori
{{div col end}}

===Mga paaralang sekundarya===
{{Div col|colwidth=20em}}
*Assumpta Academy
*Institusyon ng Doña Trinidad Mendoza
*Paaralang Montessori ng Bulacan
*Paaralang Metodista ng Bulacan
*Paaralang Kristiyano ng Bulacan Central
*Paaralang Mataas na Pang-alaala ng Doña Candeleria Meneses Duque
*Institusyon ng Doña Trinidad Mendoza
* Paaralang Pang-Integrasyon ng Heneral Gregorio del Pilar
*Paaralang Mataas na Pang-alaala ng Romeo Acuña Santos
*Paaralang Mataas na Pang-alaala ng San Francisco Xavier
*Paaralang Pambansa ng Taliptip
{{div col end}}

=== Institusyon ng mas mataas na edukasyon ===
* [[Pampamahalaang Unibersidad ng Bulacan]] - Ang Meneses Campus ay isang satellite campus ng Pamantasang Estado ng Bulacan, na matatagpuan sa Barangay Matungao.

== Mga kilalang personalidad ==
* [[Marcelo H. del Pilar]] – makabayan, abogado, mamamahayag at aktibista, isa siya sa mga pinuno ng [[Kilusang Propaganda]] noong panahon ng mga Espanyol at nagsilbing pangalawang punong patnugot ng ''[[La Solidaridad]]''; mas kilala sa kanyang alyas na &quot;Plaridel&quot;, na siyang pinagmulan ng pangalan ng kalapit na bayan na [[Plaridel, Bulacan]]
* [[Gregorio del Pilar]] – ''[[Katipunan|Katipunero]]'' pamangkin ni Marcelo H. del Pilar, nagsilbing isa sa mga pinakabatang heneral ng [[Rebolusyong Pilipino]] at ng Unang Republika ng Pilipinas; kilala bilang &quot;Bayani ng [[Labanan sa Pasong Tirad]]&quot;
* [[Tess Lazaro]] – diplomat at [[Kalihim ng Ugnayang Panlabas|kalihim ng ugnayang panlabas]]
* [[Vicente Lava]] – Chemist at General Secretary ng [[Partido Komunista ng Pilipinas-1930|Communist Party of the Philippines]] (1942–1944)
* [[Francisco Soc Rodrigo]] – abogado, tagapagturo, brodkaster, mamamahayag, manunulat ng dula, at estadista na nagsilbi bilang miyembro ng [[Senado ng Pilipinas]] mula 1960 hanggang 1972 at bilang Komisyoner sa 1986 Constitutional Commission. Ang parangal na &quot;Gawad Soc Rodrigo&quot; ay ipinangalan sa kanya ng [[Komisyon ng Wikang Filipino]] at [[National Commission for Culture and the Arts]].

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

==Mga Kawing Panlabas==
* [http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp Philippine Standard Geographic Code] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413163013/http://www.nscb.gov.ph/activestats/psgc/default.asp |date=2012-04-13 }}
* [http://bulacan.bulacan.ph Bulacan, Bulacan]

{{Bulacan}}

[[Kategorya:Mga bayan ng Bulacan]]</text>
      <sha1>bhcpy1i2a7jwlebkge92gacatj9gp7a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kasaysayan ng Pilipinas (900–1565)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27641</id>
    <revision>
      <id>2223455</id>
      <parentid>2198055</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T07:41:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-44896-42</username>
        <id>165328</id>
      </contributor>
      <origin>2223455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8886" sha1="teg9o5jczqbgrsjmkvs2xe3o5t5ydwz" xml:space="preserve">{{Original research|date=Nobyembre 2009}}
{{Unreferenced|date=Oktubre 2021}}
{{Kasaysayan ng Pilipinas}}

{{Infobox archaeological culture
| name = Panahong pre-kolonyal ng Pilipinas
| image =
| map = Naturales_4.png
| mapalt =
| altnames =
| horizon = Kasaysayan ng Pilipinas
| region = [[Southeast Asia]]
| period = {{circa}} 900–1560s
| typesite =
| majorsites = [[Tondo (historical polity)|Tondo]], [[Maynila (historical polity)|Maynila]], [[Pangasinan (historical region)|Pangasinan]], [[Pila (historical polity)|Pila]], [[Limestone tombs of Kamhantik|Mga libingang apog]], [[Ijang|Mga kuta ng Idjang]], [[Madja-as|Panay]], [[Cebu (historical polity)]], [[Butuan (historical polity)]], [[Sanmalan]], [[Sultanate of Maguindanao]], [[Sultanate of Sulu]], [[Ma-i]], [[Dapitan Kingdom|Bool]], [[Kingdom of Kumalarang|Kumalarang]], [[Religion in pre-colonial Philippines|Mga kagamitang ginto]], [[Cebu City|Singhapala]]
| extra = [[Indian influences in early Philippine polities|Mga kahariang naimpluwensiyahan ng India]], Mga bansang Hindu at Budista, Mga Sultanatong Malay
| precededby = [[Prehistory of the Philippines]]
| followedby = [[History of the Philippines (1565–1898)|Panahon ng kolonyalismong Espanyol]]
| module =
}}
Ang naitalang '''pre-kolonyal na kasaysayan ng Pilipinas''',&lt;ref name=&quot;Junker1999&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Barangay&quot; /&gt; na tinutukoy rin kung minsan bilang &quot;'''panahong protohistoriko,'''&quot;&lt;ref name=&quot;Junker1999&quot; /&gt;{{Rp|page=15}} ay nagsisimula sa paglikha ng [[Laguna Copperplate Inscription]] noong 900 AD at nagtatapos sa [[History of the Philippines (1565–1898)|pagsisimula ng kolonisasyong Espanyol]] noong 1565. Ang inskripsiyon sa Laguna Copperplate Inscription mismo ay nagtatalaga sa paglikha nito sa 822 [[Indian national calendar|Saka]] (900 AD). Itinuturing ang paglikha ng dokumentong ito bilang tanda ng pagtatapos ng [[prehistory of the Philippines|sinaunang kasaysayan ng Pilipinas]] noong Lunes, Abril 26, 900 AD, at pormal na pagsisimula ng [[history of the Philippines|naitalang kasaysayan ng Pilipinas]].&lt;ref name=&quot;Barangay&quot;&gt;{{Cite book |last=Scott |first=William Henry |author-link=William Henry Scott (historian) |title=Barangay: Sixteenth Century Philippine Culture and Society |publisher=Ateneo de Manila University Press |year=1994 |isbn=971-550-135-4 |location=Quezon City}}&lt;/ref&gt;


Ang mga taal na katayuan sa lipunan at likas na kinabihasnang galaw ng mga katutubo sa katagalugan noong mga kapanahunang wala o hindi pa nakararating ang mga taga Europa (kastila o portuguese) sa lusong o pulo ng ginto,  ay tatlo lamang: ang &quot;MAGINOO, MANDIRIGMA at TIMAWA&quot;. Wala pa sa dila at baybayin ng mga taga-ilog ang salita't katauhan ng &quot;ALIPIN at MAHARLIKA&quot; na dumatal sa kaisipang katutubo pagkaraan lamang ng ilang mga siglo, matapos magkaroon ng pakikipag-ugnayan ang mga manlalakbay na nangangalakal sa lupaing &quot;MALAYA&quot; mula sa malayong kanluran ng ibayong dagat. Sila ang mga banyagang bisaya, muslim, hindu at mga taga Europa na itinuring na mga &quot;DAYUHAN&quot; sa isip at hinuha ng mga katutubong &quot;TAGA-ILOG&quot;.

==Maginoo==
{{main|Maginoo}}
Isang lahi ng mga katutubong Tagalog na may paninidigan sa kasarinlan ng pulo ng ginto noong unang panahon. Sila ang umugit ng kaharian at pamayanan ng kahariang mabunga na sa ngayon ay kilalang-kilala na pangalang KALAKHANG MAYNILA, BULAKAN, TARLAK, PANGASINAN, SAMBALES, BATAAN, PANGPANGA, CAVITE, LAGUNA, BATANGAS, RIZAL, QUEZON AT AURORA.

Sila ay isang angkan na tunay na iginagalang noong panahon ng mga timawa o katutubong malaya sa tulong ng mga mandirigmang Tagalog na naniniwala sa kapatirang likas ng lahat ng tao. Ang mga maginoo ang naging sandigan ng kaisipang MAGDIWANG na pilit pinagyaman ng KAPATIRANG KATIPUNAN nina Ladislaw Diwa, Emilio Jacinto, at Andres Bonifacio noong panahon ng mga Kastila.

==Mandirigma==

Ang lipon ng mga mamamayang itinakda upang maging tagapamayapa o tagapagmana sa mga nalolokang hampaslupa sa teleseryeng Amaya at tagatangkilik nitong kaayusan sa taal na lipunang tagalog. Pinailalim sila sa masikhay na paghahanda at pagsasanay sa angkop na pagtatanggol sa sarili at pamayanan sa pamamagitan ng katutubong galaw na KALI. Pinipili sila sa mga mamamayang tagalog na may angking tayog ng talino, lakas ng pangangatawan at ganda ng asal at ugali upang sanayin sa loob ng mahabang panahon sa isang pulo sa dakong silangan ng KALILAYA na tinawag nilang PULILYO.  Lahat-lahat ng kanilang nalalaman sa suntukan, bakbakan, sikaran, sipaan, maging sa panlalait, murahan o paninira ng karangalan ng mga nilalang ay pinagsasama-sama bilang mga aralin o kaalaman upang mapaghusay ang kanilang paghahanda bilang mga mandirigma.

Dumaan ang mga panahon at ang kahulugan ng mandirigma ay napalitan ng mga dayuhan bilang mga katutubong gumagawa ng gulo, dahil nga sila, ang mga mandirigma, ang nagiging hadlang sa mga pansariling hangarin ng mga dayuhan para maghari-harian sa tinubuang lupa ng mga malaya.

==Maharlika==
{{main|Maharlika}}
[[File:Ancient Filipino.jpg|thumb|isang pinturang nag lalarawan sa isang mag-inang kabilang sa uring [[Maharlika]] kasama ang palasyong kahoy na  [[Torogan]].]]
Ang [[maharlika]] ay isang salitang katutubo mula sa ibang lugar ng mundo ng madyapahit, bidyaya, hindu o gitnang silangan na nakarating dito sa pulo ng ginto maraming daang taon na ang nakaraan.  Sila ay mga manlalakbay na tuluyang nanirahan sa Luzon na may taglay na karangyaan sa pamumuhay na halos maitutulad o kawangki ng mga maginoong Tagalog.  Napagkamalan ng maraming dayuhan na ibilang sila bilang mga katutubo rin ng ating mga pulo. Nag-ugat sila sa Indiya at mga kahariang muslim sa gitnang silangan at nagtangkang magtatag ng sariling kaharian sa pulong Tagalog sa pamamagitan ng kanilang mga datu, raha, sultan at lakan, na hindi naman pinayagan ng mga naghaharing lipi at namamayaning lahi sa Katagalugan na lubos pa ang pananalig at pananampalataya sa anito ng mga maginoong pinga. Isang maharlikang lakan ang hinayaan ng mga katutubong mandirigma na manirahan sa gilid ng ilog pasig malapit sa lawang maynilad na kakambal ng lawang babaye. Ang mga dayuhang tinuran ay hinayaan na lamang sa kanilang hangaring mamuhay ng payapa't tiwasay bilang paggalang sa kanilang karapatan at angking katauhan.  Ang mga mandirigma at timawa ang tunay na katutubo ng katagalugan noong unang panahon sa ilalim ng taal na pangangasiwa ng kanilang mga maginoo.

==Timawa==
Ang timawa ang pinakamalayang tao sa pulo ng ginto, noong hindi pa nakararating ang mga taga dayuhan sa kahariang malaya ng mga Tagalog. May karapatan rin sila magkalakal at makipagsapalaran sa anumang antas ng buhay. Hindi sila namumuno bilang timawa, hindi rin mga alipin. Kapag ninais nilang sumapi o humalubilo sa ibang pamayanan at lipunan, kanilang binibigay ang sarili sa mga namumunong gat at dayang. Sila naman ay bibigyan ng pangangalaga't patnubay sa lahat ng oras ng panganib at pangangailangang pangkabuhayan. Kapalit ng mga ito ay ang katapatan ng paglilingkod nila sa mga maginoo, kasama rin ang kanilang pakikiisa sa mga mandirigmang tagalog sa panahon ng pakikihamok sa mga dayuhang manliligalig, gayon din ang kanilang pagtulong sa pagsasaka at pangingisda sa larangan ng mga mamamayang katutubo. Sila rin ang palaging kasama ng Datu sa mga digmaan,sila rin ang nagdadala ng mga sandata.

==Alipin==

Ang mga alipin ang mababang antas ng tao na hindi likas sa mga Tagalog.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://archium.ateneo.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=4392&amp;context=phstudies |access-date=2026-03-10 |website=archium.ateneo.edu}}&lt;/ref&gt;  Dalawa ang uri ng mga alipin sa katagalugan noong unang panahon&quot; ang &quot;sagigilid&quot; at &quot;namamahay&quot; na ikinapit ng mga dayuhan sa mga bisayang alipin o bug-os'.  Ang alipin ay galing salitang &quot;oripun&quot; ng mga bisaya na pinatingkad sa antas na &quot;bug-os&quot; o &quot;lubos na alipin&quot; na lumaganap lamang sa Katagalugan bago pa dumating ang mga taga Europa dito sa Luzon o pulo ng ginto. Kasama ng mga Kastila ang mga oripun o aliping Muslim, Bisaya at Meksikano sa pagsalakay sa kahariang Tagalog at naratnan nila dito sa pulong tagalog ang mga maharlikang kadugo't kababayan nila na may sariling mga utusan at tagasunod, subalit hindi nila napagtanto na ang mga ito ay mga panauhin lamang na pinayagang manirahan sa paligid at baybayin ng lawang maynilad sa pulo ng ginto. Ang mga maginoong Tagalog ay may sariling pamamahala sa mga balatan at lalawigan na alam nila na sakop noon ng kahariang mabunga sa ilalim ng basbas o pamumuno ng maginoong angkan. Pinamamahala nila ang kaayusan ng pamayanan sa mga gat at dayang na tunay ring iginagalang ng mga mandirigma at timawa, at ang kalagayang ito ang siyang dinatnan ng mga dayuhan na tinulungan ng mga morong muslim at bisaya para makubkob at magapi nila ng tuluyan ang pulo ng luzon.


[[Kategorya:Kasaysayan ng Pilipinas]]
[[Kategorya:Kultura ng Pilipinas]]
[[Kategorya:Kasaysayan ng Pilipinas (900–1565)|*]]</text>
      <sha1>teg9o5jczqbgrsjmkvs2xe3o5t5ydwz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223456</id>
      <parentid>2223455</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T07:45:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-44896-42</username>
        <id>165328</id>
      </contributor>
      <origin>2223456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10356" sha1="k5fcnfk33xrtc5beqkzfjc2o66o5cyq" xml:space="preserve">{{Original research|date=Nobyembre 2009}}
{{Unreferenced|date=Oktubre 2021}}
{{Kasaysayan ng Pilipinas}}

{{Infobox archaeological culture
| name = Panahong pre-kolonyal ng Pilipinas
| image =
| map = Naturales_4.png
| mapalt =
| altnames =
| horizon = Kasaysayan ng Pilipinas
| region = [[Southeast Asia]]
| period = {{circa}} 900–1560s
| typesite =
| majorsites = [[Tondo (historical polity)|Tondo]], [[Maynila (historical polity)|Maynila]], [[Pangasinan (historical region)|Pangasinan]], [[Pila (historical polity)|Pila]], [[Limestone tombs of Kamhantik|Mga libingang apog]], [[Ijang|Mga kuta ng Idjang]], [[Madja-as|Panay]], [[Cebu (historical polity)]], [[Butuan (historical polity)]], [[Sanmalan]], [[Sultanate of Maguindanao]], [[Sultanate of Sulu]], [[Ma-i]], [[Dapitan Kingdom|Bool]], [[Kingdom of Kumalarang|Kumalarang]], [[Religion in pre-colonial Philippines|Mga kagamitang ginto]], [[Cebu City|Singhapala]]
| extra = [[Indian influences in early Philippine polities|Mga kahariang naimpluwensiyahan ng India]], Mga bansang Hindu at Budista, Mga Sultanatong Malay
| precededby = [[Prehistory of the Philippines]]
| followedby = [[History of the Philippines (1565–1898)|Panahon ng kolonyalismong Espanyol]]
| module =
}}
Ang naitalang '''pre-kolonyal na kasaysayan ng Pilipinas''',&lt;ref name=&quot;Junker1999&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Barangay&quot; /&gt; na tinutukoy rin kung minsan bilang &quot;'''panahong protohistoriko,'''&quot;&lt;ref name=&quot;Junker1999&quot; /&gt;{{Rp|page=15}} ay nagsisimula sa paglikha ng [[Laguna Copperplate Inscription]] noong 900 AD at nagtatapos sa [[History of the Philippines (1565–1898)|pagsisimula ng kolonisasyong Espanyol]] noong 1565. Ang inskripsiyon sa Laguna Copperplate Inscription mismo ay nagtatalaga sa paglikha nito sa 822 [[Indian national calendar|Saka]] (900 AD). Itinuturing ang paglikha ng dokumentong ito bilang tanda ng pagtatapos ng [[prehistory of the Philippines|sinaunang kasaysayan ng Pilipinas]] noong Lunes, Abril 26, 900 AD, at pormal na pagsisimula ng [[history of the Philippines|naitalang kasaysayan ng Pilipinas]].&lt;ref name=&quot;Barangay&quot;&gt;{{Cite book |last=Scott |first=William Henry |author-link=William Henry Scott (historian) |title=Barangay: Sixteenth Century Philippine Culture and Society |publisher=Ateneo de Manila University Press |year=1994 |isbn=971-550-135-4 |location=Quezon City}}&lt;/ref&gt;

==Mga kategoryang panlipunan==
Ang sinaunang lipunang Pilipino ay binubuo ng iba't ibang pangkat tulad ng mga mangingisda, magsasaka at mga [[hunter-gatherers|mangangaso at nangangalap]], na ang ilan ay naninirahan sa mga kaingin sa gilid ng bundok, ang ilan ay sa mga bangkang tirahan, at ang ilan naman ay sa mga daungang baybayin na maunlad sa kalakalan. Ang ilang pangkat ay may sariling kakayahang pangkabuhayan, samantalang ang iba ay may ugnayang kapwa kapaki-pakinabang sa mga kalapit na pangkat.&lt;ref name=&quot;Scott1979rp&quot;&gt;{{Cite journal |last=Scott |first=William Henry |year=1979 |title=Class Structure in the Unhispanized Philippines |url=https://www.jstor.org/stable/42632474 |journal=Philippine Studies |volume=27 |issue=2 |publisher=Ateneo de Manila University |pages=137–159 |jstor=42632474 |authorlink=William Henry Scott (historian)}}&lt;/ref&gt;{{rp|138}} Maaaring uriin ang lipunan sa apat na kategorya:&lt;ref name=&quot;Scott1979rp&quot; /&gt;{{rp|139}}
{{numbered list|Mga lipunang walang uri, mga lipunang walang mga terminong nagtatangi sa isang uri ng lipunan mula sa iba;
|Mga lipunang mandirigma, mga lipunang may kinikilalang uri na nakikilala dahil sa husay sa pakikipaglaban;
|Mga maliliit na plutokrasiya, mga lipunang may kinikilalang uri na nailalarawan sa minanang tunay na ari-arian; at
|Mga pamunuan, mga lipunang may kinikilalang naghaharing uri na may minanang mga karapatang humawak ng katungkulang pampolitika, o gumamit ng sentral na kapangyarihan}}


Ang mga taal na katayuan sa lipunan at likas na kinabihasnang galaw ng mga katutubo sa katagalugan noong mga kapanahunang wala o hindi pa nakararating ang mga taga Europa (kastila o portuguese) sa lusong o pulo ng ginto,  ay tatlo lamang: ang &quot;MAGINOO, MANDIRIGMA at TIMAWA&quot;. Wala pa sa dila at baybayin ng mga taga-ilog ang salita't katauhan ng &quot;ALIPIN at MAHARLIKA&quot; na dumatal sa kaisipang katutubo pagkaraan lamang ng ilang mga siglo, matapos magkaroon ng pakikipag-ugnayan ang mga manlalakbay na nangangalakal sa lupaing &quot;MALAYA&quot; mula sa malayong kanluran ng ibayong dagat. Sila ang mga banyagang bisaya, muslim, hindu at mga taga Europa na itinuring na mga &quot;DAYUHAN&quot; sa isip at hinuha ng mga katutubong &quot;TAGA-ILOG&quot;.

==Maginoo==
{{main|Maginoo}}
Isang lahi ng mga katutubong Tagalog na may paninidigan sa kasarinlan ng pulo ng ginto noong unang panahon. Sila ang umugit ng kaharian at pamayanan ng kahariang mabunga na sa ngayon ay kilalang-kilala na pangalang KALAKHANG MAYNILA, BULAKAN, TARLAK, PANGASINAN, SAMBALES, BATAAN, PANGPANGA, CAVITE, LAGUNA, BATANGAS, RIZAL, QUEZON AT AURORA.

Sila ay isang angkan na tunay na iginagalang noong panahon ng mga timawa o katutubong malaya sa tulong ng mga mandirigmang Tagalog na naniniwala sa kapatirang likas ng lahat ng tao. Ang mga maginoo ang naging sandigan ng kaisipang MAGDIWANG na pilit pinagyaman ng KAPATIRANG KATIPUNAN nina Ladislaw Diwa, Emilio Jacinto, at Andres Bonifacio noong panahon ng mga Kastila.

==Mandirigma==

Ang lipon ng mga mamamayang itinakda upang maging tagapamayapa o tagapagmana sa mga nalolokang hampaslupa sa teleseryeng Amaya at tagatangkilik nitong kaayusan sa taal na lipunang tagalog. Pinailalim sila sa masikhay na paghahanda at pagsasanay sa angkop na pagtatanggol sa sarili at pamayanan sa pamamagitan ng katutubong galaw na KALI. Pinipili sila sa mga mamamayang tagalog na may angking tayog ng talino, lakas ng pangangatawan at ganda ng asal at ugali upang sanayin sa loob ng mahabang panahon sa isang pulo sa dakong silangan ng KALILAYA na tinawag nilang PULILYO.  Lahat-lahat ng kanilang nalalaman sa suntukan, bakbakan, sikaran, sipaan, maging sa panlalait, murahan o paninira ng karangalan ng mga nilalang ay pinagsasama-sama bilang mga aralin o kaalaman upang mapaghusay ang kanilang paghahanda bilang mga mandirigma.

Dumaan ang mga panahon at ang kahulugan ng mandirigma ay napalitan ng mga dayuhan bilang mga katutubong gumagawa ng gulo, dahil nga sila, ang mga mandirigma, ang nagiging hadlang sa mga pansariling hangarin ng mga dayuhan para maghari-harian sa tinubuang lupa ng mga malaya.

==Maharlika==
{{main|Maharlika}}
[[File:Ancient Filipino.jpg|thumb|isang pinturang nag lalarawan sa isang mag-inang kabilang sa uring [[Maharlika]] kasama ang palasyong kahoy na  [[Torogan]].]]
Ang [[maharlika]] ay isang salitang katutubo mula sa ibang lugar ng mundo ng madyapahit, bidyaya, hindu o gitnang silangan na nakarating dito sa pulo ng ginto maraming daang taon na ang nakaraan.  Sila ay mga manlalakbay na tuluyang nanirahan sa Luzon na may taglay na karangyaan sa pamumuhay na halos maitutulad o kawangki ng mga maginoong Tagalog.  Napagkamalan ng maraming dayuhan na ibilang sila bilang mga katutubo rin ng ating mga pulo. Nag-ugat sila sa Indiya at mga kahariang muslim sa gitnang silangan at nagtangkang magtatag ng sariling kaharian sa pulong Tagalog sa pamamagitan ng kanilang mga datu, raha, sultan at lakan, na hindi naman pinayagan ng mga naghaharing lipi at namamayaning lahi sa Katagalugan na lubos pa ang pananalig at pananampalataya sa anito ng mga maginoong pinga. Isang maharlikang lakan ang hinayaan ng mga katutubong mandirigma na manirahan sa gilid ng ilog pasig malapit sa lawang maynilad na kakambal ng lawang babaye. Ang mga dayuhang tinuran ay hinayaan na lamang sa kanilang hangaring mamuhay ng payapa't tiwasay bilang paggalang sa kanilang karapatan at angking katauhan.  Ang mga mandirigma at timawa ang tunay na katutubo ng katagalugan noong unang panahon sa ilalim ng taal na pangangasiwa ng kanilang mga maginoo.

==Timawa==
Ang timawa ang pinakamalayang tao sa pulo ng ginto, noong hindi pa nakararating ang mga taga dayuhan sa kahariang malaya ng mga Tagalog. May karapatan rin sila magkalakal at makipagsapalaran sa anumang antas ng buhay. Hindi sila namumuno bilang timawa, hindi rin mga alipin. Kapag ninais nilang sumapi o humalubilo sa ibang pamayanan at lipunan, kanilang binibigay ang sarili sa mga namumunong gat at dayang. Sila naman ay bibigyan ng pangangalaga't patnubay sa lahat ng oras ng panganib at pangangailangang pangkabuhayan. Kapalit ng mga ito ay ang katapatan ng paglilingkod nila sa mga maginoo, kasama rin ang kanilang pakikiisa sa mga mandirigmang tagalog sa panahon ng pakikihamok sa mga dayuhang manliligalig, gayon din ang kanilang pagtulong sa pagsasaka at pangingisda sa larangan ng mga mamamayang katutubo. Sila rin ang palaging kasama ng Datu sa mga digmaan,sila rin ang nagdadala ng mga sandata.

==Alipin==

Ang mga alipin ang mababang antas ng tao na hindi likas sa mga Tagalog.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://archium.ateneo.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=4392&amp;context=phstudies |access-date=2026-03-10 |website=archium.ateneo.edu}}&lt;/ref&gt;  Dalawa ang uri ng mga alipin sa katagalugan noong unang panahon&quot; ang &quot;sagigilid&quot; at &quot;namamahay&quot; na ikinapit ng mga dayuhan sa mga bisayang alipin o bug-os'.  Ang alipin ay galing salitang &quot;oripun&quot; ng mga bisaya na pinatingkad sa antas na &quot;bug-os&quot; o &quot;lubos na alipin&quot; na lumaganap lamang sa Katagalugan bago pa dumating ang mga taga Europa dito sa Luzon o pulo ng ginto. Kasama ng mga Kastila ang mga oripun o aliping Muslim, Bisaya at Meksikano sa pagsalakay sa kahariang Tagalog at naratnan nila dito sa pulong tagalog ang mga maharlikang kadugo't kababayan nila na may sariling mga utusan at tagasunod, subalit hindi nila napagtanto na ang mga ito ay mga panauhin lamang na pinayagang manirahan sa paligid at baybayin ng lawang maynilad sa pulo ng ginto. Ang mga maginoong Tagalog ay may sariling pamamahala sa mga balatan at lalawigan na alam nila na sakop noon ng kahariang mabunga sa ilalim ng basbas o pamumuno ng maginoong angkan. Pinamamahala nila ang kaayusan ng pamayanan sa mga gat at dayang na tunay ring iginagalang ng mga mandirigma at timawa, at ang kalagayang ito ang siyang dinatnan ng mga dayuhan na tinulungan ng mga morong muslim at bisaya para makubkob at magapi nila ng tuluyan ang pulo ng luzon.


[[Kategorya:Kasaysayan ng Pilipinas]]
[[Kategorya:Kultura ng Pilipinas]]
[[Kategorya:Kasaysayan ng Pilipinas (900–1565)|*]]</text>
      <sha1>k5fcnfk33xrtc5beqkzfjc2o66o5cyq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Apple Inc.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39811</id>
    <revision>
      <id>2223349</id>
      <parentid>2223309</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T11:59:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Malipáyon</username>
        <id>120841</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2223349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14954" sha1="4lxiwp9rrddy7g3fdnvt24f0ulds1dh" xml:space="preserve">{{Infobox
|name = Apple Inc.
|bodystyle = width:20em
|title = Apple Inc.
|image1 = [[Talaksan:Apple logo black.svg|100px]]
|image2 = [[Talaksan:Apple_park_cupertino_2019.jpg|250px]]
|caption2 = Apple Park (One Apple Park Way, [[Cupertino, California|Cupertino]], [[California]], [[Estados Unidos]])
|labelstyle = width:33%
|label1 = Uri
|data1 = Pampubliko ([[NASDAQ]]: [http://www.nasdaq.com/symbol/aapl AAPL])
|label2 = Industriya
|data2 = ''Computer hardware&lt;br&gt;Computer software&lt;br&gt;Consumer electronics&lt;br&gt;Digital distribution''
|label3 = Itinatag
|data3 = [[Cupertino, California|Cupertino]], [[California]], [[Estados Unidos]]&lt;br&gt;({{Start date|1976|04|01}})
|label4 = Mga tagapagtatag
|data4 = [[Steve Jobs]]&lt;br&gt;[[Steve Wozniak]]&lt;br&gt;[[Ronald Wayne]]
|label5 = Punong tanggapan
|data5 = Apple Park, One Apple Park Way, [[Cupertino, California|Cupertino]], [[California]], [[Estados Unidos]]
|label6 = Mga lugar na pinaglilingkuran
|data6 = Buong mundo
|label7 = Mga pangunahing tao
|data7 = Michael Scott (1977–1981)&lt;br&gt;Mike Markkula (1981–1983)&lt;br&gt;John Sculley (1983–1993)&lt;br&gt;Michael Spindler (1993–1996)&lt;br&gt;Gil Amelio (1996–1997)&lt;br&gt;Steve Jobs (1997–2011)&lt;br&gt;[[Tim Cook]] (2011–2026)&lt;br&gt;[[John Ternus]] (2026–kasalukuyan)
|label9 = Websayt
|data9 = {{URL|apple.com}}
}}
Ang '''Apple Inc.''' ([[NASDAQ]]: '''AAPL''') ay isang [[Estados Unidos|Amerikanong]] korporasyong multinasyunal na nakatuon sa pagdidisenyo at paggawa ng mga elektronikong pangkonsyumer at mga produktong ''[[software]]'' na may kaugnayan dito. Itinatag nina [[Steve Jobs]], Steve Wozniak, at Ronald Wayne ang kompanya sa [[Cupertino, California|Cupertino]], [[California]] noong 1 Abril 1976.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Williams |first=Rhiannon |date=Abril 1, 2015 |title=Apple celebrates 39th year on April 1 |website=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]] |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/apple/11507451/Apple-celebrates-39th-year-on-April-1.html |access-date=Hulyo 9, 2017}}&lt;/ref&gt; Ginawang korporasyon ang kompanya noong 3 Enero 1977 bilang '''Apple Computer, Inc.'''&lt;ref name=&quot;Apple FAQ&quot;&gt;{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://investor.apple.com/faq/default.aspx |access-date=Enero 19, 2020 |publisher=Apple Inc.}}&lt;/ref&gt;

Gumagawa ang Apple ng mga [[Hardware (kompyuter)|hardware]] gaya ng [[iPhone]] na ''[[Teleponong selular|cellphone]]'', iPad na tablet na kompyuter, [[Macintosh]] na [[Kompyuter|personal na kompyuter]], Apple Watch na ''[[smartwatch]]'', [[iPod]] na ''[[portable media player]]'', AirPods na ''wireless [[earphones]]'', at HomePod na ''smart speaker''. Kabilang sa mga produktong software ng kompanya ang [[macOS]], [[iOS]], iPadOS, watchOS, at tvOS na mga ''[[operating system]]'', iTunes na ''media player'', [[Safari (web browser)|Safari]] na [[Web browser|''web browser'']], Shazam na kumikilala ng mga kanta at musika, at ang iLife at iWork ''suites'', pati na rin ang mga propesyonal na aplikasyon gaya ng Final Cut Pro at Logic Pro. Kabilang naman sa mga serbisyo ng Apple ang iTunes Store, App Store, [[Apple Store]], AppleCare at Genius Bar, [[Apple Pay]], Apple Pay Cash, Apple Card, Apple Arcade, [[Apple Music]], [[Apple TV]], Apple Fitness+, [[iMessage]], at [[iCloud]].

Ang Apple ang pinakamalaking kompanya ng teknolohiya sa mundo ayon sa kita at isa sa mga pinakamahalagang kumpanya sa buong mundo.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Nicas |first1=Jack |date=19 Agosto 2020 |title=Apple Reaches $2 Trillion, Punctuating Big Tech's Grip |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/08/19/technology/apple-2-trillion.html |access-date=21 Agosto 2020}}&lt;/ref&gt; Noong 2026, ikaanim ang Apple sa Fortune Global 500, na nagraranggo sa pinakamalalaking korporasyon sa mundo ayon sa kita.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fortune Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/2026/ |access-date=3 Setyembre 2026 |website=Fortune}}&lt;/ref&gt; Sa pandaigdigang pamilihan ng smartphone, kabilang ang Apple sa mga nangungunang tagagawa; noong ikalawang kwarter ng 2026, pangalawa ito sa bahagi ng mga ipinadalang smartphone, kasunod ng [[Samsung]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Global Smartphone Market Share: Quarterly |url=https://counterpointresearch.com/en/insights/global-smartphone-share |access-date=3 Setyembre 2026 |website=Counterpoint Research}}&lt;/ref&gt;

== Mga produkto ==
=== Macintosh ===
{{Main|Macintosh}}
Ang '''Macintosh''', na karaniwang tinatawag na '''Mac''', ay isang pamilya ng mga personal na kompyuter na dinidisenyo, ginagawa, at ibinebenta ng Apple. Unang ipinakilala ang Macintosh noong Enero 1984.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Polsson |first=Ken |title=Chronology of Apple Computer Personal Computers |url=http://www.islandnet.com/~kpolsson/applehis/appl1984.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090821105822/http://www.islandnet.com/~kpolsson/applehis/appl1984.htm |archive-date=Agosto 21, 2009 |access-date=Agosto 27, 2009}}&lt;/ref&gt;

Kabilang sa kasalukuyang linya ng Mac ang mga sumusunod:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mac |url=https://www.apple.com/ph/mac/ |website=Apple |access-date=Setyembre 2, 2026}}&lt;/ref&gt;

* '''MacBook Neo''': laptop na kompyuter na nakatuon sa mas abot-kayang bahagi ng linya ng Mac.
* '''MacBook Air''': manipis at magaan na laptop na kompyuter.
* '''MacBook Pro''': laptop na kompyuter na nakatuon sa propesyonal na paggamit.
* '''iMac''': ''[[All-in-one computer|all-in-one]]'' na desktop na kompyuter.
* '''Mac mini''': maliit na desktop na kompyuter.
* '''Mac Studio''': desktop na kompyuter na nakatuon sa mataas na pagganap.
* '''Mac Pro''': propesyonal na desktop na kompyuter na may mataas na pagganap at kakayahang palawakin.

=== iPhone ===
{{Main|iPhone}}
Ang '''iPhone''' ay isang linya ng mga [[teleponong selular]] na dinidisenyo at ibinebenta ng Apple. Ginagamit nito ang [[iOS]] na operating system. Unang ipinakilala ng dating CEO ng Apple na si [[Steve Jobs]] ang iPhone noong Enero 2007.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Apple Reinvents the Phone with iPhone |url=https://www.apple.com/newsroom/2007/01/09Apple-Reinvents-the-Phone-with-iPhone/ |website=Apple |date=Enero 9, 2007 |access-date=Setyembre 2, 2026}}&lt;/ref&gt;

Naglalabas ang Apple ng mga bagong pangunahing modelo ng iPhone nang regular. Noong 2026, kabilang sa mga kasalukuyang modelo sa Apple Store ng Pilipinas ang iPhone 17 Pro, iPhone 17 Pro Max, iPhone Air, iPhone 17, iPhone 17e, at iPhone 16.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Buy iPhone |url=https://www.apple.com/ph/shop/buy-iphone |website=Apple |access-date=Setyembre 2, 2026}}&lt;/ref&gt;

=== iPad ===
Ang '''iPad''' ay isang pamilya ng mga ''[[tablet computer]]'' na dinidisenyo, ginagawa, at ibinebenta ng Apple. Inilabas ng kompanya ang unang iPad noong Enero 27, 2010.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rose |first=Michael |date=Enero 27, 2013 |title=January 27, 2010: Apple announces the iPad |url=https://www.engadget.com/2013/01/27/january-27-2010-apple-announces-the-ipad/ |access-date=Abril 18, 2017 |website=[[Engadget]]}}&lt;/ref&gt;

May apat na pangunahing linya ng iPad: '''iPad Pro''', '''iPad Air''', '''iPad''', at '''iPad mini'''.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=iPad |url=https://www.apple.com/ph/ipad/ |website=Apple |access-date=Setyembre 2, 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Apple Watch ===
Ang '''Apple Watch''' ay isang linya ng mga [[smartwatch]] na dinidisenyo at ibinebenta ng Apple. Ang unang henerasyon ng Apple Watch ay ipinakita noong Setyembre 2014 at inilabas noong Abril 2015.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Garun |first=Natt |date=Setyembre 9, 2014 |title=Everything Apple announced at its September 2014 keynote |url=https://thenextweb.com/apple/2014/09/09/everything-apple-announced-september-2014-keynote/ |access-date=Marso 23, 2017 |website=The Next Web}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Machkovech |first=Sam |date=Marso 9, 2015 |title=Apple Watch starts at $349, launching April 24 |url=https://arstechnica.com/apple/2015/03/apple-watch-launching-on-april-24-starting-at-349/ |access-date=Marso 23, 2017 |website=[[Ars Technica]]}}&lt;/ref&gt;

Noong 2026, kabilang sa kasalukuyang linya ng Apple Watch ang '''Apple Watch Series 11''', '''Apple Watch SE (ika-3 henerasyon)''', at '''Apple Watch Ultra 3'''.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Apple Watch |url=https://www.apple.com/ph/watch/ |website=Apple |access-date=Setyembre 2, 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Apple TV ===
Ang '''Apple TV''' ay isang digital na ''[[Media player|media player]]'' at ''[[Set-top box|set-top box]]'' na ibinebenta ng Apple. Maaari itong gamitin upang magpatugtog at magpakita ng mga bidyo, musika, larawan, at iba pang nilalaman sa telebisyon.

Ang kasalukuyang modelo ay ang '''Apple TV 4K'''.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Apple TV 4K |url=https://www.apple.com/ph/apple-tv-4k/ |website=Apple |access-date=Setyembre 2, 2026}}&lt;/ref&gt;

==== Apple TV+ ====
Ang '''Apple TV+''' ay isang serbisyo ng ''[[streaming media]]'' na nag-aalok ng mga orihinal na palabas sa telebisyon, pelikula, at iba pang nilalaman ng Apple. Bahagi ito ng mga serbisyong inaalok ng Apple para sa libangan.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Entertainment - Services |url=https://www.apple.com/ph/services/ |website=Apple |access-date=Setyembre 2, 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Mga serbisyo at software ===
Bumubuo ang Apple ng mga operating system para sa mga device nito. Kabilang dito ang [[macOS]] para sa Mac, [[iOS]] para sa iPhone, [[iPadOS]] para sa iPad, [[watchOS]] para sa Apple Watch, at [[tvOS]] para sa Apple TV.

Sa macOS at iOS, gumagawa rin ang Apple ng mga ''[[Software|software]]'' tulad ng Pages para sa paglikha ng mga dokumento, Numbers para sa mga ''[[Spreadsheet|spreadsheet]]'', at Keynote para sa mga presentasyon. Ang mga ito ay bahagi ng ''[[Office suite|productivity suite]]'' na [[iWork]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=iWork |url=https://www.apple.com/iwork/ |website=Apple |access-date=Setyembre 2, 2026}}&lt;/ref&gt;

Kabilang din sa mga ''[[Software|software]]'' ng Apple ang Final Cut Pro at iMovie para sa pag-edit ng bidyo, at Logic Pro at GarageBand para sa paggawa ng musika.

Nag-aalok din ang Apple ng iba't ibang serbisyo na kaugnay ng hardware at software nito. Kabilang dito ang Apple Music para sa ''[[Streaming media|streaming]]'' ng musika, Apple TV para sa mga palabas at pelikula, Apple Arcade para sa mga larong bidyo, Apple Fitness+ para sa mga programang pang-ehersisyo, at iCloud+ para sa pag-iimbak at pagsi-sync ng mga datos sa internet. Kabilang din sa mga serbisyo at app ng Apple ang Apple News+, Apple Podcasts, Apple Books, at iba pa.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Entertainment - Services |url=https://www.apple.com/ph/services/ |website=Apple |access-date=Setyembre 2, 2026}}&lt;/ref&gt;

Pinagsasama ng '''Apple One''' ang ilang serbisyo ng Apple sa isang ''[[Subscription business model|subscription]]''. Kabilang dito ang Apple Music, Apple TV, Apple Arcade, at iCloud+, habang ang ilang plano ay maaari ring magsama ng Apple News+ at Apple Fitness+ depende sa rehiyon.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Apple One |url=https://www.apple.com/ph/apple-one/ |website=Apple |access-date=Setyembre 2, 2026}}&lt;/ref&gt;

Kabilang sa iba pang serbisyo ng Apple ang AppleCare at Apple Pay.

=== Iba pang produkto ===

==== iPod ====
{{Pangunahing artikulo|iPod}}
Ang '''iPod''' ay isang linya ng mga nabibitbit na ''[[Media player|media player]]'' na dinisenyo at ibinebenta ng Apple. Ang huling modelo nito, ang iPod touch, ay itinigil noong Mayo 2022. Dahil dito, wala nang iPod na kasalukuyang ginagawa o ibinebenta ng Apple.

==== AirPods ====
Ang '''AirPods''' ay isang linya ng mga [[Wireless network|wireless]] na [[Bluetooth]] earphone at headphone ng Apple. Kabilang sa linya ang AirPods, AirPods Pro, at AirPods Max. Noong 2026, kabilang sa mga kasalukuyang modelo ang '''AirPods 4''', '''AirPods 4 na may Active Noise Cancellation''', '''AirPods Pro 3''', at '''AirPods Max 2'''.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=AirPods |url=https://www.apple.com/ph/airpods/ |website=Apple |access-date=Setyembre 2, 2026}}&lt;/ref&gt;

==== HomePod ====
Ang '''HomePod''' ay isang linya ng mga ''[[Smart speaker|smart speaker]]'' ng Apple. Unang inilabas ang HomePod noong 2018. Kasunod nito ang HomePod mini, isang mas maliit na bersyon ng HomePod.

==== Mga aksesorya ====
Nagbebenta ang Apple ng iba't ibang aksesorya para sa mga produkto nito. Kabilang dito ang Apple Pencil at iba't ibang keyboard at cover para sa iPad, pati na rin ang Magic Keyboard, Magic Trackpad, Magic Mouse, at mga display para sa Mac. Nagbebenta rin ang Apple ng mga aksesorya para sa iPhone, Apple Watch, AirPods, at iba pang produkto nito.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Made by Apple - All Accessories |url=https://www.apple.com/ph/shop/accessories/all/made-by-apple |website=Apple |access-date=Setyembre 2, 2026}}&lt;/ref&gt;

Mabibili rin ang mga charger, kable, power adapter, case, at iba pang aksesorya ng Apple.

==== Power Mac Center ====
Sa Pilipinas, ang '''[[Power Mac Center]]''' ay isang nangungunang tagapagbenta ng mga produkto ng Apple at Apple Premium Reseller. Nagbebenta ito ng mga produkto ng Apple, kabilang ang Mac, iPhone, iPad, Apple Watch, Apple TV, AirPods, at iba't ibang aksesorya. Nagbibigay din ito ng mga serbisyo bilang isang Apple Authorized Service Provider.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Who We Are |url=https://powermaccenter.com/pages/about-us |website=Power Mac Center |access-date=Setyembre 2, 2026}}&lt;/ref&gt;

Ang Power Mac Center ay kabilang sa mga Apple Authorized Reseller na nakalista ng Apple sa Pilipinas at nagpapatakbo rin ng mga Apple Premium Partner store sa bansa.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sales locations |url=https://locate.apple.com/ph/en/sales |website=Apple |access-date=Setyembre 2, 2026}}&lt;/ref&gt;

Noong Disyembre 2022, binuksan ng Power Mac Center ang unang Apple Premium Partner store sa Pilipinas sa Power Plant Mall sa Makati.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Power Mac Center opens first ‘Apple Premium Partner’ store in PHL|url=https://businessmirror.com.ph/2022/12/16/power-mac-center-opens-first-apple-premium-partner-store-in-phl/ |website=BusinessMirror |access-date=Setyembre 3, 2026}}&lt;/ref&gt;

Noong Setyembre 2025, binuksan ng Power Mac Center ang unang Apple Premium Partner store sa Mindanao sa SM Lanang Premier sa Davao City.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=First in Mindanao: Power Mac Center opens Apple Premium partner store at SM Lanang |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/business/first-in-mindanao-power-mac-center-opens-apple-premium-partner-store-at-sm-lanang |website=SunStar (Davao) |date=Setyembre 25, 2025 |access-date=Setyembre 3, 2026}}&lt;/ref&gt;

Noong Disyembre 2025, binuksan naman nito ang unang Apple Premium Partner store sa Visayas sa SM City Iloilo sa Iloilo City.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=First in Visayas: Power Mac Center Apple Premium Partner store opens in SM City Iloilo |url=https://philstartech.com/news/2025/12/22/16472/first-in-visayas-power-mac-center-apple-premium-partner-store-opens-in-sm-city-iloilo/ |website=PhilSTAR Tech |date=Disyembre 22, 2025 |access-date=Setyembre 2, 2026}}&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
{{reflist}}

[[Kategorya:Mga kompanya sa Estados Unidos]]
[[Kategorya:Mga kompanyang panteknolohiya]]
[[Kategorya:Apple Inc.]]</text>
      <sha1>4lxiwp9rrddy7g3fdnvt24f0ulds1dh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bata</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40268</id>
    <revision>
      <id>2223381</id>
      <parentid>2084022</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T20:38:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47909-38</username>
        <id>166009</id>
      </contributor>
      <origin>2223381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="802" sha1="fhvrzxvzzph90qpwge36tm96lxxsu4l" xml:space="preserve">{{rewrite|date=Enero 2014}}
[[Talaksan:Makovsky Konstantin Egorovich - Portrait of Grand Princess Maria Nikolayevna - 1905.jpg|thumb|Bata]]
Ang '''bata''' (Ingles: ''child'') ay isang [[tao]]ng nasa kaniyang kabataan (o kakilawan), '''bata''' ang [[gulang]], '''baguhan''' pa lamang, o nasa '''menor na edad'''.&lt;ref name=&quot;TE&quot;&gt;''Diksyunaryong Tagalog-Ingles'' ni [[Leo James English]], Kongregasyon ng Kabanalbanalang Tagapag-ligtas, Maynila, ipinamamahagi ng ''National Book Store'', may 1583 na mga dahon, {{ISBN|971910550X}}&lt;/ref&gt;  May kaugnayan ito sa pariralang '''medyo bata-bata'''.&lt;ref name=&quot;Gaboy&quot;&gt;{{cite-Gaboy|''Youngish'', medyo bata-bata}}&lt;/ref&gt;

==Tingnan din==
* [[Adolesente]]

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Kabataan]]
[[Kategorya:Mga bata]]
[[Kategorya:Tao]]


{{stub|Tao}}</text>
      <sha1>fhvrzxvzzph90qpwge36tm96lxxsu4l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223382</id>
      <parentid>2223381</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T20:48:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47909-38</username>
        <id>166009</id>
      </contributor>
      <origin>2223382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="861" sha1="cxdvdm1t66fzy7emu2pjtv7a4uz8ggc" xml:space="preserve">{{rewrite|date=Enero 2014}}
[[Talaksan:Makovsky Konstantin Egorovich - Portrait of Grand Princess Maria Nikolayevna - 1905.jpg|thumb|Si Gran Duquesa Maria Nikolayevna ng Rusya, noong bata pa siya.]]
Ang '''bata''' (Ingles: ''child'') ay isang [[tao]]ng nasa kaniyang kabataan (o kakilawan), '''bata''' ang [[gulang]], '''baguhan''' pa lamang, o nasa '''menor na edad'''.&lt;ref name=&quot;TE&quot;&gt;''Diksyunaryong Tagalog-Ingles'' ni [[Leo James English]], Kongregasyon ng Kabanalbanalang Tagapag-ligtas, Maynila, ipinamamahagi ng ''National Book Store'', may 1583 na mga dahon, {{ISBN|971910550X}}&lt;/ref&gt;  May kaugnayan ito sa pariralang '''medyo bata-bata'''.&lt;ref name=&quot;Gaboy&quot;&gt;{{cite-Gaboy|''Youngish'', medyo bata-bata}}&lt;/ref&gt;

==Tingnan din==
* [[Adolesente]]

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Kabataan]]
[[Kategorya:Mga bata]]
[[Kategorya:Tao]]


{{stub|Tao}}</text>
      <sha1>cxdvdm1t66fzy7emu2pjtv7a4uz8ggc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Julián Felipe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45049</id>
    <revision>
      <id>2223444</id>
      <parentid>2192761</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T06:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Filipinayzd</username>
        <id>3409</id>
      </contributor>
      <comment>#WPWPPH #WPWP</comment>
      <origin>2223444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3206" sha1="m5mhk0wwzd09g858l8j3mour4n7z81t" xml:space="preserve">{{Infobox Person
|name        = Julian Felipe
|image       =
|caption     = Kompositor ng Lupang Hinirang
|birth_date  = 28 Enero 1861
|birth_place = [[Lungsod ng Cavite|Kabite]], [[Kabite]]
|death_date  = 2 Oktubre 1944
|death_place = [[Maynila]]
|known_for   = Kompositor ng Pambansang Awit ng Pilipinas
|occupation  = Kompositor
}}

[[Talaksan:Julian_Felipe.jpg | thumb | right | Si Felipe, ang kompositor ng Lupang Hinirang]]
Si '''Julian Felipe y Reyes''' (28 Enero 1861 – 2 Oktubre 1944) ay kinikilala bilang may-katha ng ''[[Lupang Hinirang]]'' ang pambansang awit ng [[Pilipinas]] na dating tinatawag na &quot;Marcha Nacional Magdalo&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web | last =Lim | first =Josh | title =Philippines &quot;Lupang Hinirang&quot; (Beloved Land) | url =http://david.national-anthems.net/ph.htm | accessdate =2007-08-02 | archive-date =2008-08-24 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080824192234/http://david.national-anthems.net/ph.htm | url-status =dead }}&lt;/ref&gt;

==Biograpiya==
Ipinanganak si Julián Felipe sa [[Lungsod ng Cavite]], [[Cavite]]. Isang mahusay na guro ng musika at kompositor, itinalaga siya ni [[Emilio Aguinaldo]] bilang Direktor ng Pambansang Banda ng [[Unang Republika ng Pilipinas]]. Pumanaw siya sa [[Maynila]].

Si Julian ay nag-aral sa isang pampublikong paaralan sa Binondo, [[Maynila]]. Dito siya natutong tumugtog ng piyano at kinalaunan ay naging organista rin siya sa simbahan ng San Pedro. Bukod sa pagtugtog ng piyano ay nagkatha rin siya ng mga awiting gaya ng ''Mateti el Santesismo'', ''Cintas y Flores'' at ''Amorita Danga''. Nagkamit siya ng karangalang diploma bilang pagkilala sa kanyang kakayahan dahil sa mga awiting ito.

Pansamantalang isinantabi ni Julian ang musika nang siya ay sumanib sa kilusan ng kalayaan sa Kabite. Naaresto at nakulong siya noong 2 Hunyo 1898 ngunit nakalaya rin naman. Kinuha siya ni Heneral Aguinaldo bilang isang piyanista at kompositor. Nang ihayag ang Unang Republika ng Pilipinas noong 12 Hunyo 1898 sa balkonahe ng bahay ni Heneral Aguinaldo sa [[Kawit, Cavite|Kawit]], [[Kabite]] ay iwinagayway ang watawat ng Pilipinas kasabay ng pagtugtog ng martsang kinatha ni Julian Felipe. Dahil dito ay hinirang siya ni Heneral Aguinaldo bilang direktor ng Pambansang Banda ng Unang Republika ng Pilipinas.

Sa larangan ng politika si Julian ay nanilbihan bilang konsehal ng lungsod ng Kabite, Kabite noong taong [[1992|1902]]. Siya ay binawian ng buhay noong 2 Oktubre 1944.

==Himagsikang Pilipino==
Nang pumutok ang himagsikang Pilipino, sumali si Felipe sa mga kababayan niyang mga Kabitenyo na lumaban sa mga Kastila. Nadakip siya at ikinulong sa Fort San Felipe sa Cavite.

Nang pinalaya, sumali ulit siya sa pangkat ni Emilio Aguinaldo. Sumulat siya ng mga makabayang mga awitin na pumukaw sa damdamin ng mga kababayan niya upang ituloy ang paglabila.

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

==Tingnan din==
* [[Lupang Hinirang]]
* [[Jose Palma]]
* Marcha Filipina Magdaalo

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Felipe, Julian}}
[[Kategorya:Mga kompositor mula sa Pilipinas]]
[[Kategorya:Himagsikang Pilipino]]
[[Kategorya:Ipinanganak noong 1861]]
[[Kategorya:Namatay noong 1944]]
[[Kategorya:Mga manghihimagsik]]
[[Kategorya:Mga Pilipino]]</text>
      <sha1>m5mhk0wwzd09g858l8j3mour4n7z81t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Padron:Navbox with collapsible groups</title>
    <ns>10</ns>
    <id>46678</id>
    <revision>
      <id>2223449</id>
      <parentid>1711433</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T07:01:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>GinawaSaHapon</username>
        <id>102500</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2223449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="0et0dat8y10f19rcple250dan4w781r" xml:space="preserve">{{#invoke:Navbox|with collapsible groups}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0et0dat8y10f19rcple250dan4w781r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223450</id>
      <parentid>2223449</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T07:03:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>GinawaSaHapon</username>
        <id>102500</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kinansela ang pagbabagong 2223449 ni [[Special:Contributions/GinawaSaHapon|GinawaSaHapon]] ([[User talk:GinawaSaHapon|Usapan]]) rv muna since may error</comment>
      <origin>2223450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="j6qvvjumurmy6l2o9ffi0l26l7qqwy6" xml:space="preserve">{{#invoke:Navbox with collapsible groups|navbox}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j6qvvjumurmy6l2o9ffi0l26l7qqwy6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>100000 (bilang)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47807</id>
    <revision>
      <id>2223445</id>
      <parentid>1863690</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T06:16:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Filipinayzd</username>
        <id>3409</id>
      </contributor>
      <comment>#WPWPPH #WPWP</comment>
      <origin>2223445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="530" sha1="hln3bs2y0oyp8wx8mfmjddzq9rxz2a4" xml:space="preserve">[[Talaksan:DR_1922_257_Ziffern_im_Queroval.jpg | thumb | right | Isang selyo ng sulat]]Ang '''100,000''' ('''sandaang libo''') ay isang [[likas na bilang]] at [[bilang na rasyonal]] na pagkatapos ng 99,999 at bago ng 100,001.

==Sanggunian==
{{reflist}}

==Tingnan din==

*[[1 (bilang)|1]]
*[[10 (bilang)|10]]
*[[100 (bilang)|100]]
*[[1000 (bilang) |1000]]
*[[10000 (bilang) |10000]]
*[[1000000 (bilang)|1000000]]
*[[1000000000 (bilang)|1000000000]]
*[[1000000000000 (bilang)|1000000000000]]

{{stub|Bilang}}

[[Kategorya:Bilang]]</text>
      <sha1>hln3bs2y0oyp8wx8mfmjddzq9rxz2a4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tinguian</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68519</id>
    <revision>
      <id>2223442</id>
      <parentid>2131333</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T06:12:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Filipinayzd</username>
        <id>3409</id>
      </contributor>
      <comment>#WPWPPH #WPWP</comment>
      <origin>2223442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="707" sha1="i4lhc1c83dkw31b9zaquqcbxuwb7v0s" xml:space="preserve">[[Talaksan:Tinguin_men_of_Sallapadin.jpg | thumb | right | Kalalakihang Tingiuan ng Sallapadin]]Ang mga '''Tingiuan''', '''Tinggian''', '''Tingui-an''', '''Tingguian''' o '''Itneg''', ay pangkat-etniko na nagmula sa Pilipinas. Pinaniniwalaang nanggaling sila mula sa [[Palawan]]. Ang salitang '''Tinguian''' ay nagsimula sa salitang Malay na ''tinggi'' na ang ibig sabihin ay &quot;matataas na lupa&quot;.

== Kasaysayan ==
Bago dumating ang mga Kastila, ang mga Tingiuan ay nasa lugar na malapit sa [[Ilocos Sur]]. Ang mga Tinguian ay lumipat sa lugar na [[Abra]] dahil sa diskriminasyon na kanilang nararanasan sa mga Kastila.

== Tingnan din ==
* [[Wikang Itneg]]

[[Kategorya:Mga Igorot]]


{{stub|Tao|Pilipinas}}</text>
      <sha1>i4lhc1c83dkw31b9zaquqcbxuwb7v0s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>People's Television Network</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76613</id>
    <revision>
      <id>2223459</id>
      <parentid>2217948</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T08:51:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Julius Santos III</username>
        <id>139725</id>
      </contributor>
      <origin>2223459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16384" sha1="hog2vjuiu7j425ah9lq4rgimme9ob4z" xml:space="preserve">{{Multiple issues|
{{refimprove|date=Abril 2021}}
{{wikify|date=Abril 2021}}
}}
{{Infobox broadcasting network
| network_name = People's Television Network 
| network_logo = 
| language = [[Wikang Filipino|Filipino]] &lt;br&gt; [[Wikang Ingles|Ingles]]
| network_type = [[Terrestrial television|Broadcast]] [[television network]]
| available = Nationwide
| motto = Kasama Mo, Para Sa Bayan&lt;br&gt;Ang Pambansang TV sa Bagong Pilipinas
| broadcast_area = [[Pilipinas]]
| parent = People's Television Network, Inc.
| launch_date = {{start date and age|1974|2|2}}
| former_names = Government Television (1974–1980)&lt;br&gt; Maharlika Broadcasting System (1980–1986)&lt;br&gt; National Broadcasting Network (2001–2011)
| Picture format = [[16:9]] ([[1080i]], [[HDTV]])
| affiliations = 
| website = {{url|https://ptni.gov.ph| ptni.gov.ph}}
}}
{{Infobox company
| name = People's Television Network, Inc.
| company_logo = 
| type = [[State media]], Government-owned and controlled corporation
| industry = Mass media
| foundation = {{start date and age|1992|03|26}}
| hq_location = Broadcast Complex, Visayas Ave., Diliman, Quezon City
| key_people = [[Jay Ruiz]] (Secretary, Presidential Communications Office)&lt;br&gt;Atty. Robert A. Doller (Network General Manager)&lt;br&gt;Alex Rey V. Pal (Network Officer-In-Charge)
| operating_income = {{Decrease}} ₱ 139.4 Million (FY 2014) 
| net_income = {{Increase}} ₱ 316.4 Million (FY 2014) 
| assets = {{Increase}} ₱ 1.27 Billion (FY 2014) 
| equity = {{Increase}} ₱ 689.8 Million (FY 2014) 
| brands = 
| owner = Government of the Philippines &lt;br&gt; ([[Presidential Communications Group|Presidential Communications Office]])
| num_employees = 590 (2018) 
}}

Ang '''People's Television Network''' dinadaglat billing '''PTV / PTNI'''&lt;ref name=&quot;direktoryo&quot;&gt;{{Cite book | title=Direktoryo ng mga Ahensiya at Opisyal ng Pamahalaan ng Pilipinas | url=https://www.dbm.gov.ph/wp-content/uploads/AboutDBM/2018/2018_filipino_version.pdf | year=2018 | publisher=[[Kagawaran ng Badyet at Pamamahala (Pilipinas)|Kagawaran ng Badyet at Pamamahala]] | access-date=3 Abril 2021}}&lt;/ref&gt; ay ang punong kalambatan ng telebisyon ng pamahalaan ng Pilipinas, na nasa sa ilalim ng timon ng [[Presidential Communications Group|Presidential Communications Office]]. Ang punong tanggapan, studio at transmitter nito ay matatagpuan sa Broadcast Complex, Visayas Avenue, Barangay Vasra, Diliman, Lungsod ng Quezon.

==Kasaysayan==
&lt;!-- [[Talaksan:Gtvnetwork.JPG|200px|right|thumb|GTV Network logo in 1978]] --&gt;

Ang network ng telebisyon ng gobyerno ng bansa ay nagsimula ng operasyon noong Abril 1974 bilang [[DWGT-TV|Government Television (GTV-4)]] sa pamamagitan ng National Media Production Center. Ang channel ng gobyerno ay pinamunuan muna ni Lito Gorospe at kalaunan ng noon ay Press Secretary sa panahon ng administrasyong Marcos, si [[Francisco Tatad]].

Pinalitan ito ng Maharlika Broadcasting System noong 1980 sa pamumuno ng Ministro ng NMPC na si Gregorio Cendana, kasabay nito ang network ay nagsimulang mag-broadcast ng buong kulay, kaya't ito ang huling pambansang network na lumipat sa pag-broadcast ng kulay. Noon, nagsimula nang lumawak sa pagbubukas ng mga istasyon ng probinsiya sa buong bansa, kasama ang 2 istasyon sa Cebu at Bacolod na dating pagmamay-ari ng pre-martial law na ABS-CBN.

Kasunod ng People Power Revolution noong 1986 kung saan kinuha ito ng mga sundalong pro-Corazon Aquino at tagasuporta, ito, sa panahon ng napaka makasaysayang pangyayaring ito sa pambansang kasaysayan, opisyal na muling binigyan ng pangalan bilang People's Television (PTV).  Nang maglaon ay naging pambansang network para sa mga pag-broadcast ng [[1988 Summer Olympics]] kasama ang RPN.

Noong 26 Marso 1992, nilagdaan ni Pangulong Cory Aquino ang Batas Republika 7306 na ginawang isang korporasyon ng gobyerno na kilala bilang pormal na People's Television Network, Inc.

Makalipas ang ilang sandali matapos niyang sakupin ang mantle ng gobyerno noong Hunyo 1992, hinirang ni Pangulong Fidel V. Ramos ang unang lupon ng mga direktor ng PTV Network. Ang Network ay binigyan ng isang beses na pagpopondo ng equity para sa pagpapalabas ng kapital. Mula noong 1992, ang PTV ay nagpapatakbo sa mga kita na nabubuo nito nang mag-isa. Nakasaad sa Republic Act 7306 na ang gobyerno ay hindi dapat naaangkop na pondo para sa pagpapatakbo ng Network. [Kailangan ng banggit]

Ang PTNI ay nasa buong satellite transmission sa buong bansa mula pa noong 1992 gamit ang PALAPA C2. Ang punong punong-himpilan ng PTV-4, na nakabase sa Lungsod ng Quezon, ay ipinagmamalaki ng isang 40-kilowatt na bagong-transmiter na nakaupo sa isang 500&amp;nbsp;ft (150 m) na tore. Sa pamamagitan ng 32 mga istasyon ng probinsiya sa buong bansa, ang network ay nagpalawak ng kanyang maabot at saklaw sa humigit-kumulang na 85 porsyento ng telebisyon na nanonood sa publiko sa buong bansa.

Sa ngayon, ang PTNI ay nakagawa ng uri ng mga programa na nakuha para sa sarili nito ang Hall of Fame Award para sa Best Station at para sa Most Balanced Programming noong 1987 at dalawang sumunod na taon pagkatapos nito, mula sa Catholic Mass Media Awards (CMMA). Ito ay, sa pangalan nito, maraming mga nakapanghimagsik at nagwaging award na mga programang pang-edukasyon, pangkultura at publiko para sa kanilang kaugnayan at kahusayan sa produksyon. Noong 1996, nagwagi ang PTV ng parangal para sa Best TV Station ID (&quot;Ang Network Para Sa Pilipino&quot;) sa PMPC Star Awards for Television.

Pinangunahan ng PTNI ang programang pang-edukasyon at pangkultura. Ilan sa mga nagwaging award na programa ay ang Tele-aralan ng Kakayahan (na nauna sa dekada ng The Knowledge Channel ng ABS-CBN ng mga dekada), Ating Alamin, Small World (at ang kahalili nito) Kidsongs, For Art's Sake, Coast to Coast at Paco Park Presents. Noong dekada 1990, ang pinakapangunahing programa ng pang-edukasyon ay ang Continuing Education Via Television o CONSTEL, isang programa na naglalayong i-upgrade ang mga kasanayan sa pagtuturo ng mga guro sa elementarya at sekondarya ng Agham at Ingles. Na-institusyon ng Kagawaran ng Edukasyon, Kultura at Palakasan (DECS), ang CONSTEL Agham at Ingles ay ginagamit sa pagsasanay sa guro ng mga Regional at Divisional Leader Schools ng Kagawaran ng Edukasyon, kultura at Palakasan at sa Mga Institusyong Pang-edukasyon ng Guro ng Komisyon sa Mas Mataas na Edukasyon.

Ang PTNI ay naging opisyal na brodkaster din ng mga pangunahing kumpetisyon sa palakasan sa pandaigdigan. Saklaw nito ang Palarong Olimpiko, simula sa 1988 Palarong Olimpiko sa Seoul, maliban sa Palarong Olimpiko ng Barcelona noong 1992 (saklaw ng ABS-CBN), ang Palarong Olimpiko sa Beijing noong 2008 (saklaw ng Solar Entertainment Corporation), London Olympics noong 2012 at ang Rio Olympics noong 2016 (saklaw ng TV5). Ang PTNI ay ang nagdadala ng istasyon ng South East Asian Games noong 1991, 1995, 2005, at 2007, na nawawala noong 2009, Asian Games mula 1986 hanggang 2006 at ang IAAF World Championships sa Athletics noong 2007 at 2009. Sa nasasakupang ito, natanggap ng PTNI mga papuri mula sa iba`t ibang mga samahang pampalakasan. Noong 1996, nakatanggap ito ng isang pahiwatig ng pagkapangulo mula noon kay Pangulong Fidel V. Ramos para sa matagumpay na saklaw ng Atlanta Olympic Games.

[[Talaksan:Nbni.png|200px|right|thumb|Logo ng NBN mula 2007-2011]]

Noong 16 Hulyo 2001, sa ilalim ng bagong pamamahala na hinirang ni Pangulong [[Gloria Macapagal-Arroyo]], ang PTNI ay nagtaguyod ng bagong imahe at pangalang National Broadcasting Network (NBN) na nagdadala ng isang bagong slogan na &quot;One People. One Nation. One Vision.&quot; para sa isang bagong imahe na naaayon sa mga bagong pagsusulong sa programa, ipinagpatuloy nila ang bagong pangalan hanggang sa kasalukuyang administrasyong Aquino noong 2010.

Napalawak ng NBN ang abot ng broadcast nito sa paglulunsad ng NBN World noong 19 Pebrero 2003 sa pakikipagtulungan ng Television and Radio Broadcasting Service (TARBS). Ang pandaigdigang pagpapalawak na ito ay nagsisenyas ng mga bagong direksyon para sa NBN dahil napapasok ito sa buong mundo, partikular ang milyon-milyong mga Pilipino sa ibang bansa. Ang NBN ay makikita sa Australia, Hilagang Amerika at sa Asya-Pasipiko. Ang NBN ay dating nagpapadala sa pamamagitan ng satellite sa buong bansa gamit ang Agila 2 pagkatapos ay lumipat sa ABS 1 (ngayon ay ABS 2) noong Setyembre 2011 (Ngayon sa Telstar 18 tulad ng kasalukuyang oras).

Bago ang taong 2010, ang mga pangunahing studio ng NBN sa Lungsod ng Quezon at ang mga rehiyonal na istasyon sa Baguio, Cebu at Naga ay bibigyan ng pinakabagong kagamitan sa pangangalap ng balita para makipagkumpitensya sa mga pangunahing network ng telebisyon. Gayundin, isang bagong Harris Transmitter ang na-install. Ang lakas ng transmiter ng NBN ay dapat dagdagan mula 40&amp;nbsp;kW hanggang 60&amp;nbsp;kW. Ang digital channel ng NBN ay magagamit na ngayon sa channel 48 na inilipat na ngayon sa channel 42 gamit ang Japanese digital TV standard.

Noong 2011, patuloy na pinahusay ng NBN ang mga kakayahan sa digital na pag-broadcast sa mga kagamitan na naibigay mula sa gobyerno ng Japan. Papayagan din ng kagamitang ito ang NBN na simulan ang pag-broadcast ng mga alerto sa emerhensiya kung kinakailangan (katulad ng Emergency Alert System sa Estados Unidos, ngunit mas malamang, dahil sa paggamit ng pamantayang digital na TV sa Hapon, na ang sistema ay batay sa Japanese J-Alert system).

&lt;!-- [[File:PTV4Logo_2011.png|200px|right|thumb|Station logo from 2011-2012]] --&gt;

Kahit na ang tatak ay opisyal na kilala bilang National Broadcasting Network, noong Agosto 2011, ang tatak na &quot;People's Television&quot; na nagretiro noong 2001 ay ipinakilala muli bilang isang pangalawang tatak hanggang makalipas ang ilang buwan, ang PTNI ay naging pangunahing tatak, at ang tatak ng Pambansang Broadcasting Nagretiro na ang network.

Noong Marso 2013, nilagdaan ni Pangulong Benigno Aquino III ang Republic Act 10390, na pinalitan ang dating Charter, kung saan isasaayos ang pamamahala at ang gobyerno ay maglalagay ng P5 bilyon sa PTV upang muling buhayin ang istasyon at gawin itong &quot;digital competitive&quot; sa kabila ng GMA Ang mga pagtatanong sa network ng batas, natatakot na maaaring pumasok sa kumpetisyon. Ang PTV ay kumita ng P59 milyon na nabuong kita para sa una at ikalawang quarter ng 2014.  

Sa ilalim ng bagong pamamahala, sinimulan ng PTV ang kanilang modernisasyon na programa (mula pa noong 2012) kasama ang pagkuha ng mga panteknikal na kagamitan sa studio, camera, sasakyan at de-koryenteng transmitter para sa pangunahing tanggapan sa Visayan Avenue, Lungsod ng Quezon, kasama ang ilang mga tanggapan ng rehiyon, na kasama sa ang kanilang mga plano ay ang rehabilitasyon ng mga istasyon ng PTV sa Naga, Baguio, Iloilo, Cebu, Zamboanga, Cotabato, Calbayog, Tacloban, Pagadian at Dumaguete.  

Sa kabila ng pagpapatakbo nang kaunti o walang badyet, nagawa pa rin ng bagong PTV na sakupin ang mga pinakamalaking kaganapan sa bansa kabilang ang 2013 National and Local Elections, 2013 Central Visayas Earthquake, Typhoon Ketsana, ang mga pagbisita ni US President [[Barack Obama]] at [[Pope Francis]], ang [[APEC Philippines 2015]].  at ang 2016 Pambansa at Lokal na Halalan.

Dapat pansinin na noong 2005, maraming mga programa ng Radio ng Bayan ang naipalabas din noon sa NBN na ginamit ang mga studio sa Visayan Avenue para sa ilan sa kanila, sa ilalim ng banner ng Tinig ng Bayan. Noong 2014, ang pakikipagsosyo sa pagitan ng dalawa ay binuhay muli kasama ang isang bagong bagong programa sa umaga na [[RadyoBisyon]], na kung saan ay din simulcast sa IBC-13 at napakinggan sa mga istasyon ng Radyo ng Bayan sa buong bansa, pag-broadcast mula sa sarili nitong mga studio at RnB radio booth Bago ang paglulunsad, ang RnB - bilang bahagi ng [[Philippine Broadcasting Service]] - ay mayroon nang, mula noong 2012, na pinagsama ang [[News @ 1]] at [[News @ 6]] sa radyo sa lahat ng mga istasyon nito.

===Mga pagpapaunlad sa ilalim ng administrasyong Duterte===
Sa ilalim ng patnubay ni Presidential Communication Secretary [[Martin Andanar]], ang network ay sasailalim sa isang pangunahing plano sa pagbuhay upang mapabuti ang programa ng istasyon at palawakin ang presensya ng buong bansa upang maging par sa mga state-media outfits na [[BBC]] ng United Kingdom, [[NHK]] ng Japan, [[PBS]] ng Estados Unidos ng Amerika, [[Canadian Broadcasting Corporation|CBC]] ng Canada at [[Australian Broadcasting Corporation|ABC]] ng Australia at ibalik ang mga maluwalhating taon nito bilang isa sa Nangungunang 5 mga network ng telebisyon sa bansa noong dekada 70 at 1980.  Ipapatupad din niya ang kalayaan ng editoryal sa istasyon.  Sinabi ni Andanar na ang mga koponan mula sa network na pagmamay-ari ng estado ng ABC at BBC ay ipapadala sa Pilipinas upang matulungan ang plano ng revitalization ng PTV. Tinapik din niya ang isang dating ehekutibo ng ABS-CBN News upang pangasiwaan ang news division ng PTV-4, na kalaunan ay nakilala bilang Charie Villa. Gayunpaman, tinanggihan ni Villa ang alok dahil sa matindi niyang pagtutol sa mga pangunahing isyu ng pambansa. 

Noong Hunyo, naunang hinirang ng Pangulo na si Rodrigo Duterte ay naunang sinabi na hindi na siya magsasagawa ng mga press conference, at sa halip, ang mga anunsyo at pahayag ay ipalabas sa pamamagitan ng PTV.  Dalawang buwan makalipas, ang kanyang pangako ay binawi, at ang mga panayam sa press at kumperensya ay nagpatuloy sa channel.

Noong 17 Hunyo 2016, nilagdaan ng PTV at Japan ang 38,20 milyong yen na halaga ng Cultural Grant Aid at pagkuha ng mga programa mula sa NHK upang mapabuti ang pangkalahatang programa ng network.  Sa loob ng ilang linggo, ang Mga Paksa ng Video sa Japan na NHK ay bumalik sa channel pagkatapos ng maraming taon.

Noong 7 Hulyo 2016, ang Tagapangulo ng PTNI na si Maria Cristina C. Mariano, PTNI Vice-Chairperson Veronica Baluyut-Jimenez, Network General Manager Albert D. Bocobo, at mga Direktor ng Lupon na sina Josemaria Claro at Cindy Rachelle Igmat, na lahat ay hinirang ng administrasyong Aquino, ay nag-tender ang kanilang pagbibitiw kay Duterte sa pamamagitan ni Andanar.  Inihayag din ni Andanar ang pagtatalaga kay Dino Apolonio, dating Bise Presidente para sa Production Engineering ng [[TV5 Network|TV5]] bilang papasok na Network General Manager. 

Sa kanyang kauna-unahang State of the Nation Address, nais ni Pangulong Duterte na ituloy ang paglikha ng isang batas na pagsasama-sama at isasama ang People's Television Network at ang [[Philippine Broadcasting Service]] sa iisang nilalang, na tinawag na People's Broadcasting Corporation (PBC), katulad ng BBC. Ang panukalang PBC ay maglulunsad din ng unang specialty channel ng bansa para sa Muslim (Salaam TV) at mga mamamayan ng Lumad. Maglalagay din ang PBC ng mga broadcasting hub sa mga rehiyon ng Visayas at Mindanao, bukod sa pangunahing punong tanggapan ng Luzon.

== Mga programa ==
{{main|Talaan ng mga palabas ng People's Television Network}}

Sa pangkalahatan, ang PTV ay nagpapalabas ng lokal na mga programa at dokumentaryo ng balita at pampublikong gawain, palakasan, pelikula, drama, serbisyong pampubliko at entertainment program, bilang karagdagan sa mga banyagang nilalaman na nagmumula sa kanilang mga katapat mula sa China, Japan, South Korea at mga bansang miyembro ng [[ASEAN]], at mga blocktime na programa. Ang network ay nagsisilbing pangunahing broadcast sa telebisyon ng pamahalaan ng Republika ng Pilipinas at ito ay bahagi ng Office of the Press Secretary. Ang programming nito ay magkakaiba parehong mula sa [[Intercontinental Broadcasting Corporation|IBC]] at [[Radio Philippines Network|RPN]] (hanggang Oktubre 2012) dahil ang PTV ay nakatuon sa tungkulin nito bilang boses ng gobyerno, habang ang IBC at RPN (hanggang Oktubre 2012) ay isang pangkalahatang entertainment at pampublikong channel ng impormasyon dahil sa programming nito.

== PTV Regional Network Group==
{{main|Talaan ng mga himpilan ng People's Television Network}}

== Tignan din ==
* [[Intercontinental Broadcasting Corporation]]
* [[Presidential Broadcast Service]]
* [[Radio Philippines Network]]
* [[Salaam TV (Pilipinas)|Salaam TV]] (defunct)

==Mga sanggunian==
{{Reflist}}

==Kawing panlabas==
* {{Official website|http://www.ptv.ph/}}

{{ASEAN}}
{{Communications Group-Philippines}}
{{Telebisyon sa Pilipinas}}

[[Kategorya:Mga network pantelebisyon]]
[[Kategorya:Mga kompanyang pagsasahimpapawid ng Pilipinas]]</text>
      <sha1>hog2vjuiu7j425ah9lq4rgimme9ob4z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>DXNP-TV</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76817</id>
    <revision>
      <id>2223364</id>
      <parentid>2176645</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T13:40:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Julius Santos III</username>
        <id>139725</id>
      </contributor>
      <origin>2223364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1237" sha1="iup79vakb7mqaqkt9uz2hw1co287ja1" xml:space="preserve">{{Infobox television station
| callsign = DXNP-TV (PTV-11 Davao)
| logo = 
| branding = ''PTV-11 Davao''
| analog = 11 ([[VHF]])
| digital = 
| affiliations = [[People's Television Network|PTV]]
| founded = 1962
| location = [[Lungsod ng Davao]]
| owner = [[People's Television Network, Inc.]]
| callsign_meaning = 
| former_affiliations = [[Manila Broadcasting Company|MBC]] (1962-1972)&lt;br/&gt;[[Southern Broadcasting Network|SBN]] (1992-1994)
| former_callsigns = DXRH-TV (1962-1972)&lt;br&gt;DXAW-TV (1974-1986)
| former_channel_numbers = 2 (1974-1986)
| licensing_authority = [[National Telecommunications Commission|NTC]]
| power = 10,000 watts
| effective_radiated_power =
| homepage = {{url|http://www.ptni.gov.ph|www.ptni.gov.ph}}
}}

Ang '''DXNP-TV''', kanal 11, ay isang himpilang pantelebisyon ng [[People's Television Network]] (PTV) sa [[Pilipinas]]. Ang studio ay matatagpuan sa Shrine Hills, Matina, Davao City, habang ang transmitter ay matatagpuan sa Broadcast Avenue sa Shrine Hills, Barangay Matina Crossing, Davao City.

== Mga kaugnay na artikulo ==
* [[People's Television Network]]
* [[Talaan ng mga himpilan ng People's Television Network]]

{{Metro Davao TV}}

[[Kategorya:Mga himpilan ng telebisyon sa Lungsod ng Dabaw]]</text>
      <sha1>iup79vakb7mqaqkt9uz2hw1co287ja1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Intercontinental Broadcasting Corporation</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77453</id>
    <revision>
      <id>2223460</id>
      <parentid>2221368</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T09:02:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Julius Santos III</username>
        <id>139725</id>
      </contributor>
      <origin>2223460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6098" sha1="lgvnjsipziodoakc0v5l2m6abo3rnzl" xml:space="preserve">{{cleanup-translation}}
{{cleanup-rewrite}}
{{Infobox company
| company_name = Intercontinental Broadcasting Corporation 
| company_logo = Intercontinental Broadcasting Corporation_(IBC).svg
| company_type = [[Pribado]] (1959-1986)&lt;br&gt;[[Ahensyang estado]]
| industry = [[Entertainment]] (1960-1986)&lt;br&gt;[[Midyang estado]]
| foundation = {{start date|1959|10|1}}
| founder = [[Dick Baldwin]]
| hq_location = IBC Compound Center, Lot 3-B, Capitol Hills Drive cor. Zuzuarregui Street, Barangay Matandang Balara, Diliman, Quezon City
| area_served = Worldwide
| key_people = Jay Ruiz (Secretary, PCO)&lt;br&gt; Jose &quot;Jimmie&quot; C. Policarpio, Jr. (President and CEO) &lt;br&gt; Noel Malaya (Chairman) &lt;br&gt; Jaime Alanis, Diosdado Marasigan, Ernesto Maipid, Jr., Jose Raphael Hernandez, Arturo Alejandrino (Board of Directors) &lt;br&gt; Corazon Reboroso (General Manager)
| products = [[Television shows]]
| services = [[Broadcasting]]&lt;br&gt;[[Radio]]&lt;br&gt;[[Television]]&lt;br&gt; [[Streaming]]
| owner = [[Dick Baldwin]] (1959–1962)&lt;br&gt;Soriano Group (1962–1975)&lt;br&gt;[[Roberto Benedicto]] (1975–1986)&lt;br&gt;[[Government of the Philippines]]&lt;br&gt;{{small|([[Presidential Communications Group|Presidential Communications Office]])}}
| website = {{url|ibctv13.com}}
}}
{{Infobox broadcasting network
| network_name = IBC
| network_logo = 
| country = [[Pilipinas]]
| available = National
| market_share = 
|founded = {{Start date and age|1959|10}}
| founder = Dick Baldwin 
| parent = [[Presidential Communications Group|Presidential Communications Office]]
| language = [[Filipino language|Filipino]] (main) &lt;br&gt; [[English language|English]] (secondary)
| network_type = [[Terrestrial television|Broadcast]] [[Commercial television|commercial]] [[radio network|radio]] and [[VHF]] [[television network]]
| owner = Government of the Philippines &lt;br&gt; &lt;small&gt; ([[Presidential Communications Group#Presidential Communications Office|Presidential Communications Office]]) 
| key_people = Jose &quot;Jimmie&quot; C. Policarpio, Jr. (President and CEO) &lt;br&gt; Noel Malaya (Chairman) &lt;br&gt; Jaime Alanis, Diosdado Marasigan, Ernesto Maipid, Jr., Jose Raphael Hernandez, Arturo Alejandrino (Board of Directors) &lt;br&gt; Corazon Reboroso (Gemeral Manager)
| servicename1 = Kapatid na kalambatan
| service1 = [[People's Television Network|PTV]]
| launch_date = {{Start date and age|1960|3|1}} (as Inter-Island Broadcasting Corporation)&lt;br&gt;{{Start date and age|1975|2|1}} (as Intercontinental Broadcasting Corporation)
| Picture format = [[NTSC]] [[1080i]] ([[16:9]] [[High-definition television|HDTV]])
| former_names = Inter-Island Broadcasting Corporation (1960-1975)
| website = {{url|ibctv13.com}}
}}

Ang '''Intercontinental Broadcasting Corporation (IBC)''' ay isang [[Media of the Philippines|Philippine-based media company]]  at VHF television network ng Government Communications Group sa ilalim ng  [[Presidential Communications Group|Presidential Communications Office]]. Ang mga studio ay matatagpuan sa IBC Compound, Lot 3-B, Capitol Hills Drive cor. Zuzuarregui Street, Brgy. Matandang Balara, Diliman, [[Lungsod ng Quezon]]; at Ang aming transmitter ay nasa IBC Central Tower, 125 St. Peter Street, Nuestra Señora Dela Paz Subdivision, Santa Cruz, Antipolo, Rizal.

== Kasaysayan ==

===Ang mga simula===
Ang Inter-Island Broadcasting Corporation ay itinatag noong Oktubre 1959 nang ang [[DZTV-TV|DZTV Channel 13]] sa Maynila ay nagpunta sa test broadcast. Noong 1 Marso 1960 at 6:30&amp;nbsp;ng hapon, ang DZTV-TV 13 ay sa wakas ay inilunsad at ito ay naging pangatlong istasyon ng telebisyon sa bansa. Ang orihinal na lokasyon nito ay nasa kanto ng P. Guevarra St. (dating Little Baguio) sa San Juan City mula 1960 hanggang 1978. Ang negosyanteng Amerikano na si Dick Baldwin ang unang may-ari at istasyon ng istasyon na binubuo ng karamihan sa mga dayuhang programa mula sa CBS at ilang mga lokal na palabas. . Si [[Andrés Soriano, Sr.]] ng [[San Miguel Corporation]], ay makukuha ang network noong 1962. Si Soriano ay isa ring may-ari ng [[Radio Mindanao Network]] (RMN) at pahayagan ng Philippine Herald. Ang pinagsamang interes ng media ni Soriano ay nabuo ang unang samahan ng tri-media sa Pilipinas. Bilang braso ng telebisyon ng de facto ng RMN, nakipagtulungan ito sa mga istasyon ng radyo ng RMN para sa mga takip ng pangkalahatang halalan ng 1969 at 1971. Ang istasyon ay may mga relay na nagpapadala upang dalhin ang mga programa sa mga manonood sa Cebu at Davao, na may mga plano na magbukas nang higit pa sa iba pang mga lungsod.

Sa pagitan ng 1970 at 1972, inilunsad ng IBC ang sistema ng paghahatid ng kulay nito na pinangalanang &quot;Vinta Colour&quot; na pinangalanan ang vintas mula sa Zamboanga, na naging ikatlong network sa Pilipinas upang mai-convert sa lahat ng mga kulay na broadcast, pagkatapos ng ABS-CBN at RPN. Noong Setyembre 1972, idineklara noon ni Pangulong Ferdinand Marcos na batas martial sa buong bansa, na nagreresulta sa IBC at iba pang mga network sa telebisyon (maliban sa [[Kanlaon Broadcasting System]] na pag-aari ng isang crony ni Marcos, si Roberto Benedicto) ay pinilit na isara ng gobyerno. Gayunman pagkaraan ng ilang buwan, pinahintulutan ng pamahalaan ang IBC na bumalik sa hangin.

Ang beterano ng ABS-CBN na si Ben Aniceto ay naging tagapamahala ng istasyon ng DZTV Channel 13 mula 1973 hanggang 1976.

== Mga Programa ==
{{main|Talaan ng mga palabas ng Intercontinental Broadcasting Corporation}}

==Mga Himpilan==
{{main|Talaan ng mga himpilan ng Intercontinental Broadcasting Corporation}}

==Tignan din==
*[[List of Philippine companies#Media|List of Philippine media companies]]
*[[List of television networks by country#Philippines|Philippine television networks]]
*[[List of television channels#Television channels with worldwide distribution|Television channels]]
*[[People's Television Network]]
*[[Presidential Broadcast Service]]
*[[Radio Philippines Network]]

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

{{Communications Group-Philippines}}
{{Intercontinental Broadcasting Corporation}}
{{Telebisyon sa Pilipinas}}
{{Radio in the Philippines}}

[[Kategorya:Mga kompanyang pagsasahimpapawid ng Pilipinas]]</text>
      <sha1>lgvnjsipziodoakc0v5l2m6abo3rnzl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alan Turing</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98740</id>
    <revision>
      <id>2223386</id>
      <parentid>2223080</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T23:09:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2223386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45876" sha1="280u3hoxo7y0hmyzdiwt3r021n6ej0w" xml:space="preserve">{{Infobox Scientist
| name              = Alan Mathison Turing
| image             = Turing statue Surrey.jpg
| image_size       = 
| caption           = 
| birth_date        = {{Birth date|1912|6|23|df=yes}}
| birth_place       = [[Maida Vale]], London, England, United Kingdom
| death_date        = {{Death date and age|1954|6|7|1912|6|23|df=yes}}
| death_place       = [[Wilmslow]], Cheshire, England, United Kingdom
| nationality       = British
| field             = [[Mathematics]], [[Cryptanalysis]], [[Computer science]]
| work_institutions = University of Cambridge&lt;br /&gt;[[Government Code and Cypher School]]&lt;br /&gt;[[National Physical Laboratory, UK|National Physical Laboratory]]&lt;br /&gt;[[University of Manchester]]
| alma_mater        = [[King's College, Cambridge]]&lt;br /&gt;[[Princeton University]]
| doctoral_advisor  = [[Alonzo Church]]
| doctoral_students = [[Robin Gandy]]
| known_for         = [[Halting problem]]&lt;br /&gt;[[Turing machine]]&lt;br /&gt;[[Cryptanalysis of the Enigma]]&lt;br /&gt;[[Automatic Computing Engine]]&lt;br /&gt;[[Turing Award]]&lt;br /&gt;[[Turing Test]]&lt;br /&gt;[[Turing pattern]]s
| prizes            = [[Officer of the Order of the British Empire]]&lt;br /&gt;[[Fellow of the Royal Society]]
}}
Si '''Alan Mathison Turing''', &lt;small&gt;[[Orden ng Imperyong Britaniko|OBE]]&lt;/small&gt;, &lt;small&gt;[[Fellow of the Royal Society|FRS]]&lt;/small&gt; ({{pronEng|ˈtjʊ (ə)rɪŋ}}) (23 Hunyo 1912&amp;nbsp;– 7 Hunyo 1954) ay isang [[Gran Britanya|Briton]] na [[matematiko]], [[lohiko]] (o [[lohisyano]]), [[kriptoanalisis|kriptoanalista]] at [[agham pangkompyuter|siyentista ng kompyuter]].

Kanyang naimpluwensiyahan ang pagpapaunlad ng [[agham pangkompyuter]], pagbibigay ng pormalisasyon ng mga konsepto ng &quot;[[algoritmo]]&quot; at &quot;[[komputasyon]]&quot; sa isang [[makinang Turing]], na malaki ang ginampananang papel sa pagkakalikha ng modernong kompyuter.  Si Turing ay itinuturing na ama ng ''[[agham pangkompyuter]]'' at ''[[Intelehensiyang artipisyal]]''.

Sa panahon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig]], si &quot;Turing&quot; ay naglingkod at minsang naging pinuno ng Hut 8 sa ''Government Code and Cypher School'' sa Bletchley Park, isang sentro sa Britanya na responsable sa pagbasag ng mga sekretong kodigo ng mga [[Aleman]] noong panahon ni [[Adolf Hitler]]. Siya ay lumikha ng ilang tekniko sa pagbasag ng mga [[sipero]] ([[algoritmo]] ng [[enkripsiyon]]) ng Alemanya kabilang ang paraan ng elektromekanikal na makinang [[bombe]] na makakahanap ng mga kompigurasyon ng makinang [[Enigma]] (ang makinang ginamit ng pamahalaan at militar ng Alemanya upang ilihim ang mga pinadadalang mensahe ng kanilang mga sundalo). Pagkatapos ng digmaan, siya ay nagtrabaho sa Pambansang Laboratoryong Pisikal (''National Physical Laboratory''), kung saan kanyang nilikha ang isa sa mga unang na disenyo ng ACE, na isang &quot;inilalaang programang pangkompyuter&quot; (''stored program'').

Tungo sa huling bahagi ng kanyang buhay, si Turing ay naging interesado sa matematikang biyolohikal. Siya ay sumulat ng isang papel tungkol sa kemikal na batayan ng morpohenesis (''morphogenesis'') at kanyang hinulaan ang isang umiikot na reaksiyong kemikal tulad ng [[reaksiyong Belousov-Zhabotinsky]], na unang napagmasdan at napatunayan noong dekada 1960.

Ang [[homoseksuwalidad]] ni Turing ay nagresulta sa isang kriminal na pag-uusig noong 1952, kung saan ang homoseksuwalidad sa mga panahong ito ay itinuturing pang ilegal sa [[Britanya]]. Kanyang tinanggap ang parusang paginom ng mga pambabaeng hormone (estrogen) kapalit ng parusang pagkakabilanggo. Siya ay namatay noong 1954 mula sa pagkalasyon ng [[cyanide]], mga dalawang linggo bago ang kanyang ika-apatnapu't dalawang (42) kaarawan. Natukoy ng isang pagsusuri na ang kamatayan ni Turing ay isang [[pagpapatiwakal]] ngunit ang kanyang ina ay naniniwalang ito'y isang aksidental na kamatayan.  Noong 10 Setyembre 2009, pagkatapos ng isang kampanya sa [[internet]], humingi ng patawad ang Punong Ministro ng Britanya na si [[Gordon Brown]] sa ngalan ng pamahalaan ng Britanya sa nangyaring pagtrato kay Turing pagkatapos ng digmaan.

== Talambuhay ==
=== Kabataan ===
[[Talaksan:Turing Plaque.jpg|thumbnail|Isang plakang pag-alala na nagmamarka sa naging tirahan ni Alan Turing sa Wilmslo, Cheshire, Inglatera]]
Si Alan Turing ay ipinaglihi sa [[India]]. Ang kanyang amang si Julius Mathison Turing, ay isang miyembro sibil na paglilingkod sa India. Ang kanyang mga magulang na si Julius at Ethel Sara Stoney (1881–1976, na anak na babae ni Edward Waller Stoney, punong inhinyero ng ​​Madras Railways) ay nagnais na palakihin ang kanilang magiging anak na si Alan sa Inglatera, kaya sila bumalik sa Maida Vale, London, kung saan ipinanganak si Alan Turing noong 23 Hunyo 1912. Si Alan ay mayroong kuya na nagngangalang John. Dahil sa ang paglilingkod sibil sa India ng kanyang ama ay aktibo pa rin sa mga panahong ito, ang mga magulang ni Alan ay madalas maglakbay sa pagitan ng Hastings, Inglatera at India, kung saan ang kanilang dalawang anak ay iniwan na manatali sa tahanan ng isang retiradong mag-asawang sundalo. Sa murang edad pa lang ay kinakitaan na si Alan Turing ng mga palatandaan ng pagiging isang [[henyo]] na kanyang ipinamalas sa kanyang pagtanda.

Si Turing ay ipinasok ng kanyang mga magulang sa St Michael, isang paaralan sa 20 Charles Road, St. Leonards on Sea, sa edad na anim na. Ang punong guro ay napansin ang katalinuhan ni Turing sa simula pa lamang gayundin ang mga ibang pang mga naging  kanyang guro. Noong 1926, sa edad na 14, siya ay nag-aral sa Sherborne School, isang tanyag na independiyenteng paaralan sa isang palengkeng bayan sa Sherborne sa Dorset. Ang kanyang unang pagpasok sa paaral ay naging kasabay ng isang malawakang protesta sa Britanya ngunit dahil siya ay determinado na pumasok sa unang araw, siya'y nagtungo sa  paaralan na higit 60 milya ang layo mula sa Southampton gamit ang isang bisekleta at humihinto tuwing gabi sa isang paupahang tuluyan.

Ang pagkahilig ni Turing sa matematika at agham ay hindi nagdulot sa kanya ng paggalang mula sa ilang mga guro sa Sherborne, dahil sa ang paaralang ito ay nagbibigay diin sa pagaaral ng mga klasiko. Ang kanyang punong-guro ay sumulat pa sa kanyang mga magulang na nagsasaad na: &quot;
''Umaasa ako na hindi siya mahulog sa pagitan ng dalawang upuan. Kung siya ay mananatili sa isang pampublikong paaralan, siya ay dapat magnais na matuto. Kung siya ay nagnanais lamang na maging spesyalistang siyentipiko, kanya lamang sinasayang ang kanyang panahon sa isang pampublikong paaralan''&quot;. Sa kabila nito, si Turing ay patuloy na nagpakita ng kahanga hangang kakayahan sa mga mga paksang kanyang minamahal, ang paglutas ng mga mahirap na problema sa [[calculus]] noong 1927 kahit hindi siya nag-aral ng panimulang calculus. Noong 1928, sa edad na 16, natagpuan ni Turing ang mga isinulat ni Albert Einstein. Hindi niya lamang ito naunawaan, kanya ring nasagot ang pagtatanong ni Einstein sa mga [[batas ni Newton ng mosyon]] sa isang aklat na hindi dito hayagang inihayag.

Ang pagsisikap ni Turing sa kanyang pag-aaral ay tumindi dahil sa malapit na pagkakaibigang nabuo sa pagitan niya at ng isa pang mas matandang estudyante na nagngangalang Christoper Morcom. Si Morcom ang unang lalaking minahal ni Turing, ngunit ito ay biglaang namatay mga ilang linggo bago matapos ang kanilang huling semestro sa Sherborne. Si Morcom ay namatay mula sa komplikasyon ng tuberkolosis na nakukuha sa isang baka, na nakuha nito matapos uminom ng isang gatas sa isang may sakit na baka noong ito'y bata pa lamang. Dahil sa pangyayaring ito, ang pananampalatayang panrelihiyon ni Turing ay nawala at siya'y naging isang [[ateista]]. Tinanggap ni Turing na ang lahat ng pangyayari sa mundo, kabilang na ang mga galaw ng utak ng tao, ay may materyal na paliwanag ngunit siya ay naniniwala pa rin sa pag-iral ng espirito ng isang tao pagkatapos mamatay.

=== Edukasyon sa unibersidad at mga pagsasaliksik ni Turing ===
[[Talaksan:Alan Turing Memorial Closer.jpg|thumb|right|Estatwang pag-ala ala kay Alan Turing]]
Pagkatapos mag-aral sa Sherborne, si Turing ay nag-aral sa King's College sa [[Unibersidad ng Cambridge]]. Siya ay nagaral dito mula sa 1931 hanggang 1934, at nakakapagtapos kung saan kanyang nakamit ang pangunahing mga parangal sa Matematika. Noong 1935, siya ay inihalal na kapanalig (fellow) sa King's College dahil sa naging impluwensiya ng kanyang tesis tungkol sa [[central limit theorem]].

Noong 1928, Ang Alemang matematiko na si [[David Hilbert]] ay tumawag ng pansin sa ''[[Entscheidungsproblem]]'' (problema ng desisyon). Sa mahusay na papel na isinulat ni Turing na &quot;''On Computable Numbers (mga bilang na matutukoy ng isang nagwawakas na algoritmo), with an Application to the Entscheidungsproblem''&quot; (na kanyang isinumite noong 28 Mayo 1936 at itinanghal noong 12 Nobyembre), kanyang binago ang mga resulta na isinulat ng matematikong si [[Kurt Godel]] noong 1931 tungkol sa limitasyon ng pagpapatunay (proof) at komputasyon, kung saan pinalitan ni Turing ang pangkalahatang nakabatay-sa-aritmetikang pormal na lenggwahe ng isang [[makinang Turing]], na mga makinang pormal at simple. Pinatunayan ni Turing na ang makinang Turing ay may kakayahang gumawa ng anumang pagkukuwenta kung ito ay maisasalarawan bilang isang [[algoritmo]]. Kanya ding pinatunayan na walang solusyon sa Entscheidungsproblem sa pamamagitan ng pagpapakita na ang [[paghintong problema]] (halting problem) sa isang makinang Turing ay hindi madedesisyonan o hindi malalaman kung ito ay hihinto. Bagaman ang pagpapatunay ni Turing ay inilimbag pagkatapos ng parehong pagpapatunay na ginawa ng matematikong si [[Alonzo Church]] tungkol sa kanyang [[kalkulong lambda]], walang kaalaman si Turing sa isinulat ni Alonzo Church.

Ang paraan ni Turing ng pagpapatunay (proof) ay itinuring na mas magagamit at mas mahusay. Ang ideya ni Turing ng mga pangkalahatang makinang Turing ay kakaiba dahil ang ideya ng mga gayung makina ay may kakayahang gawin ang anumang gawin ng ibang makina, samakatuwid ay may kakayahang magkuwenta ng anumang pwedeng ikwenta. Ang makinang Turing hanggang sa araw na ito ang sentral na paksa sa pag-aaral ng [[teorya ng komputasyon]].

Sa kanyang sariling biograpiya, isinulat ni Turing na siya ay nalungkot sa pagtanggap ng kanyang 1936 na papel dahil dalawang tao lamang ang pumansin - sina Heinrich Scholz at Richard Bevan Braithwaite. Ang papel na ito ay nagpapakilala rin sa ideya ng mga maaaring ipaliwanag na mga numero (definable numbers).

Mula Setiyembre 1936 hanggang Hulyo 1938 kanyang ginugol ang kanyang panahon sa ''Institute for Advanced Study sa Princeton'', New Jersey, Estados Unidos at nag-aral sa ilalim ni Alonzo Church. Bilang karagdagan sa kanyang palaging pagsasaliksik matematikal, pinag-aralan din ni Turing ang [[kriptolohiya]] (pag-aaral ng tiyak at matibay na paglilihim ng mga data) at ginawa ang tatlo sa apat na yugto ng elektromekanikal na tagapagpapadami ng bilang [[binaryo]]. Noong Hunyo 1938, kanyang nakamit ang kanyang PhD mula sa Unibersidad ng Princeton sa Estados Unidos. Ang kanyang tesis na ''Systems of Logic Based on Ordinals'' ay nagpapakilala ng konsepto ng lohikang ordinal at ang ideya ng relatibong pagkukwenta, kung saan ang mga makinang Turing ay nagdadagdag ng mga tinatawag na oracle, na lumulutas sa mga problemang hindi malulutas ng isang makinang Turing.

Si Turing ay bumalik sa Cambridge, Inglatera at dumalo sa mga pagtuturo ng matematikong si [[Ludwig Wittgenstein]] tungkol sa mga pundasyon ng matematika. Ang dalawang ito ay nagtalo at hindi nagkasundo dahil sa pagtatanggol ni Turing ng [[pormalismo]] samantalang si Wittgenstein ay nangatwiran na ang matematika ay hindi tumutuklas ng mga basehang katotohanan kundi lumilikha lamang nito. Si Turing ay nagsimula ring magtrabaho sa kaunting oras lamang sa ''Government Code and Cypher School'' (GCCS).

=== Kriptanalisis ===
[[Talaksan:EnigmaMachineLabeled.jpg|right|thumbnail|Tatlong rotor na makinang Enigma na may plugboard (''Steckerbrett''). Ang enigma ang makinang ginamit ng Alemanya sa ilalim ni Hitler upang ilihim ang mga mensaheng ipinapadala ng mga sundalo nito mula sa mga kaaway na bansa kabilang na ang Britanya at Estados Unidos]]
Noong panahon ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|ikalawang digmaang pandaigdig]], si Turing ang pangunahing kalahok sa isang sikretong operasyon ng pamahalaang Britanya sa Bletchley Park na naglalayong basagin ang mga [[sipero]] (algoritmo ng [[enkripsiyon]]) ng [[Alemanya]]. Sa pagpapaunlad at mas lalong pagpapabilis ng makinang kriptanalitiko na ginawa nina Marian Rejewski, Jerzy Różycki at Henryk Zygalski ng Cipher Bureau sa Poland, si Turing ay nagdisenyo ng makinang ''[[Turing Bombe]]'' na mas mabilis at mas epektibo sa pagbasag ng parehong makinang ''Enigma'' at ''Lorenz SZ 40/42''. Ang ''Turing Bombe'' ang nagbigay sa Britanya ng mga pangunang babala sa mga plano ni [[Adolf Hitler]] na nagresulta sa pagkatalo ni Hitler sa [[Labanan sa Atlantiko]] at pagikli ng [[Ikalawang Digmaang Pandaigdig|ikalawang digmaang pandaigdig]] ng dalawang taon.&lt;ref&gt;[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1212910/How-Britain-drove-greatest-genius-Alan-Turing-suicide--just-gay.html How Britain drove its greatest genius Alan Turing to suicide just for being gay], 12 Setyembre 2009, DailyMail&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1165535/The-Wider-View-Nazi-codebreaker-shortened-Second-World-War-years.html The Wider View: Nazi codebreaker which shortened the Second World War by two years], 20 Hunyo 2009, DailyMail&lt;/ref&gt;

Si Turing ay ginawaran ng Order of the British Empire (OBE) noong 1945 para sa kanyang pagsisilbi sa panahon ng digmaan ngunit ang kanyang mga inambag sa kriptanalisis ay itinagong sekreto ng Britanya hanggang 1970 sa kadahilanang panseguridad nito. 
== Intelehensiyang artipisyal at pagsubok na Turing (Turing test) ==
{{main|Intelehensiyang artipisyal}}
Mula 1945 hanggang 1947 si Turing ay nanirahan sa ''Church Street, Hampton'' at dito dinesenyo ang ''Automatic Computing Engine'' (ACE) sa ''National Physical Laboratory''. Siya ay nagsumite ng isang papel noong Pebreo 19, 1946 na naglalaman ng kauna unahang detalyadong disenyo ng isang inilalaang-programang kompyuter (stored-program computer). 
[[Talaksan:Modern-captcha.jpg|thumb|290px|Ang kabaligtaran ng ''Turing Test'' na CAPTCHA ay ginagamit sa [[internet]] upang mapigilan ang isang bot sa pang aabuso sa paggamit ng isang [[server]].]]
Noong 1948, si Turing ay iniluklok na Reader (senyor na akademiko) sa kagawarang matematika sa Manchester na ngayon ay bahagi na ng ''University of Manchester''. Noong 1949, siya ay naglingkod bilang kahaliling direktor ng laboratoryo ng pagkukwenta sa University of Manchester at gumawa ng [[software]] para sa kauna unahang inilalaang programang kompyuter na Manchester Mark 1. Sa mga panahon ding ito kanyang ipinagpatuloy ang mga pananaliksik abstrakto. Sa papel na &quot;Computing machinery and intelligence&quot; (Mind, Oktubre 1950), tinalakay ni Turing ang problema ng &quot;[[Intelehensiyang artipisyal]]&quot; at iminungkahi ang isang eksperimento na tinatawag na [[Turing Test]]. Ang [[Pagsubok na Turing]] (''Turing Test'') ang naging batayan sa [[agham pangkompyuter]] upang matukoy kung ang isang makina ay nagpapamalas ng katalinuhan. Ayon sa Pagsubok na Turing, ang isang makina ay maituturing na matalino kung hindi matukoy ng isang taong nagtatanong dito kung ang kanyang tinatanong ay isang makina o isang tao. Sa papel ding ito, iminungkahi ni Turing na imbes gumawa ng mga programang gumagaya sa pag-iisip ng isang matandang tao, mas mabuting gumawa ng mas simpleng makina na gumagaya sa isip ng isang bata at ito'y isailalim sa pagkatuto. Ang kabaligtaran ng &quot;Turing Test&quot;  na tinatawag na CAPTCHA (&quot;'''C'''ompletely '''A'''utomated '''P'''ublic '''T'''uring test to tell '''C'''omputers and '''H'''umans '''A'''part&quot;) ay karaniwang ginagamit sa [[internet]]. Ang CAPTCHA ay paraan upang matukoy ng isang makina (gaya ng [[server]]) kung ang gumagamit nito ay isang tao o isang kompyuter (bot).

Noong 1948, si Turing (sa tulong ang kanyang dating kakilala na si D. G. Champernowne) ay lumikha ng isang [[software]] pang [[chess]] sa isang [[modernong kompyuter]] na hindi pa naiimbento. Si Turing din ang nagimbento ng algoritmong LU decomposition method na ginagamit ngayon sa paglutas ng ''equations matrix''.

== Kriminal na paguusig dahil sa kanyang homosekwalidad ==
Noong Enero 1952, nakilala ni Turing si Arnold Murray sa labas ng sinehan sa Manchester. Pagkatapos ng pananghaliang pakikipagtipanan (''dating''), si Murray ay inimbitahan ni Turing na pumunta sa kanyang bahay na tinanggap naman ni Murray ngunit hindi tinupad. Ang dalawa ay nagkita muli sa Manchester noong sumunod na Lunes at si Murray ay pumayag na samahan si Turing sa kanyang bahay. Pagkatapos ng ilang linggo, si Murray ay muling bumisita sa bahay ni Turing at nananitili ng isang gabi dito. Pagkatapos nito, si Murray ay tumulong sa isang kasabwat sa pagpapasok at pagnanakaw sa bahay ni Turing na nagtulak kay Turing upang iulat ang krimen sa pulisya. Sa imbestigasyon na ginawa ng mga pulis, inamin ni Turing na meron siyang relasyon kay Murray. Sa panahong ito, ang [[homoseksuwalidad]] ay itinuturing pang isang krimen sa Britanya na nagresulta upang si Turing at Murray ay kasuhan ng ''sobrang kahalayan'' sa ilalim ng seksiyong 11&amp;nbsp;ng ''Criminal Law Amendment Act 1885 ng Britanya''. Si Turing ay binigyan ng dalawang opsiyon sa parusang tatanggapin : ang pagkabilanggo o probasyon sa isang kondisyon na siya'y sasailalim sa isang [[pagkakapon]]g kemikal sa pamamagitan ng pag-inom ng estrogen (hormone ng babae) upang mabawasan ang libido. Kanyang tinanggap ang kemikal na pagkakapon. Ang naging kumbiksiyon ni Turing ay nagresulta rin sa pagkaalis ng kanyang ''security clearance'' (karapatang maging bahagi ng sikretong operasyon ng pamalaan) at inalis sa kanyang trabahong kriptanalitiko sa Government Code and Cypher Schools sa Bletchley Park. Ang kanyang pasaporte ng Britanya ay hindi binawi ng pamahalaang Britanya ngunit siya'y hindi pinayagang makapasok sa Estados Unidos. Sa panahong ito, may pagkabahala sa publiko sa ginagawang pagbibitag sa mga homosekswal na [[espiya]] ng mga ahente ng [[Soviet Union]] (dating Russia) dahil sa paglalantad ng dalawang miyembro ng ''Cambridge Five'' na sina Guy Burgess at Donald Maclean. Bagaman si Turing ay hindi inakusahan ng pang eespiya, siya ay pinagbawalan ng pamahalaan ng Britanya na talakayin ang kanyang naging trabahong kriptanaliko sa Bletchely Park.

== Kamatayan ==
Noong 8 Hunyo 1954, si Turing ay natagpuang patay ng kanyang tagalinis ng bahay. Sa [[awtopsiya]]ng ginawa, ang resulta ng kamatayan ay pagkalason sa [[cyanide]]. Natagpuan din ang isang mansanas na kinain ng kalahati sa tabi ng katawan ni Turing na pinaniniwalaang paraan ni Turing upang makain ang cyanide. Ang katawan ni Turing ay sinunog (cremated) sa Woking Crematorium noong 12 Hunyo 1954. Ayon sa ina ni Turing, ang kamatayan nito ay isang aksidental dahil sa hindi maingat nitong pagtatago sa mga laboratoryong kemikal. Iminungkahi ng manunulat na si David Leavitt na maaaring ang pagkain ni Turing ng mansanas na may cyanide ay isang paggaya sa eksena ng pelikulang [[Snow White]] na ipinalabas noong 1937 na isang paboritong kuwento ni Turing.
== Paghingi ng tawad ng pamahalaan ng Britanya ==
Noong Agosto 2009, si John Graham-Cumming ay nagsimula ng petisyon na humihikayat sa Pamahalaan ng Britanya na posityumus (pagkatapos ng kamatayan) na humingi ng tawad sa [[paglilitis]] ni Alan Turing bilang [[homosekswal]]. Ang petisyong ito ay tumanggap ng libo libong mga lagda. Kinilala ng Punong Ministor ng Britanya na si [[Gordon Brown]] ang petisyong ito, at naglabas ng pahayag noong Setyember 10, 2009 na humihingi ng tawad kay Turing at naglalarawan ng pagtrato kay Turing bilang &quot;nakapangingilabot&quot;: 
{{cquote|Ang libo libong tao ay nagsama sama upang humingi ng hustisya para kay Alan Turing at pagkilala sa nakakapangilabot na pagtrato sa kanya. Bagaman si Turing ay pinakitunguhan ng batas nang panahong iyon at hindi na natin maibabalik ang panahon, ang kanyang pagtrato ay siyempre labis na hindi patas at ako ay nagagalak na magkaroon ng pagkakataon na magsabi kung gaano kalalim akong humihingi ng tawad at tayong lahat sa nangyari sa kanya. Kaya sa ngalan ng Pamahalaan ng Britanya, at sa mga nabubuhay ng malaya, salamat sa ginawa ni Alan, ako ay taas noong nagsasabi na: kami'y humihingi ng tawad, ikaw ay karapat dapat ng mas mabuti [pagtrato].}}

== Mga Parangal ==
[[Talaksan:Sackville Park Turing plaque.jpg|thumb|right|Pag ala-alang statwang plaka kay Turing sa Sackville Park, Manchester]]
Ang Turing Award na ipinangalan sa &quot;ama ng agham pangkompyuter&quot; na si Alan Turing ang taunang gantimpala na ibinibigay ng Association for Computing Machinery (ACM) sa mga indibidwal sa kanilang kontribusyon sa siyentipikong komunidad pangkompyuter. Ang gantimpalang ito ay itinuturing na pinakamataas na pagkakakilanlan sa [[agham pangkompyuter]] at katumbas ng [[Gantimpalang Nobel]].

Noong 2002, si Turing ay nirangguhan na dalawampu't isa sa ''BBC'' nationwide poll ng [[100 Pinakadakilang mga Briton]].&lt;ref&gt;{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208671.stm | title = 100 great British heroes | date = 21 Agosto 2002 |work=BBC News   }}&lt;/ref&gt;
=== Mga parangal ng mga unibersidad sa buong mundo ===
[[Talaksan:Alan Turing Building 1.jpg|thumb|right|Gusaling Alan Turing sa [[University of Manchester]]]]
*Ang ''Kwartong Turing'' sa [[University of Edinburgh School of Informatics|University of Edinburgh's School of Informatics]] ay naglalaman ng skultura ng ulo ni Turing na ginawa ni [[Eduardo Paolozzi]], at isang (#42/50) ng kanyang [http://www.synth.co.uk/images/paolozzi2.html Turing prints (2000)].
*Ang [[University of Surrey]] ay may statwa ni Turing sa kanilang pangunahing [[piazza]]. 
*Ang [[Istanbul Bilgi University]] ay nagsasagawa ng taunang kumperensiya sa [[teoriya ng komputasyon]] na tinatawag na ''Mga Araw na Turing''.&lt;ref name=&quot;bilgiuniv&quot;&gt;{{cite web | url = http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | title = Turing Days @ İstanbul Bilgi University | accessdate = 29 Oktubre 2011 | archive-date = 2013-08-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130801193650/http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
*Ang [[University of Texas at Austin]] ay may honours na programang ng [[agham pangkompyuter]] na pinangalanang ''Mga skolar ni Turing''.&lt;ref name=&quot;texturingschol&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |title=Turing Scholars Program at the University of Texas at Austin |accessdate=16 Agosto 2009 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217072341/http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*Noong simula nang 1960's, pinangalanan ng [[Stanford University]] ang kaisa-isang kwarto na pinagtuturuan ng gusaling Bulwagang Polya Matematika na ''Alan Turing Auditorium''.&lt;ref name=&quot;stanforduniv&quot;&gt;{{cite web | url = http://archive.computerhistory.org/resources/text/Knuth_Don_X4100/PDF_index/k-8-pdf/k-8-u2679-Stanford-Comp-Dedication.pdf | title = Polya Hall, Stanford University | accessdate =14 Hunyo 2011 }}&lt;/ref&gt;
*Isa sa mga ampiteatro ng kagawarang Agham Pangkompyuter ng ([[Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille|LIFL]]&lt;ref name=&quot;lifl&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.lifl.fr/ |title=Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille |accessdate=3 Disyembre 2010 |archive-date=22 Hulyo 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722014047/http://www.lifl.fr/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;) sa [[Unibersidad ng Lille]] sa hilagang [[Pransiya]] ay ipinangalan bilang parangal kay Alan Turing. (ang iba pang ampiteatro ay ipinangalan kay [[Kurt Gödel]]).
*Ang Kagawaran ng Agham Pangkompyuter ng [[Pontifical Catholic University of Chile]], [[Polytechnic University of Puerto Rico]], [[University of the Andes, Colombia|Los Andes University]] in [[Bogotá]], Colombia, [[King's College, Cambridge]] at [[Bangor University]] sa [[Wales]] ay may mga laboratoryo ng kompyuter na ipinangalan kay Turing.
*Ang [[The University of Manchester]], [[The Open University]], [[Oxford Brookes University]] at [[Aarhus University]] (in [[Århus]], Denmark) ay may mga gusaling nakapangalan kay Turing. 
*Ang ''Alan Turing Road'' sa [[Surrey Research Park]] ay ipinangalan kay Alan Turing. 
*Ang [[Carnegie Mellon University]] ay may [[granito]]ng bangkuan na matatagpuan sa The Hornbostel Mall na may pangalang &quot;A. M. Turing&quot; na nakaukit sa tuktok, &quot;Read&quot; sa ibaba ng kaliwang hita at &quot;Write&quot; sa ibaba ng kanang hita. 
*Ang [[EISTI|École Internationale des Sciences du Traitement de l'Information]] ay pinangalanan ang kamakailan lang na nakuhang ikatlong gusaling na &quot;Turing&quot;. 
*Ang [[University of Ghent]] ay mayroong isa sa mga pangunahing kwarto ng kompyuter na ginagamit ng mga matematiko at siyentipiko ng kompyuter na ipinangalan kay Alan Turing.
*Ang [[University of Oregon]] ay may iskultura ng ulo ni Turing sa gilid ng gusaling pang agham kompyuter na tinatawag na Deschutes Hall.&lt;ref name=&quot;Oregon&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mathcomp.leeds.ac.uk/turing2012/files/oregon.html|title=Turing at the University of Oregon|accessdate=1 Nobyembre 2011|archive-date=2012-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114151918/http://www.mathcomp.leeds.ac.uk/turing2012/files/oregon.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Sanggunian ==
{{reflist}}
== Mga sanggunian ==
{{Refbegin|colwidth=30em}}
* {{ Cite book | last = Agar | first = Jon | title = The government machine: a revolutionary history of the computer | publisher=MIT Press | year = 2003 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 978-0-262-01202-7 }}
* {{ Cite book | last = Alexander | first = C. Hugh O'D. | author-link = Conel Hugh O'Donel Alexander | date = ''circa'' 1945 | title = Cryptographic History of Work on the German Naval Enigma | url = http://www.ellsbury.com/gne/gne-000.htm | publisher=The National Archives, Kew, Reference HW 25/1}}
* {{ Cite book | last = Beniger | first = James | title = The control revolution: technological and economic origins of the information society | publisher=Harvard University Press | year = 1986 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-16986-7 }}
* {{Cite book | last = Babbage | first = Charles | author-link = Charles Babbage | year = 1864
 | publication-date = 2008 | editor-last = Campbell-Kelly | editor-first = Martin | editor-link = Martin Campbell-Kelly | title = Passages from the life of a philosopher | publisher=Rough Draft Printing | isbn = 978-1-60386-092-5 | ref = harv | postscript = &lt;!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to &quot;.&quot; for the cite to end in a &quot;.&quot;, as necessary. --&gt;{{inconsistent citations}} }}
* {{ Cite book | last = Bodanis | first = David | author-link = David Bodanis | title = Electric Universe: How Electricity Switched on the Modern World | year = 2005 |publisher=Three Rivers Press | location = New York | isbn = 0-307-33598-4 | oclc = 61684223 }}
* {{Cite book | last = Campbell-Kelly | first = Martin | authorlink = Martin Campbell-Kelly | last2 = Aspray | first2 = William | title = Computer: A History of the Information Machine | publisher=Basic Books | year = 1996 | location = New York | isbn = 0-465-02989-2 }}
* {{Cite book | last = Ceruzzi | first = Paul | authorlink = Paul Ceruzzi | title = A History of Modern Computing | url = https://archive.org/details/historyofmodernc00ceru | publisher=MIT Press | year = 1998 | location = Cambridge, Massachusetts, and London | isbn = 0-262-53169-0}}
* {{ Cite book | last = Chandler | first = Alfred | authorlink = Alfred Chandler | title = The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business | publisher=Belknap Press | year = 1977 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-94052-0 }}
* {{ Cite journal | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: Its Origins and Originators | journal=[[IEEE Annals of the History of Computing]] | volume = 26 | issue = 4 | pages = 38–45 | year = 2004 |doi = 10.1109/MAHC.2004.26 | ref = harv }}
* {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack (ed.)| title = The Essential Turing | year = 2004 | publisher=Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-825079-7 | oclc = 156728127 224173329 48931664 57434580 57530137 59399569 }}
* {{ Cite book | last = Copeland (ed.) | first = B. Jack | title = Alan Turing's Automatic Computing Engine | url = https://archive.org/details/alanturingsautom0000unse_k5v2 | year = 2005 | publisher=Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-856593-3 | oclc = 224640979 56539230 }}
* {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack | title = Colossus: The secrets of Bletchley Park's code-breaking computers | url = https://archive.org/details/colossussecretso0000unse | year = 2006 | publisher=Oxford University Press | isbn = 978-0-19-284055-4 | ref = harv }}
* {{ Cite book | last = Edwards | first = Paul N | title = The closed world: computers and the politics of discourse in Cold War America | publisher=MIT Press | year = 1996 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-262-55028-8 }}
* {{ Cite book | last = Hodges | first = Andrew | authorlink = Hodges, Andrew | year = 1983 | title = Alan Turing: the enigma |location = London | publisher=Burnett Books | isbn = 0-04-510060-8 | ref = harv }}
* {{ Cite book | last = Hochhuth | first = Rolf  | authorlink = Rolf Hochhuth | title = Alan Turing: en berättelse | publisher=Symposion | year = 1988 | isbn = 978-91-7868-109-9 }}
* {{ Cite book | last = Leavitt | first = David | authorlink = David Leavitt | year = 2007 | title = The man who knew too much: Alan Turing and the invention of the computer | publisher=Phoenix | isbn = 978-0-7538-2200-5 | ref = harv }}
* {{ Cite book | last = Levin | first = Janna | authorlink = Janna Levin | title = A Madman Dreams Of Turing Machines | publisher=Knopf | year = 2006 | location = New York | isbn = 978-1-4000-3240-2 }}
* {{ Cite book | last = Lewin | first = Ronald | authorlink = Ronald Lewin | title = Ultra Goes to War: The Secret Story | edition = Classic Penguin | series = Classic Military History | year = 1978 | publication-date = 2001 | publisher=Hutchinson &amp; Co | location = London, England | isbn = 978-1-56649-231-7 | ref = harv }}
* {{Cite book| last = Lubar | first = Steven | year = 1993 | title = Infoculture | location = Boston, Massachusetts and New York | publisher=Houghton Mifflin | isbn = 0-395-57042-5}}
* {{ Cite document | last = Mahon | first = A.P. | title = The History of Hut Eight 1939–1945 | publisher=UK National Archives Reference HW 25/2 | year = 1945 | url = http://www.ellsbury.com/hut8/hut8-000.htm | accessdate =10 Disyembre 2009 | ref = harv }}
*{{MacTutor Biography|id=Turing|title=Alan Mathison Turing}}
*Petzold, Charles (2008). &quot;[[The Annotated Turing]]:  A Guided Tour through Alan Turing's Historic Paper on Computability and the Turing Machine&quot;. [[Indianapolis]]: Wiley Publishing. ISBN 978-0-470-22905-7
*Smith, Roger (1997). ''Fontana History of the Human Sciences''. London: Fontana.
*Weizenbaum, Joseph (1976). ''Computer Power and Human Reason''. London: W.H. Freeman. ISBN 0-7167-0463-3
* {{Cite book | last = Turing | first = Sara Stoney | title = Alan M Turing | publisher=W Heffer | year = 1959 }} Turing's mother, who survived him by many years, wrote this 157-page biography of her son, glorifying his life. It was published in 1959, and so could not cover his war work. Scarcely 300 copies were sold (Sara Turing to Lyn Newman, 1967, Library of [[St John's College, Cambridge]]). The six-page foreword by [[Lyn Irvine]] includes reminiscences and is more frequently quoted.
* {{Cite book | last = Whitemore | first = Hugh | authorlink = Hugh Whitemore | last2 = Hodges | first2 = Andrew | authorlink2 = Andrew Hodges | title = Breaking the code | publisher=S. French  | year = 1988 }} This 1986 Hugh Whitemore play tells the story of Turing's life and death. In the original West End and Broadway runs, [[Derek Jacobi]] played Turing and he recreated the role in a 1997 television film based on the play made jointly by the BBC and [[WGBH-TV|WGBH, Boston]]. The play is published by Amber Lane Press, [[Oxford]], ASIN: B000B7TM0Q
*Williams, Michael R. (1985) ''A History of Computing Technology'', [[Englewood Cliffs]], [[New Jersey]]: [[Prentice-Hall]], ISBN 0-8186-7739-2
*{{Cite book|last=Yates |first=David M. |title=Turing's Legacy: A history of computing at the National Physical Laboratory 1945–1995 |year=1997 |publisher=[[Science Museum, London|London Science Museum]] |location=London |isbn=0-901805-94-7 |oclc=123794619 40624091 }}
{{Refend}}
== Karagdagang babasahin ==
*{{MathGenealogy|id=8014}}
*{{cite journal|title=The Mind and the Computing Machine: Alan Turing and others|journal=[[The Rutherford Journal]]|url=http://www.rutherfordjournal.org/article010111.html |editor = Jack Copeland|ref=harv}}
*{{cite encyclopaedia |last=Hodges |first=Andrew |editor=Edward N. Zalta |encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] |title=Alan Turing |url=http://plato.stanford.edu/entries/turing/ |accessdate=10 Enero 2011 |edition=Winter 2009 |date=27 Agosto 2007 |publisher=[[Stanford University]] |ref=harv}}
*{{cite journal|last=Gray|first=Paul|date=29 Marso 1999|title=Computer Scientist: Alan Turing|journal=TIME|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990624,00.html|ref=harv|access-date=24 Septiyembre 2011|archive-date=19 Enero 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110119181237/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,990624,00.html|url-status=dead}}
* Gleick, James, ''[[The Information: A History, a Theory, a Flood|The Information: A History, A Theory, A Flood]]'', New York: Pantheon, 2011, ISBN 978-0-375-42372-7
* Leavitt, David, ''The Man Who Knew Too Much: Alan Turing and the Invention of the Computer'', W. W. Norton, 2006

== Panlabas na kawing ==
{{Wikiquote}}
{{Commons category|Alan Turing}}
*[http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} Alan Turing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} RKBExplorer
*[http://www.turingcentenary.eu/ Alan Turing Year]
*[http://cie2012.eu/ CiE 2012: Turing Centenary Conference]
*[https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ Visual Turing] 
*[http://www.wolframalpha.com/examples/TuringMachines.html Turing Machine calculators] at [[Wolfram Alpha]]
*[http://www.turing.org.uk/ Alan Turing] site maintained by [[Andrew Hodges]] including a [http://www.turing.org.uk/bio/part1.html short biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }}
*[http://www.alanturing.net/ AlanTuring.net&amp;nbsp;– Turing Archive for the History of Computing] by [[Jack Copeland]]
*[http://www.turingarchive.org/ The Turing Archive]{{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – naglalaman ng mga hindi nailambag na dokumento mula sa contains  Kings College, Cambridge archive
*{{cite journal|last=Jones|first=G. James|date=11 Disyembre 2001|title=Alan Turing&amp;nbsp;– Towards a Digital Mind: Part 1|journal=System Toolbox|publisher=The Binary Freedom Project|url=http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3|ref=harv|access-date=2011-09-24|archive-date=2007-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3|url-status=dead}}
*[http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ Sherborne School Archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723203832/http://www.sherborne.org/school/School_Archives/ |date=2012-07-23 }}&amp;nbsp;– naglalaman ng mga papel tungkol sa panahon ni Alan Turing sa  Sherborne School

=== Mga papel ===
*[https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper Ekstensibong talaan ng mga papel ni Turing, mga ulat at pagtuturo at mga isinaling bersiyon] BibNetWiki
*{{Turing 1950}}
*[http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=116 Oral history interview with Donald W. Davies], [[Charles Babbage Institute]], University of Minnesota; inilalarawan ang mga proyeto sa U.K. [[National Physical Laboratory (United Kingdom)|National Physical Laboratory]], mula sa pagdidisenyong ginawa ni Alan Turing noong 1947 sa paggawa ng [[Automatic Computing Engine|ACE computers]]
* [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=81 Oral history interview with Nicholas C. Metropolis], [[Charles Babbage Institute]], University of Minnesota. Si Metropolis ang kauna unahang direkto ng [[Los Alamos National Laboratory]]; kabilang sa mga paksa ang relasyong pang akademiko sa pagitan ni Alan Turing at [[John von Neumann]]
{{authority control}}

{{BD|1912|1954|Turing, Alan}}
[[Kategorya:Mga siyentipiko ng kompyuter]]
[[Kategorya:Mga matematikong Ingles]]</text>
      <sha1>280u3hoxo7y0hmyzdiwt3r021n6ej0w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Estasyon ng Dongdaemun</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132015</id>
    <revision>
      <id>2223470</id>
      <parentid>1943089</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T10:52:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2223470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1655" sha1="8rr0um1iqwq9yzwqhnx3lz78p7paev3" xml:space="preserve">{{Orphan|date=Hunyo 2014}}
{{infobox station
| name =Dongdaemun
| other_name = ''Dongdaemun-yeok''&lt;br&gt;''Tongdaemun-yŏk''
| hangul = {{linktext|동|대|문|역}}
| hanja = {{linktext|東|大|門|驛}}
| image = ddm_stanm.jpg
| alt = 
| caption = Dongdaemun Station
| address = 552 [[Changsin-dong|Changsin 1-dong]], &lt;br/&gt; 302 Jongno Jiha, &lt;br/&gt; [[Jongno-gu]], [[Seoul]]
| coordinates = 
| passengers = (Daily) Based on Jan-Dec of 2012.&lt;br /&gt;'''Line 1''': 34,446&lt;ref name=&quot;KTDB_smesrs&quot;&gt;[http://www.ktdb.go.kr/en/web/guest/418 Monthly Number of Passengers between Subway Stations] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20141006080247/http://www.ktdb.go.kr/en/web/guest/418 |date=October 6, 2014 }}. Korea Transportation Database, 2013. Retrieved 2013-10-15.&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;'''Line 4''': 55,294&lt;ref name=&quot;KTDB_smesrs&quot; /&gt;
| pass_year=2012
| operator = [[Seoul Metro]]
| lines = 
| platforms = 3
| tracks = 4
| structure = Underground
| opened = 
| years = August 15, 1974&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://terms.naver.com/entry.nhn?docId=1381903&amp;cid=40942&amp;categoryId=32190|title=동대문역|publisher=Doosan Encyclopedia|accessdate=2015-09-25|language=Korean}}{{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
}}
Ang '''Estasyong Dongdaemun''' ay isang estasyon sa [[Seoul]] Subway Line 1 at Seoul Subway Line 4. Ito ay pinangalanang matapos ang Dongdaemun isa sa mga apat na dakilang gate ng pabilog pader nakapaligid sinaunang Seoul, at ito ay nakatayo sa silangang dulo ng Jongno (&quot;kampanilya kalye&quot;). Ang Estasyon na ito ay din na malapit sa [[Dongdaemun]] Market.

[[Kategorya:Korea]]
[[Kategorya:Seoul]]


{{Stub|Korea}}</text>
      <sha1>8rr0um1iqwq9yzwqhnx3lz78p7paev3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Presidential Broadcast Service</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159263</id>
    <revision>
      <id>2223461</id>
      <parentid>2172995</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T09:16:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Julius Santos III</username>
        <id>139725</id>
      </contributor>
      <origin>2223461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19320" sha1="63gxbhlf3647q4d6w5bpx6hyj3949v0" xml:space="preserve">{{Infobox company
| name = ''Presidential Broadcast Service - Bureau of Broadcast Services (PBS-BBS)''
| logo = Philippine Broadcasting Service (PBS).svg
| logo_size = 270px
| former_names = Philippine Broadcasting Service (1947-2023)
| type = [[:en:State agency|Ahensya ng Gobyerno]]
| industry = [[:en:Public broadcasting|Pagsasahimpapawid]]
| predecessor = Bureau of Broadcasts (1972-1986)
| foundation = {{start date|1947|9|12}} (radio broadcasts)&lt;br&gt; {{start date|1961|6|15}} (television broadcast)
| founders = [[Francisco Tatad]]
| hq_location = [[Quezon City]], [[Philippines]]
| key_people = {{plainlist|
* [[Jay Ruiz]] {{small|(Kalihim, Presidential Communications Office)}}
* Fernando &quot;Dindo&quot; Amparo Sanga {{small|(Direktor Heneral)}}
}}
| revenue = 
| net_income =  
| num_employees = 545 (2025)
| owner = [[Pamahalaan ng Pilipinas]] &lt;br/&gt;{{small|([[Presidential Communications Group|Presidential Communications Office]])}}
| homepage = {{url|pbs.gov.ph}}
}}

Ang '''Presidential Broadcast Service - Bureau of Broadcast Services''' (PBS-BBS) (Filipino: ''Pampanguluhang Serbisyong Pambrodkast - Kawanihan ng mga Serbisyong Pambrodkast''&lt;ref name=&quot;filipino&quot;&gt;{{Cite book | title=Direktoryo ng mga Ahensiya at Opisyal ng Pamahalaan ng Pilipinas | url=https://www.dbm.gov.ph/wp-content/uploads/AboutDBM/2018/2018_filipino_version.pdf | language=Filipino | year=2018 | publisher=[[Department of Budget and Management]] | access-date=December 22, 2021}}&lt;/ref&gt;) ay isang kumpanyang pagsasahimpapawid na pagmamay-aari ng [[Pamahalaan ng Pilipinas]] sa ilalim ng [[Presidential Communications Group|Presidential Communications Office]] (PCO). Nagpapatakbo ito ng mga himpilan sa buong bansa bilang [[DZRB-AM|Radyo Pilipinas - Radyo Publiko]], [[DZSR|Sports Radio]], [[DZRM|Radyo Magasin]], [[DWFO|Republika ni Juan]] at [[DWFT|The Capital]], pati na rin ang internasyonal na istasyon ng shortwave ang [[Radyo Pilipinas World Service]].

Bilang isa sa mga ahensya ng PCO, tumatanggap ang PBS-BBS ng pondo mula sa General Appropriations Act (Taunang Pambansang Badyet) at mga benta mula sa mga blocktimer at advertiser, bukod sa iba pa.

==Kasaysayan==
Noong Mayo 8, 1933, itinatag at pinatatakbo ng Estados Unidos na sinusuportahan ng Estados Unidos na [[Insular Government]] ang istasyon ng radyo na DZFM (pagkatapos KZFM) sa Pilipinas sa dalas ng 710 kilohertz na may lakas na 10,000 watts sa pamamagitan ng Impormasyon ng Estados Unidos. Noong Setyembre 1946, dalawang buwan matapos ang Pilipinas ay naging isang malayang bansa mula sa Estados Unidos., Ang KZFM ay ipinagbigay sa gobyerno ng Pilipinas. Sa paglilipat ay isinilang ang Philippine Broadcasting Service, ang PBS ang pangalawang pagsasahimpapawid ng samahan pagkatapos ng [[Manila Broadcasting Company]].

Ang istasyon ay unang pinatatakbo ng Kagawaran ng Ugnayang Panlabas hanggang mailipat ito sa Radyo ng Broadcasting Board (RBB) na nilikha ni Pangulong Manuel Quezon noong Setyembre 3, 1937. Samantala, sa parehong taon, isang internasyonal na kumperensya ng telecommunication sa Atlantic City , New Jersey, muling binigyan ng tungkulin ang liham na &quot;D&quot; upang palitan ang dating &quot;K&quot; bilang paunang tawag na sulat para sa lahat ng mga istasyon ng radyo sa Pilipinas. Noong Enero 1942, ang RBB ay tinanggal upang magbigay daan sa pagtatatag ng Philippine Information Council (PIC) na kung saan pagkatapos ay ipinagpalagay ang pagpapaandar ng RBB, kabilang ang pagpapatakbo ng DZFM. Kaugnay nito, ang PIC ay tinanggal sa Hulyo 1, 1952, at mula noon, hanggang sa paglikha ng Department of Public Information (DPI) noong 1959, ang DZFM at ang Philippine Broadcasting Service (PBS) ay pinatatakbo sa ilalim ng Opisina ng Pangulo .

Sa mga nakaraang taon, ang PBS ay nakakuha ng 13 higit pang mga istasyon ng radyo, isang istasyon ng TV na ibinahagi nito sa dalawang iba pang mga samahan, at binago ang pangalan nito sa Bureau of Broadcast Services.

Kasabay nito na ang BB ay nagliliyab ng isang riles ng pagsasahimpapawid na kilala na ngayon bilang &quot;network broadcasting&quot;, ang isa pang samahan ng gobyerno ay nagtatatag ng kakayahang ma-broadcast nito sa karibal, o sa ilang mga pagkakataon, upang makadagdag, sa BB. Ang [[National Media Production Center]] (NMPC) ay nakakuha ng mga pasilidad ng [[Voice of America]] sa Malolos, Bulacan noong 1965 at tuloy-tuloy na dinala ang dating kumplikado hanggang sa mga pamantayan sa pamamagitan ng isang matatag na pag-overhaul, maayos na pag-tune, at tahasang pagpapalit ng mga nakasanayang kagamitan at makina. Pinatatakbo ng NMPC ang Voice of the Philippines, VOP, sa parehong medium na alon-918 kHz (dating 920 kHz hanggang 1978) at pagkukulang ng 9.810 mHz na pagpapadala. Noong 1975, nakuha ng NMPC ang [[DWIM-FM]]. Sa bagong istasyon at ilang mga istasyon ng probinsya na sumailalim sa mga pakpak nito, ang NMPC ay isang network at epektibong nasasakop ang isang malawak na hanay ng mga tagapakinig ng Pilipinas.

Ang pampublikong pagsasahimpapawid sa Pilipinas ay kinatawan ng BB at NMPC at iniaatas ang mga pang-edukasyon at kultural na mga pangangailangan ng mga mambabasa nito habang sinusubukan nitong mapanatili itong naaaliw sa pamasahe mula sa katutubong materyal. Ang mga tampok ng serbisyo sa publiko ay ang pangunahing bato ng mga programa nito.

Ang BB at NMPC ay dinala sa ilalim ng isang administrasyong bubong noong 1980 nang nilikha ang Office of Media Affairs upang magbigay ng isang maluwag na unyon para sa parehong mga network sa loob ng Broadcast Plaza kasama ang Bohol (ngayon Sgt. Esguerra) Avenue sa Quezon City. Ito ay hindi isang perpektong sitwasyon, upang sabihin ang hindi bababa sa, dahil, dahil walang malinaw na mga patnubay sa tamang pagpapatupad ng kani-kanilang mga diskarte sa pagpapatakbo, ang BB at ang NMPC ay madalas na nasiraan, sa pagkasira ng mga layunin sa pagsasahimpapawid ng publiko.

[[File:PBSBBSlogo1.png|thumb|right|170px|Logo ng PBS mula sa kalagitnaan ng 1990s hanggang 2017.]]

Matapos ang [[Rebolusyong EDSA]], ang Office of Media Affairs ay tinanggal, kasunod ng NMPC, at sa wakas, ang BB. Sa ilalim ng Executive Order No. 297, itinatag ni Pangulong [[Corazon Aquino]] ang Bureau of Broadcast Services (BBS) at ibinalik ang PBS dahil ang network ay nasa ilalim ng Opisina ng Press Secretary.

Sa panahon ng administrasyong Aquino, inilipat ng PBS ang tanggapan nito mula sa ABS-CBN Broadcasting Center complex sa PIA / Media Center Building sa Visayas Avenue, Quezon City.

Noong 1996, muling inilipat ng PBS ang istasyon ng punong barko (DZFM) bilang '''Radyo ng Bayan'''.

Sa mga unang taon sa pamamahala ni Pangulong [[Benigno Aquino III]], ang PBS-BBS ay inilipat sa bagong nilikha na Presidential Communications Operations Office (PCOO), matapos na matanggal ang OPS.

Sa kanyang unang [[State of the Nation Address]], ipapasa ni Pangulong [[Rodrigo Duterte]] ang isang batas na pinagsama ang PBS kasama ang TV counterpart nito, [[People's Television Network]] sa '''&quot;People Broadcasting Corporation (PBC)&quot;'''.

Sa simula ng 2017, nabuo ang FM division ng PBS sa pamamgitan ng muling paglunsad ng [[DWFT|DWBR 104.3]] bilang FM2 noong Pebrero at paglunsad ng [[DWFO|87.5 FM1]] noong Nobyembre.

Noong Hunyo 5, 2017, bilang bahagi ng ika-70 na anibersaryo ng PBS, muling inilunsad ang Radyo ng Bayan bilang '''Radyo Pilipinas'''. Makalipas ng tatlong buwan, noong Setyembre 18, muling inilunsad ang Sports Radio bilang Radyo Pilipinas Dos.

Noong Oktubre 2019, nagbigay ng [[China]] ng PHP130 milyong halaga ng mga gamit pangsahimpapawid sa PBS. Ginamit ito ng PBS sa pagsaayos sa ilan sa mga himpilan ng Radyo Pilipinas sa iba't ibang probinsya sa ilalim ng proyektong ''Radio Rehab''.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gita-Carlos |first=Ruth Abbey |date=October 25, 2019 |title=China donation a 'huge boost' to PH-owned radio stations: PCOO |work=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1084265}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gita-Carlos |first=Ruth Abbey |date=October 27, 2019 |title=PCOO to start upgrade of 14 state-owned radio stations |work=Philippine News Agency |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1084342}}&lt;/ref&gt;

Sa ilalim ng Kautusang Tagapagpaganap Bilang 16 na inilabas noong Pebrero 2023, bilang bahagi ng muling pag-ayos sa Presidential Communications Office, nagpalit ang pangalan ng Philippine Broadcasting Service bilang ''Presidential Broadcast Service - Bureau of Broadcast Services''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.officialgazette.gov.ph/2023/02/13/executive-order-no-16-s-2023/|title=Executive Order No. 16, s. 2023|publisher=Official Gazette|date=February 13, 2023|accessdate=June 30, 2023}}&lt;/ref&gt;

==Mga Himpilan==
Pinagmulan:&lt;ref&gt;{{cite web|title=NTC AM Radio Stations via FOI website|url=https://storage.googleapis.com/request-attachments/jUmUDrpO9tvezPBRZBD7zT4rOA3dk5fle3LkTnwDf3WWSh7K5u71ujuLRFVOMUYs57yz4ZVgi8IxFKhmxhDMhZ5EY7quvQ4f0yGC/AMDec2021.pdf|website=foi.gov.ph|date=August 23, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=NTC FM Stations (as of June 2022) via FOI website|url=https://storage.googleapis.com/request-attachments/xjhIVh0Pwai6us4v0UxPy42nuKvyym0X7MVYR25p6A4Yojr216srrwGDkTv6qhT7zwMd8IoKsIPTCoL31zkF0FDBGKRY0xCCTn52/FM%20STATIONS%20June%202022.pdf|website=foi.gov.ph|date=February 14, 2023}}&lt;/ref&gt;
===Radyo Pilipinas===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Pangalan
! Callsign
! Talapihitan
! Lakas
! Lokasyon
|-
| Radyo Pilipinas - Radyo Publiko
| [[DZRB-AM|DZRB]]
| 738&amp;nbsp;kHz
| 50&amp;nbsp;kW
| rowspan=3 | [[Kalakhang Maynila]]
|-
| Radyo Pilipinas - Sports Radio
| [[DZSR]]
| 918&amp;nbsp;kHz
| 50&amp;nbsp;kW
|-
| Radyo Pilipinas - Radyo Magasin
| [[DZRM]]
| 1278&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
|-
| Radyo Pilipinas Batanes
| DWBT
| 1134&amp;nbsp;kHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Basco, Batanes|Basco]]
|-
| Radyo Pilipinas Baguio
| [[DZEQ]]
| 93.7&amp;nbsp;MHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Baguio]]
|-
| Radyo Pilipinas Tabuk
| DZRK
| 837&amp;nbsp;kHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Tabuk, Kalinga|Tabuk]]
|-
| Radyo Pilipinas Bontoc
| DWPW
| 107.3&amp;nbsp;MHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Bontoc, Mountain Province|Bontoc]]
|-
| Radyo Pilipinas Laoag
| [[DWFB]]
| 954&amp;nbsp;kHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Laoag]] 
|-
| Radyo Pilipinas Agoo
| [[DZAG]]
| 97.1&amp;nbsp;MHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Agoo]]
|-
| Radyo Pilipinas Dagupan
| [[DZMQ]]
| 576&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Dagupan]]
|-
| Radyo Pilipinas Tayug
| DWCC
| 756&amp;nbsp;kHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Tayug]]
|-
| Radyo Pilipinas Tuguegarao
| [[DWPE]]
| 729&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Tuguegarao]] 
|-
| Radyo Pilipinas Lucena
| [[DWLC-AM|DWLC]]
| 1017&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Lucena]]
|-
| Radyo Pilipinas Palawan
| [[DWMR]]
| 648&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Puerto Princesa]]
|-
| Radyo Pilipinas Naga
| [[DWRB]]
| 549&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Naga, Camarines Sur|Naga]]
|-
| Radyo Pilipinas Albay
| [[DWJS-AM|DWJS]]
| 621&amp;nbsp;kHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Legazpi, Albay|Legazpi]]
|-
| Radyo Pilipinas Virac
| [[DZVC|DWDF]]
| 94.3&amp;nbsp;MHz 
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Virac, Catanduanes|Virac]]
|-
| Radyo Pilipinas Iloilo
| [[DYLL-AM|DYLL]]
| 585&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Lungsod ng Iloilo]]
|-
| Radyo Pilipinas Cebu
| [[DYMR]]
| 576&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Lungsod ng Cebu]]
|-
| Radyo Pilipinas Sogod
| [[DYSL-AM|DYDD]]
| 104.7&amp;nbsp;MHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Sogod, Southern Leyte|Sogod]]
|-
| Radyo Pilipinas Calbayog
| [[DYOG]]
| 882&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Calbayog]]
|-
| Radyo Pilipinas Borongan
| [[DYES-AM|DYES]]
| 657&amp;nbsp;kHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Borongan]]
|-
| Radyo Pilipinas Zamboanga
| [[DXMR-AM|DXMR]]
| 1170&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Lungsod ng Zamboanga]]
|-
| Radyo Pilipinas Cagayan de Oro
| [[DXIM-AM|DXIM]]
| 936&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Cagayan de Oro]]
|-
| Radyo Pilipinas Gingoog
| DXRG
| 882&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Gingoog]]
|-
| Radyo Pilipinas Iligan
| [[DXDX-FM|DXDX]]
| 105.5&amp;nbsp;MHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Iligan]]
|-
| Radyo Pilipinas Davao
| [[DXRP]]
| 88.7&amp;nbsp;MHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Lungsod ng Davao]]
|-
| Radyo Pilipinas Butuan
| [[DXBN-AM|DXBN]]
| 792&amp;nbsp;kHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Butuan]]
|-
| Radyo Pilipinas Tandag
| [[DXJS]]
| 1170&amp;nbsp;kHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Tandag]]
|-
| Radyo Pilipinas Jolo
| [[DXSM]]
| 774&amp;nbsp;kHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Jolo, Sulu|Jolo]]
|-
| Radyo Pilipinas Tawi Tawi
| [[DXAS-FM|DXAS]]
| 104.7&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Bongao]]
|-
| Radyo Pilipinas Marawi
| [[DXSO]]
| 99.7&amp;nbsp;MHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Marawi]]
|-
|}

===FM===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Pangalan
! Callsign
! Talapihitan
! Lakas
! Lokasyon
|-
| Republika ni Juan
| [[DWFO]]
| 87.5&amp;nbsp;MHz 
| 25&amp;nbsp;kW
| rowspan=2 | [[Kalakhang Maynila]]
|-
| The Capital 
| [[DWFT]]
| 104.3&amp;nbsp;MHz 
| 25&amp;nbsp;kW
|-
| [[Republika ni Juan Davao]]
| {{N/A}}
| 87.9&amp;nbsp;MHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Lungsod ng Davao]]
|-
|}

===SW===
{{main|Radyo Pilipinas World Service}}

===Mga Kaanib===
Ang mga susunod na himpilan ay pagmamay-ari ng kani-kanilang mga lokal na pamahalaan o organisasyon. Kahit pagmamay-ari ng PBS ang mga himpilang ito batay sa NTC, nagsisilbi itong kaanib.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Pangalan
! Callsign
! Talapihitan
! Lakas
! Lokasyon
! May-ari
|-
| Radyo Pilipinas Abra
| DWAZ
| 102.9&amp;nbsp;MHz 
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Bangued]]
| [[Abra (province)|Pamahalaang Lalawigan ng Abra]]
|-
| Adjo FM
| [[DWCI]]
| 105.1&amp;nbsp;MHz 
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Piddig, Ilocos Norte|Piddig]]
| Pamahalaang Munisipyo ng Piddig
|-
| Radyo Pangkaunlaran
| [[DZDA]]
| 105.3&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Tuguegarao]]
| [[Kagawaran ng Agrikultura]]
|-
| Radyo Pilipinas Quirino
| [[DWQP]]
| 92.1&amp;nbsp;MHz 
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Cabarroguis]]
| [[Quirino|Pamahalaang Lalawigan ng Quirino]]
|-
| Subic Bay Radio
| [[DWSB-FM|DWSB]]
| 89.5&amp;nbsp;MHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Subic, Zambales|Subic]]
| [[Pangasiwaang Panlungsod ng Subic Bay]]
|-
| RCFM
| [[DZRG]]
| 104.7&amp;nbsp;MHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[San Antonio, Zambales|San Antonio]]
| Rainbow Connection Civic Group
|-
| Radyo Guagua
| {{N/A}}
| 99.9&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Guagua]]
| Pamahalaang Munisipyo ng Guagua
|-
| Palawan Island Network
| DWCK
| 96.7&amp;nbsp;MHz 
| 2&amp;nbsp;kW
| [[Puerto Princesa]]
| Pamahalaang Lalawigan ng Palawan
|-
| Radyo Serbisyo
| [[DWGQ]]
| 93.3&amp;nbsp;MHz 
| 2&amp;nbsp;kW
| [[Gumaca]]
| Gumaca Communications and Management Services
|-
| Sibol Radio
| DWLP
| 90.5&amp;nbsp;MHz 
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Capalonga]]
| Pamahalaang Munisipyo ng Capalonga
|-
| Radyo Pilipinas Camarines Norte
| [[DWCN (Daet)|DWCN]]
| 96.9&amp;nbsp;MHz 
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Daet]]
| Pamahalaang Lalawigan ng Camarines Norte
|-
| El Oro Radyo
| [[DWPA]]
| 97.5&amp;nbsp;MHz 
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Aroroy]]
| Pamahalaang Munisipyo ng Aroroy
|-
| Palawan Island Network
| DWCK
| 96.7&amp;nbsp;MHz 
| 2&amp;nbsp;kW
| [[Puerto Princesa]]
| Pamahalaang Lalawigan ng Palawan
|-
| Radio Boracay 106.1
| [[DYJV]]
| 106.1&amp;nbsp;MHz 
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Boracay]]
| One Media Boracay
|- 
| DYDC
| [[DYDC]]
| 104.7&amp;nbsp;MHz 
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Baybay]]
| [[Pampamahalaang Unibersidad ng Visayas]]
|-
| Radyo Todo Aklan
| [[DYCF]]
| 88.5&amp;nbsp;MHz 
| 2&amp;nbsp;kW
| [[Boracay]]
| rowspan=2| Todo Media Services
|-
| Radyo Todo Capiz
| [[DYCL]]
| 97.7&amp;nbsp;MHz 
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Panay, Capiz|Panay]]
|-
| Radyo Kahilwayan
| [[DYIS]]
| 106.7&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Santa Barbara, Iloilo|Santa Barbara]]
| Pamahalaang Munisipyo ng Santa Barbara
|-
| Radyo Timbo-ok
| DYTC
| 92.1&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Carles, Iloilo|Carles]]
| Pamahalaang Munisipyo ng Carles
|-
| DYPJ 100.1
| [[DYPJ]]
| 100.1&amp;nbsp;MHz 
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Jagna]]
| Pamahalaang Munisipyo ng Jagna
|-
| Savior Radio
| {{n/a}}
| 106.9&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[El Salvador, Misamis Oriental|El Salvador]]
| Pamahalaang Lungsod ng El Salvador
|-
| Mystical FM
| [[DXPH]]
| 98.9&amp;nbsp;MHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[San Jose, Dinagat Islands|San Jose]]
| Dinagat Islands Provincial Information Office
|-
| Davao City Disaster Radio
| [[DXQQ]]
| 87.5&amp;nbsp;MHz 
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Lungsod ng Davao]]
| Pamahalaang Lungsod ng Davao
|-
| Dream FM Kidapawan
| [[DXGO-FM|DXGO]]
| 103.1&amp;nbsp;MHz 
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Kidapawan]]
| DepEd Kidapawan
|-
| Kool FM Kabacan
| [[DXVL]]
| 94.9&amp;nbsp;MHz 
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Kabacan]]
| Pamahalaang Munisipyo ng Kabacan
|-
| Upi for Peace
| [[DXUP]]
| 105.5&amp;nbsp;MHz 
| 3&amp;nbsp;kW
| [[Upi, Maguindanao|Upi]]
| rowspan=2| Community Media Education Council
|-
| Lake Buluan
| [[DXLB]]
| 104.9&amp;nbsp;MHz 
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Buluan]]
|-
| Radyo Pilipinas Tangub
| [[DXCT]]
| 106.5&amp;nbsp;MHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Tangub]]
| Pamahalaang Lungsod ng Tangub
|-
| Radyo Pilipinas Marawi
| [[DXSO]]
| 99.7&amp;nbsp;MHz 
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Marawi]]
| Pamahalaang Lungsod ng Marawi
|-
| Dimataling FM
| DXPV
| 97.7&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Dimataling]]
| Pamahalaang Munisipyo ng Dimataling
|-
| MRadio (Molave Radio)
| [[DXPB]]
| 106.9&amp;nbsp;MHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Molave, Zamboanga del Sur|Molave]]
| Pamahalaang Munisipyo ng Molave
|-
| Marino News FM
| [[Zamboanga State College of Marine Sciences and Technology#Media|DXCP]]
| 106.7&amp;nbsp;MHz 
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Lungsod ng Zamboanga]]
| [[Zamboanga State College of Marine Sciences and Technology]]
|-
|}

===Radyo Kidlat===
Ang mga susunod na himpilan ay pagmamay-ari ng kani-kanilang mga lokal na kooperatiba sa kuryente. Inilunsad ito noong 2021.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.manilatimes.net/2021/05/10/news/regions/radio-station-a-first-for-ph-cooperatives/871885/|title=Radio station a first for PH cooperatives|website=The Manila Times|date=May 10, 2021 |access-date=August 29, 2022}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Pangalan
! Callsign
! Talapihitan
! Lakas
! Lokasyon
! May-ari
|-
| Radyo Kidlat Aparri
| DWBI
| 103.9&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Aparri]]
| Cagayan 2 Electric Cooperative
|-
| Radyo Kidlat Isabela
| DWBH
| 91.9&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Alicia, Isabela|Alicia]]
| Isabela 1 Electric Cooperative
|-
| Radyo Kidlat Palauig
| DWOR 
| 98.1&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Palauig]]
| Zambales 1 Electric Cooperative
|-
| Radyo Kidlat Castillejos
| [[DWCQ]]
| 98.3&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Castillejos, Zambales|Castillejos]]
| Zambales 2 Electric Cooperative
|-
| Radyo Kidlat Tarlac
| {{N/A}}
| 87.7&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Capas, Tarlac|Capas]]
| Tarlac 2 Electric Cooperative
|-
| Radyo Kidlat Dumaguete
| DYPN
| 99.7&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Dumaguete]]
| Negros Oriental 2 Electric Cooperative
|-
| Radyo Kidlat Calbayog
| {{N/A}}
| 91.3&amp;nbsp;MHz 
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Calbayog]]
| Samar 1 Electric Cooperative
|-
| Radyo Kidlat Ormoc
| DYPL
| 94.3&amp;nbsp;MHz 
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Ormoc]]
| Leyte 5 Electric Cooperative
|-
| Radyo Kidlat Tolosa
| [[DYPH]]
| 90.3&amp;nbsp;MHz 
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Tolosa, Leyte|Tolosa]]
| Don Orestes Romualdez Electric Cooperative
|-
| Radyo Kidlat Laguindingan
| DXCR
| 98.5&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Laguindingan]]
| Misamis Oriental 1 Rural Electric Service Cooperative
|-
| Radyo Kidlat Butuan
| DXSW
| 87.9&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Butuan]]
| Agusan del Norte Electric Cooperative
|-
| Radyo Kidlat Siargao
| [[DXQA]]
| 98.5&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Dapa, Surigao del Norte|Dapa]]
| Siargao Electric Cooperative
|-
| Radyo Kidlat Digos
| DXPL
| 87.9&amp;nbsp;MHz
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Digos]]
| Davao del Sur Electric Cooperative
|-
| Radyo Kidlat Tacurong
| DXQD
| 88.1&amp;nbsp;MHz 
| 1&amp;nbsp;kW
| [[Tacurong]]
| Sultan Kudarat Electric Cooperative
|-
| Radyo Kidlat Pagadian
| DXPY
| 103.1&amp;nbsp;MHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Pagadian]]
| Zamboanga del Sur 1 Electric Cooperative
|-
|}

== Tignan din ==
* [[People's Television Network]]
* [[Filipinas, Ahora Mismo]]

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

{{Communications-Group Philippines}}
{{Radio in the Philippines}}

[[Kategorya:Mga kompanyang pagsasahimpapawid ng Pilipinas]]</text>
      <sha1>63gxbhlf3647q4d6w5bpx6hyj3949v0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eagle Broadcasting Corporation</title>
    <ns>0</ns>
    <id>202894</id>
    <revision>
      <id>2223462</id>
      <parentid>2179314</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T09:34:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Julius Santos III</username>
        <id>139725</id>
      </contributor>
      <origin>2223462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7047" sha1="bi652cq6a556xkjk1ovtuszf6aw2n2p" xml:space="preserve">{{Infobox company
| name         = Eagle Broadcasting Corporation
| logo         = 
| type         = [[:en:Private company|Pribado]]
| industry     = [[Mass media|Pagsasahimpapawid]]
| foundation   = {{ubl|{{start date|1968|4|26}} (radyo)|{{start date|2000|4|23}} (telebisyon)}}
| founder      = 
| hq_location  = EBC Building, #25 Central Avenue, New Era, [[Lungsod Quezon]], [[Pilipinas]]
| area_served  = Nationwide
| key_people   = {{ubl|Ceasar R. Vallejos (President and CEO)|Glicerio P. Santos IV (Chairman)|Percy Gozum (COO)}}
| products = {{ubl|Radyo Agila|Eagle FM|[[NET25]]}}
| services     = {{ubl|Broadcasting|Radio|Television|Digital media}}
| divisions    = {{ubl|NET25 News and Information|NET25 Entertainment|NET25 Star Center}}
| subsid = {{ubl|NET25 Films|E25 Records|Eagle News}}
| owner        = 
| website      = {{url|http://www.eaglebroadcasting.net/}}
}}

Ang '''Eagle Broadcasting Corporation''' ay isang kumpanyang pagsasahimpapawid. Ang punong tanggapan at studio ay matatagpuan sa New Era, [[Lungsod ng Quezon]]. Ang network ay ipinangalan sa pambansang ibon, ang [[Agila]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lawphil.net/statutes/repacts/ra2016/ra_10773_2016.html|title=Republic Act No. 10773|website=LawPhil.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=NET 25|url=https://philippines.mom-rsf.org/en/media/detail/outlet/net-25/|website=[[Media Ownership Monitor]]|publisher=Vera Files and Reporters without Borders|access-date=July 21, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.eaglenews.ph/eagle-broadcasting-corporation-now-an-accredited-media-outfit-in-us/|title=Eagle Broadcasting Corporation now an accredited media outfit in US|publisher=Eagle Broadcasting Corporation|date=November 2, 2016|access-date=November 10, 2018|archive-date=Nobiyembre 11, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181111043852/http://www.eaglenews.ph/eagle-broadcasting-corporation-now-an-accredited-media-outfit-in-us/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.eaglenews.ph/eagle-broadcasting-corporation-airs-its-historic-us-election-coverage-nation-decides/|title=Eagle Broadcasting Corporation airs its historic US election coverage &quot;Nation Decides&quot;|publisher=Eagle Broadcasting Corporation|date=November 9, 2016|access-date=November 10, 2018|archive-date=Agosto 5, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805142846/http://www.eaglenews.ph/eagle-broadcasting-corporation-airs-its-historic-us-election-coverage-nation-decides/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==Kasaysayan==
Noong 26 Abril 1968, inilunsad ng Eagle Broadcasting Corporation ang [[DZEC-AM|DZEC]], isang balita sa AM Radio Station, serbisyo publiko at pag-broadcast ng relihiyon. Ito ay katulad ng DZRH sapagkat binabanggit kung minsan ang dalas nito &amp; mayroon itong mga istasyon ng relay sa Lucena, Dagupan, Cebu at Davao. Noong 1987, inilunsad nito ang [[DWDM-FM|DWDM 95.5]], isang FM Radio Station na tumugtog ng musikang oldies. Huminto ito sa paghahatid mula pa noong simula ng 2007 tila upang mai-upgrade ang mga pasilidad ng transmiter. Bandang Mayo 2007 ay bumalik ito sandali sa mga airwaves sa isang mas mababang bandwidth at limitadong mga oras ng pag-broadcast, sa araw lamang. Tumagal ito hanggang Hunyo. Bumalik ito sa airwaves noong Abril 2011 at inilunsad bilang Pinas FM 95.5 isang buwan mamaya.

Noong 23 Abril 2000, ang Eagle Broadcasting Corporation ay naglunsad ng isang multimedia exhibit na tinawag na &quot;Destination: PLANET 25&quot;, para sa isang istasyon na dating pagmamay-ari ng ACWS-United Broadcasting Network sa ilalim ng pangalang UltraVision 25 at kalaunan ay nakuha ng EBC at pinalitan ang pangalan ng NET 25. May kakayahang 120 kilowatts ng lakas ng transmiter (para sa kabuuang 7,896 kilowatts ERP), ipinagmamalaki ng NET 25 ang unang trilon TV tower ng Pilipinas na umakyat sa 907 talampakan sa ibabaw ng dagat. Ang isang state-of-the-art na JAMPRO 48-panel antena at dalawang 60&amp;nbsp;kW na Acrodyne transmitter ay nakumpleto ang package ng tower. Ang NET 25 ay mayroon ding mga studio at mga suite sa pag-edit para sa mga in-house at post-Production. Ngayon ang Net-25 ay pinalabas sa buong bansa sa 26 libreng mga istasyon ng TV sa manila at sa buong Pilipinas pati na rin ang mga kaakibat ng cable.

Kamakailan ay inilunsad ito noong nakaraang 7 Agosto 2011. Bilang bahagi ng muling paglulunsad, inilunsad din nito ang Eagle Bayan Careavan. Ang mga tampok na livestreaming ng Net 25 (at ang istasyon ng radyo na [[DZEC-AM|DZEC]]) ay bumalik noong 2 Enero 2014 pagkatapos ng isang 5-taong pagtigil.

==Telebisyon==
===Net 25===
;Analog
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Pangalan
! Callsign
! Ch. #
! Lakas (kW)
! Station Type
! class=&quot;unsortable&quot;|Coverage (Transmitter site)
|-
| Net 25 Manila
| [[DZEC-TV]]
| TV-25
| 50&amp;nbsp;kW (7896&amp;nbsp;kW ERP)
| Originating
| [[Kalakhang Maynila]]
|-
| Net 25 Baguio
| DWDM-TV
| TV-46
| 1&amp;nbsp;kW 
| Relay
| [[Baguio]]
|-
| Net 25 Cebu
| [[DYFX-TV]]
| TV-41
| 10&amp;nbsp;kW 
| Relay
| [[Cebu]]
|-
| Net 25 Davao
| [[DXED-TV]]
| TV-39
| 10&amp;nbsp;kW 
| Relay
| [[Davao]]
|}

;Dihital
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Callsign 
! Ch. # 
! Talapihitan
! Lakas (kW)
! Uri
! class=&quot;unsortable&quot;|Lokasyon
|-
| [[DZEC-DTV]]
| 28
| 557.143&amp;nbsp;MHz
| 5&amp;nbsp;kW 
| Originating
| [[Kalakhang Manila]]
|}

;Cable 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Cable Provider
! Ch. #
! Coverage
|-
| rowspan=2| [[SkyCable]]	
| 18	
| Metro Manila, Rizal, Cavite, Laguna and Bulacan
|-	
| 9	
| Metro Cebu and Metro Davao
|-
| [[Cablelink]]
| 17
| Metro Manila
|-
| DASCA Cable
| 112
| Dasmariñas
|-
| [[Cignal]]	
| 14	
| Nationwide
|-
| [[SatLite]]
| 25
| Nationwide
|-
| [[G Sat]]
| 7
| Nationwide
|-
| [[Parasat]]
| 90
| Regional
|}

==Radyo==
===FM===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Pangalan
! Callsign
! Talapihitan
! Lakas
! Lokasyon
|-
| Eagle FM
| [[DWDM-FM]]
| 95.5&amp;nbsp;MHz
| 25&amp;nbsp;kW
| [[Kalakhang Maynila]]
|-
|}

===AM===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Pangalan
! Callsign
! Talapihitan
! Lakas
! Lokasyon
|-
| Radyo Agila Manila
| [[DZEC-AM]]
| 1062&amp;nbsp;kHz
| 40&amp;nbsp;kW
| [[Kalakhang Maynila]]
|-
| Radyo Agila Dagupan
| [[DWIN-AM]]
| 1080&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Dagupan]]
|-
| Radyo Agila Lucena
| [[DZEL|DZEL-AM]]
| 1260&amp;nbsp;kHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Lucena]]
|-
| Radyo Agila Cebu
| [[DYFX-AM]]
| 1305 kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Lungsod ng Cebu]]
|-
| Radyo Agila Davao
| [[DXED-AM]]
| 1224&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Tagum]]
|}

===Affiliate stations===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Pangalan
! Callsign
! Talapihitan
! Lakas
! Lokasyon
! May-ari
|-
| Radyo Agila Naga
| [[DZLW]]
| 711&amp;nbsp;kHz
| 5&amp;nbsp;kW
| rowspan=&quot;2&quot;|[[Canaman]]
| rowspan=&quot;3&quot;|Peñafrancia Broadcasting Corporation
|-
| Eagle FM Naga 
| [[DWWL]]
| 92.7&amp;nbsp;MHz
| 10&amp;nbsp;kW
|-
| Eagle FM Guinobatan 
| {{n/a}}
| 98.7&amp;nbsp;MHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Guinobatan]]
|}

==Mga Sanggunian==
{{reflist}}

{{Net 25}}
{{Iglesia ni Cristo}}
{{Media and entertainment companies of the Philippines}}
{{Radyo sa Pilipinas}}
{{Telebisyon sa Pilipinas}}

[[Kategorya:Mga himpilan ng telebisyon sa Kalakhang Maynila]]
[[Kategorya:Iglesia ni Cristo]]
[[Kategorya:Mga kompanya]]</text>
      <sha1>bi652cq6a556xkjk1ovtuszf6aw2n2p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talaan ng mga himpilan ng Intercontinental Broadcasting Corporation</title>
    <ns>0</ns>
    <id>212415</id>
    <revision>
      <id>2223365</id>
      <parentid>2209459</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T13:44:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Julius Santos III</username>
        <id>139725</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga Himpilan ng Telebisyon */</comment>
      <origin>2223365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2603" sha1="l1kj8g2zczy3jwpfxncegbtq16r6swn" xml:space="preserve">Ito ay ang mga Himpilan ng Telebisyon at Radyo ang may-ari at ang kaakibat ng [[Intercontinental Broadcasting Corporation]]. sa Pilipinas

==Mga Himpilan ng Telebisyon==
===Mga Himpilan ng IBC===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Branding
! Callsign
! Ch. #
! Power kW
! Station Type
! class=&quot;unsortable&quot;|Location (Transmitter site)
|-
| IBC TV-13 Manila
| [[DZTV-TV]]
| TV-13
| 50&amp;nbsp;kW (1,500 kW ERP)
| Originating
| [[Kalakhang Maynila]]
|-
| IBC TV-6 Baguio 
| [[DWBD-TV]] 
| TV-6 
| 2.5&amp;nbsp;kW (150 kW ERP)
| Relay
| [[Baguio City|Baguio]]
|-
| IBC TV-13 Isabela
| [[DWAA-TV]]
| TV-13
| 5&amp;nbsp;kW
| Relay
| [[Santiago (Lungsod ng Pilipinas)|Santiago]]
|-
| IBC TV-12 Iloilo 
| [[DYJB-TV]] 
| TV-12 
| 5&amp;nbsp;kW (258 kW ERP)
| Relay
| [[iloilo]]  
|-
| IBC TV-13 Cebu 
| [[DYTV-TV]] 
| TV-13 
| 10&amp;nbsp;kW (258 kW ERP)
| Relay
| [[Cebu]] 
|-
| IBC TV-6 Palo
| DYDS-TV
| TV-6
| 5&amp;nbsp;kW
| Affliate
| [[Palo, Leyte]] 
|-
| IBC TV-10 Cagayan De Oro 
| [[DXCC-TV]] 
| TV-10 
| 5&amp;nbsp;kW (285.44 kW ERP)
| Relay
| [[Cagayan De Oro City|Cagayan De Oro]] 
|-
| IBC TV-13 Davao 
| [[DXTV-TV]] 
| TV-13 
| 10&amp;nbsp;kW (360 kW ERP)
| Relay 
| [[Davao]] 
|}

===Digital===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Branding 
! Callsign 
! Ch. # 
! Frequency
! class=&quot;unsortable&quot;|Area of Coverage
|-
| IBC Manila
| [[DZTV-TV]]
| 17
| 491.143 MHz
| [[Kalakhang Maynila]]
|-
|}

;Subchannels
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-ABS
! [[Digital subchannel#United States|Channel]]
! [[Display resolution|Video]]
! [[Aspect ratio (image)|Aspect]]
! [[Program and System Information Protocol#What PSIP does|PSIP Short Name]]
! Programming
! Note
|-
| 13.01 || rowspan=2|[[1080i]] || rowspan=2|[[16:9]] || IBC HD || rowspan=1|[[Intercontinental Broadcasting Corporation|IBC 13]] || rowspan=2|Test Broadcast/Configuration Testing
|-
| 13.02 || DWAN 1206 TV || rowspan=1|[[DWAN-AM|DWAN 1206]] 
|}

==Mga Himpilan ng Radyo==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Branding
! Callsign
! Frequency
! Power (kW)
! Location
|-
| DWAN 1206
| [[DWAN-AM]]
| 1206 kHz
| 10 kW
| [[Kalakhang Maynila]]
|-
| Radyo Budyong Roxas
| [[DYJJ]]
| 1296 kHz
| 5 kW
| [[Roxas City|Roxas]]
|-
|}

===Mga Kaakibat ng himpilan===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Branding
! Callsign
! Frequency
! Power (kW)
! Location
! Owner
|-
| Idol Radio
| DYMP
| 88.1 MHz
| 1 kW
| [[Palo, Leyte]]
| [[Presidential Broadcast Service]]
|-
|}

==Tingnan din==
* [[Intercontinental Broadcasting Corporation]]

{{IBC Luzon}}
{{IBC Visayas}}
{{IBC Mindanao}}
{{Communications Group-Philippines}}
{{Intercontinental Broadcasting Corporation}}

[[Category:Intercontinental Broadcasting Corporation]]</text>
      <sha1>l1kj8g2zczy3jwpfxncegbtq16r6swn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>IPhone</title>
    <ns>0</ns>
    <id>229231</id>
    <revision>
      <id>2223371</id>
      <parentid>2210112</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T16:05:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Malipáyon</username>
        <id>120841</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2223371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4202" sha1="fk97dm1n0gz3fc76vz4tphf20ytt9gf" xml:space="preserve">{{lowercase title}}
{{Update}}
{{Infobox computing device
| name = iPhone
| logo = [[File:IPhone new logo.svg|frameless|class=skin-invert]]
| logo_class = skin-invert
| image = IPhone 17 Pro Vector.svg
| image_upright = 
| caption = Front face of the latest [[flagship model]], the [[iPhone 17 Pro]], in Cosmic Orange
| developer = [[Apple Inc.|Apple]]
| manufacturer = [[Contract manufacturer]]s: {{hlist|[[Foxconn]] |[[Pegatron]] |[[Wistron]] | [[Tata Group]]}}
| type = [[Smartphone]]
| os = [[iOS]]
| power = Built-in rechargeable [[lithium-ion battery]]
| storage = 128, 256, 512&amp;nbsp;GB, 1 or 2&amp;nbsp;TB&lt;ref group=note name=storageunits&gt;1 GB = 1&amp;nbsp;billion bytes; 1&amp;nbsp;TB = 1&amp;nbsp;trillion bytes&lt;/ref&gt; [[flash memory]] (current models)
| sound = {{flatlist|
* [[Bluetooth]]
* Stereo speaker ([[iPhone 7]] and up)
* Microphone
* 3.5&amp;nbsp;mm [[phone connector (audio)|headphone jack]] (until iPhone 7)
* [[30-pin dock connector]] (until [[iPhone 5]])
* [[Lightning (connector)|Lightning]] port (iPhone 5 – [[iPhone 14]])
* [[USB-C]] port ([[iPhone 15]] and up)
}}
| related = {{flatlist|
* [[iPad]]
* [[List of iPhone models|Comparison of iPhone models]]
}}
| website = {{URL|https://www.apple.com/iphone/|apple.com/iphone}}
| units_sold = &gt;3&amp;nbsp;billion ({{as of|2025|7|lc=y|df=US}})
| online_services = {{flatlist|
* [[App Store (iOS/iPadOS)|App Store]]
* [[Apple One]]
* [[iCloud]]
* [[Apple Pay]]
}}
| release_date = {{start date and age|2007|06|29}}
}}
Ang '''iPhone''' ay isang linya ng mga ''[[smartphone]]'' na ginawa at kinalakal ng [[Apple Inc.]] na gumagamit ng [[iOS]], ang sariling [[operating system]] na pangselular ng kumpanya.

Unang [[teleponong selular]] ang unang iPhone na tumatanggap ng sabayang pagpindot. Sa [[#Kasaysayan|kasaysayan nito]], nakakuha ang iPhone ng mas malaki at mas malinaw na [[display]], katangiang pagkuha ng [[bidyo]], proteksyon sa paglangoy sa [[tubig]], at marami pang katangiang pang[[may-kapansanan]].

==Kasaysayan==
Ang pinakaunang iPhone ay inilabas noong 29 Hunyo 2007 sa halagang halos $600&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Apple Reinvents the Phone with iPhone |url=https://www.apple.com/newsroom/2007/01/09Apple-Reinvents-the-Phone-with-iPhone/ |access-date=2026-06-02 |website=Apple Newsroom |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Maraming ng sumunod na bersyon ng iPhone, gaya ng iPhone X na inanunsyo noong 12 Setyembre 2016.

Ang ''user interface'' ay binuo sa paligid ng isang ''multi-touch'' na screen ng device, kabilang ang ang isang totoong keyboard na nagpapakita kapag kailangan mo ito. Ang iPhone ay may Wi-Fi at maaaring kumonekta sa cellular network. Ang isang iPhone ay maaaring kumuha ng video (bagaman ito ay hindi isang karaniwan na katangian hanggang sa iPhone 3GS), kumuha ng litrato, magpatugtog ng musika, magpadala at tumanggap ng email, mag-browse sa web, magpadala at tumanggap ng mga text na mensahe, sundin GPS navigation, gumawa ng mga tala, gumawa ng matematikong kalkulasyon , at makatanggap ng visual voicemail.  Ang iba pang katangian (video games, mga reperensiyang akda, social networking, at iba pa) ay maaaring ma-gamit sa pamamagitan ng pag-download ng mobile apps. Pagdating ng Hunyo 2016, ang App Store ng Apple na nakapaloob higit sa 2 milyong mga application na magagamit para sa iPhone.

Ang iPhone X (ika-sampu) ay isang cell phone na binubuo, nilikha, at na-promote ng Apple Inc. Ito ang panlabing-isa na bersyon ng iPhone. Inanunsyo ito noong 12 Setyembre 2017, na sumunod sa iPhone 8 at iPhone 8 Plus, sa Steve Jobs Theater sa lugar ng Apple Park. Ang telepono ay pinalabas noong 3 Nobyembre 2017, na tumutukoy sa ikasampung paggunita ng pag-aayos ng iPhone. Noong 2 Marso 2026, ipinakilala ng Apple Inc. ang iPhone 17e bilang isa sa pinakabagong unit&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Apple introduces iPhone 17e |url=https://www.apple.com/newsroom/2026/03/apple-introduces-iphone-17e/ |access-date=2026-03-26 |website=Apple Newsroom |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

Sa US, ang iPhone ay ang humahawak sa pinakamalaking share ng smartphone market. Bilang ng Q4 2015, ang iPhone ay may isang 43.6% market share, na sinusundan ng Samsung (27.6%), LG (9.4%), at Motorola (4.8%).

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Apple Inc.]]</text>
      <sha1>fk97dm1n0gz3fc76vz4tphf20ytt9gf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223378</id>
      <parentid>2223371</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T16:56:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Malipáyon</username>
        <id>120841</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2223378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4072" sha1="2gsixpgsh6cfbf1cochgwqv0ybeuw5a" xml:space="preserve">{{lowercase title}}
{{Update}}
{{Infobox computing device
| name = iPhone
| logo = [[File:IPhone new logo.svg|frameless|class=skin-invert]]
| logo_class = skin-invert
| image = IPhone 17 Pro Vector.svg
| image_upright = 
| caption = Ang harapang bahagi ng pinakabagong [[iPhone 17 Pro]], na may kulay ''Cosmic Orange''
| developer = [[Apple Inc.|Apple]]
| manufacturer = {{hlist|[[Foxconn]] |[[Pegatron]] |[[Wistron]] | [[Tata Group]]}}
| type = [[Smartphone]]
| os = [[iOS]]
| power = Built-in rechargeable [[lithium-ion battery]]
| storage = 128, 256, 512&amp;nbsp;GB, 1 or 2&amp;nbsp;TB&lt;ref group=note name=storageunits&gt;1 GB = 1&amp;nbsp;billion bytes; 1&amp;nbsp;TB = 1&amp;nbsp;trillion bytes&lt;/ref&gt; flash memory (mga kasalukuyang modelo)
| sound = {{flatlist|
* [[Bluetooth]]
* Stereo speaker ([[iPhone 7]] and up)
* Microphone
* 3.5&amp;nbsp;mm headphone jack (hanggang iPhone 7)
* 30-pin dock connector (hanggang [[iPhone 5]])
* Lightning port (iPhone 5 – [[iPhone 14]])
* [[USB-C]] port ([[iPhone 15]] and up)
}}
| related = {{flatlist|
* [[iPad]]
}}
| website = {{URL|https://www.apple.com/iphone/|apple.com/iphone}}
| units_sold = &gt;3&amp;nbsp;billion ({{as of|2025|7|lc=y|df=US}})
| online_services = {{flatlist|
* [[App Store (iOS/iPadOS)|App Store]]
* [[Apple One]]
* [[iCloud]]
* [[Apple Pay]]
}}
| release_date = {{start date and age|2007|06|29}}
}}
Ang '''iPhone''' ay isang linya ng mga ''[[smartphone]]'' na ginawa at kinalakal ng [[Apple Inc.]] na gumagamit ng [[iOS]], ang sariling [[operating system]] na pangselular ng kumpanya.

Unang [[teleponong selular]] ang unang iPhone na tumatanggap ng sabayang pagpindot. Sa [[#Kasaysayan|kasaysayan nito]], nakakuha ang iPhone ng mas malaki at mas malinaw na [[display]], katangiang pagkuha ng [[bidyo]], proteksyon sa paglangoy sa [[tubig]], at marami pang katangiang pang[[may-kapansanan]].

==Kasaysayan==
Ang pinakaunang iPhone ay inilabas noong 29 Hunyo 2007 sa halagang halos $600&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Apple Reinvents the Phone with iPhone |url=https://www.apple.com/newsroom/2007/01/09Apple-Reinvents-the-Phone-with-iPhone/ |access-date=2026-06-02 |website=Apple Newsroom |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Maraming ng sumunod na bersyon ng iPhone, gaya ng iPhone X na inanunsyo noong 12 Setyembre 2016.

Ang ''user interface'' ay binuo sa paligid ng isang ''multi-touch'' na screen ng device, kabilang ang ang isang totoong keyboard na nagpapakita kapag kailangan mo ito. Ang iPhone ay may Wi-Fi at maaaring kumonekta sa cellular network. Ang isang iPhone ay maaaring kumuha ng video (bagaman ito ay hindi isang karaniwan na katangian hanggang sa iPhone 3GS), kumuha ng litrato, magpatugtog ng musika, magpadala at tumanggap ng email, mag-browse sa web, magpadala at tumanggap ng mga text na mensahe, sundin GPS navigation, gumawa ng mga tala, gumawa ng matematikong kalkulasyon , at makatanggap ng visual voicemail.  Ang iba pang katangian (video games, mga reperensiyang akda, social networking, at iba pa) ay maaaring ma-gamit sa pamamagitan ng pag-download ng mobile apps. Pagdating ng Hunyo 2016, ang App Store ng Apple na nakapaloob higit sa 2 milyong mga application na magagamit para sa iPhone.

Ang iPhone X (ika-sampu) ay isang cell phone na binubuo, nilikha, at na-promote ng Apple Inc. Ito ang panlabing-isa na bersyon ng iPhone. Inanunsyo ito noong 12 Setyembre 2017, na sumunod sa iPhone 8 at iPhone 8 Plus, sa Steve Jobs Theater sa lugar ng Apple Park. Ang telepono ay pinalabas noong 3 Nobyembre 2017, na tumutukoy sa ikasampung paggunita ng pag-aayos ng iPhone. Noong 2 Marso 2026, ipinakilala ng Apple Inc. ang iPhone 17e bilang isa sa pinakabagong unit&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Apple introduces iPhone 17e |url=https://www.apple.com/newsroom/2026/03/apple-introduces-iphone-17e/ |access-date=2026-03-26 |website=Apple Newsroom |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

Sa US, ang iPhone ay ang humahawak sa pinakamalaking share ng smartphone market. Bilang ng Q4 2015, ang iPhone ay may isang 43.6% market share, na sinusundan ng Samsung (27.6%), LG (9.4%), at Motorola (4.8%).

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Apple Inc.]]</text>
      <sha1>2gsixpgsh6cfbf1cochgwqv0ybeuw5a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223379</id>
      <parentid>2223378</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T17:00:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Malipáyon</username>
        <id>120841</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2223379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3969" sha1="q64zi2ppes6ikwknvmx1yt028faqe3b" xml:space="preserve">{{lowercase title}}
{{Update}}
{{Infobox computing device
| name = iPhone
| logo = [[File:IPhone new logo.svg|frameless|class=skin-invert]]
| logo_class = skin-invert
| image = IPhone 17 Pro Vector.svg
| image_upright = 
| caption = Ang harapang bahagi ng pinakabagong [[iPhone 17 Pro]], na may kulay ''Cosmic Orange''
| developer = [[Apple Inc.|Apple]]
| manufacturer = {{hlist|[[Foxconn]] |[[Pegatron]] |[[Wistron]] | [[Tata Group]]}}
| type = [[Smartphone]]
| os = [[iOS]]
| power = ''Built-in rechargeable lithium-ion battery''
| storage = 128, 256, 512&amp;nbsp;GB, 1 o 2&amp;nbsp;TB flash memory (mga kasalukuyang modelo)
| sound = {{flatlist|
* [[Bluetooth]]
* Stereo speaker ([[iPhone 7]] pataas)
* Microphone
* 3.5&amp;nbsp;mm headphone jack (hanggang iPhone 7)
* 30-pin dock connector (hanggang [[iPhone 5]])
* Lightning port (iPhone 5 – [[iPhone 14]])
* [[USB-C]] port ([[iPhone 15]] pataas)
}}
| related = {{flatlist|
* [[iPad]]
}}
| website = {{URL|https://www.apple.com/iphone/|apple.com/iphone}}
| units_sold = &gt;3&amp;nbsp;billion ({{as of|2025|7|lc=y|df=US}})
| online_services = {{flatlist|
* [[App Store (iOS/iPadOS)|App Store]]
* [[Apple One]]
* [[iCloud]]
* [[Apple Pay]]
}}
| release_date = {{start date and age|2007|06|29}}
}}
Ang '''iPhone''' ay isang linya ng mga ''[[smartphone]]'' na ginawa at kinalakal ng [[Apple Inc.]] na gumagamit ng [[iOS]], ang sariling [[operating system]] na pangselular ng kumpanya.

Unang [[teleponong selular]] ang unang iPhone na tumatanggap ng sabayang pagpindot. Sa [[#Kasaysayan|kasaysayan nito]], nakakuha ang iPhone ng mas malaki at mas malinaw na [[display]], katangiang pagkuha ng [[bidyo]], proteksyon sa paglangoy sa [[tubig]], at marami pang katangiang pang[[may-kapansanan]].

==Kasaysayan==
Ang pinakaunang iPhone ay inilabas noong 29 Hunyo 2007 sa halagang halos $600&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Apple Reinvents the Phone with iPhone |url=https://www.apple.com/newsroom/2007/01/09Apple-Reinvents-the-Phone-with-iPhone/ |access-date=2026-06-02 |website=Apple Newsroom |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Maraming ng sumunod na bersyon ng iPhone, gaya ng iPhone X na inanunsyo noong 12 Setyembre 2016.

Ang ''user interface'' ay binuo sa paligid ng isang ''multi-touch'' na screen ng device, kabilang ang ang isang totoong keyboard na nagpapakita kapag kailangan mo ito. Ang iPhone ay may Wi-Fi at maaaring kumonekta sa cellular network. Ang isang iPhone ay maaaring kumuha ng video (bagaman ito ay hindi isang karaniwan na katangian hanggang sa iPhone 3GS), kumuha ng litrato, magpatugtog ng musika, magpadala at tumanggap ng email, mag-browse sa web, magpadala at tumanggap ng mga text na mensahe, sundin GPS navigation, gumawa ng mga tala, gumawa ng matematikong kalkulasyon , at makatanggap ng visual voicemail.  Ang iba pang katangian (video games, mga reperensiyang akda, social networking, at iba pa) ay maaaring ma-gamit sa pamamagitan ng pag-download ng mobile apps. Pagdating ng Hunyo 2016, ang App Store ng Apple na nakapaloob higit sa 2 milyong mga application na magagamit para sa iPhone.

Ang iPhone X (ika-sampu) ay isang cell phone na binubuo, nilikha, at na-promote ng Apple Inc. Ito ang panlabing-isa na bersyon ng iPhone. Inanunsyo ito noong 12 Setyembre 2017, na sumunod sa iPhone 8 at iPhone 8 Plus, sa Steve Jobs Theater sa lugar ng Apple Park. Ang telepono ay pinalabas noong 3 Nobyembre 2017, na tumutukoy sa ikasampung paggunita ng pag-aayos ng iPhone. Noong 2 Marso 2026, ipinakilala ng Apple Inc. ang iPhone 17e bilang isa sa pinakabagong unit&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Apple introduces iPhone 17e |url=https://www.apple.com/newsroom/2026/03/apple-introduces-iphone-17e/ |access-date=2026-03-26 |website=Apple Newsroom |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

Sa US, ang iPhone ay ang humahawak sa pinakamalaking share ng smartphone market. Bilang ng Q4 2015, ang iPhone ay may isang 43.6% market share, na sinusundan ng Samsung (27.6%), LG (9.4%), at Motorola (4.8%).

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Apple Inc.]]</text>
      <sha1>q64zi2ppes6ikwknvmx1yt028faqe3b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Felis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>263236</id>
    <revision>
      <id>2223363</id>
      <parentid>2219243</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T13:25:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>79921</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>2223363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10503" sha1="fucab0tsrzy6bds1la1shuh4plga34y" xml:space="preserve">{{automatic taxobox
| name = ''Felis''
| fossil_range = [[Messinian]] – [[Holocene]] {{Fossilrange|7|0}}
| image = Wildkatze MGH.jpg
| image_caption = ''[[Felis silvestris]]''
| taxon = Felis
| authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]
| subdivision_ranks = Species
| subdivision = 
*''[[Felis bieti]]''
*''[[Felis catus]]''
*''[[Felis chaus]]''
*''[[Felis lybica]]''
*''[[Felis margarita]]''
*''[[Felis nigripes]]''
*''[[Felis silvestris]]''
*''[[Felis attica]]'' [[Ekstinsiyon|†]]
*''[[Felis lunensis]]'' [[Ekstinsiyon|†]]
| range_map = Felis range.png
| range_map_caption = 
}}

Ang '''''Felis''''' ay isang genus ng maliit at katamtaman ang laki ng uri ng pusa na katutubong sa karamihan ng [[Aprika]] at timog ng 60° latitude sa [[Europa]] at [[Asya]] sa [[Indochina]].

Kasama rin sa genus na ito ang ''domestic cat''. Ang pinakamaliit na ''Felis'' species ay ang ''black-footed cat'' na may ulo at haba ng katawan mula 38 hanggang 42 cm (15 hanggang 17 in). Ang pinakamalaking ay ang ''jungle cat'' na may ulo at haba ng katawan mula 62 hanggang 76 cm (24 hanggang 30 sa). Ang Felis species ay naninirahan sa malawak na hanay ng iba't ibang tirahan, mula sa lupain hanggang sa disyerto, at sa pangkalahatan ay hinahayaan ang mga maliliit na [[rodent]], mga [[ibon]] at iba pang maliliit na hayop, depende sa kanilang lokal na kapaligiran.

== Mga species ==
{{Wikidata list|sparql=
SELECT ?item (concat(&quot;''[[&quot;, ?taxonname, &quot;]]''&quot;) as ?taxonLink) 
  (concat(&quot;[http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=&quot;, ?msw, &quot; Mammal Species of the World]&quot;) as ?mswLink)
WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q16521 ;
        wdt:P105 wd:Q7432 ;
        wdt:P171* wd:Q228283 ;
        wdt:P225 ?taxonname .
  
  optional { ?item wdt:P959 ?msw . }   
}
|columns=P18:Larawan,?taxonLink:Species,P1843:Ibang tawag,?mswLink:MSW
|section=
|min_section=3
|sort=P225
|links=text
|thumb=128
|autolist=fallback
}}
{| class='wikitable sortable'
! Larawan
! Species
! Ibang tawag
! MSW
|-
| 
| ''[[Felis affinis]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis agrius]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis aurata]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis aztecus]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis badia]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis bangsi]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis bengalensis]]''
| 
| 
|-
| [[Talaksan:Chinese Mountain Cat (Felis Bieti) in XiNing Wild Zoo 2.jpg|center|128px]]
| ''[[Felis bieti]]''
| es:Gato de Biet&lt;br/&gt;es:Gato del Desierto de China&lt;br/&gt;fr:Chat de Biet&lt;br/&gt;en:Chinese alpine steppe cat&lt;br/&gt;en:Chinese desert cat&lt;br/&gt;en:Chinese mountain cat&lt;br/&gt;en:Chinese steppe cat&lt;br/&gt;en:grass cat&lt;br/&gt;de:Graukatze&lt;br/&gt;zh:Q8514猫&lt;br/&gt;zh:荒漠猫
| [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=14000030 Mammal Species of the World]
|-
| 
| ''[[Felis bituminosa]]''
| 
| 
|-
| [[Talaksan:PSM V51 D522 Felis bracatta from southern brazil.png|center|128px]]
| ''[[Felis braccata]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis brachyrhyncha]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis brachyura]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis cafra]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis californica]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis caligata]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis capensis]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis caracal]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis catolynx]]''
| 
| 
|-
| [[Talaksan:Cat November 2010-1a.jpg|center|128px]]
| ''[[Felis catus]]''
| zh-tw:貓&lt;br/&gt;fi:kissa&lt;br/&gt;en:cat&lt;br/&gt;nb:huskatt&lt;br/&gt;syl:ꠝꠦꠇꠥꠞ&lt;br/&gt;ar:الضَيْوَن&lt;br/&gt;ar:السِّنَّور البرّي&lt;br/&gt;ar:القط البرِّي&lt;br/&gt;ro:Pisică sălbatică&lt;br/&gt;su:ucing&lt;br/&gt;sl:domača mačka&lt;br/&gt;ru:кошка&lt;br/&gt;nl:huiskat
| [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=14000031 Mammal Species of the World]
|-
| 
| ''[[Felis centralis]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis charltonii]]''
| 
| 
|-
| [[Talaksan:Felis chaus affinis (walk).jpg|center|128px]]
| ''[[Felis chaus]]''
| en:Jungle cat&lt;br/&gt;es:Gato de la Jungla&lt;br/&gt;es:Gato de los Pantanos&lt;br/&gt;fr:Chat de jungle&lt;br/&gt;fr:Chat des Marais&lt;br/&gt;en:Jungle Cat&lt;br/&gt;en:Reed Cat&lt;br/&gt;en:Swamp Cat&lt;br/&gt;de:Rohrkatze&lt;br/&gt;en:jungle cat&lt;br/&gt;fr:Chat des marais&lt;br/&gt;es:Gato de los pantanos&lt;br/&gt;es:Gato de la jungla&lt;br/&gt;zh:丛林猫&lt;br/&gt;ast:gatu la xungla&lt;br/&gt;sl:džungelska mačka&lt;br/&gt;sl:močvirski ris
| [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=14000032 Mammal Species of the World]
|-
| 
| ''[[Felis chinensis]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis colocola]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis concolor]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis constantina]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis coryi]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis couguar]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis daemon]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis daggetti]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis discolor]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis dominicanorum]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis eira]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis elegans]]''
| nl:langstaart tijgerkat
| 
|-
| 
| ''[[Felis emiliae]]''
| 
| 
|-
| [[Talaksan:Prionailurus bengalensis euptilurus (9413725653).jpg|center|128px]]
| ''[[Felis euptilura]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis fasciatus]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis fearonii]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis fearonis]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis garleppi]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis glaucula]]''
| 
| 
|-
| [[Talaksan:Zoological researches in Java, and the neighbouring islands BHL47293086.jpg|center|128px]]
| ''[[Felis gracilis]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis grampia]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis guigna]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis guttata]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis haussa]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis hawveri]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis herschelii]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis hippolestes]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis improcera]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis ingrami]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis insularis]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis jacobita]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis jaguarundi]]''
| 
| 
|-
| [[Talaksan:Zoological researches in Java, and the neighbouring islands BHL47293381.jpg|center|128px]]
| ''[[Felis javanensis]]''
| 
| 
|-
| [[Talaksan:Die Säugthiere in Abbildungen nach der Natur, mit Beschreibungen (Plate CV) (8557363792).jpg|center|128px]]
| ''[[Felis jubata]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis lanea]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis leo]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis leopardalis]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis leopardus]]''
| 
| 
|-
| [[Talaksan:Felis silvestris lybica 1.jpg|center|128px]]
| ''[[Felis lybica]]''
| zh:野猫&lt;br/&gt;ro:Pisică sălbatică africană&lt;br/&gt;nl:Afrikaanse wilde kat
| 
|-
| 
| ''[[Felis lynx]]''
| nl:lynx&lt;br/&gt;fr:lynx boréal&lt;br/&gt;en:lynx, eurasian lynx&lt;br/&gt;de:Eurasiatischer Luchs&lt;br/&gt;sl:evrazijski ris
| 
|-
| 
| ''[[Felis maculata]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis manchurica]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis manul]]''
| en:Pallas’s Cat&lt;br/&gt;en:Manul&lt;br/&gt;de:Manul
| [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=14000043 Mammal Species of the World]
|-
| [[Talaksan:SandCat12.jpg|center|128px]]
| ''[[Felis margarita]]''
| en:Sand cat&lt;br/&gt;es:Gato de las Arenas&lt;br/&gt;es:Gato del Sahara&lt;br/&gt;fr:Chat des sables&lt;br/&gt;en:Sand Cat&lt;br/&gt;en:Sand Dune Cat&lt;br/&gt;de:Sandkatze&lt;br/&gt;de:Wüstenkatze&lt;br/&gt;ast:gatu'l sable&lt;br/&gt;ro:Pisică de deșert&lt;br/&gt;ro:Pisică de nisip&lt;br/&gt;ro:Pisică de barcană
| [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=14000047 Mammal Species of the World]
|-
| 
| ''[[Felis marmorata]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis megabalica]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis mexicana]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis mexicana]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis mexicana]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis mexicana]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis moormensis]]''
| nl:bruine tijgerkat
| 
|-
| 
| ''[[Felis nebulosa]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis neglecta]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis nepalensis]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis nigra]]''
| 
| 
|-
| [[Talaksan:Zoo Wuppertal Schwarzfusskatze.jpg|center|128px]]
| ''[[Felis nigripes]]''
| en:Black-footed cat&lt;br/&gt;es:Gato de Pies Negros&lt;br/&gt;es:Gato Patinegro&lt;br/&gt;fr:Chat à pieds noirs&lt;br/&gt;en:Black-footed Cat&lt;br/&gt;en:Small-spotted Cat&lt;br/&gt;de:Schwarzfußkatze&lt;br/&gt;ro:Pisică cu picioare negre
| [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=14000054 Mammal Species of the World]
|-
| 
| ''[[Felis ocreata]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis olympus]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis onca]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis oregonensis]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis ornata]]''
| 
| 
|-
| [[Talaksan:Leopardus pajeros Werner.JPG|center|128px]]
| ''[[Felis pajeros]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis pardalis]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis pardina]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis pardinoides]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis pardochrous]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis pardoides]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis pardus]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis patagonica]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis pennsylvanica]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis pirrensis]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis planiceps]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis pulchella]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis puma]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis ricketti]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis rubiginosa]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis rubiginosus]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis rufa]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis rutilus]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis senegalensis]]''
| 
| 
|-
| [[Talaksan:Die Säugthiere in Abbildungen nach der Natur, mit Beschreibungen (Plate CVIII) (8557366038).jpg|center|128px]]
| ''[[Felis serval]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis servalina]]''
| 
| 
|-
| [[Talaksan:Felis silvestris silvestris Luc Viatour.jpg|center|128px]]
| ''[[Felis silvestris]]''
| es:Gato Montés&lt;br/&gt;es:Gato Silvestre&lt;br/&gt;fr:Chat sauvage&lt;br/&gt;en:wild cat&lt;br/&gt;de:Wildkatze&lt;br/&gt;cs:kočka divoká&lt;br/&gt;nl:wilde kat&lt;br/&gt;fr:chat sauvage, chat sauvage deurope, chat forestier&lt;br/&gt;zh:野猫&lt;br/&gt;ast:algaire&lt;br/&gt;ast:gatu algaire&lt;br/&gt;ast:gatona rabiada&lt;br/&gt;sl:divja mačka&lt;br/&gt;zh:草原斑猫&lt;br/&gt;ro:Pisică sălbatică europeană&lt;br/&gt;hu:vadmacska&lt;br/&gt;en:European wildcat
| [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&amp;id=14000057 Mammal Species of the World]
|-
| 
| ''[[Felis sp.]]''
| 
| 
|-
| [[Talaksan:Zoological researches in Java, and the neighbouring islands BHL47293080.jpg|center|128px]]
| ''[[Felis sumatrana]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis tartessia]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis temminckii]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis tenasserimensis]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis tigrina]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis tigris]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis togoensis]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis uncia]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis undata]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis venatica]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis villosa]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis viverrinus]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis wagati]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis weidii]]''
| 
| 
|-
| 
| ''[[Felis yagouaroundi]]''
| 
| 
|}
{{Wikidata list end}}

{{stub}}

[[kategorya:Felis|*]]
[[kategorya:Felidae]]</text>
      <sha1>fucab0tsrzy6bds1la1shuh4plga34y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Far East Broadcasting Company</title>
    <ns>0</ns>
    <id>269241</id>
    <revision>
      <id>2223472</id>
      <parentid>2217664</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T11:11:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2223472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7805" sha1="mnlzircxlkumsoh1oehdx1dtiqgt91y" xml:space="preserve">{{Infobox company 
|  name           = Far East Broadcasting Company
|  logo           = Febc logov2.gif
|  type           = 
|  industry       = [[Mass media|Pagsasahimpapawid]]
|  foundation     = Disyembre 20, 1945
|  founder        = John C. Broger&lt;br&gt;Robert H. Bowman&lt;br&gt;William J. Roberts
|  location       = [[:en:La Mirada, California|La Mirada, California]], United States|
|  key_people     =               
|  owner          = 
|  parent         = 
|  revenue        = 
|  net_income     = 
|  num_employees  =
|  homepage       = {{ubl|[https://febcintl.org/ FEBC International]|[https://www.febc.org/ FEBC USA]|[https://www.feba.org.uk/ FEBA UK]|[https://febc.org.au/ FEBC Australia]|[https://febc.nz/ FEBC New Zealand]|[http://febccanada.com/ FEBC Canada]|[https://www.febchk.org/ FEBC Hong Kong]|[http://www.feearadio.net/ FEBC Taiwan]|[http://www.febcambodia.org/ FEBC Cambodia]|[https://yaski.co.id/ FEBC YASKI Indonesia]|[https://heartline.co.id/ FEBC Heartline FM]|[http://www.febc.net/ FEBC Korea]|[http://www.febcjp.com/ FEBC Japan]|[http://russia.febc.org/ FEBC Russia]|[https://febaradio.co.za/ FEBA South Africa]|[https://teos.fm/ FEBC Radio Teos]|[http://febcthailand.org/ FEBC Thailand]|[https://febc.ph/ FEBC Philippines]}}
}}

Ang '''Far East Broadcasting Company''' (FEBC) ay isang pandaigdigang na kumpanyang pagsasahimpapawid.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.christianity.com/church/church-history/timeline/1901-2000/the-triumph-of-the-far-east-broadcasting-co-11630794.html|title=The Triumph of the Far East Broadcasting Co.|website=Christianity.com}}&lt;/ref&gt;

==Kasaysayan==
Itinatag noong 1945 ang Far East Broadcasting Company. Sa [[Shanghai]] nagsimula ang pagsasahimpapawid nito. Ngungit, noong 1948, tinigil ito dahil sa komyunismo. Lumipat ang FEBC sa Pilipinas, kung saan inilunsad ang [[DZAS]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://thecorpusjuris.com/legislative/republic-acts/ra-no-596.php|title=R.A. No. 596: An Act Granting the Far East Broadcasting Co. (Philippines), Inc. a Temporary Permit to Construct, Maintain and Operate Non-Commercial Radio Broadcasting Stations in the Philippines|first=The Corpus|last=Juris|date=March 6, 1951|website=The Corpus Juris}}&lt;/ref&gt; Makalipas ng ilang taon, pinalawig ang operasyon nito sa iba't ibang bansa.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.congress.gov.ph/legisdocs/basic_16/HB05182.pdf |title=House Bill No. 5182 |access-date=October 26, 2019 |archive-date=October 3, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003035651/http://www.congress.gov.ph/legisdocs/basic_16/HB05182.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nrb.org/news-room/articles/nrbt/febc-celebrates-70-years-gospel-broadcasting-philippines/|title=FEBC Celebrates 70 Years of Gospel Broadcasting in the Philippines|access-date=2024-11-11|archive-date=2020-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200717081425/http://nrb.org/news-room/articles/nrbt/febc-celebrates-70-years-gospel-broadcasting-philippines/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Noong 2022, inilunsad ang ''Bantayog ng Kasaysayan'' (Pioneers' Wall) sa Christian Radio City Manila (CRCM) o FEBC compound sa [[Valenzuela]]. Sina Rev. Proceso Marcelo, Rev. Ferico Magbanua at Rev. Maximo Atienza ay kabilang sa bantayog na yan.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://febcintl.org/photos/picture.php?/2151 | title=The Pioneer's Wall &amp;#124; FEBC International Archive | access-date=2024-11-11 | archive-date=2024-11-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20241111133046/https://febcintl.org/photos/picture.php?/2151 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Mga Himpilan==
===AM at FM===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Pangalan
! Callsign
! Talapihitan
! Lakas
! Lokasyon
|-
| 702 DZAS
| [[DZAS]]
| 702&amp;nbsp;kHz
| 50&amp;nbsp;kW
| rowspan=2|[[Kalakhang Manila]]
|-
| 98.7 DZFE
| [[DZFE]]
| 98.7&amp;nbsp;MHz
| 20&amp;nbsp;kW
|-
| 1143 DZMR Missions Radio
| [[DZMR]]
| 1143&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Santiago, Isabela|Santiago]]
|-
| Care 104.3 The Way FM
| [[DWAY]]
| 104.3&amp;nbsp;MHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Legazpi, Albay|Legazpi]]
|-
| DZRK 106.3 Radyo Kapitbisig
| [[DZRK]]
| 106.3&amp;nbsp;MHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Quezon, Palawan|Quezon]]
|-
| UP 987
| [[DYFR]]
| 98.7&amp;nbsp;MHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Lungsod ng Cebu]]
|-
| 1233 DYVS
| [[DYVS]]
| 1233&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Bacolod]]
|-
| 97.5 DYFE
| [[DYFE]]
| 97.5&amp;nbsp;MHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Tacloban]]
|-
| 1197 DXFE 
| [[DXFE-AM|DXFE]]
| 1197&amp;nbsp;kHz
| 10&amp;nbsp;kW
| [[Lungsod ng Davao]]
|-
| 103.3 The New J 
| [[DXJL]]
| 103.3&amp;nbsp;MHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Cagayan de Oro]]
|-
| DXGR 106.9 Radyo Gandingan
| [[DXGR]]
| 106.9&amp;nbsp;MHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Lungsod ng Kotabato]]
|-
| 1062 DXKI 
| [[DXKI-AM|DXKI]]
| 1062&amp;nbsp;kHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Koronadal]]
|-
| 1116 DXAS
| [[DXAS-AM|DXAS]]
| 1116&amp;nbsp;kHz
| 5&amp;nbsp;kW
| [[Lungsod ng Zamboanga]]
|-
|}

===Shortwave===
Meron din itong himpilan sa shortwave (SW 15580) sa iba't ibang wika. Sumasahimpapawid ito mula sa [[Bocaue, Bulacan]] at [[Iba, Zambales]].

===Digital===
Meron din itong sariling himpilan sa online na [[Saved Radio]] na nagpapatugtog ng Contemporaty Christian Music. Binili ito ng FEBC mula sa Becca Music noong 2022, kapalit ng Now XD.

==Sa Iba't Ibang Bansa==
Maliban sa Pilipinas, nagpapatakbo ang FEBC sa iba't ibang bansa, kagaya ng South Korea,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www2.cbn.com/news/world/massive-super-station-radio-signal-carrying-message-jesus-christ-blanket-north-korea|title=Massive 'Super Station' Radio Signal Carrying 'Message of Jesus Christ' to Blanket North Korea|date=May 9, 2019|website=CBN}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.febc.org/2019/04/23/wildfire-destroys-febc-station-in-korea/|title=Wildfire Destroys FEBC Station in Korea|date=April 23, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite press release|url=http://www.standardnewswire.com/news/8102715290.html|title=Wildfire Cripples FEBC Radio Station in South Korea - Standard Newswire|website=www.standardnewswire.com|access-date=2024-11-11|archive-date=2024-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20241111133047/http://www.standardnewswire.com/news/8102715290.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Indonesia (Heartline FM),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.h-c-r.org/heartline-fm|title=Heartline FM|website=Health Communication Resources}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.febc.org/febc-radio-available-on-80-stations-in-indonesia|title=FEBC Radio Available on 80 Stations in Indonesia - FEBC|date=October 26, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191026035301/http://www.febc.org/febc-radio-available-on-80-stations-in-indonesia |archive-date=October 26, 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cherish.id/cherish-indonesia-hadir-setiap-rabu-di-heartline-fm/|title=Cherish Indonesia Hadir Setiap Rabu di Heartline FM &amp;#124; Cherish Indonesia|first=Deny|last=Hen}}&lt;/ref&gt; Rusya (Radio Teos)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.crossrhythms.co.uk/articles/music/Radio_Teos_Russian_radio_with_a_vision/32950/p1/|title=Radio Teos: Russian radio with a vision|website=www.crossrhythms.co.uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.eternitynews.com.au/world/from-russia-with-love/,%20https://www.eternitynews.com.au/world/from-russia-with-love/|title=From Russia with love - Eternity News|first=John|last=Sandeman |date=May 2, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.missionoftears.ca/radio-teos|title=Radio TEOS &amp;#124; Mission of Tears|website=www.missionoftears.ca|access-date=2024-11-11|archive-date=2024-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20241111133030/https://www.missionoftears.ca/radio-teos|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; at United Kingdom (Feba Radio).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.christiantoday.com/article/give.a.radio.this.christmas/27202.htm|title=Give a radio this Christmas|date=December 7, 2010|website=www.christiantoday.com}}&lt;/ref&gt;

==Mga sanggunian==
{{Reflist}}

{{Radyo sa Pilipinas}}

[[Kategorya:Mga kompanyang pagsasahimpapawid]]</text>
      <sha1>mnlzircxlkumsoh1oehdx1dtiqgt91y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Usapang kategorya:Mga Pilipino</title>
    <ns>15</ns>
    <id>280863</id>
    <revision>
      <id>2223468</id>
      <parentid>2223129</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T10:15:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>79921</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>2223468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40565" sha1="oymr66bigqza1etmb3re4oc96puczdy" xml:space="preserve">== Wala pang artikulo sa wikang Tagalog ==

'''Ang sumusunod ay talaan ng mga mamamayan ng Pilipinas na mayroon nang artikulo sa ibang bersiyon ng Wikipedia ngunit hindi pa nagagawan ng artikulo sa Tagalog Wikipedia:'''

{{Wikidata list|sparql=

SELECT DISTINCT ?item ?article_en ?linkcount WHERE {
  ?item wdt:P31 wd:Q5.
  ?item wdt:P27 wd:Q928.
  ?item wikibase:sitelinks ?linkcount .
  
    ?article_en schema:about ?item .
    ?article_en schema:inLanguage &quot;en&quot; .
    ?article_en schema:isPartOf &lt;https://en.wikipedia.org/&gt;
             
  FILTER (?linkcount &gt;= 1) .       # only include items with 1 or more sitelinks
  FILTER NOT EXISTS {
    ?article schema:about ?item .
    ?article schema:inLanguage &quot;tl&quot; .
    ?article schema:isPartOf &lt;https://tl.wikipedia.org/&gt;
  }
}
GROUP BY ?item ?linkcount ?article_en
ORDER BY DESC(?linkcount)
LIMIT 100

|columns=P18,label:Article,P106,P793,P800,P39,?article_en
|section=
|min_section=
|sort=?linkcount
|links=red
|thumb=128
|autolist=
|references=all
}}
{| class='wikitable sortable'
! larawan
! Article
! hanapbuhay
! significant event
! magnum opus
! nahawakang pwesto
! ?article_en
|-
| [[Talaksan:Alodia Gosiengfiao 2013-07-04 (2) a.jpg|center|128px]]
| [[Alodia Gosiengfiao]]
| [[modelo]]&lt;br/&gt;[[cosplayer]]
| 
| 
| 
| [[:en:Alodia_Gosiengfiao|Alodia Gosiengfiao]]
|-
| [[Talaksan:Lav Diaz at 81st Venice International Film Festival.jpg|center|128px]]
| [[Lav Diaz]]
| [[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]]&lt;br/&gt;[[editor ng pelikula]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[prodyuser ng pelikula]]&lt;br/&gt;[[screenwriter]]&lt;br/&gt;[[artista]]&lt;br/&gt;[[direktor]]&lt;ref name=&quot;ref_9dcd9960024412bee88cb9de0f5ddf9229d4c663ed2ba8b4910cc05c78097c3a&quot;&gt;https://cs.isabart.org/person/122314&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[film screenwriter]]&lt;ref name=&quot;ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94&quot;&gt;''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[musiko]]&lt;ref name=&quot;ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94&quot;&gt;''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[kritiko ng sine]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Lav_Diaz|Lav Diaz]]
|-
| [[Talaksan:Paul Mulders.jpg|center|128px]]
| [[Paul Mulders]]
| [[futbolista]]
| 
| 
| 
| [[:en:Paul_Mulders|Paul Mulders]]
|-
| [[Talaksan:1960 Neile Adams.jpg|center|128px]]
| [[Neile Adams]]
| [[artista]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[mang-aawit]]&lt;br/&gt;[[artista sa telebisyon]]&lt;br/&gt;[[artista sa pelikula]]&lt;br/&gt;[[artista sa teatro]]
| 
| 
| 
| [[:en:Neile_Adams|Neile Adams]]
|-
| [[Talaksan:Angel Guirado azkals 2011.jpg|center|128px]]
| [[Ángel Guirado]]
| [[futbolista]]&lt;ref name=&quot;ref_29e115b4d8673aa55ed93f170246260cdb6ce2dbf55e09a234ed0993291e067f&quot;&gt;''[[:d:Q5715639|BDFutbol]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:%C3%81ngel_Guirado|%C3%81ngel Guirado]]
|-
| 
| [[Junrey Balawing]]
| 
| 
| 
| 
| [[:en:Junrey_Balawing|Junrey Balawing]]
|-
| [[Talaksan:James Younghusband Oct 2013.jpg|center|128px]]
| [[James Younghusband]]
| [[futbolista]]
| 
| 
| 
| [[:en:James_Younghusband|James Younghusband]]
|-
| [[Talaksan:Chris Greatwich.JPG|center|128px]]
| [[Chris Greatwich]]
| [[futbolista]]&lt;br/&gt;[[association football manager]]
| 
| 
| 
| [[:en:Chris_Greatwich|Chris Greatwich]]
|-
| [[Talaksan:Adolfo Tito Yllana, September 2021 (GPOABF 0882) (cropped).jpg|center|128px]]
| [[Adolfo Tito Yllana]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]
| 
| 
| [[titular archbishop]]&lt;br/&gt;[[Apostolic Nuncio to Papua New Guinea]]&lt;br/&gt;[[Apostolic Nuncio to the Solomon Islands]]&lt;br/&gt;[[Apostolic Nuncio to Pakistan]]&lt;br/&gt;[[Apostolic Nuncio to the Democratic Republic of the Congo]]&lt;br/&gt;[[apostolic nuncio to Israel]]&lt;br/&gt;[[Apostolic Delegate to Jerusalem and Palestine]]&lt;br/&gt;[[apostolic nuncio to Cyprus]]&lt;br/&gt;[[Apostolic Nuncio to Australia]]
| [[:en:Adolfo_Tito_Yllana|Adolfo Tito Yllana]]
|-
| [[Talaksan:Donnie Nietes.png|center|128px]]
| [[Donnie Nietes]]
| [[boksingero]]&lt;ref name=&quot;ref_883810bbc71539bca4145280e9d6a38794e10ac97d471507d9610482d8ea5733&quot;&gt;''[[:d:Q895505|BoxRec]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Donnie_Nietes|Donnie Nietes]]
|-
| 
| [[Dioscoro S. Rabor]]
| [[soologo]]&lt;ref name=&quot;ref_c5b160c8d062942dc63fae4cd18b5000d2e4309511b37a3761c11480d808103a&quot;&gt;''[[:d:Q56114183|In Memoriam: Dioscoro S. Rabor, 1911-1996]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[scientific collector]]&lt;ref name=&quot;ref_96103d1bdc4401a014da17bd3b27b7311f90c94b2d4009870bb4218001e27e27&quot;&gt;''[[:d:Q64446405|Bionomia]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Dioscoro_S._Rabor|Dioscoro S. Rabor]]
|-
| 
| [[Rachel Grant]]
| [[artista]]&lt;ref name=&quot;ref_829d37a31568b8478bf0c63a9a244a4d1f5285e71d8377ba0f75a6d875322f65&quot;&gt;''[[:d:Q1204237|Deutsche Synchronkartei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[modelo]]&lt;br/&gt;[[artista sa pelikula]]&lt;br/&gt;[[scuba diver]]&lt;br/&gt;[[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]]
| 
| 
| 
| [[:en:Rachel_Grant|Rachel Grant]]
|-
| [[Talaksan:Andray Blatche.jpg|center|128px]]
| [[Andray Blatche]]
| [[basketbolista]]&lt;ref name=&quot;ref_b316776bfd4d19b22b05d403d20bf7aa69dcd18a806d586c89f9100926aeab05&quot;&gt;''[[:d:Q7300810|RealGM]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Andray_Blatche|Andray Blatche]]
|-
| 
| [[Oscar Cruz]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[Catholic archbishop]]&lt;br/&gt;[[titular bishop]]&lt;br/&gt;[[auxiliary bishop]]&lt;br/&gt;[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]]
| [[:en:Oscar_Cruz|Oscar Cruz]]
|-
| [[Talaksan:Angelo Reyes.jpg|center|128px]]
| [[Angelo Reyes]]
| [[politiko]]&lt;br/&gt;[[military personnel]]
| 
| 
| [[Kalihim ng Tanggulang Pambansa]]&lt;br/&gt;[[Kalihim ng Kapaligiran at Likas na Yaman]]&lt;br/&gt;[[Kalihim ng Enerhiya]]&lt;br/&gt;[[Kalihim ng Interyor at Pamahalaang Lokal]]
| [[:en:Angelo_Reyes|Angelo Reyes]]
|-
| [[Talaksan:Archbishop Angel Lagdameo.jpg|center|128px]]
| [[Angel Lagdameo]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[archbishop of Jaro]]&lt;br/&gt;[[auxiliary bishop]]&lt;br/&gt;[[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[titular bishop]]&lt;br/&gt;[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]]
| [[:en:Angel_Lagdameo|Angel Lagdameo]]
|-
| [[Talaksan:JfAniceto0456Pacianofvf 06.JPG|center|128px]]
| [[Paciano Aniceto]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Catholic archbishop]]
| 
| 
| [[Catholic archbishop]]&lt;br/&gt;[[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[titular bishop]]&lt;br/&gt;[[auxiliary bishop]]
| [[:en:Paciano_Aniceto|Paciano Aniceto]]
|-
| [[Talaksan:Cardinal Ricardo Vidal.jpg|center|128px]]
| [[Ricardo Tito Jamin Vidal]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[Kardinal (Katolisismo)|Kardenal]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[titular bishop]]&lt;br/&gt;[[Catholic archbishop]]&lt;br/&gt;[[Archbishop of Cebu]]&lt;br/&gt;[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]]
| [[:en:Ricardo_Vidal|Ricardo Vidal]]
|-
| [[Talaksan:Orlando Quevedo 2016.jpg|center|128px]]
| [[Orlando Beltran Quevedo]]
| [[manunulat]]&lt;br/&gt;[[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[Kardinal (Katolisismo)|Kardenal]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[Roman Catholic Archbishop of Nueva Segovia]]&lt;br/&gt;[[Catholic archbishop]]&lt;br/&gt;[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]]
| [[:en:Orlando_Quevedo|Orlando Quevedo]]
|-
| 
| [[Angelito Lampon]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[titular bishop]]&lt;br/&gt;[[Catholic archbishop]]&lt;br/&gt;[[vicar apostolic]]&lt;br/&gt;[[apostolic administrator]]
| [[:en:Angelito_Lampon|Angelito Lampon]]
|-
| [[Talaksan:Romulo Valles Balangiga bell turnover (cropped).jpg|center|128px]]
| [[Romulo Valles]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[Catholic archbishop]]&lt;br/&gt;[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]]
| [[:en:Romulo_Valles|Romulo Valles]]
|-
| 
| [[Antonio Ledesma]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;br/&gt;[[Arsobispo]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Catholic theologian]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[Catholic archbishop]]&lt;br/&gt;[[coadjutor bishop]]&lt;br/&gt;[[bishop prelate]]&lt;br/&gt;[[apostolic administrator]]
| [[:en:Antonio_Ledesma|Antonio Ledesma]]
|-
| [[Talaksan:JfTobias0431Bishopfvf 02.JPG|center|128px]]
| [[Antonio Realubin Tobias]]
| [[teologo]]&lt;br/&gt;[[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[titular bishop]]&lt;br/&gt;[[auxiliary bishop]]&lt;br/&gt;[[apostolic administrator]]
| [[:en:Antonio_Tobias|Antonio Tobias]]
|-
| [[Talaksan:Albert del Rosario.jpg|center|128px]]
| [[Albert del Rosario]]
| [[diplomata]]&lt;br/&gt;[[politiko]]&lt;br/&gt;[[negosyante]]
| 
| 
| [[Kalihim ng Ugnayang Panlabas]]&lt;br/&gt;[[ambassador of the Philippines to the United States]]
| [[:en:Albert_del_Rosario|Albert del Rosario]]
|-
| [[Talaksan:Arnel Pineda by Phey Palma.jpg|center|128px]]
| [[Arnel Pineda]]
| [[mang-aawit]]&lt;br/&gt;[[manunulat ng awitin]]
| 
| 
| 
| [[:en:Arnel_Pineda|Arnel Pineda]]
|-
| [[Talaksan:Chadhugo (300dpi).jpg|center|128px]]
| [[Chad Hugo]]
| [[record producer]]&lt;br/&gt;[[manunulat ng awitin]]&lt;br/&gt;[[kompositor]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Chad_Hugo|Chad Hugo]]
|-
| [[Talaksan:Bishop.Arturo.Bastes.jpg|center|128px]]
| [[Arturo M. Bastes]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[coadjutor bishop]]
| [[:en:Arturo_Bastes|Arturo Bastes]]
|-
| [[Talaksan:Ernie Chan at Super-Con 2009.JPG|center|128px]]
| [[Ernie Chan]]
| [[comics artist]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Prodyuser sa telebisyon|produser sa telebisyon]]&lt;br/&gt;[[ilustrador]]&lt;ref name=&quot;ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94&quot;&gt;''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[graphic artist]]&lt;ref name=&quot;ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94&quot;&gt;''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[disenyador]]&lt;ref name=&quot;ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94&quot;&gt;''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[alagad ng sining biswal]]&lt;ref name=&quot;ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94&quot;&gt;''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Ernie_Chan|Ernie Chan]]
|-
| [[Talaksan:Venus Raj.jpg|center|128px]]
| [[Venus Raj]]
| [[modelo]]&lt;br/&gt;[[kalahok sa patimapalak pangkagandahan]]
| 
| 
| 
| [[:en:Venus_Raj|Venus Raj]]
|-
| [[Talaksan:Brian Yuzna (2007 crop).jpg|center|128px]]
| [[Brian Yuzna]]
| [[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[prodyuser ng pelikula]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[screenwriter]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[artista]]
| 
| 
| 
| [[:en:Brian_Yuzna|Brian Yuzna]]
|-
| 
| [[Leonardo Legaspi]]
| [[propesor ng unibersidad]]&lt;br/&gt;[[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[Roman Catholic Archbishop of Caceres]]&lt;br/&gt;[[titular bishop]]&lt;br/&gt;[[auxiliary bishop]]&lt;br/&gt;[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]]
| [[:en:Leonardo_Legaspi|Leonardo Legaspi]]
|-
| [[Talaksan:Brillante Mendoza at the 69th Venice International Film Festival, September 2012.jpg|center|128px]]
| [[Brillante Mendoza]]
| [[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]]&lt;br/&gt;[[cinematographer]]&lt;ref name=&quot;ref_833b0ecf39cfd9c634b88c55346640b8ff53e5ec78e177b604b7a78346be027c&quot;&gt;http://asianwiki.com/Brillante_Mendoza&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[screenwriter]]&lt;ref name=&quot;ref_89d32ec69eda3ae30901972a23ca4c45d7f2c401e64244cc1c33b72d8976e7fa&quot;&gt;https://lilokpelikula.wordpress.com/2009/10/21/lola-brillante-mendoza-2009/&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_df976a5955ea21883692f260e6765daa529da60de09340ac0bd712c56bd8c1ba&quot;&gt;http://www.timeout.com/london/film/captive-2012&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_2cd4517100d2a9b21c471d3cc0520af58e84f86743a8b0f423ac62d628a710c6&quot;&gt;''[[:d:Q105584|Rotten Tomatoes]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[prodyuser ng pelikula]]&lt;ref name=&quot;ref_b2d7a45e5d3180f042276aa6e9408760514212ca319bc04a9eaae19b89f7c331&quot;&gt;http://www.nytimes.com/movies/movie/457936/Kinatay/details&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_2cd4517100d2a9b21c471d3cc0520af58e84f86743a8b0f423ac62d628a710c6&quot;&gt;''[[:d:Q105584|Rotten Tomatoes]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[production designer]]&lt;br/&gt;[[direktor]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Brillante_Mendoza|Brillante Mendoza]]
|-
| [[Talaksan:Pancho Villa BNF.jpeg|center|128px]]
| [[Pancho Villa]]
| [[boksingero]]&lt;ref name=&quot;ref_883810bbc71539bca4145280e9d6a38794e10ac97d471507d9610482d8ea5733&quot;&gt;''[[:d:Q895505|BoxRec]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Pancho_Villa_(boxer)|Pancho Villa (boxer)]]
|-
| [[Talaksan:Bishop Broderick Pabillo at the Manila Cathedral 2023-10-29.jpg|center|128px]]
| [[Broderick Soncuaco Pabillo]]
| [[teologo]]&lt;br/&gt;[[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[titular bishop]]&lt;br/&gt;[[auxiliary bishop]]&lt;br/&gt;[[apostolic administrator]]
| [[:en:Broderick_Pabillo|Broderick Pabillo]]
|-
| [[Talaksan:Simeon Toribio.jpg|center|128px]]
| [[Simeón Toribio]]
| [[politiko]]&lt;br/&gt;[[atleta]]
| 
| 
| [[miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]]
| [[:en:Simeon_Toribio|Simeon Toribio]]
|-
| [[Talaksan:Julio Rosales.jpg|center|128px]]
| [[Julio Rosales]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[Kardinal (Katolisismo)|Kardenal]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Archbishop of Cebu]]&lt;br/&gt;[[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]]
| [[:en:Julio_Rosales|Julio Rosales]]
|-
| [[Talaksan:Jerry Lucena.jpg|center|128px]]
| [[Jerry Lucena]]
| [[futbolista]]&lt;br/&gt;[[association football manager]]
| 
| 
| 
| [[:en:Jerry_Lucena|Jerry Lucena]]
|-
| 
| [[David William Valencia Antonio]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[auxiliary bishop]]&lt;br/&gt;[[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[titular bishop]]&lt;br/&gt;[[apostolic administrator]]&lt;br/&gt;[[Roman Catholic Archbishop of Nueva Segovia]]
| [[:en:David_William_Antonio|David William Antonio]]
|-
| 
| [[Miguel White]]
| [[atleta]]
| 
| 
| 
| [[:en:Miguel_White|Miguel White]]
|-
| [[Talaksan:Fernando Capalla.jpg|center|128px]]
| [[Fernando Capalla]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[Catholic archbishop]]&lt;br/&gt;[[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[titular bishop]]&lt;br/&gt;[[auxiliary bishop]]&lt;br/&gt;[[coadjutor archbishop]]&lt;br/&gt;[[territorial prelate]]&lt;br/&gt;[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]]
| [[:en:Fernando_Capalla|Fernando Capalla]]
|-
| [[Talaksan:Rolando Santos CM.jpg|center|128px]]
| [[Rolando Crisostomo Santos]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[diocesan bishop]]
| [[:en:Rolando_Santos|Rolando Santos]]
|-
| [[Talaksan:Archbishop Gilbert Garcera 2024-06-29.jpg|center|128px]]
| [[Gilbert Garcera]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[Archbishop of Lipa]]&lt;br/&gt;[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]]
| [[:en:Gilbert_Garcera|Gilbert Garcera]]
|-
| 
| [[Meiling Melançon]]
| [[artista]]&lt;br/&gt;[[modelo]]&lt;br/&gt;[[artista sa pelikula]]&lt;br/&gt;[[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]]
| 
| 
| 
| [[:en:Mei_Melan%C3%A7on|Mei Melan%C3%A7on]]
|-
| [[Talaksan:Archbishop John F. Du.png|center|128px]]
| [[John F. Du]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[Archbishop of Palo]]&lt;br/&gt;[[auxiliary bishop]]&lt;br/&gt;[[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[titular bishop]]
| [[:en:John_F._Du|John F. Du]]
|-
| [[Talaksan:Bishop Jose Romeo O. Lazo (2).jpg|center|128px]]
| [[Jose Romeo Lazo]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[Roman Catholic Bishop of San Jose de Antique]]&lt;br/&gt;[[archbishop of Jaro]]
| [[:en:Jose_Romeo_Lazo|Jose Romeo Lazo]]
|-
| 
| [[Jose S. Palma]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[Bishop of Calbayog]]&lt;br/&gt;[[titular bishop]]&lt;br/&gt;[[Archbishop of Cebu]]&lt;br/&gt;[[Archbishop of Palo]]&lt;br/&gt;[[auxiliary bishop]]&lt;br/&gt;[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]]
| [[:en:Jos%C3%A9_S._Palma|Jos%C3%A9 S. Palma]]
|-
| 
| [[Mark Javier]]
| [[archer]]
| 
| 
| 
| [[:en:Mark_Javier|Mark Javier]]
|-
| [[Talaksan:D LIM.jpg|center|128px]]
| [[Danilo Lim]]
| [[politiko]]&lt;br/&gt;[[military personnel]]
| 
| 
| 
| [[:en:Danilo_Lim|Danilo Lim]]
|-
| 
| [[Osvaldo Padilla]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]
| 
| 
| [[Catholic archbishop]]&lt;br/&gt;[[titular archbishop]]&lt;br/&gt;[[apostolic nuncio to Panama]]&lt;br/&gt;[[apostolic nuncio to Sri Lanka]]&lt;br/&gt;[[apostolic nuncio to Nigeria]]&lt;br/&gt;[[Apostolic Nuncio to Costa Rica]]&lt;br/&gt;[[apostolic nuncio to South Korea]]&lt;br/&gt;[[apostolic nuncio to Mongolia]]
| [[:en:Osvaldo_Padilla|Osvaldo Padilla]]
|-
| [[Talaksan:Pablo Virgilio David in 2014 (Retouched).jpg|center|128px]]
| [[Pablo Virgilio Siongco David]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[auxiliary bishop]]&lt;br/&gt;[[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[titular bishop]]&lt;br/&gt;[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]]&lt;br/&gt;[[cardinal priest]]
| [[:en:Pablo_Virgilio_David|Pablo Virgilio David]]
|-
| 
| [[Rodolfo Tan Cardoso]]
| [[ahedresista]]
| 
| 
| 
| [[:en:Rodolfo_Tan_Cardoso|Rodolfo Tan Cardoso]]
|-
| 
| [[Leopoldo Serantes]]
| [[boksingero]]
| 
| 
| 
| [[:en:Leopoldo_Serantes|Leopoldo Serantes]]
|-
| [[Talaksan:Archbishop Ramon Argüelles.jpg|center|128px]]
| [[Ramon Arguelles]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[Archbishop of Lipa]]&lt;br/&gt;[[auxiliary bishop]]&lt;br/&gt;[[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[titular bishop]]
| [[:en:Ramon_Arguelles|Ramon Arguelles]]
|-
| [[Talaksan:Bishop Reynaldo G. Evangelista.jpg|center|128px]]
| [[Reynaldo Evangelista]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[bishop of Imus]]
| [[:en:Reynaldo_Evangelista|Reynaldo Evangelista]]
|-
| [[Talaksan:Dr Honoria Acosta-Sison.jpg|center|128px]]
| [[Honoria Acosta-Sison]]
| [[gynecologist]]&lt;ref name=&quot;ref_2e1dc5b7c6c2a86eb86a2122d9352ef1f3c7714a1143fe7c1b3fc067eab931f7&quot;&gt;''[[:d:Q28721132|The Biographical Dictionary of Women in Science]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[propesor ng unibersidad]]&lt;ref name=&quot;ref_2e1dc5b7c6c2a86eb86a2122d9352ef1f3c7714a1143fe7c1b3fc067eab931f7&quot;&gt;''[[:d:Q28721132|The Biographical Dictionary of Women in Science]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[obstetrician]]
| 
| 
| 
| [[:en:Honoria_Acosta-Sison|Honoria Acosta-Sison]]
|-
| 
| [[Sergio Utleg]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[Catholic archbishop]]&lt;br/&gt;[[diocesan bishop]]
| [[:en:Sergio_Utleg|Sergio Utleg]]
|-
| [[Talaksan:Teófilo Yldefonso 1928.jpg|center|128px]]
| [[Teófilo Yldefonso]]
| [[manlalangoy]]&lt;br/&gt;[[military personnel]]
| 
| 
| 
| [[:en:Te%C3%B3filo_Yldefonso|Te%C3%B3filo Yldefonso]]
|-
| 
| [[Gabriel Reyes]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]
| 
| 
| [[Catholic archbishop]]&lt;br/&gt;[[Arsobispo ng Maynila]]&lt;br/&gt;[[Archbishop of Cebu]]&lt;br/&gt;[[titular archbishop]]&lt;br/&gt;[[bishop of Cebu]]&lt;br/&gt;[[President of the Catholic Bishops' Conference of the Philippines]]
| [[:en:Gabriel_Reyes|Gabriel Reyes]]
|-
| 
| [[Wenceslao Selga Padilla]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[titular bishop]]&lt;br/&gt;[[apostolic prefect]]&lt;br/&gt;[[superior]]
| [[:en:Wenceslao_Padilla|Wenceslao Padilla]]
|-
| [[Talaksan:Melissa de la Cruz at LA Time Festival of Books 2013-cropped.jpg|center|128px]]
| [[Melissa de la Cruz]]
| [[manunulat]]&lt;br/&gt;[[children's writer]]&lt;br/&gt;[[nobelista]]&lt;br/&gt;[[editor]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[young adult author]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| 
| [[Blue Bloods]]
| 
| [[:en:Melissa_de_la_Cruz|Melissa de la Cruz]]
|-
| [[Talaksan:Shamcey Supsup on September 18, 2011.jpg|center|128px]]
| [[Shamcey Supsup]]
| [[modelo]]&lt;br/&gt;[[arkitekto]]&lt;br/&gt;[[kalahok sa patimapalak pangkagandahan]]
| 
| 
| 
| [[:en:Shamcey_Supsup-Lee|Shamcey Supsup-Lee]]
|-
| [[Talaksan:Anthony Villanueva 2017 stamp of the Philippines.jpg|center|128px]]
| [[Anthony Villanueva]]
| [[boksingero]]&lt;ref name=&quot;ref_883810bbc71539bca4145280e9d6a38794e10ac97d471507d9610482d8ea5733&quot;&gt;''[[:d:Q895505|BoxRec]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[artista]]
| 
| 
| 
| [[:en:Anthony_Villanueva|Anthony Villanueva]]
|-
| 
| [[Roel Velasco]]
| [[boksingero]]
| 
| 
| 
| [[:en:Roel_Velasco|Roel Velasco]]
|-
| [[Talaksan:2013 AVN Awards - Mimi Miyagi (8396773441) (crop).jpg|center|128px]]
| [[Mimi Miyagi]]
| [[artistang pornograpiko]]&lt;br/&gt;[[modelo]]&lt;br/&gt;[[erotic photography model]]&lt;br/&gt;[[politiko]]&lt;br/&gt;[[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]]
| 
| 
| 
| [[:en:Mimi_Miyagi|Mimi Miyagi]]
|-
| 
| [[José Villanueva]]
| [[boksingero]]
| 
| 
| 
| [[:en:Jos%C3%A9_Villanueva_(boxer)|Jos%C3%A9 Villanueva (boxer)]]
|-
| [[Talaksan:Amin Nazari 20191102.jpg|center|128px]]
| [[Amin Nazari]]
| [[futbolista]]
| 
| 
| 
| [[:en:Amin_Nazari|Amin Nazari]]
|-
| 
| [[Isnilon Hapilon]]
| [[militant]]&lt;ref name=&quot;ref_3a050fe4a1b5cdc123941a4d809de3e4cbdf86aca7a47d00e70fc73396c7692f&quot;&gt;http://www.reuters.com/article/us-philippines-militants-idUSBRE93F09K20130416&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[military personnel]]
| 
| 
| [[Emir]]
| [[:en:Isnilon_Hapilon|Isnilon Hapilon]]
|-
| 
| [[Satoshi Otomo]]
| [[futbolista]]
| 
| 
| 
| [[:en:Satoshi_%C5%8Ctomo|Satoshi %C5%8Ctomo]]
|-
| [[Talaksan:Pedro Abad Santos.jpg|center|128px]]
| [[Pedro Abad Santos]]
| [[politiko]]
| 
| 
| [[miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]]
| [[:en:Pedro_Abad_Santos|Pedro Abad Santos]]
|-
| [[Talaksan:Van Partible by Gage Skidmore.jpg|center|128px]]
| [[Van Partible]]
| [[animator]]&lt;br/&gt;[[screenwriter]]&lt;br/&gt;[[Prodyuser sa telebisyon|produser sa telebisyon]]&lt;br/&gt;[[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]]&lt;ref name=&quot;ref_dc94c0369b0c0704b1297c5e5d6c30196103b012e010ca8d43a5cc6a1cbde10b&quot;&gt;''[[:d:Q37312|Internet Movie Database]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[direktor sa telebisyon]]&lt;ref name=&quot;ref_dc94c0369b0c0704b1297c5e5d6c30196103b012e010ca8d43a5cc6a1cbde10b&quot;&gt;''[[:d:Q37312|Internet Movie Database]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[film screenwriter]]&lt;ref name=&quot;ref_dc94c0369b0c0704b1297c5e5d6c30196103b012e010ca8d43a5cc6a1cbde10b&quot;&gt;''[[:d:Q37312|Internet Movie Database]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Van_Partible|Van Partible]]
|-
| [[Talaksan:Satine Phoenix Porn Star Karaoke 2007-05-01 1.jpg|center|128px]]
| [[Satine Phoenix]]
| [[artista]]&lt;br/&gt;[[artistang pornograpiko]]&lt;br/&gt;[[pintor]]&lt;br/&gt;[[modelo]]&lt;br/&gt;[[online streamer]]
| 
| 
| 
| [[:en:Satine_Phoenix|Satine Phoenix]]
|-
| [[Talaksan:Portrait of Rosalina Abejo.jpg|center|128px]]
| [[Rosalina Abejo]]
| [[Konduktor ng musika|konduktor]]&lt;br/&gt;[[kompositor]]&lt;ref name=&quot;ref_115bb190520bffe7d3b11a69f9df49b7ce90dc74fcae0be2a25876d6fbd480ac&quot;&gt;http://www.musicsack.com/personfmt_itempk.cfm?itempk=7&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_78ef1b4c4bfd98c1b57835278aa68bfb7a82f895c16dd08902a7241396b8dd66&quot;&gt;http://philippinemusicregistry.com.ph/main/artist/view/8&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Rosalina_Abejo|Rosalina Abejo]]
|-
| [[Talaksan:Carli de Murga 20191101 (cropped).jpg|center|128px]]
| [[Carlie de Murga]]
| [[futbolista]]
| 
| 
| 
| [[:en:Carli_de_Murga|Carli de Murga]]
|-
| 
| [[Gurdev Khush]]
| [[henetista]]&lt;ref name=&quot;ref_fb1f64d34c5132f5694317071ca178ed1972feacbb7953a7f9690398b08c1731&quot;&gt;''[[:d:Q13219454|Library of Congress Authorities]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[magsasaka]]&lt;ref name=&quot;ref_fb1f64d34c5132f5694317071ca178ed1972feacbb7953a7f9690398b08c1731&quot;&gt;''[[:d:Q13219454|Library of Congress Authorities]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[agronomo]]&lt;ref name=&quot;ref_fb1f64d34c5132f5694317071ca178ed1972feacbb7953a7f9690398b08c1731&quot;&gt;''[[:d:Q13219454|Library of Congress Authorities]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Gurdev_Khush|Gurdev Khush]]
|-
| [[Talaksan:Philippines Foreign Secretary Yasay Addresses Reporters at a News Conference (28502880421) (cropped).jpg|center|128px]]
| [[Perfecto R. Yasay, Jr.]]
| [[negosyante]]&lt;br/&gt;[[abogado]]&lt;ref name=&quot;ref_5d9f0275a9a10a2540c3b54d54876fcc3ca330edb427fb3d32e3b7d6b2c4ce30&quot;&gt;https://cairope.dfa.gov.ph/site-administrator/embassy-news/150-perfecto-r-yasay-jr-secretary-of-foreign-affairs&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[politiko]]
| 
| 
| [[chairperson]]&lt;ref name=&quot;ref_a95020c6c926990cc42cba9158f1ffa3651c92e7a72951390e120a8a21ca0969&quot;&gt;https://news.mb.com.ph/2020/06/12/former-dfa-sec-yasay-dies-73/&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Kalihim ng Ugnayang Panlabas]]&lt;ref name=&quot;ref_7911ff1da716d452199d6d0b838df2f94f6168b660ff4836baf6ac4a4d662d24&quot;&gt;https://newsinfo.inquirer.net/878680/ca-rejects-appointment-of-yasay&lt;/ref&gt;
| [[:en:Perfecto_Yasay_Jr.|Perfecto Yasay Jr.]]
|-
| [[Talaksan:Ronnie del Carmen.jpg|center|128px]]
| [[Ronnie del Carmen]]
| [[animator]]&lt;br/&gt;[[screenwriter]]&lt;br/&gt;[[Direktor sa pelikula|direktor ng pelikula]]&lt;br/&gt;[[ilustrador]]&lt;br/&gt;[[comics artist]]&lt;br/&gt;[[artista]]&lt;br/&gt;[[graphic artist]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[alagad ng sining]]&lt;ref name=&quot;ref_6736ab989f2d8e2cd451d0d2b4069c27c6ecdc3b67423cd2d1d5f73148e6cd3f&quot;&gt;''[[:d:Q36578|Gemeinsame Normdatei]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Ronnie_del_Carmen|Ronnie del Carmen]]
|-
| [[Talaksan:Álvaro Silva 20191101 (cropped).jpg|center|128px]]
| [[Álvaro Silva]]
| [[futbolista]]
| 
| 
| 
| [[:en:%C3%81lvaro_Silva_(footballer)|%C3%81lvaro Silva (footballer)]]
|-
| [[Talaksan:Kevin Ray Mendoza 20120329.jpg|center|128px]]
| [[Kevin Ray Mendoza Hansen]]
| [[futbolista]]
| 
| 
| 
| [[:en:Kevin_Ray_Mendoza|Kevin Ray Mendoza]]
|-
| 
| [[Natividad Almeda López]]
| [[abogado]]&lt;br/&gt;[[hukom]]
| 
| 
| 
| [[:en:Natividad_Almeda-L%C3%B3pez|Natividad Almeda-L%C3%B3pez]]
|-
| [[Talaksan:Geena Rocero for Chromat.jpg|center|128px]]
| [[Geena Rocero]]
| [[modelo]]&lt;br/&gt;[[LGBTQ rights activist]]&lt;br/&gt;[[Playmate]]
| 
| 
| 
| [[:en:Geena_Rocero|Geena Rocero]]
|-
| [[Talaksan:Jamie Herrell (Miss Philippines Earth 2014 ).jpg|center|128px]]
| [[Jamie Herrell]]
| [[kalahok sa patimapalak pangkagandahan]]
| 
| 
| 
| [[:en:Jamie_Herrell|Jamie Herrell]]
|-
| [[Talaksan:Vicky Tauli-Corpuz in Kuala-Lumpur.jpg|center|128px]]
| [[Victoria Tauli-Corpuz]]
| [[indigenous rights activist]]
| 
| 
| [[United Nations Special Rapporteur]]
| [[:en:Victoria_Tauli-Corpuz|Victoria Tauli-Corpuz]]
|-
| [[Talaksan:Daisuke Sato After the Game - PHI vs AFG, September 12, 2023.png|center|128px]]
| [[Daisuke Sato]]
| [[futbolista]]
| 
| 
| 
| [[:en:Daisuke_Sato_(footballer)|Daisuke Sato (footballer)]]
|-
| [[Talaksan:Kevin Ingresso.jpg|center|128px]]
| [[Kevin Ingreso]]
| [[futbolista]]
| 
| 
| 
| [[:en:Kevin_Ingreso|Kevin Ingreso]]
|-
| 
| [[Oscar Jaime Llaneta Florencio]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]
| 
| 
| [[auxiliary bishop]]&lt;br/&gt;[[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[titular bishop]]&lt;br/&gt;[[apostolic administrator]]
| [[:en:Oscar_Jaime_Florencio|Oscar Jaime Florencio]]
|-
| [[Talaksan:Rep. Geraldine Roman (19th Congress).jpg|center|128px]]
| [[Geraldine Roman]]
| [[mamamahayag]]&lt;br/&gt;[[estadista]]&lt;br/&gt;[[politiko]]&lt;ref name=&quot;ref_70993855ad08fbce4b2a13f5728ccf26f2ab52af081a59aa31f17fdd9af2f41d&quot;&gt;http://congress.gov.ph/members/search.php?id=roman-g&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_d01d114b0423af7fdb7cb4885737a659fb2b6409f8acd63e037ff3f1958646bb&quot;&gt;http://www.congress.gov.ph/members/search.php?id=roman-g&lt;/ref&gt;
| 
| 
| [[miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]]&lt;ref name=&quot;ref_d01d114b0423af7fdb7cb4885737a659fb2b6409f8acd63e037ff3f1958646bb&quot;&gt;http://www.congress.gov.ph/members/search.php?id=roman-g&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]]&lt;ref name=&quot;ref_70993855ad08fbce4b2a13f5728ccf26f2ab52af081a59aa31f17fdd9af2f41d&quot;&gt;http://congress.gov.ph/members/search.php?id=roman-g&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas]]
| [[:en:Geraldine_Roman|Geraldine Roman]]
|-
| [[Talaksan:Kylie Verzosa 2022 (cropped).jpg|center|128px]]
| [[Kylie Verzosa]]
| [[modelo]]&lt;br/&gt;[[kalahok sa patimapalak pangkagandahan]]&lt;br/&gt;[[artista]]
| 
| 
| 
| [[:en:Kylie_Verzosa|Kylie Verzosa]]
|-
| 
| [[Tabinas Jefferson]]
| [[futbolista]]
| 
| 
| 
| [[:en:Jefferson_Tabinas|Jefferson Tabinas]]
|-
| [[Talaksan:Eumir felix marcial KL 2017.jpg|center|128px]]
| [[Eumir Marcial]]
| [[boksingero]]&lt;ref name=&quot;ref_883810bbc71539bca4145280e9d6a38794e10ac97d471507d9610482d8ea5733&quot;&gt;''[[:d:Q895505|BoxRec]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Eumir_Marcial|Eumir Marcial]]
|-
| [[Talaksan:Manny Jacinto at the 2018 Comic-Con International (42913094245) (cropped).jpg|center|128px]]
| [[Manny Jacinto]]
| [[artista sa telebisyon]]&lt;br/&gt;[[mananayaw]]&lt;br/&gt;[[artista]]&lt;ref name=&quot;ref_70c3bb41c04c4e74e29f145065397a2885b8cb7fefd98c8d87964095ff3cbd94&quot;&gt;''[[:d:Q13550863|Národní autority České republiky]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Manny_Jacinto|Manny Jacinto]]
|-
| [[Talaksan:New Clark City Visit of Kayla Sanchez (cropped).jpg|center|128px]]
| [[Kayla Sanchez]]
| [[manlalangoy]]&lt;ref name=&quot;ref_71088fd3015a897b4edb05c490dbd362f030de19fdf8997617b2579e42df444f&quot;&gt;''[[:d:Q23439984|swimrankings.net]]''&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Kayla_Sanchez|Kayla Sanchez]]
|-
| [[Talaksan:Karen Ibasco Joins the UN Youth Climate Summit (2019) (cropped).jpg|center|128px]]
| [[Karen Ibasco]]
| [[kalahok sa patimapalak pangkagandahan]]&lt;br/&gt;[[pisiko]]
| 
| 
| 
| [[:en:Karen_Ibasco|Karen Ibasco]]
|-
| [[Talaksan:Sarina Bolden.png|center|128px]]
| [[Sarina Bolden]]
| [[futbolista]]&lt;ref name=&quot;ref_a4daea7bcee446c1cbd0b6a142d0b95aeef218a10a1d147d8d274272a911d962&quot;&gt;https://www.chicagotribune.com/sports/soccer/ct-world-cup-sarina-bolden-philippines-20230725-kihxntol2zb3nhmqhvhlgmqqci-story.html&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Sarina_Bolden|Sarina Bolden]]
|-
| [[Talaksan:Margielyn Didal (cropped).jpg|center|128px]]
| [[Margielyn Didal]]
| [[skateboarder]]
| 
| 
| 
| [[:en:Margielyn_Didal|Margielyn Didal]]
|-
| 
| [[Rex Andrew Clement Alarcon]]
| [[paring Katoliko]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Catholic deacon]]&lt;ref name=&quot;ref_f848c7f702fe3fadf6a7ab43688ebe33df8018bfc2ef581889a83f945df2cc56&quot;&gt;''[[:d:Q3892772|Catholic-Hierarchy.org]]''&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[Obispo (Simbahang Katolika)|obispo]]
| 
| 
| [[diocesan bishop]]&lt;br/&gt;[[Roman Catholic Archbishop of Caceres]]
| [[:en:Rex_Andrew_Alarcon|Rex Andrew Alarcon]]
|-
| [[Talaksan:Louise Mabulo UN Young Champion of the Earth Award Ceremony Speech 3 (50750541351).jpg|center|128px]]
| [[Louise Emmanuelle Mabulo]]
| [[cook]]&lt;br/&gt;[[environmentalist]]&lt;ref name=&quot;ref_ff80d94740b99d6f717b97d44e86b62139d1d5a7087ac7770ea96e91deb9b991&quot;&gt;https://www.bbc.co.uk/news/resources/idt-02d9060e-15dc-426c-bfe0-86a6437e5234&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[magsasaka]]&lt;ref name=&quot;ref_ff80d94740b99d6f717b97d44e86b62139d1d5a7087ac7770ea96e91deb9b991&quot;&gt;https://www.bbc.co.uk/news/resources/idt-02d9060e-15dc-426c-bfe0-86a6437e5234&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;[[entrepreneur]]&lt;ref name=&quot;ref_ff80d94740b99d6f717b97d44e86b62139d1d5a7087ac7770ea96e91deb9b991&quot;&gt;https://www.bbc.co.uk/news/resources/idt-02d9060e-15dc-426c-bfe0-86a6437e5234&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Louise_Mabulo|Louise Mabulo]]
|-
| [[Talaksan:MitskiAPE180824 (13 of 116) (53941099308) (cropped 2).jpg|center|128px]]
| [[Beabadoobe]]
| [[mang-aawit-manunulat]]&lt;ref name=&quot;ref_7f185c0ce88ceaf3e120d7aa46e91399685a365ee5391ffd639c3a94965f31df&quot;&gt;https://www.theguardian.com/music/2024/nov/13/beabadoobee-review-02-academy-glasgow&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ref_bafb9b83290b96566f3ea036dee83e3d41462a1b08fd9520933aec511b33c32c&quot;&gt;https://www.nme.com/news/music/beabadoobee-brits-interview-sabrina-carpenter-embracing-imperfection-3843092&lt;/ref&gt;
| 
| 
| 
| [[:en:Beabadoobee|Beabadoobee]]
|-
| 
| [[Marinel Sumook Ubaldo]]
| [[climate activist]]
| 
| 
| 
| [[:en:Marinel_Sumook_Ubaldo|Marinel Sumook Ubaldo]]
|-
| [[Talaksan:Bianca Bustamante 2024.jpg|center|128px]]
| [[Bianca Bustamante]]
| [[racing driver]]&lt;br/&gt;[[racecar driver]]
| 
| 
| 
| [[:en:Bianca_Bustamante|Bianca Bustamante]]
|-
| [[Talaksan:PIA Leyte - Aira Villegas interview (cropped).jpg|center|128px]]
| [[Aira Villegas]]
| [[boksingero]]
| 
| 
| 
| [[:en:Aira_Villegas|Aira Villegas]]
|}
{{Wikidata list end}}</text>
      <sha1>oymr66bigqza1etmb3re4oc96puczdy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Unibersidad ng Würzburg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>282775</id>
    <revision>
      <id>2223387</id>
      <parentid>1876937</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T00:39:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aubreyjanev</username>
        <id>159817</id>
      </contributor>
      <comment>Nagdagdag ng impormasyon na may sanggunian</comment>
      <origin>2223387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2128" sha1="jlku92j3uqa5h8tsgo6ygr98r6kaggn" xml:space="preserve">[[Talaksan:Wuerzburg_new_university_2005.jpg|thumb|''Neue Universitat,'' pangunahing gusali, nabuo noong 1896]]

Ang '''Unibersidad ng Würzburg''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''University of Würzburg'', opisyal: ''Julius Maximilian University of Würzburg''&lt;ref name=&quot;juliusmaximilianname&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uni-wuerzburg.de/en/ueber/university/|title=The University of Würzburg: a History of Success|publisher=University of Würzburg|accessdate=21 Abril 2015|archive-date=2012-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20120822145610/http://www.uni-wuerzburg.de/en/ueber/university|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, [[Wikang Aleman|Aleman]]: ''Julius-Maximilians-Universitat Würzburg'') ay isang pampublikong unibersidad sa [[pananaliksik]] sa Wurzburg, [[Alemanya]]. Ang Ubersidad ng Würzburg ay isa sa pinakamatandang institusyon ng mas mataas na pag-aaral sa Alemanya, na itinatag noong 1402. Ang unibersidad ay nag-opereyt nang maikling panahon at isinarado noong 1415. Ito ay binuksang muli sa 1582 sa pangunguna ni Julius Echter von Mespelbrunn. Ngayon, ang unibersidad ay ipinangalan kina Julius Echter von Mespelbrunn at Maximilian Joseph.

Ang Unibersidad ng Würzburg ay bahagi ng grupong U15 ng mga unibersidad na intensibo sa pananaliksik. Bahagi rin ito ng Coimbra Group.&lt;ref name=&quot;CoimbraEU&quot;&gt;{{cite web|title=CG Member Universities|url=http://www.coimbra-group.eu/index.php?page=cg-member-universities&amp;hl=en|accessdate=15 Setyembre 2014|archive-date=2016-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617010034/http://www.coimbra-group.eu/index.php?page=cg-member-universities&amp;hl=en|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Sa kasalukuyan, sila ay may 255 na kurso na inaalok sa mga mag-aaral&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Julius-Maximilians-Universität Würzburg : Rankings, Fees &amp; Courses Details {{!}} TopUniversities |url=https://www.topuniversities.com/universities/julius-maximilians-universitat-wurzburg |access-date=2026-09-04 |website=www.topuniversities.com |language=en}}&lt;/ref&gt;.

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

{{coord|format=dms|display=title}}
{{Stub|Edukasyon}}

[[Kategorya:Mga pamantasan sa Alemanya]]</text>
      <sha1>jlku92j3uqa5h8tsgo6ygr98r6kaggn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pamantasang Teknikal ng Braunschweig</title>
    <ns>0</ns>
    <id>283220</id>
    <revision>
      <id>2223446</id>
      <parentid>2092768</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T06:25:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Filipinayzd</username>
        <id>3409</id>
      </contributor>
      <comment>#WPWPPH #WPWP</comment>
      <origin>2223446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1339" sha1="a4i3fncjfncctwzgol6v4yxwpfebt4a" xml:space="preserve">[[Talaksan:Technische_Universität_Braunschweig-Siegel-transparent.png | thumb | right | Selyo ng pamantasan]]Ang '''Pamantasang Teknikal ng Braunschweig''' ([[Wikang Aleman|Aleman]]: ''Technische Universitat Braunschweig''), karaniwang tinutukoy bilang '''Braunschweig''', ay ang pinakamatandang''Technische Universitat'' (maihahambing sa instituto ng teknolohiya sa sistemang Amerikano) sa [[Alemanya]]. Ito ay itinatag noong 1745 bilang '''Collegium Carolinum'''&lt;ref&gt;Named after its founder [//en.wikipedia.org/wiki/Charles_I,_Duke_of_Brunswick-Wolfenb%C3%BCttel Charles I, Duke of Brunswick-Wolfenbüttel].&lt;/ref&gt; at ito ay kasapi ng TU9, isang inkorporadong samahan ng pinakakilala at pinakamalaking mga pamantasang teknikal sa bansa. Ito ay karaniwang niraranggo na kabilang sa mga nangungunang unibersidad para sa inhenyeriya sa Alemanya. Ngayon ito ay may humigit-kumulang 20,000 mag-aaral, kaya't maituturing na pangatlong pinakamalaking unibersidad sa Lower Saxony kasunod ng [[Unibersidad ng Göttingen]] at [[Unibersidad ng Hannover Leibniz]]. Ang profayl ng Braunschweig sa pananaliksik profile ay interdisiplinari, ngunit may pagtutok sa aeronautika, inhenyeriya ng sasakyan, pagmamanupaktura, mga agham buhay, at metrolohiya. 

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

{{Stub|Edukasyon}}

[[Kategorya:Mga pamantasan sa Alemanya]]</text>
      <sha1>a4i3fncjfncctwzgol6v4yxwpfebt4a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Katinig sa lalamunan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>288036</id>
    <revision>
      <id>2223436</id>
      <parentid>2207710</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T03:36:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>GinawaSaHapon</username>
        <id>102500</id>
      </contributor>
      <origin>2223436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2942" sha1="0oq3how2ibhxm3vlwgtd0ys2okdmv0c" xml:space="preserve">{{Use dmy dates}}&lt;!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --&gt;

{{IPA notice}}

Sa [[ponetika]], '''katínig sa lalamúnan''' o '''laringál''' ang mga [[katinig]] na nabubuo sa [[lalamunan]].&lt;ref&gt;{{SOWL}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa mga ito ang mga [[katinig sa lalaugan]] at [[Katinig sa tagukan|tagukan]]. Sa [[wikang Tagalog]], tanging ang mga katinig sa tagukan na {{Ipa|[h]}} at ang [[impit]] {{Ipa|[ʔ]}} ang mga katinig sa lalamunan.

== Uri ==
Nasa talahanayan sa baba ang mga katinig sa lalamunan na may kaakibat na simbolo sa [[Internasyonal na Ponetikong Alpabeto]]. Nahahati ito sa mga grupo ayon sa [[lugar ng artikulasyon]]. Para sa bawat pares, nasa taas ang di-matunog na anyo habang nasa baba naman ang [[Tunog (ponetika)|matunog]].

{{table alignment}}
{| class=&quot;wikitable defaultcenter&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | Pangalan !! rowspan=&quot;2&quot; | IPA 
! colspan=&quot;4&quot; |Halimbawa
|-
!Wika
!Salita
!Kahulugan
!Bigkas
|-
! colspan=&quot;6&quot; |[[Katinig sa lalaugan]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Katinig na pasara sa lalaugan]]
|{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʡ}}}}
|[[Wikang Archi|Archi]]
|{{Lang|aqc|гӀарз}} {{Lang|aqc-Latn|g'arz}}
|'reklamo'
|{{IPA|[ʡarz]}}
|-
| colspan=&quot;5&quot; ! {{N/a}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Katinig na pasara-sutsot sa lalaugan]]
|{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʡʜ}}}}
| colspan=&quot;4&quot; ! {{N/a}}
|-
|{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʡʢ}}}}
|[[Wikang Somali|Somali]]
|{{Lang|so|cad}}
|'puti'
|{{IPA|[ʡ͜ʢaʔ͜t]}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Katinig na pasutsot sa lalaugan]]
|{{Big|{{IPA link|audio=yes|ħ}}}}
|[[Wikang Maltes|Maltes]]
|{{Lang|mt|wieħed}}
|'isa'
|{{IPA|[wiːħet]}}
|-
|{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʕ}}}}
|[[Wikang Danes|Danes]]
|{{Lang|da|ravn}}
|'uwak'
|{{IPA|[ʕ̞ɑ̈wˀn]}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Simpleng katinig na pakatal sa lalaugan]]
| colspan=&quot;5&quot; ! {{N/a}}
|-
|{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʡ̮}}}}
| colspan=&quot;4&quot; ! {{N/a}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Matinding katinig na pakatal sa lalaugan]]
|{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʜ}}}}
|[[Wikang Amis|Amis]]
|{{Lang|ami|tihi}}
|'asawang babae'
|{{IPA|[tiʜiʔ]}}
|-
|{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʢ}}}}
| colspan=&quot;4&quot; ! {{N/a}}
|-
! colspan=&quot;6&quot; |[[Katinig sa tagukan]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Impit]]
|{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʔ}}}}
|[[Wikang Tagalog|Tagalog]]
| colspan=&quot;2&quot; |akda
|{{IPA|[ʔɐkˈd̪aʔ]}}
|-
| colspan=&quot;5&quot; ! {{N/a}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Katinig na pasara-sutsot sa tagukan]]
|{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʔh}}}}
|[[Wikang Ingles|Ingles]] (RP)
|{{Lang|en|hat}}
|'sumbrero'
|{{IPA|[ʔ͡haʔt]}}
|-
| colspan=&quot;5&quot; ! {{N/a}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Katinig na pasutsot sa tagukan]]
|{{Big|{{IPA link|audio=yes|h}}}}
|[[Wikang Tagalog|Tagalog]]
| colspan=&quot;2&quot; |tahimik
|{{IPA|[tɐˈhimɪk]}}
|-
|{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɦ}}}}
|[[Wikang Koreano|Koreano]]
|{{Lang|ko|여행}} {{Lang|ko-Latn|yeohaeng}}
|'lakbay'
|{{IPA|[jʌɦεŋ]}}
|}

== Sanggunian ==
{{reflist}}
{{articulation navbox}}
[[Kategorya:Mga katinig]]
[[Kategorya:Bigkas]]
[[Kategorya:Ponetikang pang-artikulasyon]]</text>
      <sha1>0oq3how2ibhxm3vlwgtd0ys2okdmv0c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223454</id>
      <parentid>2223436</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T07:08:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>GinawaSaHapon</username>
        <id>102500</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2223454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2935" sha1="iex87ptogcvrqypriya9p02mhvct62k" xml:space="preserve">{{Use dmy dates}}&lt;!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --&gt;{{IPA notice}}
Sa [[ponetika]], '''katínig sa lalamúnan''' o '''laringál''' ang mga [[katinig]] na nabubuo sa [[lalamunan]].&lt;ref&gt;{{SOWL}}&lt;/ref&gt; Kabilang sa mga ito ang mga [[katinig sa lalaugan]] at [[Katinig sa tagukan|tagukan]]. Sa [[wikang Tagalog]], tanging mga katinig sa tagukan na {{Ipa|[h]}} at ang [[impit]] {{Ipa|[ʔ]}} ang mga katinig sa lalamunan.

== Uri ==
Nasa talahanayan sa baba ang mga katinig sa lalamunan na may kaakibat na simbolo sa [[Internasyonal na Ponetikong Alpabeto]]. Nahahati ito sa mga grupo ayon sa [[lugar ng artikulasyon]]. Para sa bawat pares, nasa taas ang di-matunog na anyo habang nasa baba naman ang [[Tunog (ponetika)|matunog]].

{{table alignment}}
{| class=&quot;wikitable defaultcenter&quot;
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | Pangalan !! rowspan=&quot;2&quot; | IPA 
! colspan=&quot;4&quot; |Halimbawa
|-
!Wika
!Salita
!Kahulugan
!Bigkas
|-
! colspan=&quot;6&quot; |[[Katinig sa lalaugan]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Katinig na pasara sa lalaugan]]
|{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʡ}}}}
|[[Wikang Archi|Archi]]
|{{Lang|aqc|гӀарз}} {{Lang|aqc-Latn|g'arz}}
|'reklamo'
|{{IPA|[ʡarz]}}
|-
| colspan=&quot;5&quot; ! {{N/a}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Katinig na pasara-sutsot sa lalaugan]]
|{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʡʜ}}}}
| colspan=&quot;4&quot; ! {{N/a}}
|-
|{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʡʢ}}}}
|[[Wikang Somali|Somali]]
|{{Lang|so|cad}}
|'puti'
|{{IPA|[ʡ͜ʢaʔ͜t]}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Katinig na pasutsot sa lalaugan]]
|{{Big|{{IPA link|audio=yes|ħ}}}}
|[[Wikang Maltes|Maltes]]
|{{Lang|mt|wieħed}}
|'isa'
|{{IPA|[wiːħet]}}
|-
|{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʕ}}}}
|[[Wikang Danes|Danes]]
|{{Lang|da|ravn}}
|'uwak'
|{{IPA|[ʕ̞ɑ̈wˀn]}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Simpleng katinig na pakatal sa lalaugan]]
| colspan=&quot;5&quot; ! {{N/a}}
|-
|{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʡ̮}}}}
| colspan=&quot;4&quot; ! {{N/a}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Matinding katinig na pakatal sa lalaugan]]
|{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʜ}}}}
|[[Wikang Amis|Amis]]
|{{Lang|ami|tihi}}
|'asawang babae'
|{{IPA|[tiʜiʔ]}}
|-
|{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʢ}}}}
| colspan=&quot;4&quot; ! {{N/a}}
|-
! colspan=&quot;6&quot; |[[Katinig sa tagukan]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Impit]]
|{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʔ}}}}
|[[Wikang Tagalog|Tagalog]]
| colspan=&quot;2&quot; |akda
|{{IPA|[ʔɐkˈd̪aʔ]}}
|-
| colspan=&quot;5&quot; ! {{N/a}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Katinig na pasara-sutsot sa tagukan]]
|{{Big|{{IPA link|audio=yes|ʔh}}}}
|[[Wikang Ingles|Ingles]] (RP)
|{{Lang|en|hat}}
|'sumbrero'
|{{IPA|[ʔ͡haʔt]}}
|-
| colspan=&quot;5&quot; ! {{N/a}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Katinig na pasutsot sa tagukan]]
|{{Big|{{IPA link|audio=yes|h}}}}
|[[Wikang Tagalog|Tagalog]]
| colspan=&quot;2&quot; |tahimik
|{{IPA|[tɐˈhimɪk]}}
|-
|{{Big|{{IPA link|audio=yes|ɦ}}}}
|[[Wikang Koreano|Koreano]]
|{{Lang|ko|여행}} {{Lang|ko-Latn|yeohaeng}}
|'lakbay'
|{{IPA|[jʌɦεŋ]}}
|}

== Sanggunian ==
{{reflist}}
{{articulation navbox}}
[[Kategorya:Mga katinig]]
[[Kategorya:Bigkas]]
[[Kategorya:Ponetikang pang-artikulasyon]]</text>
      <sha1>iex87ptogcvrqypriya9p02mhvct62k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Unibersidad ng Khon Kaen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>289405</id>
    <revision>
      <id>2223388</id>
      <parentid>1722949</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T00:43:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aubreyjanev</username>
        <id>159817</id>
      </contributor>
      <comment>Nagdagdag ng impormasyon na may sanggunian</comment>
      <origin>2223388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1186" sha1="tsp4rjnsx9vj3gp4rdy64gnhitmvrjv" xml:space="preserve">[[Talaksan:Sithan_Gate,_Khon_Kaen_University.JPG|thumb|300x300px|Pasukan]]

Ang '''Unibersidad ng Khon Kaen''' ([[Wikang Ingles|Ingles]]: ''Khon Kaen University'', {{Lang-th|มหาวิทยาลัยขอนแก่น}}) o '''KKU''' (ม ข.) ay isang pampublikong unibersidad sa pananaliksik sa Khon Kaen, [[Thailand]]. Ang unibersidad ay may lawak na mahigit 900 hektarya ng lupa&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Khon Kaen University : Rankings, Fees &amp; Courses Details {{!}} TopUniversities |url=https://www.topuniversities.com/universities/khon-kaen-university |access-date=2026-09-04 |website=www.topuniversities.com |language=en}}&lt;/ref&gt;. Ito ang unang unibersidad na itinatag sa hilagang-silangan ng Thailand at nananatili bilang pinakamatanda at pinakamalaking unibersidad sa rehiyon. Ang unibersidad ay sentro ng edukasyon sa hilagang-silangan ng Thailand, na kinikilala sa buong [[Asya]]. Ang KKU ay nag-aalok ng malawak na hanay ng mga programa: ang komprehensibong programang akademiko nito ay nag-aalok ng 105 konsentrasyong di-gradwado, 129 programang master, at 59 programang doktoral.  

{{coord|format=dms|display=title}}
{{Stub|Edukasyon}}

[[Kategorya:Mga pamantasan]]</text>
      <sha1>tsp4rjnsx9vj3gp4rdy64gnhitmvrjv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1994 sa Pilipinas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>297422</id>
    <revision>
      <id>2223383</id>
      <parentid>2221590</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T22:01:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2223383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33217" sha1="rkgz24fth0vexdmuosywhxh9hbyzqrz" xml:space="preserve">'''1994 sa Pilipinas''' ang mga detalye ng mga kaganapan ng tala na nangyari sa [[Pilipinas]] noong taong 1994.

== Mga Nanunungkulan ==
* '''[[President of the Philippines|Pangulo]]:''' [[Fidel V. Ramos]] ([[Lakas–CMD|Lakas]])
* '''[[Vice President of the Philippines|Pangalawang Pangulo]]:''' [[Joseph Estrada]] ([[Nationalist People's Coalition|NPC]])
* [[Senate of the Philippines|'''Pangulo ng Mataas na Kapulungan (Senado)''']]''':''' [[Edgardo Angara]]
* '''[[House of Representatives of the Philippines|Ispiker ng Mababang Kapulungan (Kapulungan ng mga Kinatawan)]]:''' [[Jose de Venecia]]
* '''[[Kataas-taasang Hukuman ng Pilipinas|Punong Mahistrado]]:''' [[Andres Narvasa]]
* '''[[Philippine Congress|Kongreso]]:''' [[Ika-9 na Kongreso ng Pilipinas|Ika-9 na Kongreso]]

==Kaganapan==

===Pebrero===
* [[Pebrero 19]] – Hiwalay na pag-atake ng granada sa [[Isulan]], [[Sultan Kudarat]] at [[Davao City]] ang pumatay ng 11 katao at sugatan ang 22.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;''#Journeyto30&quot;'' ni Epi Fabonan III, ''[9]'4': (com [9]]'4') (com. [https://www.philstar.com/headlines/2016/05/14/1583385/journeyto30-southern-discomfort &quot;Southern discomfort&quot;] Mayo 14, 2016. Nakuha noong Agosto 1, 2018.&lt;/ref&gt;

===Marso===
* [[Marso 29]] – Ang [[Pilipinas]] ay kumokonekta sa Internet. Ikinonekta ng Philippine Network Foundation (PHNet) ang bansa sa [[Sprint Nextel|Sprint]] sa United States sa pamamagitan ng 64&amp;nbsp;kbit/s na link.&lt;ref&gt;Miguel A. L. Paraz: [http://www.isoc.org/inet97/proceedings/E6/E6_1.HTM Developing a Viable Internet Operation Framework in the Asia. ISOC, INET 1997&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=The Philippine Internet turns 18: May nagbibilang pa ba|url=http://www.gmanetwork.com/news/story/249810/scitech/technology/the-philippine-internet-turns-18-is-anyone-still-counting|access-2AGM_2019|18-is-anyone-still-counting|1/2GMarch News|date=February 29, 2012|author=Jim Ayson}}&lt;/ref&gt;

===Abril===
* [[Abril 8]] – Pinawalang-sala ng [[Pasig]] [[Regional Trial Court]] (RTC) ang walong indibidwal na kinasuhan noong 1992 ng pagdukot sa tatlong batang [[Taiwanese|Taiwanese]]; kabilang sa kanila ang mga punong inspektor ng pulisya, ang mga natanggal sa serbisyo na sina Maj. Timoteo Zarcal at Maj. Jose Pring.&lt;ref&gt;&quot;Pring, Zarcal, pinawalang-sala&quot; [https://news.google.com/newspapers?nid=8cBNEdFwSQkC&amp;dat=19940409&amp;printsec=frontpage&amp;hl=en (Abril 9, 1994)] ''[[Manila Standard]]'', p. 3. Nakuha noong Abril 15, 2021.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;—''[https://apnews.com/4e7c8cdb04828581ddfa8c56bdf3c585 &quot;Mga Pinuno ng Anti-Kidnapping Squad Kinasuhan ng Pagtakbo sa Hostage Ring&quot;]'' [[Associated Press|AP News]]. Agosto 18, 1992.&lt;br /&gt;—''[https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1992-09-06-9203210144-story.html &quot;Ang idolo ng Matinee ay gumanap sa totoong buhay&quot;]'' [[Chicago Tribune]]. Setyembre 6, 1992.&lt;br /&gt;Kinunan noong Marso 13, 2020.&lt;/ref&gt; Ang nasabing mga opisyal ng pulisya ay papatayin sa magkakahiwalay na insidente ng [[Alex Boncayao Brigade]] (ABB), isang yunit ng [[New People's Army]], nang huling bahagi ng taong iyon.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Z&amp;P&quot;&gt;—''[https://cebudailynews.inquirer.net/97303/the-dirty-war-against-illegal-drugs (Opinyon) &quot;Ang maruming digmaan laban sa ilegal na droga&quot;]'' [[Cebu Daily News]]. Hulyo 7, 2016.&lt;br /&gt;—''[https://tfdp.net/publications/phru/37-volume-24-number-1/314-jailed-but-not-jaded &quot;Nakakulong Ngunit Hindi Napagod&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831084924/https://tfdp.net/publications/phru/37-volume-24-number-1/314-jailed-but-not-jaded|date=Agosto 31, 2020}}'' [[Mga Detenido ng Task Force ng Pilipinas]]. Disyembre 1, 2012.&lt;br /&gt;Kinunan noong Marso 13, 2020.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Banggitin ang balita|last=Romero|first=Paolo|url=https://www.philstar.com/headlines/2000/04/29/87772/abb-man-pring-zarcal-slays-falls|title=Tao ng ABB sa Pring, Zarcal, pinaslang ang talon|petsa=Abril 29, 2000|work=[[The Philippine Star]]|access-date=Marso 13, 2020}}&lt;/ref&gt;
* [[Abril 10]]:
** Ang masaker kina Helen, Chelsea Liz at Anne Geleen Arandia sa [[Lipa, Batangas|Lungsod ng Lipa]], [[Batangas]].
** Ang [[Mandaluyong]] ay naging isang lungsod na lubos na urbanisado sa pamamagitan ng pagpapatibay ng ''Batas Republika 7675''.
* [[Abril 19]] – Si Fernando Galera, isang tindero ng isda na inakusahan ng pagnanakaw na may kasamang panggagahasa noong Enero, ay hinatulan ng [[Lungsod Quezon]] [[Regional Trial Court|RTC]] at hinatulan ng kamatayan sa unang pagkakataon simula nang ibalik ang [[Parusang Kapital sa Pilipinas|parusang kapital sa bansa]] noong Enero 1.&lt;ref&gt;[https://apnews.com/article/d2a057b8fb8353c48d83cbd580736292 ''&quot;Ibinigay ng Korte ang Unang Parusang Kamatayan Simula Nang Muling Ipatupad ang Parusang Kapital&quot;''] [[Associated Press]]. Kinuha noong 04-12-2021.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[https://thedefiant.net/justice-for-whom/ &quot;Hustisya Para Kanino?&quot;]'' The Defiant.net. Nakuha noong 04-12-2021.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[https://www.refworld.org/docid/3ae6a99f4.html &quot;Ang Parusang Kamatayan: Kriminalidad, Katarungan at Karapatang Pantao&quot;]'' [[Amnesty International]] (sa pamamagitan ng Refworld). Nakuha noong 04-12-2021.&lt;/ref&gt; Bago ang kanyang inaasahang pagbitay noong 1997, si Galera ay napawalang-sala at iniutos na palayain ng [[Korte Suprema ng Pilipinas|Korte Suprema]] matapos baligtarin ang hatol, kasunod ng mga apela para sa muling paglilitis ng kaso.&lt;ref&gt;''[https://www.gluckman.com/Death'Penalty.htm &quot;Naghihintay na Umalis&quot;]'' Nakuha noong 04-12-2021.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[https://lawphil.net/judjuris/juri1997/oct1997/gr_115938_1997.html &quot;G.R. NO. 115938&quot;]'' Oktubre 30, 1997. Nakuha noong 04-12-2021.&lt;/ref&gt;
* [[Abril 25]] – Ang aktor na si [[Robin Padilla]] ay nahatulan ng ilegal na pag-aari ng mga baril; sinimulan niyang pagsilbihan ang sentensya ng bilangguan noong 1995. Siya ay pinalaya matapos mabigyan ng conditional pardon ni Pangulong [[Fidel V. Ramos|Ramos]]; mabibigyan ng absolute pardon ni Pangulong [[Rodrigo Duterte|Duterte]] noong 2016.&lt;ref&gt;Para sa kaganapang ito at sa mga susunod pang kaganapan:&lt;br /&gt;—''[https://www.deseret.com/1995/8/11/19187154/filipino-actor-s-still-on-lam-after-weapons-conviction &quot;Ang aktor na Pilipino ay nasa ilalim pa rin ng batas matapos ang conviction sa mga armas&quot;]'' [[Associated Press]] via [[Deseret News]]. Agosto 11, 1995.&lt;br /&gt;—''[https://www.cnnphilippines.com/news/2016/11/15/Duterte-Robin-Padillla-absolute-pardon.html &quot;Nagbigay si Duterte ng ganap na kapatawaran sa aktor na si Robin Padilla&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220803095307/https://www.cnnphilippines.com/news/2016/11/15/Duterte-Robin-Padillla-absolute-pardon.html|date=Agosto 3, 2022}}'' [[CNN Philippines]]. Nob. 15, 2016.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Para sa mga detalye ng kaso:&lt;br /&gt;—''[https://www.chanrobles.com/cralaw/1996julydecisions.php?id=449 &quot;G.R. No. 121917&quot;]'' Chan Robles Virtual Law Library. Hulyo 31, 1996.&lt;br /&gt;—''[https://lawyerly.ph/juris/view/c872e &quot;G.R. No. 121917&quot;]'' Lawyerly. Marso 12, 1997.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Lahat ay nakuha noong Hunyo 30, 2022.&lt;/ref&gt;
* [[Abril 26]] – Bumoto ang [[Korte Suprema ng Pilipinas|Korte Suprema]] ng 7–6, upang pawalang-bisa ang isang kontrata sa pagitan ng [[Philippine Charity Sweepstakes Office]] at isang kompanya ng Malaysia na magsagawa ng online na [[Lottery|lotto]] sa bansa, na nagsasaad na lumalabag ito sa batas.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Cable, Honor Blanco. [https://news.google.com/newspapers?nid=8cBNEdFwSQkC&amp;dat=19950101&amp;printsec=frontpage&amp;hl=en (1995, Enero 1)] &quot;'94, Ang Taon Na Iyon.&quot; ''[[Manila Standard]]'', pp.4–5. Kinuha noong Marso 12, 2020.&lt;/ref&gt;

===Mayo===
* [[Mayo]] – Isang panloloko, na kinasasangkutan ng mga hindi naihatid na treasury bill, na kagagawan ng ilang tao sa Bancapital Development Corp., ang natuklasan ng mga awtoridad. Ito ay nagkakahalaga ng halos isang bilyong piso na potensyal na pagkalugi sa sistema ng pagbabangko.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[Mayo 21]] – [[Miss Universe 1994]], ang ika-43 [[Miss Universe]] na patimpalak, ay ginanap sa [[Manila]]. Ang paparating na Miss Universe [[Dayanara Torres]] ng [[Puerto Rico]] ang nagwagi sa patimpalak, si [[Sushmita Sen]] ng [[India]].
* [[Mayo 26]] – Si [[Filemon Lagman]], pinuno ng urban hit squad ng [[Partido Komunista ng Pilipinas]] (CPP) na [[Alex Boncayao Brigade|ABB]], ay inaresto ng militar sa [[Lungsod Quezon]].&lt;ref&gt;{{Banggitin ang balita|last=Branigin|first=William|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1994/05/27/manila-captures-head-of-communist-rebels/839e19a5-8adb-4293-b182-8d5c6a72f0b0/|title=Nahuli ng Maynila ang pinuno ng mga rebeldeng komunista|petsa=Mayo 27, 1994|pahayagan=[[The Washington Post]]|access-date=Marso 13, 2020}}&lt;/ref&gt;

===Hunyo===
* [[Hunyo 5]] – Isang kumperensya tungkol sa [[Indonesia]] [[pananakop ng Indonesia sa East Timor|pagsasanib]] sa [[East Timor]] ang ginanap.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[Hunyo 8]] – Dinakip ng mga ekstremistang grupo ng [[Abu Sayyaf]] ang humigit-kumulang 52 sibilyan sa isang highway sa [[Isabela, Basilan]], kabilang ang 50 pasahero ng isang convoy na papunta sa [[Lantawan]], pati na rin ang paring [[Lamitan]] [[Roman Catholic]] na si Rev. Cirilo Nacorda; pinalaya ang lahat ng bihag maliban sa 36 na [[Kristiyano]]; 15 sa kanila ang binaril at isa ang nakatakas. Sa Hunyo 13, dalawampu sa mga nahuli ay palalayain matapos mabayaran ang perang pantubos sa mga bumihag, dahil si Nacorda na lamang ang natitira sa pagkabihag.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;—''[https://cbcponline.net/statement-on-father-cirilo-nacorda-and-the-abbu-sayyaf/ &quot;Pahayag tungkol kay Padre Cirilo Nacorda at sa Abbu Sayyaf&quot;]'' [[Catholic Bishops' Conference of the Philippines|CBCP Online]]. Hulyo 10, 1994.&lt;br /&gt;—''[https://apnews.com/article/7b3759f4c39fb5a0bd496f904ed43fea &quot;Sinasabing Malapit Nang Magkasundo ang mga Kidnapper ng Pari sa mga Tuntunin ng Pagpapalaya&quot;]'' [[Associated Press]]. Hulyo 12, 1994.&lt;br /&gt;—''[https://www.ucanews.com/story-archive/?post_name=/1994/07/22/safe-release-of-kidnapped-priest-in-western-mindanao-in-doubt&amp;post_id=45664 &quot;Ligtas na pagpapalaya ng dinukot na pari sa Kanlurang Mindanao ay pinag-iisipan&quot;]'' [[UCA News]]. Hulyo 21, 1994.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kinunan noong Abril 15, 2021.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CNfree&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&quot;Ganti ng Abu Sayyaf, 15 ang napatay&quot; [https://news.google.com/newspapers?nid=8cBNEdFwSQkC&amp;dat=19940608&amp;printsec=frontpage&amp;hl=en (Hunyo 9, 1994)] ''[[Manila Standard]]'', p. 3. Nakuha noong Abril 15, 2021.&lt;/ref&gt;
* [[Hunyo 10]] – Mga pag-atake ng bomba sa [[Lungsod ng Zamboanga]], na isinagawa ng Grupong [[Abu Sayyaf]], pumatay ng 71 katao.&lt;ref&gt;{{Banggitin ang web|url=https://www.pressreader.com/philippines/manila-times/20091213/281835754803916|title=Mas maraming masaker sa Mindanao kaysa sa ibang bahagi ng bansa|date=Disyembre 13, 2009|website=[[The Manila Times]] (via [[PressReader]])|access-date=Agosto 16, 2019}}&lt;/ref&gt;

===Hulyo===
* [[Hulyo]] – Dinukot ng mga dating miyembro ng Bangsa Moro Army ng [[MNLF]] ang opisyal ng palakasan ng lungsod na si So Kim Cheng sa [[Davao City]]; sa kabila ng saradong negosasyon, hindi pinakawalan ng mga bumihag ang biktima at kalaunan ay pinatay ito matapos nilang malaman ang isang grupo ng mga operatiba na nagsasagawa ng sariling pagtatangkang pagsagip.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* [[Hulyo 6]]
** Ang munisipalidad ng [[Santiago, Isabela|Santiago]] sa lalawigan ng [[Isabela (lalawigan)|Isabela]] ay naging isang malayang lungsod sa pamamagitan ng pagpapatibay ng ''Republic Act No. 7720''.
** Si Nancy Siscar, isang 22-taong-gulang na guro sa elementarya, ay ginahasa at pinatay ng magkapatid na sina Jurry Andal, Ricardo Andal at Edwin Mendoza sa Barangay Banoyo, [[San Luis, Batangas]].&lt;ref&gt;{{Cite web|date=Setyembre 25, 1997|title=G.R. Blg. 124933 Setyembre 25, 1997|url=https://lawphil.net/judjuris/juri1997/sep1997/gr_124933_1997.html|url-status=live|access-date=Disyembre 27, 2021|website=Ang Proyektong Lawphil - Arellano Law Foundation, Inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201045446/http://www.lawphil.net:80/judjuris/juri1997/sep1997/gr_124933_1997.html |archive-date=Disyembre 1, 2007 }}&lt;/ref&gt;

===Agosto===
* [[Agosto 8]] – Si Padre Nacorda, matapos ibigay ng [[Abu Sayyaf|ASG]] sa [[Moro National Liberation Front]] (MNLF) noong Hulyo 26 bilang bahagi ng mga pagsisikap para sa kanyang kalayaan, ay pinalaya nang walang pinsala, na nagtapos sa isang sitwasyon ng hostage na tumagal nang halos dalawang buwan.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;CNfree&quot;&gt;Ibinigay ng mga ekstremistang Islamiko si Nacorda sa isang grupo ng mga rebeldeng Muslim:&lt;br /&gt;''[https://www.upi.com/Archives/1994/07/26/Priest-reported-freed-by-extremists/8362775195200/ &quot;Pari na iniulat na pinalaya ng mga ekstremista&quot;]'' [[United Press International]]. Hulyo 26, 1994.&lt;br /&gt;Pinalaya si Nacorda:&lt;br /&gt;''[https://www.upi.com/Archives/1994/08/07/Kidnapped-Catholic-priest-released/2893776232000/ &quot;Pinalaya ang dinukot na paring Katoliko&quot;]'' United Press International. Agosto 8, 1994.&lt;br /&gt;Kuwento tungkol kay C. Nacorda:&lt;br /&gt;''[https://www.faithfullpod.com/3-facing-terror-finding-hope/ &quot;Facing Terror, Finding Hope&quot;]'' Faith Full Podcast. Abr. 14, 2018.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Kinunan noong Abr. 15, 2021.&lt;/ref&gt;
* Agosto – Idineklara ng [[Korte Suprema ng Pilipinas|Korte Suprema]] na legal ang kontrobersyal na ''Batas sa VAT (value-added tax)'', at ipinapahayag din na ang ipinatupad na batas ay hindi nakikialam sa mga karapatang pantao. Bilang tugon, ang Energy Regulatory Board (ERB) ay nag-utos ng pagbaba sa presyo ng gasolina ng ₱1, at inutusan din ang [[National Power Corporation]] na ibaba ang mga singil sa pagsasaayos ng presyo ng gasolina na sumasaklaw sa 17-araw na panahon sa unang quarter ng taon.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[Agosto 14]] – Isang malaking demonstrasyon laban sa birth control ang isinagawa ng daan-daang libong Pilipino sa pangunguna ni [[Jaime Sin|Cardinal Sin]], sa [[Luneta Park]], [[Manila]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[Agosto 27]] – Dinakip ng mga rebeldeng [[Moro Islamic Liberation Front]] (MILF) ang 8 South Koreans at 30 Pilipino, na pawang nagtatrabaho sa construction site ng proyektong irigasyon ng gobyerno sa [[Mindanao]], na inaangkin na nanghihimasok ito sa kanilang teritoryo; Pinalaya ang mga bihag, Setyembre 4, kasunod ng negosasyon.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* [[Agosto 29]] – Isang pagsabog sa minahan ng karbon sa [[Malangas]], na noon ay bahagi ng [[Zamboanga del Sur]], ang ikinamatay ng 119 katao sa magiging pinakamatinding sakuna sa minahan sa bansa.&lt;ref&gt;—''[https://apnews.com/article/bcfc6cdeb26dd611a0a988c3ee292ba7 &quot;Wala nang inaasahang mga nakaligtas na matatagpuan pagkatapos ng sakuna sa minahan&quot;]'' [[Associated Press|AP]]. Agosto 31, 1994. Nakuha noong 04-29-2021.
—''[https://gulfnews.com/world/asia/philippines/gold-in-the-philippines-how-much-is-it-really-worth-1.1552204923140 &quot;Ginto sa Pilipinas: Magkano ba talaga ang halaga nito?&quot;]'' [[Gulf News]]. Marso 11, 2019. Nakuha noong 02-14-2022.&lt;br /&gt;
—''[https://gulfnews.com/world/oceania/the-worst-mining-disasters-since-1990-1.1332385 &quot;Ang pinakamalalang sakuna sa pagmimina simula noong 1990&quot;]'' Gulf News. Mayo 14, 2014. Nakuha noong 02-14-2022.&lt;/ref&gt;

===Setyembre===
* [[Setyembre 1]]–[[Setyembre 5|5]] – Pumirma ang [[Pamahalaan ng Pilipinas|gobyerno]] at ang [[Moro National Liberation Front]] ng isang kasunduan sa tigil-putukan, na naglalayong wakasan ang digmaang gerilya.
* [[Setyembre 4]] – Dinukot ng mga hindi kilalang lalaki ang mga mangangalakal na sina Sixto Escudero, Sr. sa [[M'lang, Cotabato]] at si Jorge Lim at ang kanyang dalawang anak sa [[General Santos]]; Ang mga biktima ay nailigtas kalaunan ng mga awtoridad.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* [[Setyembre 15]] – Ang [[Manila]] [[Regional Trial Court|RTC]], sa pamamagitan ng isang pansamantalang restraining order, ay nagpatigil sa isang utos mula sa [[Malacañang]] na nagbabawal sa [[jai alai]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&quot;Pinatigil ng Korte ang utos ng Palasyo tungkol sa jai alai&quot; [https://news.google.com/newspapers?nid=8cBNEdFwSQkC&amp;dat=19940916&amp;printsec=frontpage&amp;hl=en (Setyembre 16, 1994)] ''[[Manila Standard]]'', p. 3. Kinuha noong Abril 15, 2021.&lt;/ref&gt;
* [[Setyembre 23]] – Isang mudslide sa [[Mount Pinatubo]], na dulot ng malakas na ulan isang araw bago nito, ay naiulat na ikinamatay ng 20 katao, at 3 ang nawawala. Kabilang sa mga debris na dumaloy ang mga lahar na inilabas ng [[pagsabog ng Bundok Pinatubo noong 1991|isang pagsabog noong 1991]].&lt;ref&gt;''[https://reliefweb.int/report/philippines/philippine-lahar-sep-1994-un-dha-information-reports-1-3 &quot;Philippine Lahar Set 1994 UN DHA Information Reports 1-3&quot;]'' [[ReliefWeb]]. Nakuha noong Peb. 15, 2021.&lt;/ref&gt;

===Oktubre===
* [[Oktubre]] – Sinalakay ng grupong rebeldeng [[Moro Islamic Liberation Front|MILF]] ang mga bayan sa [[North Cotabato]], kung saan sinunog nila ang isang simbahan at 10 bahay sa [[Aleosan]], at binihag ang 26 na sibilyan sa [[Kabacan, Cotabato|Kabacan]], na pinalaya kalaunan. Sa loob ng buwang ito, sunod-sunod na pag-atake ng terorismo sa probinsya ang nagresulta sa pagkamatay ng 50 katao mula sa panig ng mga rebelde at gobyerno at pagpapaalis ng libu-libo mula sa apat na munisipalidad; ay mapipigilan sa pamamagitan ng tigil-putukan sa katapusan ng buwan.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

===Nobyembre===
* [[Nobyembre]] – Sinampahan ng mga kasong graft ang sinibak na pinuno ng Bureau of Immigration and Deportation na si Zafiro Respicio at 2 iba pa kaugnay ng maanomalyang deportasyon ng 11 Indian na nahaharap sa mga kasong droga sa korte.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[Nobyembre 14]] – Dinukot ni [[Eugene A. Tan|Eugene Tan]], dating pangulo ng [[Pinagsamang mga Abogasya ng Pilipinas]], at ang kanyang drayber ng anim na armadong lalaki sa [[Muntinlupa]] at pinatay sa [[Silang, Cavite]]; ang kanilang mga bangkay ay matatagpuan makalipas ang apat na araw sa kalapit na [[Dasmariñas]]. Noong 2011, ang [[Cavite]] [[Regional Trial Court|RTC]] ay hinatulan lamang ang gunman, na hinatulan ng ''[[reclusión perpetua]]'', at pinawalang-sala ang lahat ng iba pang sangkot.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;xET&quot; /&gt;
* [[Nobyembre 15]] – [[1994 Mindoro earthquake|Isang lindol]] (Magnitude: 7.1 [[moment magnitude scale|M&lt;sub&gt;w&lt;/sub&gt;]]) na sinundan ng malalaking alon na nanalasa sa [[Mindoro]], na ikinamatay ng hindi bababa sa 65 katao at ikinasugat ng mahigit 130 iba pa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

===Disyembre===
* [[Disyembre 2]] – Nagbanggaan ang barkong pang-isla na [[MV Cebu City|MV ''Cebu City'']] at ang barkong pangkargamento na nakarehistro sa Singapore na ''Kota Suria'' sa [[Manila Bay]], sa pagitan ng [[Corregidor Island]] at [[Maragandon, Cavite]], na ikinamatay ng mahigit isang daan, at pinaniniwalaang marami ang nalunod.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[Disyembre 8]] – Si Dennis Venturina, isang miyembro ng UP [[Sigma Rho]] fraternity ay pinatay ng limang miyembro ng Scintilla Juris Fraternity sa loob ng gusali ng UP.
* [[Disyembre 11]] – Isang bomba, na umano'y itinanim ni [[Ramzi Yousef]], ang sumabog sakay ng [[Philippine Airlines Flight 434]] patungong [[Tokyo]], na ikinamatay ng isang negosyanteng [[Japanese|Hapones]]. Ang pambobomba, kasama ang isa pa sa isang sinehan sa [[Maynila]] noong Disyembre 1, ay bahagi ng isang pagsubok para sa ''[[Project Bojinka]]''.&lt;ref&gt;—''[https://www.washingtonpost.com/wp-srv/national/longterm/twa800/bomb.htm &quot;Maaaring Makasagabal ang mga Bagong Kagamitan sa Seguridad ng Eroplano&quot;]'' [[The Washington Post]]. Hulyo 21, 1996.&lt;br /&gt;—''[https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1996-05-30-mn-10105-story.html &quot;Nagbukas ang Paglilitis sa Umano'y Plano ng Pambobomba ng Eroplano&quot;]'' [[Los Angeles Times]]. Mayo 30, 1995.&lt;br /&gt;—''[https://www.nytimes.com/1996/06/04/nyregion/plane-bombing-is-described-in-terror-trial.html &quot;Inilarawan ang Pagbomba sa Eroplano sa Paglilitis sa Terorismo&quot;]'' ''[[The New York Times]]''. Hunyo 4, 1996.&lt;br /&gt;—''[https://www.govinfo.gov/content/pkg/CRECB-2007-pt3/html/CRECB-2007-pt3-Pg4137-3.htm &quot;Pagpupugay kay Kapitan Eduardo Reyes&quot;]'' [[Tanggapan ng Paglalathala ng Pamahalaan ng Estados Unidos]].&lt;br /&gt;—''[https://www.tsa.gov/sites/default/files/mission_hall_exhibit_final_508.pdf &quot;Mission Hall: Pag-alala sa Nakaraan, Pagbibigay-alam sa Hinaharap&quot;]'' (PDF) [[Pangasiwaan ng Seguridad sa Transportasyon]].&lt;br /&gt;Ang lahat ng nabanggit ay nakuha noong Hunyo 29, 2022.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;—''[https://voi.id/en/121304/thanks-to-fire-bojinka-plot-terrorism-plan-revealed-in-history-january-6-1995 &quot;Salamat sa Sunog, Plano ni Bojinka Plano ng Terorismo na Nabunyag, Sa Kasaysayan Enero 6, 1995&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220720163824/https://voi.id/en/121304/thanks-to-fire-bojinka-plot-terrorism-plan-revealed-in-history-january-6-1995|date=Hulyo 20, 2022}}'' VOI - Panahon ng Pag-unlad ng Balita. Enero 6, 2022. Nakuha noong Hunyo 28, 2022.&lt;/ref&gt;
* [[Disyembre 14]] – Bumoto ang [[Senado ng Pilipinas|Senado]] ng 18–5, upang pagtibayin ang ''[[Uruguay Round]] sa [[Pangkalahatang Kasunduan sa mga Taripa at Kalakalan]]'' (UR-GATT), isang kasunduan sa kalakalan sa liberalisadong pandaigdigang sistema ng kalakalan, na ipapataw sa bansa sa unang araw ng 1995.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&quot;Tinapos ng Senado ang debate, pinagtibay ang GATT&quot; [https://news.google.com/newspapers?nid=8cBNEdFwSQkC&amp;dat=19941215&amp;printsec=frontpage&amp;hl=en (Disyembre 15, 1994)] ''[[Manila Standard]]'', p. 3. Nakuha noong Abril 15, 2021.&lt;/ref&gt;

==Palakasan==
* [[Oktubre 2]]–[[Oktubre 16|16]] – Ang '''[[Pilipinas]]''' ay lumalahok sa [[1994 Palarong Asyano]] na ginanap sa [[Hiroshima]], Japan mula Oktubre 2 hanggang 16, 1994. Ito ay nasa ika-14 na pwesto na may tatlong gintong medalya, dalawang pilak na medalya at walong tansong medalya na may kabuuang 13 medalya.&lt;ref&gt;[http://www.ocasia.org/12AG.asp 1994 Asian Games medal tally] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090215001230/http://ocasia.org/12AG.asp |date=Pebrero 15, 2009 }}&lt;/ref&gt;

==Libangan at kultura==
* [[Hunyo 22]] – Ang taunang seremonya ng paggawad ng parangal sa [[Pista ng Pelikulang Maynila]] sa Hotel sa Midtown ng Maynila (Ramada) ay nadungisan ng [[Iskandalo sa Pista ng Pelikulang Maynila noong 1994|mga paratang ng pandaraya]] sa mga resulta para sa pinakamahusay na aktor at aktres. Ang tinaguriang &quot;Filmfest Seven&quot;, kabilang ang mga pekeng nanalo, ay kakasuhan ng pandaraya kalaunan, kung saan si [[Lolit Solis]] ay hahatulan lamang na ilagay sa ilalim ng pangangasiwa ng korte.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&quot;Imbestigasyon sa 'fiasco' ng MFF – Lim&quot; [https://news.google.com/newspapers?nid=8cBNEdFwSQkC&amp;dat=19940620&amp;printsec=frontpage&amp;hl=en (Hunyo 24, 1994)] ''[[Manila Standard]]'', p. 6. Nakuha noong Abril 15, 2021.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.chicagotribune.com/1994/06/27/filipino-actress-steals-the-show/|title=Pilipino Actress Steals The Show|date=Hunyo 27, 1994|newspaper=[[Chicago Tribune]]|access-date=Enero 16, 2018}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;—''[https://apnews.com/article/52d8b8253e33b1370287d13104c3c401 &quot;Pito ang Kinasuhan sa Iskandalo ng Pelikulang Pilipino&quot;]'' [[Associated Press]]. Hunyo 29, 1994.&lt;br&gt;—''[https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1994/07/18/its-film-fest-scam-the-sequel-a-month-later-the-philippines-scandal-refuses-to-go-away/38519c83-76ae-45a4-ac24-b55218c2f0cc/ &quot;Ito ay panloloko sa film fest: Ang karugtong! Pagkalipas ng isang buwan, ang iskandalo ng Pilipinas ay ayaw mawala&quot;]'' [[The Washington Post]]. Hulyo 18, 1994.&lt;br&gt;—''[https://www.lionheartv.net/2015/12/mmff-scandals/4/ &quot;Mga iskandalo na yumanig sa Metro Manila Film Festival nitong mga nakaraang taon&quot;]'' LionhearTV. 2015.&lt;br&gt;—''[https://entertainment.inquirer.net/305581/lolit-solis-on-1994-manila-film-fest-scam-it-was-a-nightmare-for-me/ &quot;Lolit Solis tungkol sa panloloko sa Manila Film Fest noong 1994: 'Isa itong bangungot para sa akin'&quot;]'' [[Inquirer.net]]. Nob. 20, 2018.&lt;br&gt;—''[https://www.pep.ph/news/local/152219/1994-manila-film-festival-scandal-showbiz-history-a4437-20200624-lfrm2 &quot;Manila Film Festival 1994: Ang Iskandalo na Yumanig sa Showbiz&quot;]'' [[Philippine Entertainment Portal]]. Hunyo 24, 2020.&lt;br&gt;Ang lahat ng nabanggit ay nakuha noong Hulyo 21, 2022.&lt;/ref&gt;

==Telebisyon==
{{pangunahing|1994 sa telebisyon sa Pilipinas}}

===Premiere===
* [[Kousoku Sentai Turboranger]] sa [[DZTV-TV|IBC-13]] – Hunyo 25; Sabado 6:00&amp;nbsp;pm
* [[Chikyuu Sentai Fiveman]] sa [[DZTV-TV|IBC-13]] – Hunyo 25; Sabado 6:30&amp;nbsp;pm
* [[Sailor Moon]] sa ABC-5 (ngayon sa [[DWET-TV|TV5]]) – Hulyo 2; Sabado 6:00&amp;nbsp;pm
* [[Yaiba]] sa ABC-5 (ngayon sa [[DWET-TV|TV5]]) – Hulyo 3; Linggo 6:30&amp;nbsp;pm
* [[Captain Power and the Soldiers of the Future]] – Hulyo 3; Linggo 6:00&amp;nbsp;pm
* [[University Athletic Association of the Philippines|UAAP]] – UAAP Season 57 sa [[Radio Philippines Network|New Vision 9]] (mamaya RPN-9 at ngayon ay RPTV) – Hulyo 9
* [[National Collegiate Athletic Association|NCAA]] – NCAA Season 70 sa [[DWGT-TV|PTV-4]] – Hunyo 25

==Kapanganakan==

* [[Enero 3]] – Akiko Solon, mang-aawit at aktres
*Enero 6:
** MJ Cayabyab, aktor at mang-aawit
** [[Catriona Gray]], [[Miss Universe 2018]]
* Enero 7 - Jessica Marasigan, miyembro ng Girltrends at Miss Philippines Water 2017
* Enero 11 - [[Ritz Azul]], aktres
* Enero 15 - [[Vince Gamad]], aktor
* [[Enero 22]] – Hiedi Kysther Domingo, call center agent
* [[Pebrero 1]] – Anthony Rosaldo, aktor at mang-aawit
* [[Pebrero 9]] – Jo Berry, artista
* [[Pebrero 13]] – Kevin Aseniero, boksingero
* [[Marso 7]] – Sandro Marcos, politiko
* Marso 10 - Ma. Anneth Soledad Mirano, makata
* Marso 21 - Jeron Teng, basketball player
* [[Abril 5]] – Mylene Paat, manlalaro ng balibol
* [[Abril 6]]:
** [[Jasmine Curtis-Smith]], aktres
** Yesh Burce, aktres
* Abril 7 - [[Jasmine Curtis-Smith]], artista
* [[Abril 10]] – Ingrid dela Paz, aktres at modelo
* Abril 16 - [[Angelica Jane Yap]], aktres at modelo
* [[Abril 23]] – Miko Mangguba, aktor at miyembro ng Top One Project (T.O.P.)
* Abril 27 - [[Elmo Magalona]], ​​aktor at mang-aawit
* [[Mayo 8]] – Joy Plaza, aktres at modelo
* Mayo 17 - [[Julie Anne San Jose]], aktres at mang-aawit
* [[Mayo 27]] – Nicole Kim Donesa, aktres
* [[Mayo 30]] – Joaquin Manansala, modelo
* [[Hunyo 4]] – Al John Viloria, modelo at medikal na manggagamot
* Hunyo 13 - Hopia Legaspi, aktres
* Hunyo 16:
** Mica Dyan Borja, host at beauty queen
**Lharby Policarpio, artista
* [[Hunyo 18]] – Sunshine Guimary, aktres, vlogger at online sensations
*Hunyo 21 - Mika Aereen Reyes, volleyball player
*Hulyo 9 - Donnalyn Bartolome, aktres at mang-aawit
* [[Hulyo 12]] – Junnie Boy, vlogger
*Hulyo 24 - Franki Russell, aktres
*Hulyo 30 - Isabella de Leon, aktres at mang-aawit
*Agosto 3 - Sarah Carlos, aktres at courtide reporter ng NCAA sa [[ABS-CBN Sports]] at nag-aral sa [[San Beda College]].
* [[Agosto 12]] – Kristof Garcia, modelo at aktor
*Agosto 14 - [[Kim Rodriguez]], aktres
*Agosto 16 - Tippy Dos Santos, aktres at mang-aawit
*Agosto 23 - [[Mark Neumann]], aktor
*Setyembre 6 - [[Klarisse de Guzman]], mang-aawit
*Setyembre 9 - Ganiel Krishnan, beauty queen at reporter ng korte
*Setyembre 20 - Daisuke Sato, player ng football
*Setyembre 21 - Mara Alberto, aktres, mananayaw, mang-aawit, at host
* [[Setyembre 22]] – Avery Paraiso, aktor
* [[Setyembre 23]] – Frances Molina, manlalaro ng volleyball 
* [[Oktubre 6]] – Javi Benitez, aktor, host at model
* [[Oktubre 13]] – [[Ian Lariba]], table tennis player (namatay noong [[2018 sa Pilipinas|2018]])
*Nobyembre 2 - [[Denise Barbacena]], mang-aawit at artista
*Nobyembre 17 - Emmanuelle Vera, aktres at mang-aawit
*Nobyembre 20 - [[Kristofer Martin]], artista
*Nobyembre 23 - Monica Cuenco, aktres at mang-aawit
*Nobyembre 26:
** Noven Belleza, mang-aawit
** [[Yves Flores]], artista
* [[Disyembre 5]] – [[Katrina Velarde]], mangaawit
*Disyembre 7 - [[Myrtle Sarrosa]], aktres at dating reporter ng courtide ng [[National Collegiate Athletic Association]] sa [[ABS-CBN Sports and Action]]
*Disyembre 14 - [[Joshua Dionisio]], aktor
* [[Disyembre 27]] – Camille Rodriguez, manlalaro ng putbol
*Disyembre 29 - [[Kristel Fulgar]], aktres

==Kamatayan==

* [[Enero 28]] – [[Betty Go Belmonte]], Pilipina mamamahayag at tagapaglathala ng pahayagan (ipinanganak 1933)
* [[Marso 25]] – [[Jesus M. Vargas]], [[Kalihim ng Pambansang Depensa (Pilipinas)|Kalihim ng Pambansang Depensa]] (ipinanganak 1905)
* [[Abril 3]] – [[Leopoldo Mabilangan|Ka Hector]], dating pinuno ng lokal na [[Bagong Hukbong Bayan]] at kilalang rebeldeng bumalik&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&quot;'Ka Hector' pinaslang sa pintuan ng simbahan&quot; [https://news.google.com/newspapers?nid=8cBNEdFwSQkC&amp;dat=19940404&amp;printsec=frontpage&amp;hl=en (Abril 4, 1994)] ''[[Manila Standard]]'', p. 3. Nakuha noong Abril 15, 2021.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;—''[https://www.upi.com/Archives/1994/04/04/Communist-guerrillas-are-believeled-to-have-carried-out-the/4412765432000/ &quot;Pinaniniwalaang nagsagawa ang mga gerilyang Komunista&quot;]'' [[UPI]]. Abril 4, 1994.&lt;br&gt;—''[http://spectrezine.org/global/CPP &quot;Pagpatay bilang Pulitika&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831084158/http://spectrezine.org/global/CPP |date=Agosto 31, 2020 }}'' Spectrezine.&lt;br&gt;—''[http://www.internationalviewpoint.org/spip.php?article616 &quot;Ang &quot;Listahan ng mga Tinamaan&quot; ng CPP-NPA-NDF – isang paunang ulat&quot;]'' Pandaigdigang Pananaw. Mar 15, 2005.&lt;br&gt;Kinunan noong Mar 13, 2020.&lt;/ref&gt;--&gt;
* [[Abril 7]] – [[Cesar Legaspi]], art director, [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] (ipinanganak 1917)
* [[Mayo 7]] – Timoteo Zarcal, kontrobersyal na dating opisyal ng pulisya&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Z&amp;P&quot; /&gt;&lt;ref&gt;—''[https://www.upi.com/Archives/1994/05/07/Philippine-police-major-ambushed-killed/3966768283200/ &quot;Philippine police major inambush, pinatay&quot;]'' [[United Press International]]. Mayo 7, 1994.&lt;br&gt;—''[https://www.abs-cbn.com/nation/11/02/11/death-squad-victims-family-seeks-justice &quot;Pamilya ng biktima ng Death squad, humingi ng hustisya&quot;]'' [[ABS-CBN News and Current Affairs|ABS-CBN News]]. Nobyembre 2, 2011.&lt;br&gt;Kinunan noong Marso 13, 2020.&lt;/ref&gt;
* [[Mayo 17]] – [[Leonila Garcia]], Ika-8 Unang Ginang ng Pilipinas (ipinanganak [[1906]])
* [[Setyembre 6]] – [[Luis Beltran]], mamamahayag (ipinanganak 1936)&lt;ref&gt;''[https://apnews.com/article/1955b2686fc4ef781e1ae31adce69e17 &quot;Luis Beltran, Kilalang Mamamahayag ng Pilipinas&quot;]'' [[Associated Press]]. Setyembre 6, 1994. Nakuha noong Hulyo 5, 2022.&lt;br /&gt;Ayon sa binanggit ni:&lt;br /&gt;''[https://hrvvmemcom.gov.ph/luis-diaz-beltran-2/ &quot;Luis Diaz Beltran&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221204022538/https://hrvvmemcom.gov.ph/luis-diaz-beltran-2/ |date=2022-12-04 }}'' Komisyon sa Pag-alaala ng mga Biktima ng Paglabag sa Karapatang Pantao. Nakuha noong Hulyo 4, 2022.&lt;/ref&gt;
* [[Nobyembre 14]] – [[Eugene A. Tan]], pangulo ng [[Pinagsamang mga Abogasya ng Pilipinas]] (ipinanganak noong 1945)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;xET&quot;&gt;—''[https://www.icj.org/assassination-of-attorney-eugene-tan-metro-manila-philippines/ &quot;Philippines: pagpatay kay abogado Eugene Tan&quot;]'' [[International Commission of Jurists]]. Nob. 22, 1994. Nakuha noong Mar. 13, 2020.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Para sa mga detalye ng kaso:&lt;br /&gt;—''[https://lawphil.net/judjuris/juri2001/dec2001/gr_131106_2001.html &quot;G.R. No. 131106&quot;]'' Ang Proyektong LawPhil. Disyembre 7, 2001. Nakuha noong Abr. 15, 2021.&lt;br /&gt;—''[https://www.chanrobles.com/cralaw/2006junedecisions.php?id=649 &quot;G.R. NO. 142848&quot;]'' Chan Robles Virtual Law Library. Hunyo 30, 2006. Nakuha noong Marso 13, 2020.&lt;br /&gt;—''&quot;TG-2395-94, TG-23595-94-A, TG-2396-94&quot;'' Website ng Justice for All Foundation ni Eugene A. Tan. Nakuha noong Marso 13, 2020.&lt;br /&gt;(1) ''[https://eugeneatan.wordpress.com/2011/02/24/memorandum-for-the-prosecution/ Memorandum para sa pag-uusig]'' Marso 18, 2008.&lt;br /&gt;(2) ''[https://eugeneatan.wordpress.com/2011/02/27/regional-trial-court-decision-on-eugene-tans-murder-case-2/ Desisyon ng RTC]'' Enero 10, 2011.&lt;br /&gt;— ''(Video) [[Crime Klasik]]: [https://m.youtube.com/watch?v=Wmi6GClZ7Hs Atty. Eugene Tan: Ang pinaslang na abogado]'' [[Martin Andanar]]'s [[YouTube]] channel. Nakuha noong Abril 15, 2021.&lt;/ref&gt;
* [[Nobyembre 15]] – [[Leandro Locsin]], arkitekto, [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas]] (ipinanganak 1928)
* [[Disyembre 15]] – Jose Pring, isa pang kontrobersyal na opisyal ng pulisya&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Z&amp;P&quot; /&gt;&lt;ref&gt;''[https://jawawa.id/newsitem/gunmen-assassinate-senior-filipino-policeman-1447893297 &quot;Pinatay ng mga armadong lalaki ang isang matataas na opisyal ng pulisyang Pilipino&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230407031503/https://jawawa.id/newsitem/gunmen-assassinate-senior-filipino-policeman-1447893297 |date=2023-04-07 }}'' [[Reuters]] (via Jawawa, Indonesia). Disyembre 16, 1994. Nakuha noong Marso 13, 2020.&lt;/ref&gt; at ama ng aktres na si [[Joyce Pring]] (edad 54)&lt;ref&gt;''[https://thefilam.net/archives/28837 &quot;Si Joyce Pring at ang amang hindi niya nakilala&quot;]'' The FilAm. Disyembre 11, 2018. Nakuha noong Marso 13, 2020.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Pinaslang si Joe Pring&quot; [https://news.google.com/newspapers?nid=8cBNEdFwSQkC&amp;dat=19941216&amp;printsec=frontpage&amp;hl=en (Disyembre 16, 1994)] ''[[Manila Standard]]'', p. 3. Nakuha noong Abril 15, 2021.&lt;/ref&gt;

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

{{Taon sa Pilipinas}}
{{Taon sa Asya|1994}}

[[Kategorya:1994 sa Pilipinas]]</text>
      <sha1>rkgz24fth0vexdmuosywhxh9hbyzqrz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talaan ng mga munisipalidad ng Lalawigan ng Ancona</title>
    <ns>0</ns>
    <id>301938</id>
    <revision>
      <id>2223370</id>
      <parentid>2222854</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T15:36:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>79921</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>2223370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14666" sha1="noa9clp92jo4jdpep38k0y1xlo3ruqr" xml:space="preserve">Ang sumusunod ay talaan ng mga [[comune]] ng Lalawigan ng [[Lalawigan ng Ancona|Ancona]], [[Marche]], sa [[Italya]].

{{Wikidata list|sparql=
SELECT ?item
WHERE
{
    ?item wdt:P31 wd:Q747074 .
    ?item wdt:P131 wd:Q16114 .
}
|columns=P635:ISTAT,label/it:Comune,P2046:Lawak,P1082:Populasyon
|section=
|min_section=
|sort=P635
|links=text
|thumb=
|autolist=
|references=all
|summary=itemnumber
}}
{| class='wikitable sortable'
! ISTAT
! Comune
! Lawak
! Populasyon
|-
| 042001
| Agugliano
| 21.89 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 4799&lt;ref name=&quot;ref_204c1ab4d1a0f46b14b968d13f576127fa86a9e41d1d0ba263037aad950e7ebb&quot;&gt;http://demo.istat.it/pop2018/index3.html&lt;/ref&gt;
|-
| 042002
| Ancona
| 124.84 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 98356&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042003
| Arcevia
| 128.33 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 4231&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042004
| Barbara
| 11.04 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1271&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042005
| Belvedere Ostrense
| 29.45 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 2093&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042006
| Camerano
| 20 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 7084&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042007
| Camerata Picena
| 11.89 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 2486&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042008
| Castelbellino
| 6.05 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 4919&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042010
| Castelfidardo
| 33.39 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 18419&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042011
| Castelleone di Suasa
| 15.92 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1542&lt;ref name=&quot;ref_bec4adcf2cd30585ec09316adfc23e7d8417379dd3598c38143d1f74b8522776&quot;&gt;https://demo.istat.it/app/?i=POS&amp;l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042012
| Castelplanio
| 15.32 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 3531&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042013
| Cerreto d'Esi
| 16.91 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 3374&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042014
| Chiaravalle
| 17.6 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 14289&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042015
| Corinaldo
| 49.28 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 4767&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042016
| Cupramontana
| 27.4 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 4364&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042017
| Fabriano
| 272.08 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 28918&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042018
| Falconara Marittima
| 25.82 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 25530&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042019
| Filottrano
| 71.2 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 8917&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042020
| Genga
| 73.16 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1682&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042021
| Jesi
| 108.9 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 39137&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042022
| Loreto
| 17.9 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 12899&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042023
| Maiolati Spontini
| 21.49 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 5986&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042024
| Mergo
| 7.28 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 996&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042025
| Monsano
| 14.66 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 3289&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042026
| Montecarotto
| 24.39 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1836&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042027
| Montemarciano
| 22.31 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 9762&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042029
| Monte Roberto
| 13.51 kilometro kuwadrado&lt;br/&gt;13.57 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 3027&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042030
| Monte San Vito
| 21.81 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 6704&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042031
| Morro d'Alba
| 19.46 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1798&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042032
| Numana
| 10.94 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 3741&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042033
| Offagna
| 10.63 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 2047&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042034
| Osimo
| 106.74 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 34687&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042035
| Ostra
| 47.25 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 6282&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042036
| Ostra Vetere
| 30.02 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 3110&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042037
| Poggio San Marcello
| 13.36 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 672&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042038
| Polverigi
| 24.98 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 4582&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042040
| Rosora
| 9.41 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1818&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042041
| San Marcello
| 25.78 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 1996&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042042
| San Paolo di Jesi
| 10.11 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 894&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042043
| Santa Maria Nuova
| 18.29 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 3942&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042044
| Sassoferrato
| 137.23 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 6841&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042045
| Senigallia
| 117.77 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 43863&lt;ref name=&quot;ref_aa8afab87dbbab39c6dd94127b193dec575be4ca25f33708513d65a8dc0489b5&quot;&gt;https://demo.istat.it/app/?i=P02&amp;l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042046
| Serra de' Conti
| 24.54 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 3559&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042047
| Serra San Quirico
| 49.33 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 2540&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042048
| Sirolo
| 16.68 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 4097&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042049
| Staffolo
| 27.5 kilometro kuwadrado&lt;ref name=&quot;ref_9437f1d6c0387314824b069620917f9c3c0a7419ec1d92d4ba16f78323dd2dc5&quot;&gt;https://www.istat.it/it/archivio/156224&lt;/ref&gt;
| 2087&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|-
| 042050
| Trecastelli
| 38.66 kilometro kuwadrado
| 7500&lt;ref name=&quot;ref_1b601241dd90af30ab3d4acde8c4e9b3a69aa82cd06985501807e9221d46f427&quot;&gt;https://demo.istat.it/?l=it&lt;/ref&gt;
|}
----
&amp;sum; 47 items.
{{Wikidata list end}}

== Sanggunian ==
{{reflist}}

[[Kategorya:Mga lalawigan ng Italya|Ancona]]</text>
      <sha1>noa9clp92jo4jdpep38k0y1xlo3ruqr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talaan ng mga panandang pangkasaysayan ng Pilipinas sa Kalakhang Maynila</title>
    <ns>0</ns>
    <id>307323</id>
    <revision>
      <id>2223471</id>
      <parentid>2117952</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T10:57:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xocolatl</username>
        <id>99031</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:6017Valenzuela railway station 08.jpg]] → [[File:Partially covered historical marker for Punong Himpilan ng Operasyong Militar sa Maynila - 3.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name)</comment>
      <origin>2223471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9947" sha1="k88d9bqsxf8uf46jthymbyd2aqupzoz" xml:space="preserve">[[Talaksan:RizalMonument_HistoricalMarker_Manila.JPG|thumb| Panandang pangkasaysayan para sa [[Bantayog ni Rizal]].]]
Itong '''talaan ng mga [[Mga panandang pangkasaysayan ng Pilipinas|panandang pangkasaysayan]]''' na ikinabit ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]] (NHCP) sa [[Kalakhang Maynila]] ay isang pinalawak na listahan ng mga tao, lugar, o mga pangyayari sa rehiyon na ginunita ng mga plake na gawa sa cast-iron na mula nasabing komisyon. Ang mga plake mismo ay permanenteng mga palatandaan na ikinabit sa mga lokasyon na nakikita ng publiko sa mga gusali, monumento, o sa mga natatanging lokasyon.

== [[Caloocan]] ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; text-align:center;&quot;
! style=&quot;width:20%; background:#efefef;&quot; |Pamagat ng pananda
! style=&quot;width:20%; background:#efefef;&quot; | Salin sa Tagalog
! style=&quot;width:10%; background:#efeufef;&quot; | Kategorya
! style=&quot;width:10%; background:#efefef;&quot; | Uri
! style=&quot;width:20%; background:#efefef;&quot; | Paglalarawan
! style=&quot;width:20%; background:#efefef;&quot; | Lokasyon
! style=&quot;width:10%; background:#efefef;&quot; | Wika
! style=&quot;width:10%; background:#efefef;&quot; | Araw ng pagkakaloob
! style=&quot;width:10%; background:#efefef;&quot; | Larawan
|-
| [[Bantayog ni Bonifacio|Bantayog ni Andres Bonifacio]]
| 
| Estruktura
| Monumento
| Monumentong alay sa buhay at gawain ni [[Andrés Bonifacio]]. Idinisenyo ng [[Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas|pambansang alagad ng sining na si]] [[Guillermo Tolentino|Guillermo E. Tolentino]].
| Monumento ni Bonifacio, Rotunda
| Filipino
| 2009
| [[File:Bantayog ni Andres Bonifacio NHI historical marker.jpg|frameless|100x100px]]
|-
| [[Salvador Araneta|Salvador Z. Araneta]]
(1902-1982)
|
|
|
| Ipinanganak noong Enero 31, 1902. Tagapagtatag ng [[Pamantasang FEATI]], [[Pamantasang De La Salle Araneta]], at [[Asosasyon ng Konstitusyon ng Pilipinas|Philippine Constitution Association]].
| Pamantasang De La Salle Araneta&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.google.com/newspapers?nid=2479&amp;dat=20020225&amp;id=zVo1AAAAIBAJ&amp;sjid=kiUMAAAAIBAJ&amp;pg=308,11061988&amp;hl=en|title=Philippine Daily Inquirer - Google News Archive Search|website=news.google.com|access-date=2018-02-13}}&lt;/ref&gt; 
| Filipino
| Enero 30, 2002
|
|}

== [[Las Piñas]] ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; text-align:center;&quot;
! style=&quot;width:20%; background:#efefef;&quot; |Pamagat ng pananda
! style=&quot;width:20%; background:#efefef;&quot; | Salin sa Tagalog
! style=&quot;width:10%; background:#efefef;&quot; | Kategorya
! style=&quot;width:10%; background:#efefef;&quot; | Uri
! style=&quot;width:20%; background:#efefef;&quot; | Paglalarawan
! style=&quot;width:20%; background:#efefef;&quot; | Lokasyon
! style=&quot;width:10%; background:#efefef;&quot; | Wika
! style=&quot;width:10%; background:#efefef;&quot; | Araw ng pagkakaloob
! style=&quot;width:10%; background:#efefef;&quot; | Larawan
|-
| [[Organong Kawayan ng Las Piñas|Las Piñas Bamboo Organ]]
|
|
|
| Ang nag-iisang organong kawayan na ginawa at umiiral. Binuo ni Fr. Diego Cera mula 1818–1822.
| Abenida Fr. Diego Cera, Daniel Fajardo
| Ingles
|
|
|-
| [[Simbahan ng Las Piñas]]
| 
| Gusali
| Bahay ng Pagsamba
| Itinatag bilang isang pueblo noong 1762. Tahanan ng organong kawayan.
| Patsada ng Simbahan ng Las Piñas, Abenida Fr. Diego Cera, Daniel Fajardo
| Filipino
| Hulyo 27, 1995
|[[File:Simbahan_ng_Las_Piñas_historical_marker.jpg|frameless|162x162px]]
|-
| [[Simbahan ng Las Piñas|Simbahan ng Parokya ng San Jose, Las Piñas]]
| 
| Gusali
| Bahay ng Pagsamba
| Idineklarang isang pambansang makasaysayang palatandaan ng NHCP.
| Patsada ng Simbahan ng Las Piñas, Abenida Fr. Diego Cera, Daniel Fajardo
| Filipino
| Pebrero 28, 2014
|[[File:Simbahan_ng_Parokya_ng_San_Jose,_Las_Piñas_historical_marker.jpg|frameless|100x100px]]
|-
| [[Labanan sa Tulay ng Zapote|Labanan sa Zapote]]
| 
| Gusali / Estruktura
| Tulay
| Kung saan lumaban ang mga Pilipino laban sa mga Espanyol noong 1897 at laban sa mga Amerikano noong 1899.
| Daang Zapote, Hangganang Las Piñas-Bacoor
| Filipino
| Marso 10, 2015
|[[File:Labanan_sa_Zapote_historical_marker.jpg|frameless|147x147px]]
|-
| [[Prinsa ng Molino|Molino Dam]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sunstar.com.ph/article/407760/Molino-Dam-marker-unveiled|title=Molino Dam marker unveiled|last=molino-dam-marker-unveiled-577664|date=1 December 2017|website=Sunstar}}&lt;/ref&gt;
|Prinsa ng Molino
|
|
| Itinayo mula sa mga disenyo ni Fray Hilario Bernal. Binago ni [[Ezekiél Moreno y Diaz|Fray Ezekiel Moreno]]. Tulay sa pagitan ng [[Las Piñas]] at [[Bacoor]].
| Kalye Onelia Jose, Las Piñas
| Filipino
| Disyembre 1, 2017
|[[File:Molino_Dam_historical_marker.jpg|frameless|120x120px]]
|}

== [[Makati]] ==

== [[Malabon]] ==

== [[Mandaluyong]] ==

== [[Maynila]] ==

=== [[Binondo]] ===

=== [[Ermita, Maynila|Ermita]] ===

=== [[Intramuros]] ===

=== [[Malate, Maynila|Malate]] ===

=== [[Paco, Maynila|Paco]] ===

=== [[Pandacan, Maynila|Pandacan]] ===

=== Port Area ===

=== [[Quiapo, Maynila|Quiapo]] ===

=== [[Sampaloc, Maynila|Sampaloc]] ===

=== [[San Andres, Maynila|San Andres]] ===

=== [[San Miguel, Maynila|San Miguel]] ===

=== [[San Nicolas, Maynila|San Nicolas]] ===

=== [[Santa Ana, Maynila|Santa Ana]] ===

=== [[Santa Cruz, Maynila|Santa Cruz]] ===

=== [[Santa Mesa, Maynila|Santa Mesa]] ===

=== [[Tondo, Maynila|Tondo]] ===

== [[Marikina]] ==

== [[Muntinlupa]] ==

== [[Navotas]] ==

== [[Parañaque]] ==

== [[Pasay]] ==

== [[Pasig]] ==

== [[Pateros]] ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; text-align:center;&quot;
! style=&quot;width:20%; background:#efefef;&quot; |Pamagat ng pananda
! style=&quot;width:20%; background:#efefef;&quot; | Salin sa Tagalog
! style=&quot;width:10%; background:#efefef;&quot; | Kategorya
! style=&quot;width:10%; background:#efefef;&quot; | Uri
! style=&quot;width:20%; background:#efefef;&quot; | Paglalarawan
! style=&quot;width:20%; background:#efefef;&quot; | Lokasyon
! style=&quot;width:10%; background:#efefef;&quot; | Wika
! style=&quot;width:10%; background:#efefef;&quot; | Araw ng pagkakaloob
! style=&quot;width:10%; background:#efefef;&quot; | Larawan
|-
| [[Simbahan ng Pateros]]
| 
| Gusali
| Bahay ng Pagsamba
| Itinatag ng mga Agustino bilang isang ''visita'' ng Pasig noong 1572. Naging ''visita'' ng Taguig noong 1742.
| Patsada ng Simbahan ng Pateros, Kalye B. Morcilla
| Filipino
| Agosto 15, 2015
|[[File:Pateros_Church_marker.jpg|frameless|147x147px]]
|}

== [[Lungsod Quezon]] ==

== [[San Juan, Kalakhang Maynila|San Juan]] ==

== [[Taguig]] ==

== [[Valenzuela, Kalakhang Maynila|Valenzuela]] ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:90%; text-align:center;&quot;
! style=&quot;width:20%; background:#efefef;&quot; |Pamagat ng marker
! style=&quot;width:20%; background:#efefef;&quot; | Salin sa Tagalog
! style=&quot;width:10%; background:#efefef;&quot; | Kategorya
! style=&quot;width:10%; background:#efefef;&quot; | Uri
! style=&quot;width:20%; background:#efefef;&quot; | Paglalarawan
! style=&quot;width:20%; background:#efefef;&quot; | Lokasyon
! style=&quot;width:10%; background:#efefef;&quot; | Wika
! style=&quot;width:10%; background:#efefef;&quot; | Araw ng pagkakaloob
! style=&quot;width:10%; background:#efefef;&quot; | Larawan
|-
| [[Pio Valenzuela]]
1869 - 1956

Dakilang Katipunero at Lingkod ng Bayan
| 
|
|
| Rebolusyonaryo at kasapi ng [[Katipunan]]. Ipinanganak noong Hulyo 11, 1869.
| Makasaysayang tahanan ni Pio Valenzuela, kanto ng Kalye Dr. Pio Valenzuela at Kalye Kabesang Pino, [[Pariancillo Villa]]
|Filipino
| Hulyo 11, 1966
|[[File:Dr._Pio_Valenzuela_historical_marker.jpg|frameless|157x157px]]
|-
| [[Labanan ng Malinta]]&lt;br /&gt;26 Marso 1899
| 
| Lugar
| Lugar
| Kung saan nangyari ang Labanan ng Malinta sa pagitan ng mga sundalong Pilipino at Amerikano.
| [[Pamantasan ng Lungsod ng Valenzuela]], Daang Maysan, Malinta
| Filipino
| Abril 22, 2013 
|[[File:Labanan_sa_Malinta_historical_marker.jpg|frameless|121x121px]]
|-
| Punong Himpilan ng Operasyong Militar sa Maynila
| 
| Lugar
| Lugar
| Kung saan si[[Antonio Luna|Gen. Antonio Luna]] ay naghimpil laban sa puwersang Amerikano sa Maynila.
| Lumang Himpilan ng Tren ng Polo, kanto ng MacArthur Highway at Kalye G. Lazaro, Brgy. Dalandanan
| Filipino
| Abril 15, 2015
|[[File:Partially covered historical marker for Punong Himpilan ng Operasyong Militar sa Maynila - 3.jpg|frameless|100x100px]]
|}

== Mga sanggunian ==

=== Mga talababa ===
{{Reflist|3}}

== Bibliograpiya ==

* National Historical Institute (1993). Mga Marker sa Kasaysayan: Metropolitan Manila . National Historical Institute.
* National Historical Institute (1993). Mga Marker ng Kasaysayan: Mga Rehiyon I-IV at CAR . National Historical Institute.
* National Historical Institute (2008). Mga Marker ng Kasaysayan (1992 - 2006) . National Historical Institute.
* [https://web.archive.org/web/20130501221544/http://www.nhcp.gov.ph/downloads/List%20of%20Sites%20%26%20Structures%20with%20Markers%20as%20of%20Jan-16-2012.pdf Isang listahan ng mga site at istraktura na may mga marker ng kasaysayan, hanggang Enero 16, 2012]
* [https://web.archive.org/web/20130502005220/http://www.nhcp.gov.ph/downloads/List%20of%20Institutions%20with%20Markers%20as%20of%20Jan-16-2012.pdf Isang listahan ng mga institusyong may mga marker ng kasaysayan, hanggang Enero 16, 2012]

== Mga panlabas na link ==

* [https://web.archive.org/web/20130501221544/http://www.nhcp.gov.ph/downloads/List%20of%20Sites%20%26%20Structures%20with%20Markers%20as%20of%20Jan-16-2012.pdf Isang listahan ng mga site at istraktura na may mga marker ng kasaysayan, hanggang Enero 16, 2012]
* [https://web.archive.org/web/20130502005220/http://www.nhcp.gov.ph/downloads/List%20of%20Institutions%20with%20Markers%20as%20of%20Jan-16-2012.pdf Isang listahan ng mga institusyong may mga marker ng kasaysayan, hanggang Enero 16, 2012]
* [http://www.nhcphistoricsites.blogspot.com/ Pambansang Rehistro ng mga Makasaysayang Lugar at Istraktura sa Pilipinas]
* [http://nhcp.gov.ph/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=133&amp;Itemid=4 Mga Patakaran sa Pag-install ng Mga Marker ng Kasaysayan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731013306/http://nhcp.gov.ph/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=133&amp;Itemid=4 |date=2013-07-31 }}</text>
      <sha1>k88d9bqsxf8uf46jthymbyd2aqupzoz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cynthia E. Rosenzweig</title>
    <ns>0</ns>
    <id>309177</id>
    <revision>
      <id>2223443</id>
      <parentid>2221435</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T06:14:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2223443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10555" sha1="lanqg7dhin2e4q3pkd0d3ndmv5u3f59" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| name = 
| image = {{#statements:P18}}
| image_size = 
| alt = 
| caption = 
| birth_date = &lt;!-- {{Birth date|1948|MM|DD}} --&gt;
| birth_place = 
| death_date = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --&gt;
| death_place = 
| resting_place = 
| resting_place_coordinates = &lt;!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline,title}} --&gt;
| residence = 
| citizenship = 
| nationality = 
| fields = 
| workplaces = [[Goddard Institute for Space Studies]]
                                 [[Barnard College]]
| alma_mater = [[Rutgers University]]

[[University of Massachusetts Amherst]]
| thesis_title = Potential effects of increased atmospheric carbon dioxide and climate change on thermal and water regimes affecting wheat and corn production in the Great Plains
| thesis_url = http://search.proquest.com/docview/303969214
| thesis_year = 1991
| doctoral_advisor = 
| academic_advisors = 
| doctoral_students = 
| notable_students = 
| known_for = 
| author_abbrev_bot = 
| author_abbrev_zoo = 
| influences = 
| influenced = 
| awards = 
| signature = &lt;!--(filename only)--&gt;
| signature_alt = 
| website = {{URL|www.giss.nasa.gov/staff/crosenzweig.html}}
| footnotes = 
| spouse = 
}}

Si '''Cynthia E. Rosenzweig''' (née Ropes&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.earth.columbia.edu/eidirectory/view/710|title=Dr. Cynthia Ropes Rosenzweig - Directory - The Earth Institute - Columbia University|website=www.earth.columbia.edu|language=en|access-date=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;) (ipinanganak c. 1958) ay isang Amerikanong agronomist at climatologist sa NASA Goddard Institute for Space Studies, isang organisasyon matatagpuan sa [[Unibersidad ng Columbia]], siya ang isa sa mga tumulong na pangunahan ang mga pag-aaral sa [[pagbabago ng klima]] at agrikultura.&quot;&lt;ref name=&quot;gillis&quot;&gt;Justin Gillis, [https://www.nytimes.com/2011/06/05/science/earth/05harvest.html &quot;A Warming Planet Struggles to Feed Itself&quot;], ''[[The New York Times]]'', June 5, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Brumfiel |first1=G. |last2=Tollefson |first2=J. |last3=Hand |first3=E. |last4=Baker |first4=M. |last5=Cyranoski |first5=D. |last6=Shen |first6=H. |last7=Van Noorden |first7=R. |last8=Nosengo |first8=N. |last9=Butler |first9=D. 
 |last10=Fouchier |first10=R |year=2012 |title=366 days: ''Nature''{{'}}s 10 |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_december-20-27-2012_492_7429/page/335 |journal=Nature |volume=492 |issue=7429 |pages=335–343  |bibcode= 2012Natur.492..335. |pmid=23257862 |doi=10.1038/492335a|display-authors=8 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;  Mayroon siyang higit sa 300 na mga pahayagan,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/scientific-contributions/54074194_Cynthia_Rosenzweig|title=Cynthia Rosenzweig's research works {{!}} Columbia University, NY (CU) and other places|website=ResearchGate|language=en|access-date=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;  higit sa 80 mga artikulong sinuri ng iba, at mayroong walong libro na siya ang may-akda o nag-edit.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://heymancenter.org/people/cynthia-rosenzweig/|title=People {{!}} Cynthia Rosenzweig {{!}} The Heyman Center for the Humanities at Columbia University|website=heymancenter.org|language=en|access-date=2018-10-17|archive-date=2020-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009205542/http://heymancenter.org/people/cynthia-rosenzweig//|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  Naglingkod din siya sa  iba't ibang mga samahan na nagtatrabaho upang bumuo ng mga plano upang pamahalaan ang pagbabago ng klima, sa antas ng pandaigdigan kasama ang IPCC pati na rin sa [[Lungsod ng Bagong York|New York City]] pagkatapos ng Hurricane Sandy.


==Edukasyon at akademikong karera==
Nag-aral si Rosenzweig sa Cook College (sa Rutgers University) at nagtamo ng degree na Bachelor of Arts sa agham agrikultura noong 1980. Ang pagtuon ni Rosenzweig sa agrikultura ay nagsimula noong 1969, nang siya at ang kanyang mapapangasawa ay nangupahan at nagpapatakbo ng isang bukid sa Tuscany, [[Italya]], na namimitas ng mga ubas at olibo at nagpapalaki ng mga hayop tulad ng mga kambing, baboy, pato, at gansa.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|date=2012-12-19|title=366 days: Nature's 10|url=https://www.nature.com/news/366-days-nature-s-10-1.11997|journal=Nature|language=en|volume=492|issue=7429|pages=335–343|doi=10.1038/492335a|pmid=23257862|bibcode=2012Natur.492..335.|issn=0028-0836|last1=Heuer|first1=R. D.|last2=Rosenzweig|first2=C.|last3=Steltzner|first3=A.|last4=Blanpain|first4=C.|last5=Iorns|first5=E.|last6=Wang|first6=J.|last7=Handelsman|first7=J.|last8=Gowers|first8=T.|last9=De Bernardinis|first9=B.|last10=Fouchier|first10=R.|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;  Nagpasya siyang bumalik sa unibersidad upang mag-aral ng agrikultura, nakakuha ng degree na Master of Science sa Soils and Crops mula sa Rutgers University noong 1983.&lt;ref name=&quot;nasaprofile&quot;&gt;[https://www.giss.nasa.gov/staff/crosenzweig.html &quot;Cynthia Rosenzweig&quot;] (profile), [[NASA GISS]] (last visited Aug. 15, 2012).&lt;/ref&gt;  Sa panahon ng kanyang Master's, tinanggap siya ng NASA Goddard Institute for Space Studies upang pag-aralan ang taniman gamit ang data ng satellite. Pagkatapos ay nakuha niya ang kanyang Ph.D. mula sa University of Massachusetts Amherst sa Plant, Soil and Environmental Science noong 1991.&lt;ref name=&quot;nasaprofile&quot; /&gt;

Nagpatuloy siyang magtrabaho para sa NASA, kung saan siya ay naging pinuno ng Climate Impacts Group mula pa noong 1993.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.giss.nasa.gov/staff/crosenzweig.html|title=NASA GISS: Cynthia Rosenzweig|website=GISS Personnel Directory|access-date=October 16, 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;interview-2008&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20111106182026/http://www.takeabite.cc/interview-with-dr-cynthia-rosenzweig/ &quot;An Interview with Dr. Cynthia Rosenzweig of NASA – Q&amp;A with Anna Lappé&quot;], ''Take a Bite Out of Climate Change'', Sept. 2008&lt;/ref&gt; Ang kanyang trabaho sa IPCC Task Force sa mga datos ay kinilala nang 2007 [[Gantimpalang Nobel|Nobel Peace Prize]] at magkasamang ipinarangal kay Al Gore at sa IPCC.&lt;ref&gt;[http://www.giss.nasa.gov/research/news/20071217/ &quot;NASA Climate Change 'Peacemakers' Aided Nobel Effort&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201009205618/https://www.giss.nasa.gov/research/news/20071217// |date=2020-10-09 }}, NASA Press Release, Dec. 17, 2007.&lt;/ref&gt;


Siya ay kasalukuyang nagsisilbi rin bilang isang pandagdag na propesor sa Barnard College at isa ring Senior Research Scientist sa Earth Institute sa Columbia University.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://barnard.edu/profiles/cynthia-rosenzweig|title=Cynthia Rosenzweig {{!}} Barnard College|website=barnard.edu|language=en|access-date=2018-10-17|archive-date=2020-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009205551/https://barnard.edu/profiles/cynthia-rosenzweig/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://uccrn.org/who-we-are/people/|title=Global Management Team – Urban Climate Change Research Network|website=uccrn.org|language=en-US|access-date=2018-10-17|archive-date=2020-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009205555/https://uccrn.ei.columbia.edu/who-we-are/people//|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==Pakikipag-ugnay sa Komunidad at Adbokasiya==
Habang nasa NASA at Columbia's Goddard Institute for Space Studies, pinangunahan ni Rosenzweig ang pag-aaral ng epekto ng pagbabago ng klima sa agrikultura at mga lungsod.&lt;ref name=&quot;gillis&quot; /&gt; Siya ay kasali sa maraming mga pangkat na nagtatangkang suriin at magtatag ng mga plano para sa pamamahala ng pagbabago ng klima, kabilang ang:

*Co-Chair, Panel ng Lungsod ng New York tungkol sa Pagbabago ng Klima
*Co-Leader, Metropolitan East Coast Regional Regional ng US National Assessment ng Mga Potensyal na Bunga ng Pagkakaiba-iba at Pagbabago ng Klima, na itinaguyod ng US Global Change Research Program
*Coordinating Lead May-akda ng IPCC Working Group II Ika-apat na Ulat sa Pagtatasa (kabanata na &quot;Mga Naobserbahang Pagbabago&quot;)
*Coordinating Lead May-akda ng IPCC Espesyal na Ulat sa Pagbabago ng Klima at Lupa
*Miyembro, Pangkat ng Gawain ng IPCC sa Data at Mga Sitwasyon para sa Epekto at Pagsusuri sa Klima
*Co-Editor, Ulat ng Unang Pagtatasa sa UCCRN sa Pagbabago sa Klima at Mga Lungsod (ARC3).
*Miyembro ng panel ng New York City Panel tungkol sa Pagbabago sa Klima .
*Co-founder at miyembro ng Executive Committee ng pang-agrikultura modelo ng pagtutulungan at pagpapabuti proyekto (AgMIP)

==Mga Publikasyon==
Ang isang pangkalahatang ideya ng pananaliksik ni Rosenzweig ay maaaring makuha sa kanyang profile sa Google Scholar. Ang isang kumpletong listahan ng kanyang mga publication ay maaaring makuha mula sa kanyang bibliography sa website ng NASA Goodard Institute for Space Studies .

==Mga parangal==
*Guggenheim Fellow&lt;ref name=&quot;nasaprofile&quot; /&gt;
*GSFC Honor Award - Science (2011)&lt;ref name=GISSAwards&gt;{{cite web|title=Fellow, American Association for the Advancement of Science|url=http://science.gsfc.nasa.gov/earth/giss/awardswon|author=NASA (GISS)|year=2011}}&lt;/ref&gt;
*GISS Best Publication Award (2009)&lt;ref name=GISSAwards /&gt;
*GSFC Honor Award - Earth Science Achievement (2007)&lt;ref name=GISSAwards /&gt;
*Fellow, American Association for the Advancement of Science (2006)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.aaas.org/fellows/listing|title=Elected Fellows|publisher=American Association for the Advancement of Science}}&lt;/ref&gt;
*Pinangalanang isa sa Nature's 10: Ten People Who Mattered noong 2012 ng journal na Nature.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==Mga Sanggunian==
{{reflist|2}}

==Karagdagang babasahin==
* [https://web.archive.org/web/20111106182026/http://www.takeabite.cc/interview-with-dr-cynthia-rosenzweig/ &quot;An Interview with Dr. Cynthia Rosenzweig of NASA – Q&amp;A with Anna Lappé&quot;], ''Take a Bite Out of Climate Change'', Sept. 2008 (interview transcript)
* [https://archive.today/20130416072917/http://uccrn.org/2010/04/09/dr-cynthia-rosenzweig-talks-about-urban-climate-change-solutions-at-michigan-state-university/ &quot;Dr. Cynthia Rosenzweig Talks About Urban Climate Change Solutions at Michigan State University&quot;], April 9, 2010 (video)
* [http://www.nasa.gov/audience/forstudents/5-8/features/putting-puzzle-togetherST.html &quot;Earth Science: Putting the Puzzle Together&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202040731/https://www.nasa.gov/audience/forstudents/5-8/features/putting-puzzle-togetherST.html |date=2020-12-02 }} (NASA profile of Rosenzweig for children)
* Kristin Jobin, [http://www.mlive.com/environment/index.ssf/2010/05/nasa_scientist_cynthia_rosenzw.html &quot;NASA Scientist Cynthia Rosenzweig&quot;], MLive, May 2010</text>
      <sha1>lanqg7dhin2e4q3pkd0d3ndmv5u3f59</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dorit Levinstein</title>
    <ns>0</ns>
    <id>309743</id>
    <revision>
      <id>2223463</id>
      <parentid>2094380</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T09:39:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2223463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5382" sha1="ll0d8gk838067ket688vk32oycr3jiu" xml:space="preserve">{{Orphan|date=June 2016}}

{{Infobox artist
| name = Dorit Levinstein
| image = 
| imagesize = 
| birth_name = 
| birth_date = 1956
| field = Painting, sculpture
| training = Technion - Institute of Technology
| patrons = Cathia Klimovsky
}}
Si '''Dorit Levinstein''' (ipinanganak noong 1956) ay isang iskultor at pintor.&lt;ref&gt;{{cite web|work = Haute Living |title = Eden Fine Art and Haute Living to Celebrate Dorit Levinstein in NYC |url = http://hauteliving.com/2013/11/eden-fine-art-haute-living-celebrate-dorit-levinstein-nyc/416543/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|work = Camus Gallery |title =Art and Soul |url = http://www.camusgallery.com/Dorit_Levinstein/Dorit_Levinstein}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |work = Residence H |title = Dorit Levinstein Unveils Latest Collection with Eden Fine Art and Haute Living |url = http://www.hauteresidence.com/dorit-levinstein-unveils-latest-collection-eden-fine-art-haute-living/ |access-date = 2021-04-02 |archive-date = 2021-06-23 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210623135541/https://www.hauteresidence.com/dorit-levinstein-unveils-latest-collection-eden-fine-art-haute-living/ |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;   Kilala siya sa kanyang natatanging diskarte sa pagtatrabaho sa mga may pinturang mga sculpture na tanso,&lt;ref name=&quot;Sculptures of Dorit Levinstein&quot;&gt;{{cite book|last=Smilan|first=Miriam|title=Sculptures of Dorit Levinstein|year=2007|publisher=Eden |url=https://www.amazon.com/Sculptures-Dorit-Levinstein-Miriam-Smilan/dp/B001X6KUVO}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;David Smith: Sculpture and Drawings (Art &amp; Design)&quot;&gt;{{cite book|last=Merket|first=John|title=David Smith: Sculpture and Drawings (Art &amp; Design)|year=1986|publisher=Prestel|isbn=978-3791307930|url=https://archive.org/details/davidsmithsculpt0000smit|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|work = IN New York|title = Eclectic Collector|url = http://www.innewyork.com/node/5934|access-date = 2021-04-02|archive-date = 2017-01-03|archive-url = https://web.archive.org/web/20170103013406/http://www.innewyork.com/node/5934|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; na nagsasama ng mga aspeto ng pilosopiya ng Tsina at kaugnay nito sa paggalaw at mga agarang kapaligiran.&lt;ref name=&quot;The Language of Laughter&quot;&gt;{{cite web|work =Odeto Art |title = The Language of Laughter|url = http://www.odetoart.com/?p=artist&amp;a=323,Dorit%20Levinstein}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|work = Eden Fine Art |title = Dorit Levinstein|url = http://www.eden-gallery.com/artist/dorit-levinstein/#large-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|work =Hunter's Hot and Hip NYC |title = Artists|url = https://huntershotandhipnyc.wordpress.com/page/2/}}&lt;/ref&gt;    Ang mga iskultura ni Levinstein ay ipinakita sa buong mundo kasama ang The Royal Academy (London).&lt;ref name=&quot;The Language of Laughter&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|work =Travel Squire |title = Sculpture at the New York Palace |url =  http://travelsquire.com/sculpture-at-the-new-york-palace-hotel/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |work =Arts and Motion |title =Dorit Levintein |url =http://galerie-artemotion.ch/lausanne/en/artistes/sculpteurs/65-dorit-levinstein.html |access-date =2021-04-02 |archive-date =2017-01-03 |archive-url =https://web.archive.org/web/20170103052839/http://galerie-artemotion.ch/lausanne/en/artistes/sculpteurs/65-dorit-levinstein.html |url-status =dead }}&lt;/ref&gt; 
== Karera ==
Matapos magtapos mula sa Technion School of Technology noong 1978 kung saan nakatanggap siya ng degree sa graphic design na may konsentrasyon sa paglalarawan, nagpatuloy si Levinstein sa pag-aaral ng pagpipinta at iskultura sa Avni Institute of Art and Design. Mula 1985 hanggang 1988 nagturo si Levinstein ng sining sa Avni Institute of Art and Design, at noong 1988 ay ginawaran siya ng premyo para sa kahusayan ng Soho Gallery sa New York.&lt;ref&gt;{{cite web|work = Galerie Alain Daudet|title = Dorit Levinstein|url = http://www.galerie-art-alain-daudet.com/dorit-levinstein/dorit-levinstein/|access-date = 2021-04-02|archive-date = 2017-05-23|archive-url = https://web.archive.org/web/20170523195125/http://www.galerie-art-alain-daudet.com/dorit-levinstein/dorit-levinstein/|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

Ang gawain ni Levinstein ay matatagpuan sa mga pribadong koleksyon sa buong mundo, at ipinakita sa maraming kilalang mga gallery sa mga lungsod kabilang ang New York, Lyon, San Francisco, Jerusalem, Tel Aviv, Singapore, Palma de Mallorca, Berlin, Hamburg, Istanbul, Verbier, Nuenen, Munich, Paris, Kuala Lumpur, Hertfordshire, Saint Tropez, Geneva, Bordeaux, Forte Dei Marmi, Düsseldorf, Saint Tropez, Konstanz, Bordeaux, Marseille, Chicago, New Delhi, at marami pang iba. . Gumawa din siya ng maraming panloob at panlabas na mga kinomisyon na gawain para sa maraming mga munisipalidad at lokasyon sa buong mundo, kabilang ang Hotel Majestic Barrière, The Plaza Athénée, The New York Palace Hotel, at marami pang iba. 
== Estilo at Mga Impluwensya ==
Si Levinstein ay naiimpluwensyahan sa mga nakaraang taon ng mga artista tulad nina Cezanne, Gaudi, Klimt at Niki de Saint Phalle pati na rin ang mga American Pop Artists at Modern sculptors. Ang kanyang gawa sa iskultura ay kinilala ng tatlong pangunahing mga panahon: 'Ang Panahon ng Klasikong Tanso', 'Ang Bato at Mixed Media', at ang kasalukuyang 'Makukulay na Linear Figures' na gawa sa tanso at aluminyo din.  Ang isa sa mga pangunahing tampok ng kanyang mga gawa ay ang kanilang mga makukulay na pattern at pinong linya.
==Mga sanggunian==</text>
      <sha1>ll0d8gk838067ket688vk32oycr3jiu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Miss Universe 2021</title>
    <ns>0</ns>
    <id>313720</id>
    <revision>
      <id>2223408</id>
      <parentid>2211398</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T02:16:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Allyriana000</username>
        <id>119761</id>
      </contributor>
      <origin>2223408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58014" sha1="d8ovlx39x1ehy9xip95biudalkb25bt" xml:space="preserve">{{short description|ika-70 edisyon ng Miss Universe}}
{{for|ika-69 na edisyon ng kompetisyon na ginanap noong Mayo 2021|Miss Universe 2020}}
{{Infobox beauty pageant
| name = Miss Universe 2021
| image= Harnaaz Kaur Sandhu (portrait).jpg
| caption = Harnaaz Sandhu
| hosts = [[Steve Harvey]]
| entertainment = {{hlist|Noa Kirel|Jojo|Harel Skaat|Valerie Hamaty|Narkis}}
| venue = Universe Arena, [[Eilat]], [[Israel]]
| broadcaster = &lt;small&gt;'''Internasyonal''':&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{hlist|[[Fox Broadcasting Company|FOX]]|[[Telemundo]]}}&lt;small&gt;'''Opisyal''':&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Yes
| placements = 16
| debuts = Bahreyn
| withdrawals = {{hlist|Barbados|Belis|Indonesya|Malaysia|Myanmar|Urugway}}
| returns = {{hlist|Alemanya|Gineang Ekwatoriyal|Gresya|Guwatemala|Kenya|Maruekos|Namibya|Niherya|Suwesya|Turkiya|Unggarya}}
| winner = '''[[Harnaaz Sandhu]]'''
| represented = '''{{flagicon|India}} Indiya'''
| best national costume = Maristella Okpala&lt;br&gt;{{flagicon|Nigeria}} Niherya
| before = [[Miss Universe 2020|2020]]
| next = [[Miss Universe 2022|2022]]
| award2 label=Spirit of Carnival
| award2 = Chantel O'Brian&lt;br&gt;{{flagicon|Bahamas}} Bahamas
| date = 13 Disyembre 2021{{efn|name=a|Ang patimpalak ay ginanap sa oras na ika 2 ng madaling araw (2:00 AM/02:00H) sa sonang UTC+02:00 (Pamantayang Oras ng Israel)}}
| entrants = 80
}}
Ang '''Miss Universe 2021''' ay ang ika-70 edisyon ng [[Miss Universe]] pageant, na ginanap sa Universe Dome sa Eilat, Israel noong 13 Disyembre 2021.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.manilatimes.net/2021/11/15/expats-diplomats/eilat-israel-ready-to-host-70th-miss-universe-competition/1822201|title=Eilat, Israel ready to host 70th Miss Universe competition|website=The Manila Times|language=en|date=15 Nobyembre 2021|access-date=7 Disyembre 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/lifestyle/israel-will-host-miss-universe-contest-scheduled-despite-omicron-minister-says-2021-11-28/|title=Israel to host Miss Universe contest despite Omicron|website=Reuters|language=en|date=28 Nobyembre 2021|access-date=7 Disyembre 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Alexander |first=Bryan |date=12 Disyembre 2021 |title=Miss India Harnaaz Sandhu crowned Miss Universe 2021, Miss USA Elle Smith denied top 5 spot |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/celebrities/2021/12/12/miss-india-crowned-miss-universe-steve-harvey-cat-meow/6489263001/ |access-date=7 June 2022 |website=USA Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni [[Andrea Meza]] ng Mehiko si [[Harnaaz Sandhu]] ng Indiya bilang Miss Universe 2021. Ito ang pangatlong tagumpay ng Indiya sa kasaysayan ng kompetisyon. Nagtapos bilang first runner-up si [[Nadia Ferreira]] ng Paragway, habang nagtapos bilang second runner-up si Lalela Mswane ng Timog Aprika.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 Disyembre 2021 |title=India wins third Miss Universe crown |url=https://www.cnnphilippines.com/lifestyle/2021/12/13/Miss-Universe-2021-India-winner.html |website=[[CNN Philippines]] |language=en |access-date=13 Disyembre 2021 |archive-date=13 Disyembre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213082817/https://www.cnnphilippines.com/lifestyle/2021/12/13/Miss-Universe-2021-India-winner.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=13 Disyembre 2021 |title=India's Harnaaz Sandhu is Miss Universe 2021 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/india-harnaaz-sandhu-winner-miss-universe-2021/ |access-date=3 Hunyo 2022 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Mga kandidata mula sa walumpung bansa at teritoryo ang lumahok sa kompetisyong ito. Bumalik si [[Steve Harvey]] bilang ''host'' na huling nagsilbi noong [[Miss Universe 2019]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=21 Hulyo 2021 |title=Miss Universe 2021 venue announced, Steve Harvey returns as host |url=https://www.philstar.com/entertainment/2021/07/21/2114062/miss-universe-2021-venue-announced-steve-harvey-returns-host |access-date=7 Disyembre 2021 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Nagsilbing mga ''backstage correspondent'' sina Miss USA 2019 Cheslie Kryst at [[Carson Kressley]]. Nagtanghal sina JoJo, Noa Kirel, Harel Skaat, Valerie Hamaty, at Narkis sa edisyong ito.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vollman |first=Taylor |date=12 Disyembre 2021 |title=Miss Universe 2021 Judges, Host &amp; Performers |url=https://heavy.com/entertainment/miss-universe-2021-judges-host-performers/ |access-date=2 Hunyo 2022 |website=Heavy |language=en-US |archive-date=9 Abril 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409065945/https://heavy.com/entertainment/miss-universe-2021-judges-host-performers/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Spiro |first=Amy |date=13 Disyembre 2021 |title=Israel’s beauty on full display as India takes the crown at Miss Universe in Eilat |url=https://www.timesofisrael.com/israels-beauty-on-full-display-as-india-takes-the-crown-at-miss-universe-in-eilat/ |access-date=25 Agosto 2022 |website=Times of Israel |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Kasaysayan ==

=== Lokasyon at petsa ===

[[File:Eilat's Harbor.JPG|thumb|[[Eilat|Port of Eilat]], ang lokasyon ng Miss Universe 2021|250x250px]]

Nasa proseso ng talakayan diumano ang Miss Universe Organization upang isagawa ang kompetisyon sa [[Costa Rica|Kosta Rika]] noong Enero 2021.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Herrera |first=Kimberly |date=29 Enero 2021 |title=Miss Universo: Costa Rica negocia con organización para ser sede del certamen de belleza |url=https://www.nacion.com/viva/farandula/miss-universo-costa-rica-negocia-con-organizacion/6GAY6J3STJHG5AWOIX72AXBFDE/story/ |access-date=4 Hunyo 2022 |website=La Nación |language=es}}&lt;/ref&gt; Ang mga talakayan ay kinumpirma ng Ministro ng Turismo ng pamahalaan ng Kosta Rika na si Gustavo Seguera.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Herrera Salazar |first=Kimberly |date=12 Marso 2021 |title=Representantes de Miss Universo están en Costa Rica: ‘El país está listo para un certamen de esta dimensión’ |url=https://www.nacion.com/viva/farandula/representantes-de-miss-universo-estan-en-costa/N7XJH5KVFFFWFBMXZXX4W5PNJU/story/ |access-date=22 Setyembre 2022 |website=La Nación |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rocha |first=Kika |date=21 Mayo 2021 |title=Miss Universo Andrea Meza se confiesa |url=https://peopleenespanol.com/celebridades/miss-universo-andrea-meza-se-confiesa-entrevista-portada-digital/ |access-date=26 Oktubre 2022 |website=People en Español |language=es}}&lt;/ref&gt;

Subalit, noong ika-20 ng Hulyo 2021, kinumpirma ng Miss Universe Organization na ang kompetisyon ay mangyayari sa [[Eilat]], [[Israel]] sa Disyembre ng kaparehong taon.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bracamonte |first=Earl D. C. |date=21 Hulyo 2021 |title=Miss Universe 2021 venue announced, Steve Harvey returns as host |url=https://www.philstar.com/entertainment/2021/07/21/2114062/miss-universe-2021-venue-announced-steve-harvey-returns-host |access-date=4 Hunyo 2022 |website=[[Philippine Star]]}}&lt;/ref&gt; Kinumpirma rin ng organisasyon ang pagbabalik ni [[Steve Harvey]] bilang host matapos nitong makaligtaan ang [[Miss Universe 2020|nakaraang edisyon]] na ginanap noong Mayo.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=20 Hulyo 2021 |title=Miss Universe 2021 to be held in Israel, Steve Harvey to return as host |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/celebrities/2021/07/20/miss-universe-2021-israel-steve-harvey-return-host/8024225002/ |access-date=4 Hunyo 2022 |website=USA Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Noong ika-27 ng Oktubre 2021, inihayag ng Miss Universe Organization na ang kompetisyon ay gaganapin sa Universe Dome, isang pansamatalang custom-built arena na na-import sa [[Eilat]] mula sa [[Portugal]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=27 Oktubre 2021 |title=Miss Universe 2021 announces coronation date |url=https://www.cnnphilippines.com/entertainment/2021/10/27/Miss-Universe-2021-coronation-date-December-.html |access-date=4 Hunyo 2022 |website=[[CNN Philippines]] |archive-date=28 Nobiyembre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211128021728/https://www.cnnphilippines.com/entertainment/2021/10/27/Miss-Universe-2021-coronation-date-December-.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=27 Oktubre 2021 |title=Miss Universe 2021 set for December 12 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/miss-universe-coronation-set-december-2021/ |access-date=13 Oktubre 2022 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Pagpili ng mga kalahok ===
Ang mga kalahok mula sa walumpung mga bansa at teritoryo ay napili upang lumahok sa kompetisyon. Tatlong kandidata ang nailuklok upang kumatawan sa kanilang bansa/teritoryo matapos ang pag-urong ng orihinal na kalahok. 

==== Mga pagpalit ====
Iniluklok ang first runner-up ng Miss Universe Morocco 2021 na si Kawtar Benhalima bilang kandidata ng [[Morocco|Moroko]] sa Miss Universe matapos na maaksidente ang orihinal na nanalo na si Fatima-Zahra Khayat.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |date=10 Nobyembre 2021 |title=L'image du jour. Et la remplaçante de Fatima-Zahra Khayat au concours Miss Univers est... , H24info |url=https://www.h24info.ma/culture/limage-du-jour-et-la-remplacante-de-fatima-zahra-khayat-au-concours-miss-univers-est/ |access-date=4 Hunyo 2022 |website=h24info |language=fr-FR}}&lt;/ref&gt; Samantala, iniluklok si Debbie Aflalo, first runner-up ng Miss Dominican Republic 2021 upang kumatawan sa [[Republikang Dominikano]] matapos na mahawaan ng COVID-19 ang Miss Dominican Republic 2021 na si Andreína Martínez bago ang kaniyang paglipad patungo sa Eilat.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last= |first= |date=16 Nobyembre 2021 |title=¿Quién es Debbie Aflalo Vargas, la nueva representante dominicana al Miss Universo? |url=https://www.diariolibre.com/revista/farandula/quien-es-debbie-aflalo-vargas-la-nueva-representante-dominicana-al-miss-universo-GF29976572 |access-date=4 Hunyo 2022 |website=Diario Libre |language=es}}&lt;/ref&gt; Si Martínez ang naatasan upang kumatawan sa Republikang Dominikano sa [[Miss Universe 2022|susunod na edisyon]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=27 Abril 2022 |title=Ahora sí, Andreina Martínez representará a República Dominicana en Miss Universo 2022 |url=https://listindiario.com/entretenimiento/2022/04/27/719016/ahora-si-andreina-martinez-representara-a-republica-dominicana-en-miss-universo-2022 |access-date=4 Hunyo 2022 |website=Listín Diario |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=27 Abril 2022 |title=Conoce a la representante de República Dominicana en Miss Universo 2022 |url=https://www.diariolibre.com/revista/cultura/2022/04/27/andreina-martinez-representara-a-rd-en-miss-universo-2022/1794271 |access-date=11 Hunyo 2022 |website=Diario Libre |language=es}}&lt;/ref&gt;

Si Clémence Botino, Miss France 2020, ay iniluklok upang kumatawan sa bansang [[Pransiya]] sa edisyong ito matapos ang pakikipagpalitan kay Amandine Petit, Miss France 2021, na kumatawan sa Pransiya noong Miss Universe 2020 dahil sa posibleng date conflict sa pagitan ng Miss Universe 2021 at Miss France 2022.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=15 Marso 2021 |title=La Caennaise Amandine Petit, Miss France 2021, concourra au titre de Miss Univers |url=https://www.francebleu.fr/infos/medias-people/la-caennaise-amandine-petit-miss-france-2021-concourra-au-titre-de-miss-univers-1615833393 |access-date=4 Hunyo 2022 |website=France Bleu |language=fr}}&lt;/ref&gt; Kalaunan ay nagpositibo sa COVID-19 si Botino pagdating sa Israel at idinala sa isang government isolation hotel upang magkuwarentenas ng sampung araw. Pagkatapos ng sampung araw, pinahintulutan si Botino na magpatuloy sa kompetisyon.

==== Mga unang pagsali at pag-urong sa kompetisyon ====
Unang sumali sa edisyong ito ang [[Bahreyn]], at bumalik ang [[Alemanya]], [[Gineang Ekwatoriyal]], [[Gresya]], [[Guwatemala]], [[Kenya]], [[Morocco|Moroko]], [[Namibia|Namibya]], [[Nigeria|Niherya]], [[Suwesya]], [[Turkey|Turkya]], at [[Hungary|Unggarya]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 Nobyembre 2021 |title=Which Beauty Queens Are Skipping Miss Universe in Israel? |url=https://www.albawaba.com/node/which-beauty-queens-are-skipping-miss-universe-israel-1456361 |access-date=8 Hunyo 2022 |website=Al Bawaba |language=en}}&lt;/ref&gt; Huling sumali noong 1978 ang Moroko, noong [[Miss Universe 2018|2018]] ang Gresya, Guwatemala Unggarya,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Godinez |first=Luisa María |date=17 Mayo 2021 |title=Guatemala no participó en Miss Universo 2021, ¿por qué? |trans-title=Guatemala did not participate in Miss Universe 2021, why? |url=https://www.publinews.gt/gt/espectaculos/2021/05/16/guatemala-no-participo-en-miss-universo-2021-por-que.html |access-date=27 Hunyo 2023 |website=Publinews |language=es}}&lt;/ref&gt; at noong [[Miss Universe 2019|2019]] ang Alemanya, Gineang Ekwatoriyal, Kenya, at Namibya.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 Nobyembre 2021 |title=Miss Morocco to compete in Miss Universe 2021 show for first time in 43 years |url=https://arab.news/gakgk |access-date=8 Hunyo 2022 |website=Arab News |language=en}}&lt;/ref&gt; Hindi sumali ang mga bansang [[Barbados]], [[Belize|Belis]], [[Indonesia|Indonesya]], [[Malaysia]], [[Myanmar|Miyanmar]], at [[Uruguay|Urugway]] sa edisyong ito.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 Setyembre 2021 |title=Barbados withdraws participation from Miss Universe 2021 |url=https://www.news24.com/channel/the-juice/news/pageant/barbados-withdraws-participation-from-miss-universe-2021-20210914 |access-date=8 Disyembre 2021 |website=News24 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 Disyembre 2021 |title=Indonesia to skip the Miss Universe 2021 pageant |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/813048/indonesia-to-skip-the-miss-universe-2021-pageant/story/ |access-date=8 Disyembre 2021 |website=GMA News Online |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Requintina |first=Robert |date=28 Nobyembre 2021 |title=Indonesia withdraws from 70th Miss Universe Competition in Israel |url=https://mb.com.ph/2021/11/28/indonesia-withdraws-from-70th-miss-universe-competition-in-israel/ |access-date=13 Oktubre 2022 |website=[[Manila Bulletin]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 Agosto 2021 |title=Malaysia won't send representative to 70th Miss Universe |url=https://news.abs-cbn.com/life/08/17/21/malaysia-wont-send-representative-to-miss-universe |access-date=8 Disyembre 2021 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 

Dapat sanang lalahok si Lazat Nurkozhoeva ng Kirgistan sa edisyong ito, ngunit bumitiw dahil sa hindi isiniwalat na dahilan. Inaasahan ding lalahok sa unang pagkakataon ang [[United Arab Emirates|Nagkakaisang Arabong Emirato]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kharizov |first=Ruslan |date=25 Enero 2021 |title=Sadyr Japarov's niece to represent Kyrgyzstan at Miss Universe pageant - |url=https://24.kg/english/181096_Sadyr_Japarovs_niece_to_represent_Kyrgyzstan_at_Miss_Universe_pageant/ |access-date=28 Setyembre 2025 |website=24.kg |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ngunit nakansela ang kompetisyong pambansa nito dahil sa kakulangan sa oras.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rizvi |first=Husain |date=23 Oktubre 2021 |title=Dubai to host first-ever Miss Universe UAE |url=https://www.khaleejtimes.com/uae/dubai-to-host-first-ever-miss-universe-uae |access-date=13 Oktubre 2022 |website=Khaleej Times |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bracamonte |first=Earl D. C. |date=10 Nobyembre 2021 |title=Miss Universe UAE canceled due to 'time constraint' |url=https://www.philstar.com/entertainment/2021/11/10/2140320/miss-universe-uae-canceled-due-time-constraint |access-date=8 Hunyo 2022 |website=[[Philippine Star]]}}&lt;/ref&gt;

=== Mga insidente bago ang kompetisyon ===
Tinawag ng pamahalaan ng [[South Africa|Timog Aprika]] si Lalela Mswane, Miss South Africa 2021, upang i-boykot ang kompetisyon dahil ito ay gaganapin sa [[Israel]].&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hovav |first=Ofir |date=15 Nobyembre 2021 |title=Government Urges Miss South Africa to Boycott Miss Universe Pageant in Israel |language=en |work=Haaretz |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2021-11-15/ty-article/government-urges-miss-south-africa-to-boycott-miss-universe-pageant-in-israel/0000017f-e723-dea7-adff-f7fba3420000 |access-date=21 Oktubre 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Brown |first=Ryan Leonora |date=9 Disyembre 2021 |title=Beauty pageant boycott: Why Miss South Africa is on her own in Israel |language=en |work=Christian Science Monitor |url=https://www.csmonitor.com/World/Africa/2021/1209/Beauty-pageant-boycott-Why-Miss-South-Africa-is-on-her-own-in-Israel |access-date=24 Oktubre 2022 |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt; Inanunsyo ng Minister of Sport, Arts and Culture Department ng Timog Aprika na si Nathi Mthethwa na hindi maaaring iugnay ang sarili nito sa pageant dahil sa mga &quot;kalupitang ginawa ng Israel laban sa mga Palestino&quot;, at &quot;mahusay na dokumentado ang mga kalupitang ginawa ng Israel laban sa mga Palestino&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 Nobyembre 2021 |title=South Africa withdraws support for Miss Universe 2021 bet due to Israel venue |url=https://www.philstar.com/entertainment/2021/11/19/2142444/south-africa-withdraws-support-miss-universe-2021-bet-due-israel-venue |access-date=24 Oktubre 2022 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Bagaman tinawag na ng pamahalaan na i-boykot ang pageant, ipinagpatuloy pa rin ni Mswane ang pagkakalahok sa kompetisyon, dahilan upang alisin ng pamahalaan ng Timog Aprika ang suporta nito kay Mswane.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 Nobyembre 2021 |title=Furor over Miss South Africa appearing in pageant in Israel |url=https://apnews.com/article/entertainment-africa-arts-and-entertainment-israel-middle-east-3b8330dd36c903ba81854a49790366b0 |access-date=21 Oktubre 2022 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Coetzee |first=Nikita |date=16 Disyembre 2021 |title=A teary Lalela Mswane addresses Miss Universe backlash as she returns from Israel |url=https://www.news24.com/channel/the-juice/news/pageant/a-teary-lalela-mswane-addresses-miss-universe-backlash-as-she-returns-from-israel-20211216 |access-date=24 Oktubre 2022 |website=Channel 24 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

==Mga resulta==
[[Talaksan:Miss Universe 2021 map.png|thumb|250x250px|Mga bansa at teritoryong sumali sa Miss Universe 2021 at ang kanilang mga pagkakalagay.]]

=== Mga pagkakalagay ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
|-
! Pagkakalagay
! Kandidata
|-
| '''Miss Universe 2021'''
|
*'''{{flag|India|name=Indiya}}''' – '''[[Harnaaz Sandhu]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;'''
|-
| 1st runner-up
|
*{{flag|Paraguay|name=Paragway}} – [[Nadia Ferreira]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
| 2nd runner-up
|
*{{flag|South Africa|name=Timog Aprika}} – [[Lalela Mswane]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
| Top 5
|
*{{flag|Colombia|name=Kolombya}} – Valeria Ayos&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
*{{flag|Philippines|name=Pilipinas}} – [[Beatrice Gomez|Beatrice Luigi Gomez]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 Disyembre 2021 |title=Philippines’ Beatrice Luigi Gomez concludes Miss Universe 2021 journey in Top 5 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/philippines-beatrice-luigi-gomez-concludes-miss-universe-2021-top-5/ |access-date=28 Marso 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| Top 10
|
*{{flag|Aruba}} – Thessaly Zimmerman&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=13 Disyembre 2021 |title=Meet the Top 10 of Miss Universe 2021 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Meet-the-Top-10-of-Miss-Universe-2021/eventshow/88247000.cms |access-date=28 Marso 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=28 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230328072945/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Meet-the-Top-10-of-Miss-Universe-2021/eventshow/88247000.cms |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*{{flag|Bahamas}} – Chantel O'Brian&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;
*{{flag|USA|name=Estados Unidos}} – Elle Smith&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;
*{{flag|Puerto Rico|name=Porto Riko}} – Michelle Colón&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;
*{{flag|France|name=Pransiya}} – Clémence Botino&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;
|-
| Top 16
|
*{{flag|Venezuela|name=Beneswela}} – Luiseth Materán&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |date=13 Disyembre 2021 |title=Introducing the Top 16 of Miss Universe 2021 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Introducing-the-Top-16-of-Miss-Universe-2021/eventshow/88246710.cms |access-date=28 Marso 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=26 Oktubre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221026150128/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/introducing-the-top-16-of-miss-universe-2021/eventshow/88246710.cms |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*{{flag|Vietnam|name=Biyetnam}} – [[Nguyễn Huỳnh Kim Duyên]] '''§&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;'''
*{{flag|Great Britain|name=Gran Britanya}} – Emma Collingridge&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;
*{{JPN}} – Juri Watanabe&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;
*{{flag|Panama}} – Brenda Smith&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;
*{{flag|Singapore|name=Singapura}} – Nandita Banna&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;
|}
&lt;small&gt;'''§''' – Binoto&amp;nbsp;ng mga manonood upang mapabilang sa Top 16&lt;/small&gt;

=== Mga espesyal na parangal ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
|-
! Parangal
! Kandidata
|-
| Best National Costume
|
* {{flag|Nigeria|name=Niherya}} – Maristella Okpala&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=13 Disyembre 2021 |title=The Winners Of Miss Universe 2021's Special Awards |url=https://metro.style/people/society-personalities/winners-of-miss-universe-2021-special-awards/32037 |access-date=4 Hunyo 2021 |website=Metro Style}}&lt;/ref&gt;
|-
| Spirit of Carnival Award
|
* {{flag|Bahamas}} – Chantel O'Brian&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
| Social Impact Award
|
* {{flag|Tsile}} – Antonia Figueroa&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|}

==Kompetisyon==

=== Pormat ng kompetisyon ===
Ang bilang ng mga ''semi-finalist'' ay ibinaba sa labing-anim kumpara sa dalawampu't-isa ng [[Miss Universe 2020|nakaraang taon]]. Ang mga resulta ng paunang kompetisyon at ng closed-door interview ang nagpasiya sa unang labinlimang mga ''semi-finalist''. Isinagawa ang ''internet voting'' kung saan ang mga manonood ay maaaring bumoto para sa isa pang kandidata upang umabante sa ''semi-finals''.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Malasig |first=Jeline |date=9 Disyembre 2021 |title=How to vote for Miss Universe 2021 bets and meet finalists through e-commerce app |url=https://interaksyon.philstar.com/hobbies-interests/2021/12/09/206174/how-to-vote-for-miss-universe-2021-bets-and-meet-finalists-through-e-commerce-app/ |access-date=8 Hunyo 2022 |website=Interaksyon |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 Disyembre 2021 |title=Introducing the Top 16 of Miss Universe 2021 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Introducing-the-Top-16-of-Miss-Universe-2021/eventshow/88246710.cms |access-date=26 Oktubre 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=26 Oktubre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221026150110/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Introducing-the-Top-16-of-Miss-Universe-2021/eventshow/88246710.cms |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Lumahok sa ''swimsuit competition'' ang labing-anim na mga ''semi-finalist'' at kalaunan ay pinili ang sampung mga ''semi-finalist''. Lumahok sa ''evening gown competition'' ang sampung mga ''semi-finalist''. Limang pinalista ang sumabak sa paunang ''question-and-answer round'', at tatlong pinalista naman ang sumabak sa ''final word'' at ''final walk''.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Requintina |first=Robert |date=7 Disyembre 2021 |title=LOOK! The stage for 70th Miss Universe Competition in Israel |url=https://mb.com.ph/2021/12/07/look-the-stage-for-70th-miss-universe-competition-in-israel/ |access-date=8 Hunyo 2022 |website=[[Manila Bulletin]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Komite sa pagpili ===
* Lory Harvey – Modelong Amerikana&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |date=9 Disyembre 2021 |title=Titleholders Iris Mittenaere and Rina Mor among Miss Universe 2021 judges |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/iris-mittenaere-rina-mor-judges-miss-universe-2021/ |access-date=8 Hunyo 2022 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last=Severo |first=Jan Milo |date=11 Disyembre 2021 |title=Marian Rivera sits alongside Adriana Lima as Miss Universe 2021 judge |url=https://www.philstar.com/entertainment/2021/12/11/2147287/marian-rivera-sits-alongside-adriana-lima-miss-universe-2021-judge |access-date=8 Hunyo 2022 |website=[[Philippine Star]]}}&lt;/ref&gt;
* Adriana Lima – Modelong Brasilenya&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
* Adamari Lopez – Artistang Portorikenya&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
* [[Iris Mittenaere]] – [[Miss Universe 2016]] mula sa [[Pransiya]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
* Urvashi Rautela – Artistang Indiyana at Miss Diva 2015&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
* [[Marian Rivera]] – Artista at Modelong Filipino&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
* Rena Sofer – Artistang Amerikana ''(bilang hurado sa gabi ng koronasyon lamang)&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;''
* Cheslie Kryst – Miss USA 2019 ''(bilang hurado sa paunang kompetisyon lamang)&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;''
* Rina Mor – [[Miss Universe 1976]] mula sa [[Israel]] ''(bilang hurado sa paunang kompetisyon lamang)&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;''

==Mga kandidata==
Walumpung kandidata ang lumahok para sa titulo.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Krause |first=Amanda |last2=Konstantinides |first2=Anneta |last3=Grindell |first3=Samantha |date=9 Disyembre 2021 |title=Meet the 80 women competing to be Miss Universe 2021 |url=https://www.insider.com/photos-of-women-competing-to-be-miss-universe-2021-12 |access-date=8 Hunyo 2022 |website=Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Plaza |first=Marane A. |date=10 Disyembre 2021 |title=LIST: Miss Universe 2021 candidates, profiles |url=https://www.philstar.com/entertainment/2021/12/10/2147053/list-miss-universe-2021-candidates-profiles |access-date=3 Nobyembre 2022 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 95%;&quot;
|-
! Bansa/Teritoryo
! Kandidata
! Edad{{efn|name=b|Mga edad sa panahon ng kompetisyon}}
! Bayan
|-
| {{flagicon|ALB}} [[Albanya]]
| Ina Dajci&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 Hulyo 2021 |title=Ina Dajçi zgjedhet Miss Universe Albania 2021 |url=https://klankosova.tv/ina-dajci-zgjedhet-miss-universe-albania-20211/ |access-date=3 Hunyo 2022 |website=Klan Kosova |language=sq}}&lt;/ref&gt;
| 27
| [[Tirana]]
|-
| {{flagicon|GER}} [[Alemanya]]
| Hannah Seifer&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 Disyembre 2021 |title=Wirtschaft im Rhein-Kreis: Steinmetz trifft Miss Universe Germany |url=https://rp-online.de/nrw/staedte/rhein-kreis/ihk-hauptgeschaeftsfuehrer-tritt-miss-unisverse-germany_aid-64420395 |access-date=8 Hunyo 2022 |website=Rheinische Post |language=de}}&lt;/ref&gt;
| 19
| Dusseldorf
|-
| {{flagicon|ARG}} [[Arhentina]]
| Julieta García&lt;ref&gt;{{Cite web |date=20 Oktubre 2021 |title=Julieta García, la bahiense que aspira a ser Miss Universo: &quot;Me estoy preparando muy fuerte para ganar&quot; |url=https://www.lanueva.com/nota/2021-10-20-9-34-0-la-modelo-bahiense-tras-la-corona-de-miss-universo-internacional-me-estoy-preparando-muy-fuerte-para-ganar |access-date=8 Hunyo 2022 |website=La Nueva |language=es}}&lt;/ref&gt;
| 22
| Bahía Blanca
|-
| {{flagicon|ARM}} [[Armenya]]
| Nane Avetisyan&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 Setyembre 2021 |title=Election of Miss Armenia 2021 |url=https://www.ccifrance-armenie.com/en/actualities/news-detail/news/election-of-miss-armenia-2021.html |access-date=8 Hunyo 2022 |website=CCI France Arménie |language=en |archive-date=30 Nobiyembre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130173551/https://www.ccifrance-armenie.com/en/actualities/news-detail/news/election-of-miss-armenia-2021.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 24
| [[Ereban]]
|-
| {{flagicon|ABW}} [[Aruba]]
| Thessaly Zimmerman&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 Hulyo 2021 |title=Thessaly Zimmerman, nueva Miss Universe Aruba |url=https://www.noticiaimpacto.com/thessaly-zimmerman-miss-universe-aruba-2021/ |access-date=8 Hunyo 2022 |website=Noticia Impacto Aruba |language=es |archive-date=2 Nobiyembre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102012257/https://www.noticiaimpacto.com/thessaly-zimmerman-miss-universe-aruba-2021/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 27
| Oranjestad
|-
| {{flagicon|AUS}} [[Australia|Australya]]
| Daria Varlamova&lt;ref&gt;{{Cite web |last=George |first=Owen |date=18 Oktubre 2021 |title=Daria Varlamova - Miss Universe Australia 2021 |url=https://gcmag.com.au/daria-varlamova-miss-universe-australia-2021-finalist-interview |access-date=8 Hunyo 2022 |website=GCMAG |language=en-US |archive-date=20 Oktubre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020003421/https://gcmag.com.au/daria-varlamova-miss-universe-australia-2021-finalist-interview/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 27
| [[Melbourne]]
|-
| {{BHS}}
| Chantel O'Brian&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Moss |first=Shavaughn |date=8 Oktubre 2021 |title=Chantel O’Brian is Miss Bahamas Universe |url=https://thenassauguardian.com/chantel-obrian-is-miss-bahamas-universe/ |access-date=8 Hunyo 2022 |website=The Nassau Guardian}}&lt;/ref&gt;
| 27
| Nassau
|-
| {{flagicon|BHR}} [[Bahreyn]]
| Manar Nadeem Deyani&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tusing |first=David |date=30 Nobyembre 2021 |title=Meet the first Miss Universe Bahrain: Manar Nadeem Deyani |url=https://www.thenationalnews.com/lifestyle/fashion/2021/11/30/meet-the-first-miss-universe-bahrain-manar-nadeem-deyani/ |access-date=8 Hunyo 2022 |website=The National |language=en}}&lt;/ref&gt;
| 25
| [[Riffa]]
|-
| {{flagicon|BEL}} [[Belhika]]
| Kedist Deltour&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Torfs |first=Michaël |date=1 Abril 2021 |title=Kedist Deltour (23) is Miss Belgium 2021! |url=https://www.vrt.be/vrtnws/en/2021/04/01/kedist-deltour-23-is-miss-belgium-2021/ |access-date=8 Hunyo 2022 |website=Vlaamse Radio- en Televisieomroeporganisatie |language=en}}&lt;/ref&gt;
| 24
| Nazareth
|-
| {{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]]
| Luiseth Materán&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Freitas |first=Alba |date=20 Hulyo 2021 |title=Materán, Miss Universo Venezuela 2021: Mi meta es inspirar a otros |url=https://www.elnacional.com/entretenimiento/luiseth-materan-miss-universo-venezuela-2021-mi-meta-es-inspirar-a-otros/ |access-date=8 Hunyo 2022 |website=El Nacional |language=es}}&lt;/ref&gt;
| 25
| Los Teques
|-
| {{flagicon|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]]
| [[Nguyễn Huỳnh Kim Duyên]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 Hulyo 2021 |title=Á hậu Kim Duyên thi Miss Universe 2021: &quot;Tôi học hỏi được nhiều kinh nghiệm từ Khánh Vân&quot; |url=https://vov.vn/giai-tri/nghe-si/a-hau-kim-duyen-thi-miss-universe-2021-toi-hoc-hoi-duoc-nhieu-kinh-nghiem-tu-khanh-van-872330.vov |access-date=8 Hunyo 2022 |website=Voice of Vietnam |language=vi}}&lt;/ref&gt;
| 25
| [[Cần Thơ]]
|-
| {{BRA}}
| Teresa Santos&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Galvani |first=Giovanna |date=10 Nobyembre 2021 |title=Representante do Ceará, Teresa Santos é escolhida como nova Miss Brasil |url=https://www.cnnbrasil.com.br/entretenimento/representante-do-ceara-teresa-santos-e-nova-miss-brasil/ |access-date=8 Hunyo 2022 |website=CNN Brasil |language=pt-BR}}&lt;/ref&gt;
| 23
| Maranguape
|-
| {{flagicon|BUL}} [[Bulgarya]]
| Elena Danova&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 Oktubre 2021 |title=Елена Данова - Miss Universe Bulgaria 2021 |url=https://www.iwoman.bg/gallery/13350-202110290013096001635508975.html |access-date=8 Hunyo 2022 |website=iWoman |language=bg}}&lt;/ref&gt;
| 21
| Krichim
|-
| {{flagicon|BOL}} [[Bulibya]]
| Nahemi Uequin&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 Setyembre 2021 |title=Nahemi Uequin le devuelve el título a Santa Cruz |url=https://www.eldiario.net/portal/2021/09/02/nahemi-uequin-le-devuelve-el-titulo-a-santa-cruz/ |access-date=8 Hunyo 2022 |website=El Diario |language=es |archive-date=8 Hunyo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220608141746/https://www.eldiario.net/portal/2021/09/02/nahemi-uequin-le-devuelve-el-titulo-a-santa-cruz/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 20
| Santa Cruz
|-
| {{flagicon|CUR}} [[Curaçao]]
| Shariëngela Cijntje&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 Hulyo 2021 |title=Shariëngela Cijntje Miss Universe Curaçao 2021 |url=https://extra.cw/shariengela-cijntje-miss-universe-curacao-2021/ |access-date=8 Hunyo 2022 |website=Extra.cw |language=pap}}&lt;/ref&gt;
| 27
| Willemstad
|-
| {{flagicon|DNK}} [[Dinamarka]]
| Sara Langtved&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 Disyembre 2021 |title=Hun er ‘Miss Earth Denmark 2019’ og ‘Miss Universe Denmark 2021’: Så smuk er hun |url=https://forsiden.nu/instagram/hun-er-miss-earth-denmark-2019-og-miss-universe-denmark-2021-sa-smuk-er-hun/ |access-date=8 Hunyo 2022 |website=Forsiden |language=da |archive-date=29 Hunyo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629154007/https://forsiden.nu/instagram/hun-er-miss-earth-denmark-2019-og-miss-universe-denmark-2021-sa-smuk-er-hun/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 26
| [[Copenhague]]
|-
| {{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]]
| Susy Sacoto&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Díaz |first=Valentín |date=11 Setyembre 2021 |title=Susy Sacoto es la nueva Miss Ecuador 2021 |url=https://www.elcomercio.com/tendencias/susy-sacoto-miss-ecuador-eleccion.html |access-date=8 Hunyo 2022 |website=El Comercio |language=es-EC |archive-date=8 Hunyo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220608143241/https://www.elcomercio.com/tendencias/susy-sacoto-miss-ecuador-eleccion.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 24
| Portoviejo
|-
| {{flagicon|SLV}} [[El Salvador]]
| Alejandra Gavidia&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Palomino |first=Sally |date=5 Setyembre 2021 |title=Alejandra Gavidia: Miss El Salvador, activista asexual, proaborto y funcionaria de Bukele |url=https://elpais.com/sociedad/2021-09-05/alejandra-gavidia-miss-el-salvador-activista-asexual-proaborto-y-funcionaria-de-bukele.html |access-date=8 Hunyo 2022 |website=El País |language=es}}&lt;/ref&gt;
| 25
| [[San Salvador]]
|-
| {{flagicon|SVK}} [[Eslobakya]]
| Veronika Ščepánková&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 Nobyembre 2021 |title=Lakatošová posiela na Miss Universe túto kočku: SLOVENKA je NAJVYŠŠIA v histórii svetovej súťaže krásy! |url=https://www.topky.sk/cl/100313/2212981/ |access-date=8 Hunyo 2022 |website=Topky.sk |language=sk}}&lt;/ref&gt;
| 26
| [[Bratislava]]
|-
| {{ESP}}
| Sarah Loinaz&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Trang |first=Quỳnh |date=2 Nobyembre 2021 |title=Sarah Loinaz on winning Miss Universe Spain 2021 and her dreams |url=https://bazaarvietnam.vn/nhan-vat/sarah-loinaz-represents-spain-in-the-miss-universe-2021-pageant/ |access-date=8 Hunyo 2022 |website=Harper's Bazaar Việt Nam |language=vi-VN}}&lt;/ref&gt;
| 23
| San Sebastián
|-
| {{USA}}
| Elle Smith&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bjornson |first=Greta |date=30 Nobyembre 2021 |title=Miss Kentucky Elle Smith Wins Miss USA 2021 — as Fellow Pageant Contestant Makes History |url=https://people.com/human-interest/miss-kentucky-elle-smith-wins-miss-usa-2021/ |access-date=8 Hunyo 2022 |website=People |language=en}}&lt;/ref&gt;
| 23
| Louisville
|-
| {{flagicon|GHA}} [[Gana]]
| Naa Morkor Commodore&lt;ref&gt;{{Cite news |date=11 Disyembre 2021 |title=Meet di flight attendant wey dey represent Nigeria for dis year Miss Universe, plus oda contestants from Africa |language=West African Pidgin English |work=BBC News Pidgin |url=https://www.bbc.com/pidgin/tori-59622410 |access-date=8 Hunyo 2022}}&lt;/ref&gt;
| 26
| [[Accra]]
|-
| {{flagicon|GNQ}} [[Gineang Ekwatoriyal]]
| Chelsea Mituy&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Coulibaly |first=Justin |date=3 Nobyembre 2021 |title=Chelsea Martina Mituy sacrée Miss Guinée Equatoriale 2021 |url=https://www.afrik.com/chelsea-martina-mituy-sacree-miss-guinee-equatoriale-2021 |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Afrik |language=fr-FR}}&lt;/ref&gt;
| 19
| Ebibeyin
|-
| {{flagicon|GBR}} [[Gran Britanya]]
| Emma Collingridge&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Moore |first=Charlotte |date=20 Oktubre 2021 |title='An absolute honour' –Ipswich woman crowned Miss Universe Great Britain |url=https://www.ipswichstar.co.uk/news/kesgrave-model-crowned-miss-universe-great-britain-8423934 |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Ipswich Star |language=en-UK}}&lt;/ref&gt;
| 23
| Suffolk
|-
| {{flagicon|GRC}} [[Gresya]]
| Sofia Arapogianni&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 Nobyembre 2021 |title=Miss Universe 2021: Άλλαξε η εκπρόσωπός μας - Με τη Σοφία Αραπογιάννη η Ελλάδα |url=https://www.news247.gr/psixagogia/miss-universe-2021-allaxe-i-ekprosopos-mas-me-ti-sofia-arapogianni-i-ellada.9423243.html |access-date=9 Hunyo 2022 |website=News247 |language=el}}&lt;/ref&gt;
| 22
| Ithaca
|-
| {{flagicon|GTM}} [[Guwatemala]]
| Dannia Guevara&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gamboa |first=Verónica |date=27 Oktubre 2021 |title=Ella es la nueva Miss Universo Guatemala |url=https://www.soy502.com/articulo/eligen-dania-guevara-como-nueva-miss-universo-guatemala-2021-50172 |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Soy502 |language=es}}&lt;/ref&gt;
| 24
| Ayutla
|-
| {{flagicon|JAM}} [[Hamayka]]
| Daena Soares&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Kevin |date=1 Nobyembre 2021 |title=Daena Soares is Miss Universe Jamaica |url=https://www.jamaicaobserver.com/entertainment/daena-soares-is-miss-universe-jamaica/ |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Jamaica Observer |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
| 22
| Mona
|-
| {{JPN}}
| Juri Watanabe&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 Setyembre 2021 |title=Nhân viên văn phòng đăng quang Hoa hậu Hoàn vũ Nhật |url=https://vnexpress.net/nhan-vien-van-phong-dang-quang-hoa-hau-hoan-vu-nhat-4360581.html |access-date=9 Hunyo 2022 |website=VnExpress |language=vi}}&lt;/ref&gt;
| 25
| [[Tokyo]]
|-
| {{flagicon|HTI}} [[Hayti]]
| Pascale Bélony&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nicolas |first=Eberline |date=25 Oktubre 2021 |title=La capoise Pascale Belony nommée Miss Haiti 2021 |url=https://haiti.loopnews.com/content/pascale-belony-elue-miss-haiti-2021 |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Loop News |language=fr |archive-date=27 Oktubre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027173533/https://haiti.loopnews.com/content/pascale-belony-elue-miss-haiti-2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 28
| Cap-Haïtien
|-
| {{Flagicon image|Flag of Honduras (1949–2022).svg}} [[Honduras]]
| Rose Meléndez&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=12 Disyembre 2021 |title=Llevó la punta al escenario y cautivó con su belleza: así sobresalió Rose Meléndez en Miss Universo 2021 |trans-title=She took the tip to the stage and captivated with her beauty: this is how Rose Meléndez stood out in Miss Universe 2021 |url=https://www.elheraldo.hn/entretenimiento/miss-universo-2021-rose-melendez-honduras-certamen-JYEH1506197 |access-date=3 Mayo 2023 |website=El Heraldo |language=es-HN}}&lt;/ref&gt;
| 27
| Limón
|-
| '''{{flagicon|IND}} [[Indiya]]'''
| [[Harnaaz Sandhu|'''Harnaaz Sandhu''']]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jose |first=Jinta |date=4 Oktubre 2021 |title=“For years I have dreamt of being where I am today,” says Harnaaz Sandhu |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-diva/for-years-i-have-dreamt-of-being-where-i-am-today-says-harnaaz-sandhu/articleshow/86760844.cms |access-date=9 Hunyo 2022 |website=The Times of India |archive-date=9 Hunyo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609030421/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-diva/for-years-i-have-dreamt-of-being-where-i-am-today-says-harnaaz-sandhu/articleshow/86760844.cms |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 21
| [[Chandigarh]]
|-
| {{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]]
| Katharine Walker&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Toner |first=John |date=14 Nobyembre 2021 |title=Hero NI nurse and model Kat Walker will represent Ireland at Miss Universe in Israel next month |language=en-GB |work=Belfast Telegraph |url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/sunday-life/news/hero-ni-nurse-and-model-kat-walker-will-represent-ireland-at-miss-universe-in-israel-next-month-41049003.html |access-date=9 Hunyo 2022 |issn=0307-1235}}&lt;/ref&gt;
| 26
| Belfast
|-
| {{ISR}}
| Noa Cochva&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Manhardt |first=Yifat |date=21 Oktubre 2021 |title=מלכת היופי לשנת 2021: נועה כוכבא, בת 22, מבני עטרות |language=he |work=Ynet |url=https://www.ynet.co.il/laisha/missisrael/article/hjattwrry |access-date=9 Hunyo 2022}}&lt;/ref&gt;
| 22
| Bnei Atarot
|-
| {{ITA}}
| Caterina Di Fuccia&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Beranzoli |first=Doriana |date=8 Oktubre 2021 |title=E' la 23enne Caterina Di Fuccia la Miss Universe Italia 2021. Il patron Marco Ciriaci: &quot;Verdetto unanime per lei&quot; |url=https://www.castellinotizie.it/2021/10/08/e-la-23enne-caterina-di-fuccia-la-miss-universe-italia-2021-il-patron-marco-ciriaci-verdetto-unanime-per-lei/ |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Castelli Notizie |language=it-IT}}&lt;/ref&gt;
| 23
| [[Marcianise]]
|-
| {{flagicon|CAM}} [[Kambodya]]
| Ngin Marady&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 Nobyembre 2021 |title=Thần thái cuốn hút của mỹ nhân cao 1m65 đăng quang Hoa hậu Hoàn vũ Campuchia 2021 |url=https://vov.vn/giai-tri/nghe-si/than-thai-cuon-hut-cua-my-nhan-cao-1m65-dang-quang-hoa-hau-hoan-vu-campuchia-2021-902155.vov |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Voice of Vietnam |language=vi}}&lt;/ref&gt;
| 22
| [[Nom Pen]]
|-
| {{flagicon|CMR}} [[Kamerun]]
| Michèle Ange Minkata&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Coulibaly |first=Justin |date=9 Nobyembre 2021 |title=Michèle Ange Minkata est Miss Univers Cameroun 2021 |url=https://www.afrik.com/michele-ange-minkata-est-miss-univers-cameroun-2021 |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Afrik |language=fr-FR}}&lt;/ref&gt;
| 27
| [[Yaoundé]]
|-
| {{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]]
| Tamara Jemuovic&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 Oktubre 2021 |title=Miss Universe 2021 contestant Tamara Jemuovic represents Canada |url=https://mtltimes.ca/life/miss-universe-2021-contestant-tamara-jemuovic-represents-canada/ |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Montreal Times |language=en-US |archive-date=23 Enero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220123024526/https://mtltimes.ca/life/miss-universe-2021-contestant-tamara-jemuovic-represents-canada/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 27
| [[Toronto]]
|-
| {{flagicon|VGB}} [[Kapuluang Birheng Britaniko]]
| Xaria Penn&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 Setyembre 2021 |title=Xaria Penn crowned Miss Universe BVI |url=https://www.virginislandsnewsonline.com/en/news/xaria-penn-crowned-miss-universe-bvi |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Virgin Islands News Online}}&lt;/ref&gt;
| 18
| Tortola
|-
| {{flagicon|CYM}} [[Kapuluang Kayman]]
| Georgina Kerford&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Andrel |first=Harris |date=19 Setyembre 2021 |title=Kerford crowned Miss Cayman Islands Universe 2021 |url=https://www.caymancompass.com/2021/09/19/kerford-crowned-miss-cayman-islands-universe-2021/ |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Cayman Compass |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
| 18
| George Town
|-
| {{flagicon|KAZ}} [[Kasakstan|Kasakistan]]
| Aziza Tokashova&lt;ref&gt;{{Cite web |date=20 Oktubre 2021 |title=Азиза Токашова получила титул &quot;Мисс Алматы&quot; |url=https://www.nur.kz/showbiz/career/1937969-aziza-tokashova-poluchila-titul-miss-almaty-foto/? |access-date=9 Hunyo 2022 |website=nur.kz |language=ru}}&lt;/ref&gt;
| 27
| Almaty
|-
| {{KEN}}
| Roshanara Ebrahim&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wambugu |first=Peris |date=2 Nobyembre 2021 |title=Comeback queen: Roshanara Ebrahim crowned Miss Universe Kenya |url=https://www.standardmedia.co.ke/entertainment/showbiz/2001427958/comeback-queen-roshanara-ebrahim-crowned-miss-universe-kenya |access-date=9 Hunyo 2022 |website=The Standard |language=en}}&lt;/ref&gt;
| 28
| [[Nairobi]]
|-
| {{flagicon|COL}} [[Kolombya]]
| Valeria Ayos&lt;ref&gt;{{Cite web |date=18 Oktubre 2021 |title=Valeria María Ayos, de Cartagena, es la nueva Miss Universe Colombia |url=https://www.elpais.com.co/entretenimiento/valeria-maria-ayos-de-cartagena-es-la-nueva-miss-universe-colombia.html |access-date=9 Hunyo 2022 |website=El Pais |language=es}}&lt;/ref&gt;
| 27
| Cartagena
|-
| {{flagicon2|Kosovo}} [[Kosobo]]
| Tuti Sejdiu&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 Hulyo 2021 |title=Miss Universe, Tuti Sejdiu rrëfen se u përdhunua në moshën 13-vjeçare: Më kanë trafikuar në Kosovë e Serbi |url=https://www.gazetaexpress.com/miss-universe-tuti-sejdiu-rrefen-se-u-perdhunua-ne-moshen-13-vjecare-me-kane-trafikuar-ne-kosove-e-serbi/ |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Gazeta Express |language=sq}}&lt;/ref&gt;
| 19
| Gjilan
|-
| {{flagicon|CRI}} [[Kosta Rika]]
| Valeria Rees&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Matarrita |first=Fernanda |date=31 Agosto 2021 |title=Valeria Rees, la Miss Costa Rica 2021 superó la anorexia y hoy ayuda a los demás |url=https://www.nacion.com/viva/entretenimiento/modelo-valeria-rees-supero-la-anorexia-y-creo-una/223EBBSZMNFYLISOO7UEEMWCT4/story/ |access-date=9 Hunyo 2022 |website=La Nación |language=es}}&lt;/ref&gt;
| 28
| Heredia
|-
| {{flagicon|HRV}} [[Kroasya]]
| Ora Ivanišević&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Garic |first=Davor |date=26 Hulyo 2021 |title=Nova Miss Universe je temperamentna Dubrovkinja Ora Antonija Ivanišević! Ona studira, ima niz talenata, a nama je otkrila i kakav je muškarac može zavesti |url=https://dnevnik.hr/showbuzz/inmagazin/nova-miss-universe-je-ora-antonija-ivanisevic-studentica-je-menadzmenta-u-turizmu-a-nama-je-otkrila-kakav-je-muskarac-moze-zavesti---660759.html |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Dnevnik |language=hr}}&lt;/ref&gt;
| 20
| Dubrovnik
|-
| {{LAO}}
| Tonkham Phonchanhueang&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Channaphar |first=Kitar |date=31 Oktubre 2021 |title=ຂໍສະແດງຄວາມຍິນດີດ້ວຍ ເຈນນີ້ ຕົ້ນຄໍາ ພົນຈັນເຮືອງ Miss Universe Laos ຄົນລ່າສຸດ |url=https://laoedaily.com.la/2021/10/31/106888/ |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Lao Economic Daily |language=lo |archive-date=2 Nobiyembre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102212641/https://laoedaily.com.la/2021/10/31/106888/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 26
| [[Vientiane]]
|-
|{{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]]
|Elísa Gróa Steinþórsdóttir&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sigfúsdóttir |first=Sylvía Rut |date=29 Setyembre 2021 |title=Elísa Gróa er Miss Universe Iceland 2021 |url=https://www.visir.is/g/20212163370d |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Vísir.is |language=is}}&lt;/ref&gt;
|22
|Garðabær
|-
| {{MLT}}
| Jade Cini&lt;ref&gt;{{Cite web |date=27 Nobyembre 2021 |title=Miss Universe Malta leaves for Israel to compete for international title |url=https://timesofmalta.com/articles/view/miss-universe-malta-leaves-to-israel-to-compete-for-international.917680 |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Times of Malta |language=en-gb}}&lt;/ref&gt;
| 26
| [[Valletta]]
|-
| {{flagicon|MUS}} [[Mawrisyo]]
| Anne Murielle Ravina&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 Nobyembre 2021 |title=Anne Murielle Ravina représente Maurice à la 70e édition de Miss Univers |url=https://www.wazaa.mu/fr/anne-murielle-ravina-represente-maurice-a-la-70e-edition-de-miss-univers |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Wazaa FM |language=fr |archive-date=7 Disyembre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211207032137/https://www.wazaa.mu/fr/anne-murielle-ravina-represente-maurice-a-la-70e-edition-de-miss-univers |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 26
| Rodrigues
|-
| {{flagicon|MEX}} [[Mehiko]]
| Débora Hallal&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Espinoza |first=Fernando |date=31 Mayo 2021 |title=La sinaloense Débora Hallal representará a México en Miss Universo 2021 |url=https://www.noroeste.com.mx/entretenimiento/espectaculos/representara-debora-hallal-a-mexico-DC1015746 |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Periódico Noroeste |language=es-MX}}&lt;/ref&gt;
| 25
| Las Mochis
|-
| {{flagicon|MAR}} [[Moroko]]
| Kawtar Benhalima&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
| 22
| Marrakesh
|-
| {{flagicon|NAM}} [[Namibia|Namibya]]
| Chelsi Shikongo&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mouton |first=Rinelda |date=12 Hulyo 2021 |title=Namibian beauties to strut their stuff overseas |url=https://www.namibian.com.na/index.php?page=archive-read&amp;id=213121 |access-date=9 Hunyo 2022 |website=The Namibian |language=en}}&lt;/ref&gt;
| 24
| Walvis Bay
|-
| {{NPL}}
| Sujita Basnet&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 Oktubre 2021 |title=Sujita Basnet crowned Miss Universe Nepal 2021 |url=https://thehimalayantimes.com/entertainment/sujita-basnet-crowned-miss-universe-nepal-2021 |access-date=9 Hunyo 2022 |website=The Himalayan Times}}&lt;/ref&gt;
| 28
| [[Katmandu]]
|-
| {{flagicon|NGA}} [[Niherya]]
| Maristella Okpala&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Okanlawon |first=Taiwo |date=19 Setyembre 2021 |title=Oluchi Madubuike wins Most Beautiful Girl in Nigeria 2021 |url=https://pmnewsnigeria.com/2021/09/19/oluchi-madubuike-wins-most-beautiful-girl-in-nigeria-2021/ |access-date=9 Hunyo 2022 |website=P.M. News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
| 28
| Anambra
|-
| {{flagicon|NIC}} [[Nikaragwa]]
| Allison Wassmer&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 Agosto 2021 |title=Lo que no sabías de Allison Wassmer, Miss Nicaragua 2021 |url=https://www.laprensani.com/2021/08/19/espectaculo/2866902-lo-que-no-sabias-de-allison-wassmer-miss-nicaragua-2021 |access-date=9 Hunyo 2022 |website=La Prensa |language=es}}&lt;/ref&gt;
| 26
| [[Managua]]
|-
| {{flagicon|NOR}} [[Noruwega]]
| Nora Nakken&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Andreassen |first=Gunnar |date=15 Agosto 2021 |title=Nora Emilie Nakken vant Miss Norway 2021 |url=https://xn--bodposten-n8a.no/nora-emilie-nakken-vant-miss-norway-2021/ |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Bodøposten.no |language=nb-NO}}&lt;/ref&gt;
| 23
| Trondheim
|-
| {{flagicon|NLD}} [[Netherlands|Olanda]]
| Julia Sinning&lt;ref&gt;{{Cite web |date=30 Agosto 2021 |title=Studente Julia Sinning (24) uitgeroepen tot Miss Nederland 2021 |url=https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/nederland/artikel/5250961/julia-sinning-uit-amsterdam-uitgeroepen-tot-miss-nederland-2021 |access-date=9 Hunyo 2022 |website=RTL Nieuws |language=nl}}&lt;/ref&gt;
| 24
| [[Amsterdam]]
|-
| {{PAN}}
| Brenda Smith&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 Nobyembre 2021 |title=Brenda Smith es coronada como Señorita Panamá 2021 |url=https://www.telemetro.com/senorita-panama/microsites-entretenimiento/brenda-smith-es-coronada-como-senorita-panama-2021-n5585829 |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Telemetro |language=es-PA}}&lt;/ref&gt;
| 27
| [[Lungsod ng Panama]]
|-
| {{flagicon|PRY}} [[Paraguay|Paragway]]
| [[Nadia Ferreira]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 Agosto 2021 |title=Este martes se revelará a la Miss Universo Paraguay 2021 |url=https://www.lanacion.com.py/lnpop/2021/09/01/este-martes-se-revelara-a-la-miss-universo-paraguay-2021/ |access-date=9 Hunyo 2022 |website=La Nacion |language=es}}&lt;/ref&gt;
| 22
| Villarrica
|-
| {{PER}}
| Yely Rivera&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 Oktubre 2021 |title=Miss Perú 2021: ¿Quién es Yely Rivera, la sucesora de Janick Maceta? Miss Universo Fotos Farándula nndc {{!}} TVMAS |url=https://elcomercio.pe/tvmas/farandula/miss-peru-2021-quien-es-yely-rivera-la-sucesora-de-janick-maceta-miss-universo-fotos-farandula-nndc-noticia/ |access-date=9 Hunyo 2022 |website=El Comercio Perú |language=es}}&lt;/ref&gt;
| 27
| Arequipa
|-
| {{flagicon|PHI}} [[Miss Universe Philippines|Pilipinas]]
| [[Beatrice Gomez|Beatrice Luigi Gomez]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lago |first=Amanda |date=30 Setyembre 2021 |title=Who is Beatrice Luigi Gomez, Miss Universe Philippines 2021? |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/things-to-know-beatrice-luigi-gomez/ |access-date=9 Hunyo 2022 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
| 26
| [[Lungsod ng Cebu]]
|-
| {{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]]
| Essi Unkuri&lt;ref&gt;{{Cite web |date=18 Setyembre 2021 |title=Miss Suomeksi kruunattiin vaasalaislähtöinen yrittäjä Essi Unkuri |url=https://www.hs.fi/kotimaa/art-2000008274046.html |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Helsingin Sanomat |language=fi}}&lt;/ref&gt;
| 23
| Vaasa
|-
| {{flagicon|POL}} [[Polonya]]
| Agata Wdowiak&lt;ref&gt;{{Cite web |date=21 Agosto 2021 |title=Agata Wdowiak Miss Polski 2021. Jaka jest? Poznaj ją bliżej! |url=https://www.polsat.pl/news/2021-08-21/agata-wdowiak-miss-polski-2021-jaka-jest-poznaj-ja-blizej/ |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Polsat |language=pl}}&lt;/ref&gt;
| 25
| Łódź
|-
| {{flagicon|PRI}} [[Porto Riko]]
| Michelle Colón&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Escribano |first=Rosa |date=1 Oktubre 2021 |title=Michelle Colón confía en que puede conquistar la sexta corona de Miss Universe para Puerto Rico |url=https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/michelle-colon-confia-en-que-puede-conquistar-la-sexta-corona-de-miss-universe-para-puerto-rico/ |access-date=9 Hunyo 2022 |website=El Nuevo Día |language=es}}&lt;/ref&gt;
| 21
| Loíza
|-
| {{PRT}}
| Orícia Domínguez&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 Setyembre 2021 |title=Oricia Domínguez, la venezolana que representará a Portugal en el Miss Universo |url=https://www.elnacional.com/entretenimiento/oricia-dominguez-dos-santos-la-venezolana-que-representara-a-portugal-en-el-miss-universo/ |access-date=9 Hunyo 2022 |website=El Nacional |language=es}}&lt;/ref&gt;
| 27
| [[Lisboa]]
|-
| {{FRA}}
| Clemence Botino&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
| 24
| Baie-Mahault
|-
| {{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]]
| Debbie Aflalo&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
| 27
| Azua
|-
| {{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]]
| Karolína Kokešová&lt;ref&gt;{{Cite web |date=16 Oktubre 2021 |title=Dýchejte zhluboka! Tahle kráska bude Česko reprezentovat na nejprestižnější soutěži krásy světa Miss Universe |url=https://www.super.cz/781651-dychejte-zhluboka-tahle-kraska-bude-cesko-reprezentovat-na-nejprestiznejsi-soutezi-krasy-sveta-miss-universe.html |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Super.cz |language=cs}}&lt;/ref&gt;
| 25
| [[Praga]]
|-
| {{ROM}}
| Carmina Cotfas&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pîrvu |first=Cristina |date=30 Agosto 2021 |title=Cine este Carmina Olimpia Cotfas, Miss Universe România 2021. Are 21 de ani și e studentă |url=https://www.libertatea.ro/entertainment/cine-este-carmina-olimpia-cotfas-miss-universe-romania-2021-3711827 |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Libertatea |language=ro-RO}}&lt;/ref&gt;
| 21
| Cluj-Napoca
|-
| {{flagicon|RUS}} [[Rusya]]
| Ralina Arabova&lt;ref&gt;{{Cite web |date=29 Nobyembre 2021 |title=Ралина Арабова представит Россию на конкурсе &quot;Мисс Вселенная – 2021&quot; |url=https://ria.ru/20211129/miss-1761331987.html |access-date=9 Hunyo 2022 |website=RIA Novosti |language=ru}}&lt;/ref&gt;
| 22
| Kazan
|-
| {{flagicon|SIN}} [[Singapura]]
| Nandita Banna&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lee |first=Wendi |date=19 Oktubre 2021 |title=Get to Know Miss Universe Singapore 2021 Winner Nandita Banna |url=https://www.tatlerasia.com/culture/entertainment/get-to-know-miss-universe-singapore-2021-winner-nandita-banna |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Tatler Asia |language=en}}&lt;/ref&gt;
| 21
| Singapore
|-
| {{flagicon|SWE}} [[Suwesya]]
| Moa Sandberg&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 Setyembre 2022 |title=Moa - Bagis okända skönhetsdrottning |url=https://www.mitti.se/nyheter/moa-bagis-okanda-skonhetsdrottning/repviq!Jv9EjxtwPqRfMxCSPxIQuQ/ |access-date=13 Oktubre 2022 |website=Mitt i |language=sv}}&lt;/ref&gt;
| 25
| [[Estokolmo]]
|-
| {{flagicon|THA}} [[Taylandiya]]
| Anchilee Scott-Kemmis&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gabinete |first=Jojo |date=26 Oktubre 2021 |title=Kilalanin ang kinoronahang Miss Universe Thailand 2021 na si Anchilee Scott-Kemmis... |url=https://www.pep.ph/pepalerts/cabinet-files/161636/miss-thailand-universe-2021-anchilee-scott-kemmis-a734-20211026 |access-date=9 Hunyo 2022 |website=PEP.ph |language=fil}}&lt;/ref&gt;
| 22
| Chacheongsao
|-
| {{flagicon|ZAF}} [[Timog Aprika]]
| Lalela Mswane&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Morkel |first=Graye |date=16 Oktubre 2021 |title=Lalela Mswane crowned Miss South Africa 2021 |url=https://www.news24.com/channel/the-juice/news/pageant/miss-south-africa-2021-live-stream-where-to-watch-right-now-20211016-2 |access-date=9 Hunyo 2022 |website=News24 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
| 24
| Richards Bay
|-
| {{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]]
| Jisu Kim&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Haldar |first=Sneha |date=13 Disyembre 2021 |title=Who is Miss Korea Jisu Kim? The musical actress plays golf as a hobby |url=https://www.sportskeeda.com/pop-culture/who-miss-korea-jisu-kim-the-musical-actress-plays-golf-hobby |access-date=13 Oktubre 2022 |website=Sportskeeda |language=en-us}}&lt;/ref&gt;
| 23
| [[Seoul]]
|-
| {{flagicon|CHL}} [[Chile|Tsile]]
| Antonia Figueroa&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 Setyembre 2021 |title=Miss Universo Chile: Antonia Figueroa, Miss Coquimbo, es la sucesora de Daniela Nicolás |url=https://www.terra.cl/entretenimiento/2021/9/11/miss-universo-chile-antonia-figueroa-miss-coquimbo-es-la-sucesora-de-daniela-nicolas-8987.html |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Terra |language=es}}&lt;/ref&gt;
| 26
| [[La Serena]]
|-
| {{CHN}}
| Shi Yin Yang&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Linh |first=Hong |date=11 Nobyembre 2021 |title=Hoa hậu Hoàn vũ Trung Quốc mới đăng quang đã gây chú ý lớn, cao 1m78 từ tuổi 13 |url=https://danviet.vn/hoa-hau-hoan-vu-trung-quoc-moi-dang-quang-da-gay-chu-y-lon-cao-1m78-tu-tuoi-13-502021111119583361.htm |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Dân Việt |language=vi}}&lt;/ref&gt;
| 20
| [[Beijing]]
|-
| {{flagicon|TUR}} [[Turkya]]
| Cemrenaz Turhan&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 Setyembre 2021 |title=Miss Turkey 2021 birincisi belli oldu (Dilara Korkmaz, Cemrenaz Turhan, Şira Sahilli ilk üçte) |url=https://www.ntv.com.tr/galeri/yasam/miss-turkey-2021-birincisi-belli-oldu-turkiye-guzeli-dilara-korkmaz-kimdir,ghu3qedJFkGZbS3GZgg7OA |access-date=9 Hunyo 2022 |website=NTV |language=tr |archive-date=9 Hunyo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609055631/https://www.ntv.com.tr/galeri/yasam/miss-turkey-2021-birincisi-belli-oldu-turkiye-guzeli-dilara-korkmaz-kimdir,ghu3qedJFkGZbS3GZgg7OA |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 23
| [[Istanbul]]
|-
| {{flagicon|UKR}} [[Ukranya]]
| Anna Neplyakh&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 Oktubre 2021 |title=Miss Ukraine lashes out at critics angry at her for speaking Russian, beauty queen explains that she hasn’t learned Ukrainian |url=https://www.rt.com/russia/537882-neplyakh-russian-language-backlash-nationalists/ |access-date=9 Hunyo 2022 |website=RT International |language=en}}&lt;/ref&gt;
| 27
| [[Dnipro]]
|-
| {{flagicon|HUN}} [[Hungary|Unggaria]]
| Jázmin Viktória&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 Nobyembre 2021 |title=Kiderült, ő a legszebb magyar lány, a Miss Universe Hungary nyertese |url=https://www.borsonline.hu/celeb/2021/11/kiderult-o-a-legszebb-magyar-lany-a-miss-universe-hungary-nyertese |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Bors}}&lt;/ref&gt;
| 20
| [[Budapest]]
|}

==Mga tala==
{{notelist}}
==Mga sanggunian==
{{reflist}}

==Panlabas na kawing==
* {{Official website|https://www.missuniverse.com}}

{{Miss Universe}}

[[Kategorya:Miss Universe]]</text>
      <sha1>d8ovlx39x1ehy9xip95biudalkb25bt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223411</id>
      <parentid>2223408</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T02:22:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Allyriana000</username>
        <id>119761</id>
      </contributor>
      <origin>2223411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58051" sha1="k7whd9r5r69o4x754chjxqwb7f9nfef" xml:space="preserve">{{short description|ika-70 edisyon ng Miss Universe}}
{{for|ika-69 na edisyon ng kompetisyon na ginanap noong Mayo 2021|Miss Universe 2020}}
{{Infobox beauty pageant
| name = Miss Universe 2021
| image= Harnaaz Kaur Sandhu (portrait).jpg
| caption = Harnaaz Sandhu
| hosts = [[Steve Harvey]]
| entertainment = {{hlist|Noa Kirel|Jojo|Harel Skaat|Valerie Hamaty|Narkis}}
| venue = Universe Arena, [[Eilat]], [[Israel]]
| broadcaster = &lt;small&gt;'''Internasyonal''':&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{hlist|[[Fox Broadcasting Company|FOX]]|[[Telemundo]]}}&lt;small&gt;'''Opisyal''':&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Yes
| placements = 16
| debuts = Bahreyn
| withdrawals = {{hlist|Barbados|Belis|Indonesya|Malaysia|Myanmar|Urugway}}
| returns = {{hlist|Alemanya|Gineang Ekwatoriyal|Gresya|Guwatemala|Kenya|Maruekos|Namibya|Niherya|Suwesya|Turkiya|Unggarya}}
| winner = '''[[Harnaaz Sandhu]]'''
| represented = '''{{flagicon|India}} Indiya'''
| best national costume = Maristella Okpala&lt;br&gt;{{flagicon|Nigeria}} Niherya
| before = [[Miss Universe 2020|2020]]
| next = [[Miss Universe 2022|2022]]
| award2 label=Spirit of Carnival
| award2 = Chantel O'Brian&lt;br&gt;{{flagicon|Bahamas}} Bahamas
| date = 13 Disyembre 2021{{efn|name=a|Ang patimpalak ay ginanap sa oras na ika 2 ng madaling araw (2:00 AM/02:00H) sa sonang UTC+02:00 (Pamantayang Oras ng Israel)}}
| entrants = 80
}}
Ang '''Miss Universe 2021''' ay ang ika-70 edisyon ng [[Miss Universe]] pageant, na ginanap sa Universe Dome sa Eilat, Israel noong 13 Disyembre 2021.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.manilatimes.net/2021/11/15/expats-diplomats/eilat-israel-ready-to-host-70th-miss-universe-competition/1822201|title=Eilat, Israel ready to host 70th Miss Universe competition|website=The Manila Times|language=en|date=15 Nobyembre 2021|access-date=7 Disyembre 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/lifestyle/israel-will-host-miss-universe-contest-scheduled-despite-omicron-minister-says-2021-11-28/|title=Israel to host Miss Universe contest despite Omicron|website=Reuters|language=en|date=28 Nobyembre 2021|access-date=7 Disyembre 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Alexander |first=Bryan |date=12 Disyembre 2021 |title=Miss India Harnaaz Sandhu crowned Miss Universe 2021, Miss USA Elle Smith denied top 5 spot |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/celebrities/2021/12/12/miss-india-crowned-miss-universe-steve-harvey-cat-meow/6489263001/ |access-date=7 June 2022 |website=USA Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; 

Pagkatapos ng kompetisyon, kinoronahan ni [[Andrea Meza]] ng Mehiko si [[Harnaaz Sandhu]] ng Indiya bilang Miss Universe 2021. Ito ang pangatlong tagumpay ng Indiya sa kasaysayan ng kompetisyon. Nagtapos bilang first runner-up si [[Nadia Ferreira]] ng Paragway, habang nagtapos bilang second runner-up si Lalela Mswane ng Timog Aprika.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 Disyembre 2021 |title=India wins third Miss Universe crown |url=https://www.cnnphilippines.com/lifestyle/2021/12/13/Miss-Universe-2021-India-winner.html |website=[[CNN Philippines]] |language=en |access-date=13 Disyembre 2021 |archive-date=13 Disyembre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213082817/https://www.cnnphilippines.com/lifestyle/2021/12/13/Miss-Universe-2021-India-winner.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=13 Disyembre 2021 |title=India's Harnaaz Sandhu is Miss Universe 2021 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/india-harnaaz-sandhu-winner-miss-universe-2021/ |access-date=3 Hunyo 2022 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Mga kandidata mula sa walumpung bansa at teritoryo ang lumahok sa kompetisyong ito. Bumalik si [[Steve Harvey]] bilang ''host'' na huling nagsilbi noong [[Miss Universe 2019]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=21 Hulyo 2021 |title=Miss Universe 2021 venue announced, Steve Harvey returns as host |url=https://www.philstar.com/entertainment/2021/07/21/2114062/miss-universe-2021-venue-announced-steve-harvey-returns-host |access-date=7 Disyembre 2021 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Nagsilbing mga ''backstage correspondent'' sina Miss USA 2019 Cheslie Kryst at [[Carson Kressley]]. Nagtanghal sina JoJo, Noa Kirel, Harel Skaat, Valerie Hamaty, at Narkis sa edisyong ito.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vollman |first=Taylor |date=12 Disyembre 2021 |title=Miss Universe 2021 Judges, Host &amp; Performers |url=https://heavy.com/entertainment/miss-universe-2021-judges-host-performers/ |access-date=2 Hunyo 2022 |website=Heavy |language=en-US |archive-date=9 Abril 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409065945/https://heavy.com/entertainment/miss-universe-2021-judges-host-performers/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Spiro |first=Amy |date=13 Disyembre 2021 |title=Israel’s beauty on full display as India takes the crown at Miss Universe in Eilat |url=https://www.timesofisrael.com/israels-beauty-on-full-display-as-india-takes-the-crown-at-miss-universe-in-eilat/ |access-date=25 Agosto 2022 |website=Times of Israel |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Kasaysayan ==

=== Lokasyon at petsa ===

[[File:Eilat's Harbor.JPG|thumb|[[Eilat|Port of Eilat]], ang lokasyon ng Miss Universe 2021|250x250px]]

Nasa proseso ng talakayan diumano ang Miss Universe Organization upang isagawa ang kompetisyon sa [[Costa Rica|Kosta Rika]] noong Enero 2021.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Herrera |first=Kimberly |date=29 Enero 2021 |title=Miss Universo: Costa Rica negocia con organización para ser sede del certamen de belleza |url=https://www.nacion.com/viva/farandula/miss-universo-costa-rica-negocia-con-organizacion/6GAY6J3STJHG5AWOIX72AXBFDE/story/ |access-date=4 Hunyo 2022 |website=La Nación |language=es}}&lt;/ref&gt; Ang mga talakayan ay kinumpirma ng Ministro ng Turismo ng pamahalaan ng Kosta Rika na si Gustavo Seguera.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Herrera Salazar |first=Kimberly |date=12 Marso 2021 |title=Representantes de Miss Universo están en Costa Rica: ‘El país está listo para un certamen de esta dimensión’ |url=https://www.nacion.com/viva/farandula/representantes-de-miss-universo-estan-en-costa/N7XJH5KVFFFWFBMXZXX4W5PNJU/story/ |access-date=22 Setyembre 2022 |website=La Nación |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rocha |first=Kika |date=21 Mayo 2021 |title=Miss Universo Andrea Meza se confiesa |url=https://peopleenespanol.com/celebridades/miss-universo-andrea-meza-se-confiesa-entrevista-portada-digital/ |access-date=26 Oktubre 2022 |website=People en Español |language=es}}&lt;/ref&gt;

Subalit, noong ika-20 ng Hulyo 2021, kinumpirma ng Miss Universe Organization na ang kompetisyon ay mangyayari sa [[Eilat]], [[Israel]] sa Disyembre ng kaparehong taon.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bracamonte |first=Earl D. C. |date=21 Hulyo 2021 |title=Miss Universe 2021 venue announced, Steve Harvey returns as host |url=https://www.philstar.com/entertainment/2021/07/21/2114062/miss-universe-2021-venue-announced-steve-harvey-returns-host |access-date=4 Hunyo 2022 |website=[[Philippine Star]]}}&lt;/ref&gt; Kinumpirma rin ng organisasyon ang pagbabalik ni [[Steve Harvey]] bilang host matapos nitong makaligtaan ang [[Miss Universe 2020|nakaraang edisyon]] na ginanap noong Mayo.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=20 Hulyo 2021 |title=Miss Universe 2021 to be held in Israel, Steve Harvey to return as host |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/celebrities/2021/07/20/miss-universe-2021-israel-steve-harvey-return-host/8024225002/ |access-date=4 Hunyo 2022 |website=USA Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Noong ika-27 ng Oktubre 2021, inihayag ng Miss Universe Organization na ang kompetisyon ay gaganapin sa Universe Dome, isang pansamatalang custom-built arena na na-import sa [[Eilat]] mula sa [[Portugal]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=27 Oktubre 2021 |title=Miss Universe 2021 announces coronation date |url=https://www.cnnphilippines.com/entertainment/2021/10/27/Miss-Universe-2021-coronation-date-December-.html |access-date=4 Hunyo 2022 |website=[[CNN Philippines]] |archive-date=28 Nobiyembre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211128021728/https://www.cnnphilippines.com/entertainment/2021/10/27/Miss-Universe-2021-coronation-date-December-.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=27 Oktubre 2021 |title=Miss Universe 2021 set for December 12 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/miss-universe-coronation-set-december-2021/ |access-date=13 Oktubre 2022 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Pagpili ng mga kalahok ===
Ang mga kalahok mula sa walumpung mga bansa at teritoryo ay napili upang lumahok sa kompetisyon. Tatlong kandidata ang nailuklok upang kumatawan sa kanilang bansa/teritoryo matapos ang pag-urong ng orihinal na kalahok. 

==== Mga pagpalit ====
Iniluklok ang first runner-up ng Miss Universe Morocco 2021 na si Kawtar Benhalima bilang kandidata ng [[Morocco|Moroko]] sa Miss Universe matapos na maaksidente ang orihinal na nanalo na si Fatima-Zahra Khayat.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |date=10 Nobyembre 2021 |title=L'image du jour. Et la remplaçante de Fatima-Zahra Khayat au concours Miss Univers est... , H24info |url=https://www.h24info.ma/culture/limage-du-jour-et-la-remplacante-de-fatima-zahra-khayat-au-concours-miss-univers-est/ |access-date=4 Hunyo 2022 |website=h24info |language=fr-FR}}&lt;/ref&gt; Samantala, iniluklok si Debbie Aflalo, first runner-up ng Miss Dominican Republic 2021 upang kumatawan sa [[Republikang Dominikano]] matapos na mahawaan ng COVID-19 ang Miss Dominican Republic 2021 na si Andreína Martínez bago ang kaniyang paglipad patungo sa Eilat.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |last= |first= |date=16 Nobyembre 2021 |title=¿Quién es Debbie Aflalo Vargas, la nueva representante dominicana al Miss Universo? |url=https://www.diariolibre.com/revista/farandula/quien-es-debbie-aflalo-vargas-la-nueva-representante-dominicana-al-miss-universo-GF29976572 |access-date=4 Hunyo 2022 |website=Diario Libre |language=es}}&lt;/ref&gt; Si Martínez ang naatasan upang kumatawan sa Republikang Dominikano sa [[Miss Universe 2022|susunod na edisyon]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=27 Abril 2022 |title=Ahora sí, Andreina Martínez representará a República Dominicana en Miss Universo 2022 |url=https://listindiario.com/entretenimiento/2022/04/27/719016/ahora-si-andreina-martinez-representara-a-republica-dominicana-en-miss-universo-2022 |access-date=4 Hunyo 2022 |website=Listín Diario |language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=27 Abril 2022 |title=Conoce a la representante de República Dominicana en Miss Universo 2022 |url=https://www.diariolibre.com/revista/cultura/2022/04/27/andreina-martinez-representara-a-rd-en-miss-universo-2022/1794271 |access-date=11 Hunyo 2022 |website=Diario Libre |language=es}}&lt;/ref&gt;

Si Clémence Botino, Miss France 2020, ay iniluklok upang kumatawan sa bansang [[Pransiya]] sa edisyong ito matapos ang pakikipagpalitan kay Amandine Petit, Miss France 2021, na kumatawan sa Pransiya noong Miss Universe 2020 dahil sa posibleng date conflict sa pagitan ng Miss Universe 2021 at Miss France 2022.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=15 Marso 2021 |title=La Caennaise Amandine Petit, Miss France 2021, concourra au titre de Miss Univers |url=https://www.francebleu.fr/infos/medias-people/la-caennaise-amandine-petit-miss-france-2021-concourra-au-titre-de-miss-univers-1615833393 |access-date=4 Hunyo 2022 |website=France Bleu |language=fr}}&lt;/ref&gt; Kalaunan ay nagpositibo sa COVID-19 si Botino pagdating sa Israel at idinala sa isang government isolation hotel upang magkuwarentenas ng sampung araw. Pagkatapos ng sampung araw, pinahintulutan si Botino na magpatuloy sa kompetisyon.

==== Mga unang pagsali at pag-urong sa kompetisyon ====
Unang sumali sa edisyong ito ang [[Bahreyn]], at bumalik ang [[Alemanya]], [[Gineang Ekwatoriyal]], [[Gresya]], [[Guwatemala]], [[Kenya]], [[Morocco|Moroko]], [[Namibia|Namibya]], [[Nigeria|Niherya]], [[Suwesya]], [[Turkey|Turkya]], at [[Hungary|Unggarya]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 Nobyembre 2021 |title=Which Beauty Queens Are Skipping Miss Universe in Israel? |url=https://www.albawaba.com/node/which-beauty-queens-are-skipping-miss-universe-israel-1456361 |access-date=8 Hunyo 2022 |website=Al Bawaba |language=en}}&lt;/ref&gt; Huling sumali noong 1978 ang Moroko, noong [[Miss Universe 2018|2018]] ang Gresya, Guwatemala Unggarya,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Godinez |first=Luisa María |date=17 Mayo 2021 |title=Guatemala no participó en Miss Universo 2021, ¿por qué? |trans-title=Guatemala did not participate in Miss Universe 2021, why? |url=https://www.publinews.gt/gt/espectaculos/2021/05/16/guatemala-no-participo-en-miss-universo-2021-por-que.html |access-date=27 Hunyo 2023 |website=Publinews |language=es}}&lt;/ref&gt; at noong [[Miss Universe 2019|2019]] ang Alemanya, Gineang Ekwatoriyal, Kenya, at Namibya.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 Nobyembre 2021 |title=Miss Morocco to compete in Miss Universe 2021 show for first time in 43 years |url=https://arab.news/gakgk |access-date=8 Hunyo 2022 |website=Arab News |language=en}}&lt;/ref&gt; Hindi sumali ang mga bansang [[Barbados]], [[Belize|Belis]], [[Indonesia|Indonesya]], [[Malaysia]], [[Myanmar|Miyanmar]], at [[Uruguay|Urugway]] sa edisyong ito.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 Setyembre 2021 |title=Barbados withdraws participation from Miss Universe 2021 |url=https://www.news24.com/channel/the-juice/news/pageant/barbados-withdraws-participation-from-miss-universe-2021-20210914 |access-date=8 Disyembre 2021 |website=News24 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 Disyembre 2021 |title=Indonesia to skip the Miss Universe 2021 pageant |url=https://www.gmanetwork.com/news/lifestyle/content/813048/indonesia-to-skip-the-miss-universe-2021-pageant/story/ |access-date=8 Disyembre 2021 |website=GMA News Online |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Requintina |first=Robert |date=28 Nobyembre 2021 |title=Indonesia withdraws from 70th Miss Universe Competition in Israel |url=https://mb.com.ph/2021/11/28/indonesia-withdraws-from-70th-miss-universe-competition-in-israel/ |access-date=13 Oktubre 2022 |website=[[Manila Bulletin]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 Agosto 2021 |title=Malaysia won't send representative to 70th Miss Universe |url=https://news.abs-cbn.com/life/08/17/21/malaysia-wont-send-representative-to-miss-universe |access-date=8 Disyembre 2021 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}&lt;/ref&gt; 

Dapat sanang lalahok si Lazat Nurkozhoeva ng Kirgistan sa edisyong ito, ngunit bumitiw dahil sa hindi isiniwalat na dahilan. Inaasahan ding lalahok sa unang pagkakataon ang [[United Arab Emirates|Nagkakaisang Arabong Emirato]],&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kharizov |first=Ruslan |date=25 Enero 2021 |title=Sadyr Japarov's niece to represent Kyrgyzstan at Miss Universe pageant - |url=https://24.kg/english/181096_Sadyr_Japarovs_niece_to_represent_Kyrgyzstan_at_Miss_Universe_pageant/ |access-date=28 Setyembre 2025 |website=24.kg |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ngunit nakansela ang kompetisyong pambansa nito dahil sa kakulangan sa oras.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rizvi |first=Husain |date=23 Oktubre 2021 |title=Dubai to host first-ever Miss Universe UAE |url=https://www.khaleejtimes.com/uae/dubai-to-host-first-ever-miss-universe-uae |access-date=13 Oktubre 2022 |website=Khaleej Times |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bracamonte |first=Earl D. C. |date=10 Nobyembre 2021 |title=Miss Universe UAE canceled due to 'time constraint' |url=https://www.philstar.com/entertainment/2021/11/10/2140320/miss-universe-uae-canceled-due-time-constraint |access-date=8 Hunyo 2022 |website=[[Philippine Star]]}}&lt;/ref&gt;

=== Mga insidente bago ang kompetisyon ===
Tinawag ng pamahalaan ng [[South Africa|Timog Aprika]] si Lalela Mswane, Miss South Africa 2021, upang i-boykot ang kompetisyon dahil ito ay gaganapin sa [[Israel]].&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hovav |first=Ofir |date=15 Nobyembre 2021 |title=Government Urges Miss South Africa to Boycott Miss Universe Pageant in Israel |language=en |work=Haaretz |url=https://www.haaretz.com/israel-news/2021-11-15/ty-article/government-urges-miss-south-africa-to-boycott-miss-universe-pageant-in-israel/0000017f-e723-dea7-adff-f7fba3420000 |access-date=21 Oktubre 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Brown |first=Ryan Leonora |date=9 Disyembre 2021 |title=Beauty pageant boycott: Why Miss South Africa is on her own in Israel |language=en |work=Christian Science Monitor |url=https://www.csmonitor.com/World/Africa/2021/1209/Beauty-pageant-boycott-Why-Miss-South-Africa-is-on-her-own-in-Israel |access-date=24 Oktubre 2022 |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt; Inanunsyo ng Minister of Sport, Arts and Culture Department ng Timog Aprika na si Nathi Mthethwa na hindi maaaring iugnay ang sarili nito sa pageant dahil sa mga &quot;kalupitang ginawa ng Israel laban sa mga Palestino&quot;, at &quot;mahusay na dokumentado ang mga kalupitang ginawa ng Israel laban sa mga Palestino&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 Nobyembre 2021 |title=South Africa withdraws support for Miss Universe 2021 bet due to Israel venue |url=https://www.philstar.com/entertainment/2021/11/19/2142444/south-africa-withdraws-support-miss-universe-2021-bet-due-israel-venue |access-date=24 Oktubre 2022 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Bagaman tinawag na ng pamahalaan na i-boykot ang pageant, ipinagpatuloy pa rin ni Mswane ang pagkakalahok sa kompetisyon, dahilan upang alisin ng pamahalaan ng Timog Aprika ang suporta nito kay Mswane.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 Nobyembre 2021 |title=Furor over Miss South Africa appearing in pageant in Israel |url=https://apnews.com/article/entertainment-africa-arts-and-entertainment-israel-middle-east-3b8330dd36c903ba81854a49790366b0 |access-date=21 Oktubre 2022 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Coetzee |first=Nikita |date=16 Disyembre 2021 |title=A teary Lalela Mswane addresses Miss Universe backlash as she returns from Israel |url=https://www.news24.com/channel/the-juice/news/pageant/a-teary-lalela-mswane-addresses-miss-universe-backlash-as-she-returns-from-israel-20211216 |access-date=24 Oktubre 2022 |website=Channel 24 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

==Mga resulta==
[[Talaksan:Miss Universe 2021 map.png|thumb|250x250px|Mga bansa at teritoryong sumali sa Miss Universe 2021 at ang kanilang mga pagkakalagay.]]

=== Mga pagkakalagay ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
|-
! Pagkakalagay
! Kandidata
|-
| '''Miss Universe 2021'''
|
*'''{{flag|India|name=Indiya}}''' – '''[[Harnaaz Sandhu]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;'''
|-
| 1st runner-up
|
*{{flag|Paraguay|name=Paragway}} – [[Nadia Ferreira]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
| 2nd runner-up
|
*{{flag|South Africa|name=Timog Aprika}} – [[Lalela Mswane]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
| Top 5
|
*{{flag|Colombia|name=Kolombya}} – Valeria Ayos&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
*{{flag|Philippines|name=Pilipinas}} – [[Beatrice Gomez|Beatrice Luigi Gomez]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 Disyembre 2021 |title=Philippines’ Beatrice Luigi Gomez concludes Miss Universe 2021 journey in Top 5 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/philippines-beatrice-luigi-gomez-concludes-miss-universe-2021-top-5/ |access-date=28 Marso 2023 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| Top 10
|
*{{flag|Aruba}} – Thessaly Zimmerman&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=13 Disyembre 2021 |title=Meet the Top 10 of Miss Universe 2021 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Meet-the-Top-10-of-Miss-Universe-2021/eventshow/88247000.cms |access-date=28 Marso 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=28 Marso 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230328072945/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Meet-the-Top-10-of-Miss-Universe-2021/eventshow/88247000.cms |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*{{flag|Bahamas}} – Chantel O'Brian&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;
*{{flag|USA|name=Estados Unidos}} – Elle Smith&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;
*{{flag|Puerto Rico|name=Porto Riko}} – Michelle Colón&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;
*{{flag|France|name=Pransiya}} – Clémence Botino&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;
|-
| Top 16
|
*{{flag|Venezuela|name=Beneswela}} – Luiseth Materán&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |date=13 Disyembre 2021 |title=Introducing the Top 16 of Miss Universe 2021 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Introducing-the-Top-16-of-Miss-Universe-2021/eventshow/88246710.cms |access-date=28 Marso 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=26 Oktubre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221026150128/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/introducing-the-top-16-of-miss-universe-2021/eventshow/88246710.cms |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*{{flag|Vietnam|name=Biyetnam}} – [[Kim Duyên|Nguyễn Huỳnh Kim Duyên]] '''&lt;small&gt;§&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;'''
*{{flag|Great Britain|name=Gran Britanya}} – Emma Collingridge&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;
*{{JPN}} – Juri Watanabe&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;
*{{flag|Panama}} – Brenda Smith&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;
*{{flag|Singapore|name=Singapura}} – Nandita Banna&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;
|}
&lt;small&gt;'''§''' – Binoto&amp;nbsp;ng mga manonood upang mapabilang sa Top 16&lt;/small&gt;

=== Mga espesyal na parangal ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
|-
! Parangal
! Kandidata
|-
| Best National Costume
|
* {{flag|Nigeria|name=Niherya}} – Maristella Okpala&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=13 Disyembre 2021 |title=The Winners Of Miss Universe 2021's Special Awards |url=https://metro.style/people/society-personalities/winners-of-miss-universe-2021-special-awards/32037 |access-date=4 Hunyo 2021 |website=Metro Style}}&lt;/ref&gt;
|-
| Spirit of Carnival Award
|
* {{flag|Bahamas}} – Chantel O'Brian&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
| Social Impact Award
|
* {{flag|Tsile}} – Antonia Figueroa&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|}

==Kompetisyon==

=== Pormat ng kompetisyon ===
Ang bilang ng mga ''semi-finalist'' ay ibinaba sa labing-anim kumpara sa dalawampu't-isa ng [[Miss Universe 2020|nakaraang taon]]. Ang mga resulta ng paunang kompetisyon at ng closed-door interview ang nagpasiya sa unang labinlimang mga ''semi-finalist''. Isinagawa ang ''internet voting'' kung saan ang mga manonood ay maaaring bumoto para sa isa pang kandidata upang umabante sa ''semi-finals''.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Malasig |first=Jeline |date=9 Disyembre 2021 |title=How to vote for Miss Universe 2021 bets and meet finalists through e-commerce app |url=https://interaksyon.philstar.com/hobbies-interests/2021/12/09/206174/how-to-vote-for-miss-universe-2021-bets-and-meet-finalists-through-e-commerce-app/ |access-date=8 Hunyo 2022 |website=Interaksyon |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 Disyembre 2021 |title=Introducing the Top 16 of Miss Universe 2021 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Introducing-the-Top-16-of-Miss-Universe-2021/eventshow/88246710.cms |access-date=26 Oktubre 2022 |website=The Times of India |language=en |archive-date=26 Oktubre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221026150110/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Introducing-the-Top-16-of-Miss-Universe-2021/eventshow/88246710.cms |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Lumahok sa ''swimsuit competition'' ang labing-anim na mga ''semi-finalist'' at kalaunan ay pinili ang sampung mga ''semi-finalist''. Lumahok sa ''evening gown competition'' ang sampung mga ''semi-finalist''. Limang pinalista ang sumabak sa paunang ''question-and-answer round'', at tatlong pinalista naman ang sumabak sa ''final word'' at ''final walk''.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Requintina |first=Robert |date=7 Disyembre 2021 |title=LOOK! The stage for 70th Miss Universe Competition in Israel |url=https://mb.com.ph/2021/12/07/look-the-stage-for-70th-miss-universe-competition-in-israel/ |access-date=8 Hunyo 2022 |website=[[Manila Bulletin]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Komite sa pagpili ===
* Lory Harvey – Modelong Amerikana&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |date=9 Disyembre 2021 |title=Titleholders Iris Mittenaere and Rina Mor among Miss Universe 2021 judges |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/iris-mittenaere-rina-mor-judges-miss-universe-2021/ |access-date=8 Hunyo 2022 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last=Severo |first=Jan Milo |date=11 Disyembre 2021 |title=Marian Rivera sits alongside Adriana Lima as Miss Universe 2021 judge |url=https://www.philstar.com/entertainment/2021/12/11/2147287/marian-rivera-sits-alongside-adriana-lima-miss-universe-2021-judge |access-date=8 Hunyo 2022 |website=[[Philippine Star]]}}&lt;/ref&gt;
* Adriana Lima – Modelong Brasilenya&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
* Adamari Lopez – Artistang Portorikenya&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
* [[Iris Mittenaere]] – [[Miss Universe 2016]] mula sa [[Pransiya]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
* Urvashi Rautela – Artistang Indiyana at Miss Diva 2015&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
* [[Marian Rivera]] – Artista at Modelong Filipino&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
* Rena Sofer – Artistang Amerikana ''(bilang hurado sa gabi ng koronasyon lamang)&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;''
* Cheslie Kryst – Miss USA 2019 ''(bilang hurado sa paunang kompetisyon lamang)&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;''
* Rina Mor – [[Miss Universe 1976]] mula sa [[Israel]] ''(bilang hurado sa paunang kompetisyon lamang)&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;''

==Mga kandidata==
Walumpung kandidata ang lumahok para sa titulo.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Krause |first=Amanda |last2=Konstantinides |first2=Anneta |last3=Grindell |first3=Samantha |date=9 Disyembre 2021 |title=Meet the 80 women competing to be Miss Universe 2021 |url=https://www.insider.com/photos-of-women-competing-to-be-miss-universe-2021-12 |access-date=8 Hunyo 2022 |website=Insider |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Plaza |first=Marane A. |date=10 Disyembre 2021 |title=LIST: Miss Universe 2021 candidates, profiles |url=https://www.philstar.com/entertainment/2021/12/10/2147053/list-miss-universe-2021-candidates-profiles |access-date=3 Nobyembre 2022 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 95%;&quot;
|-
! Bansa/Teritoryo
! Kandidata
! Edad{{efn|name=b|Mga edad sa panahon ng kompetisyon}}
! Bayan
|-
| {{flagicon|ALB}} [[Albanya]]
| Ina Dajci&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 Hulyo 2021 |title=Ina Dajçi zgjedhet Miss Universe Albania 2021 |url=https://klankosova.tv/ina-dajci-zgjedhet-miss-universe-albania-20211/ |access-date=3 Hunyo 2022 |website=Klan Kosova |language=sq}}&lt;/ref&gt;
| 27
| [[Tirana]]
|-
| {{flagicon|GER}} [[Alemanya]]
| Hannah Seifer&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 Disyembre 2021 |title=Wirtschaft im Rhein-Kreis: Steinmetz trifft Miss Universe Germany |url=https://rp-online.de/nrw/staedte/rhein-kreis/ihk-hauptgeschaeftsfuehrer-tritt-miss-unisverse-germany_aid-64420395 |access-date=8 Hunyo 2022 |website=Rheinische Post |language=de}}&lt;/ref&gt;
| 19
| Dusseldorf
|-
| {{flagicon|ARG}} [[Arhentina]]
| Julieta García&lt;ref&gt;{{Cite web |date=20 Oktubre 2021 |title=Julieta García, la bahiense que aspira a ser Miss Universo: &quot;Me estoy preparando muy fuerte para ganar&quot; |url=https://www.lanueva.com/nota/2021-10-20-9-34-0-la-modelo-bahiense-tras-la-corona-de-miss-universo-internacional-me-estoy-preparando-muy-fuerte-para-ganar |access-date=8 Hunyo 2022 |website=La Nueva |language=es}}&lt;/ref&gt;
| 22
| Bahía Blanca
|-
| {{flagicon|ARM}} [[Armenya]]
| Nane Avetisyan&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 Setyembre 2021 |title=Election of Miss Armenia 2021 |url=https://www.ccifrance-armenie.com/en/actualities/news-detail/news/election-of-miss-armenia-2021.html |access-date=8 Hunyo 2022 |website=CCI France Arménie |language=en |archive-date=30 Nobiyembre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130173551/https://www.ccifrance-armenie.com/en/actualities/news-detail/news/election-of-miss-armenia-2021.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 24
| [[Ereban]]
|-
| {{flagicon|ABW}} [[Aruba]]
| Thessaly Zimmerman&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 Hulyo 2021 |title=Thessaly Zimmerman, nueva Miss Universe Aruba |url=https://www.noticiaimpacto.com/thessaly-zimmerman-miss-universe-aruba-2021/ |access-date=8 Hunyo 2022 |website=Noticia Impacto Aruba |language=es |archive-date=2 Nobiyembre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102012257/https://www.noticiaimpacto.com/thessaly-zimmerman-miss-universe-aruba-2021/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 27
| Oranjestad
|-
| {{flagicon|AUS}} [[Australia|Australya]]
| Daria Varlamova&lt;ref&gt;{{Cite web |last=George |first=Owen |date=18 Oktubre 2021 |title=Daria Varlamova - Miss Universe Australia 2021 |url=https://gcmag.com.au/daria-varlamova-miss-universe-australia-2021-finalist-interview |access-date=8 Hunyo 2022 |website=GCMAG |language=en-US |archive-date=20 Oktubre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020003421/https://gcmag.com.au/daria-varlamova-miss-universe-australia-2021-finalist-interview/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 27
| [[Melbourne]]
|-
| {{BHS}}
| Chantel O'Brian&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Moss |first=Shavaughn |date=8 Oktubre 2021 |title=Chantel O’Brian is Miss Bahamas Universe |url=https://thenassauguardian.com/chantel-obrian-is-miss-bahamas-universe/ |access-date=8 Hunyo 2022 |website=The Nassau Guardian}}&lt;/ref&gt;
| 27
| Nassau
|-
| {{flagicon|BHR}} [[Bahreyn]]
| Manar Nadeem Deyani&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tusing |first=David |date=30 Nobyembre 2021 |title=Meet the first Miss Universe Bahrain: Manar Nadeem Deyani |url=https://www.thenationalnews.com/lifestyle/fashion/2021/11/30/meet-the-first-miss-universe-bahrain-manar-nadeem-deyani/ |access-date=8 Hunyo 2022 |website=The National |language=en}}&lt;/ref&gt;
| 25
| [[Riffa]]
|-
| {{flagicon|BEL}} [[Belhika]]
| Kedist Deltour&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Torfs |first=Michaël |date=1 Abril 2021 |title=Kedist Deltour (23) is Miss Belgium 2021! |url=https://www.vrt.be/vrtnws/en/2021/04/01/kedist-deltour-23-is-miss-belgium-2021/ |access-date=8 Hunyo 2022 |website=Vlaamse Radio- en Televisieomroeporganisatie |language=en}}&lt;/ref&gt;
| 24
| Nazareth
|-
| {{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]]
| Luiseth Materán&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Freitas |first=Alba |date=20 Hulyo 2021 |title=Materán, Miss Universo Venezuela 2021: Mi meta es inspirar a otros |url=https://www.elnacional.com/entretenimiento/luiseth-materan-miss-universo-venezuela-2021-mi-meta-es-inspirar-a-otros/ |access-date=8 Hunyo 2022 |website=El Nacional |language=es}}&lt;/ref&gt;
| 25
| Los Teques
|-
| {{flagicon|VIE}} [[Vietnam|Biyetnam]]
| [[Kim Duyên|Nguyễn Huỳnh Kim Duyên]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 Hulyo 2021 |title=Á hậu Kim Duyên thi Miss Universe 2021: &quot;Tôi học hỏi được nhiều kinh nghiệm từ Khánh Vân&quot; |url=https://vov.vn/giai-tri/nghe-si/a-hau-kim-duyen-thi-miss-universe-2021-toi-hoc-hoi-duoc-nhieu-kinh-nghiem-tu-khanh-van-872330.vov |access-date=8 Hunyo 2022 |website=Voice of Vietnam |language=vi}}&lt;/ref&gt;
| 25
| [[Cần Thơ]]
|-
| {{BRA}}
| Teresa Santos&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Galvani |first=Giovanna |date=10 Nobyembre 2021 |title=Representante do Ceará, Teresa Santos é escolhida como nova Miss Brasil |url=https://www.cnnbrasil.com.br/entretenimento/representante-do-ceara-teresa-santos-e-nova-miss-brasil/ |access-date=8 Hunyo 2022 |website=CNN Brasil |language=pt-BR}}&lt;/ref&gt;
| 23
| Maranguape
|-
| {{flagicon|BUL}} [[Bulgarya]]
| Elena Danova&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 Oktubre 2021 |title=Елена Данова - Miss Universe Bulgaria 2021 |url=https://www.iwoman.bg/gallery/13350-202110290013096001635508975.html |access-date=8 Hunyo 2022 |website=iWoman |language=bg}}&lt;/ref&gt;
| 21
| Krichim
|-
| {{flagicon|BOL}} [[Bulibya]]
| Nahemi Uequin&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 Setyembre 2021 |title=Nahemi Uequin le devuelve el título a Santa Cruz |url=https://www.eldiario.net/portal/2021/09/02/nahemi-uequin-le-devuelve-el-titulo-a-santa-cruz/ |access-date=8 Hunyo 2022 |website=El Diario |language=es |archive-date=8 Hunyo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220608141746/https://www.eldiario.net/portal/2021/09/02/nahemi-uequin-le-devuelve-el-titulo-a-santa-cruz/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 20
| Santa Cruz
|-
| {{flagicon|CUR}} [[Curaçao]]
| Shariëngela Cijntje&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 Hulyo 2021 |title=Shariëngela Cijntje Miss Universe Curaçao 2021 |url=https://extra.cw/shariengela-cijntje-miss-universe-curacao-2021/ |access-date=8 Hunyo 2022 |website=Extra.cw |language=pap}}&lt;/ref&gt;
| 27
| Willemstad
|-
| {{flagicon|DNK}} [[Dinamarka]]
| Sara Langtved&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 Disyembre 2021 |title=Hun er ‘Miss Earth Denmark 2019’ og ‘Miss Universe Denmark 2021’: Så smuk er hun |url=https://forsiden.nu/instagram/hun-er-miss-earth-denmark-2019-og-miss-universe-denmark-2021-sa-smuk-er-hun/ |access-date=8 Hunyo 2022 |website=Forsiden |language=da |archive-date=29 Hunyo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629154007/https://forsiden.nu/instagram/hun-er-miss-earth-denmark-2019-og-miss-universe-denmark-2021-sa-smuk-er-hun/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 26
| [[Copenhague]]
|-
| {{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]]
| Susy Sacoto&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Díaz |first=Valentín |date=11 Setyembre 2021 |title=Susy Sacoto es la nueva Miss Ecuador 2021 |url=https://www.elcomercio.com/tendencias/susy-sacoto-miss-ecuador-eleccion.html |access-date=8 Hunyo 2022 |website=El Comercio |language=es-EC |archive-date=8 Hunyo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220608143241/https://www.elcomercio.com/tendencias/susy-sacoto-miss-ecuador-eleccion.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 24
| Portoviejo
|-
| {{flagicon|SLV}} [[El Salvador]]
| Alejandra Gavidia&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Palomino |first=Sally |date=5 Setyembre 2021 |title=Alejandra Gavidia: Miss El Salvador, activista asexual, proaborto y funcionaria de Bukele |url=https://elpais.com/sociedad/2021-09-05/alejandra-gavidia-miss-el-salvador-activista-asexual-proaborto-y-funcionaria-de-bukele.html |access-date=8 Hunyo 2022 |website=El País |language=es}}&lt;/ref&gt;
| 25
| [[San Salvador]]
|-
| {{flagicon|SVK}} [[Eslobakya]]
| Veronika Ščepánková&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 Nobyembre 2021 |title=Lakatošová posiela na Miss Universe túto kočku: SLOVENKA je NAJVYŠŠIA v histórii svetovej súťaže krásy! |url=https://www.topky.sk/cl/100313/2212981/ |access-date=8 Hunyo 2022 |website=Topky.sk |language=sk}}&lt;/ref&gt;
| 26
| [[Bratislava]]
|-
| {{ESP}}
| Sarah Loinaz&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Trang |first=Quỳnh |date=2 Nobyembre 2021 |title=Sarah Loinaz on winning Miss Universe Spain 2021 and her dreams |url=https://bazaarvietnam.vn/nhan-vat/sarah-loinaz-represents-spain-in-the-miss-universe-2021-pageant/ |access-date=8 Hunyo 2022 |website=Harper's Bazaar Việt Nam |language=vi-VN}}&lt;/ref&gt;
| 23
| San Sebastián
|-
| {{USA}}
| Elle Smith&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bjornson |first=Greta |date=30 Nobyembre 2021 |title=Miss Kentucky Elle Smith Wins Miss USA 2021 — as Fellow Pageant Contestant Makes History |url=https://people.com/human-interest/miss-kentucky-elle-smith-wins-miss-usa-2021/ |access-date=8 Hunyo 2022 |website=People |language=en}}&lt;/ref&gt;
| 23
| Louisville
|-
| {{flagicon|GHA}} [[Gana]]
| Naa Morkor Commodore&lt;ref&gt;{{Cite news |date=11 Disyembre 2021 |title=Meet di flight attendant wey dey represent Nigeria for dis year Miss Universe, plus oda contestants from Africa |language=West African Pidgin English |work=BBC News Pidgin |url=https://www.bbc.com/pidgin/tori-59622410 |access-date=8 Hunyo 2022}}&lt;/ref&gt;
| 26
| [[Accra]]
|-
| {{flagicon|GNQ}} [[Gineang Ekwatoriyal]]
| Chelsea Mituy&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Coulibaly |first=Justin |date=3 Nobyembre 2021 |title=Chelsea Martina Mituy sacrée Miss Guinée Equatoriale 2021 |url=https://www.afrik.com/chelsea-martina-mituy-sacree-miss-guinee-equatoriale-2021 |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Afrik |language=fr-FR}}&lt;/ref&gt;
| 19
| Ebibeyin
|-
| {{flagicon|GBR}} [[Gran Britanya]]
| Emma Collingridge&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Moore |first=Charlotte |date=20 Oktubre 2021 |title='An absolute honour' –Ipswich woman crowned Miss Universe Great Britain |url=https://www.ipswichstar.co.uk/news/kesgrave-model-crowned-miss-universe-great-britain-8423934 |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Ipswich Star |language=en-UK}}&lt;/ref&gt;
| 23
| Suffolk
|-
| {{flagicon|GRC}} [[Gresya]]
| Sofia Arapogianni&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 Nobyembre 2021 |title=Miss Universe 2021: Άλλαξε η εκπρόσωπός μας - Με τη Σοφία Αραπογιάννη η Ελλάδα |url=https://www.news247.gr/psixagogia/miss-universe-2021-allaxe-i-ekprosopos-mas-me-ti-sofia-arapogianni-i-ellada.9423243.html |access-date=9 Hunyo 2022 |website=News247 |language=el}}&lt;/ref&gt;
| 22
| Ithaca
|-
| {{flagicon|GTM}} [[Guwatemala]]
| Dannia Guevara&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gamboa |first=Verónica |date=27 Oktubre 2021 |title=Ella es la nueva Miss Universo Guatemala |url=https://www.soy502.com/articulo/eligen-dania-guevara-como-nueva-miss-universo-guatemala-2021-50172 |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Soy502 |language=es}}&lt;/ref&gt;
| 24
| Ayutla
|-
| {{flagicon|JAM}} [[Hamayka]]
| Daena Soares&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Kevin |date=1 Nobyembre 2021 |title=Daena Soares is Miss Universe Jamaica |url=https://www.jamaicaobserver.com/entertainment/daena-soares-is-miss-universe-jamaica/ |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Jamaica Observer |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
| 22
| Mona
|-
| {{JPN}}
| Juri Watanabe&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 Setyembre 2021 |title=Nhân viên văn phòng đăng quang Hoa hậu Hoàn vũ Nhật |url=https://vnexpress.net/nhan-vien-van-phong-dang-quang-hoa-hau-hoan-vu-nhat-4360581.html |access-date=9 Hunyo 2022 |website=VnExpress |language=vi}}&lt;/ref&gt;
| 25
| [[Tokyo]]
|-
| {{flagicon|HTI}} [[Hayti]]
| Pascale Bélony&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nicolas |first=Eberline |date=25 Oktubre 2021 |title=La capoise Pascale Belony nommée Miss Haiti 2021 |url=https://haiti.loopnews.com/content/pascale-belony-elue-miss-haiti-2021 |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Loop News |language=fr |archive-date=27 Oktubre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027173533/https://haiti.loopnews.com/content/pascale-belony-elue-miss-haiti-2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 28
| Cap-Haïtien
|-
| {{Flagicon image|Flag of Honduras (1949–2022).svg}} [[Honduras]]
| Rose Meléndez&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=12 Disyembre 2021 |title=Llevó la punta al escenario y cautivó con su belleza: así sobresalió Rose Meléndez en Miss Universo 2021 |trans-title=She took the tip to the stage and captivated with her beauty: this is how Rose Meléndez stood out in Miss Universe 2021 |url=https://www.elheraldo.hn/entretenimiento/miss-universo-2021-rose-melendez-honduras-certamen-JYEH1506197 |access-date=3 Mayo 2023 |website=El Heraldo |language=es-HN}}&lt;/ref&gt;
| 27
| Limón
|-
| '''{{flagicon|IND}} [[Indiya]]'''
| [[Harnaaz Sandhu|'''Harnaaz Sandhu''']]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jose |first=Jinta |date=4 Oktubre 2021 |title=“For years I have dreamt of being where I am today,” says Harnaaz Sandhu |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-diva/for-years-i-have-dreamt-of-being-where-i-am-today-says-harnaaz-sandhu/articleshow/86760844.cms |access-date=9 Hunyo 2022 |website=The Times of India |archive-date=9 Hunyo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609030421/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-diva/for-years-i-have-dreamt-of-being-where-i-am-today-says-harnaaz-sandhu/articleshow/86760844.cms |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 21
| [[Chandigarh]]
|-
| {{flagicon|IRL}} [[Republika ng Irlanda|Irlanda]]
| Katharine Walker&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Toner |first=John |date=14 Nobyembre 2021 |title=Hero NI nurse and model Kat Walker will represent Ireland at Miss Universe in Israel next month |language=en-GB |work=Belfast Telegraph |url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/sunday-life/news/hero-ni-nurse-and-model-kat-walker-will-represent-ireland-at-miss-universe-in-israel-next-month-41049003.html |access-date=9 Hunyo 2022 |issn=0307-1235}}&lt;/ref&gt;
| 26
| Belfast
|-
| {{ISR}}
| Noa Cochva&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Manhardt |first=Yifat |date=21 Oktubre 2021 |title=מלכת היופי לשנת 2021: נועה כוכבא, בת 22, מבני עטרות |language=he |work=Ynet |url=https://www.ynet.co.il/laisha/missisrael/article/hjattwrry |access-date=9 Hunyo 2022}}&lt;/ref&gt;
| 22
| Bnei Atarot
|-
| {{ITA}}
| Caterina Di Fuccia&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Beranzoli |first=Doriana |date=8 Oktubre 2021 |title=E' la 23enne Caterina Di Fuccia la Miss Universe Italia 2021. Il patron Marco Ciriaci: &quot;Verdetto unanime per lei&quot; |url=https://www.castellinotizie.it/2021/10/08/e-la-23enne-caterina-di-fuccia-la-miss-universe-italia-2021-il-patron-marco-ciriaci-verdetto-unanime-per-lei/ |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Castelli Notizie |language=it-IT}}&lt;/ref&gt;
| 23
| [[Marcianise]]
|-
| {{flagicon|CAM}} [[Kambodya]]
| Ngin Marady&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 Nobyembre 2021 |title=Thần thái cuốn hút của mỹ nhân cao 1m65 đăng quang Hoa hậu Hoàn vũ Campuchia 2021 |url=https://vov.vn/giai-tri/nghe-si/than-thai-cuon-hut-cua-my-nhan-cao-1m65-dang-quang-hoa-hau-hoan-vu-campuchia-2021-902155.vov |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Voice of Vietnam |language=vi}}&lt;/ref&gt;
| 22
| [[Nom Pen]]
|-
| {{flagicon|CMR}} [[Kamerun]]
| Michèle Ange Minkata&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Coulibaly |first=Justin |date=9 Nobyembre 2021 |title=Michèle Ange Minkata est Miss Univers Cameroun 2021 |url=https://www.afrik.com/michele-ange-minkata-est-miss-univers-cameroun-2021 |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Afrik |language=fr-FR}}&lt;/ref&gt;
| 27
| [[Yaoundé]]
|-
| {{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]]
| Tamara Jemuovic&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 Oktubre 2021 |title=Miss Universe 2021 contestant Tamara Jemuovic represents Canada |url=https://mtltimes.ca/life/miss-universe-2021-contestant-tamara-jemuovic-represents-canada/ |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Montreal Times |language=en-US |archive-date=23 Enero 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220123024526/https://mtltimes.ca/life/miss-universe-2021-contestant-tamara-jemuovic-represents-canada/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 27
| [[Toronto]]
|-
| {{flagicon|VGB}} [[Kapuluang Birheng Britaniko]]
| Xaria Penn&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26 Setyembre 2021 |title=Xaria Penn crowned Miss Universe BVI |url=https://www.virginislandsnewsonline.com/en/news/xaria-penn-crowned-miss-universe-bvi |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Virgin Islands News Online}}&lt;/ref&gt;
| 18
| Tortola
|-
| {{flagicon|CYM}} [[Kapuluang Kayman]]
| Georgina Kerford&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Andrel |first=Harris |date=19 Setyembre 2021 |title=Kerford crowned Miss Cayman Islands Universe 2021 |url=https://www.caymancompass.com/2021/09/19/kerford-crowned-miss-cayman-islands-universe-2021/ |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Cayman Compass |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
| 18
| George Town
|-
| {{flagicon|KAZ}} [[Kasakstan|Kasakistan]]
| Aziza Tokashova&lt;ref&gt;{{Cite web |date=20 Oktubre 2021 |title=Азиза Токашова получила титул &quot;Мисс Алматы&quot; |url=https://www.nur.kz/showbiz/career/1937969-aziza-tokashova-poluchila-titul-miss-almaty-foto/? |access-date=9 Hunyo 2022 |website=nur.kz |language=ru}}&lt;/ref&gt;
| 27
| Almaty
|-
| {{KEN}}
| Roshanara Ebrahim&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Wambugu |first=Peris |date=2 Nobyembre 2021 |title=Comeback queen: Roshanara Ebrahim crowned Miss Universe Kenya |url=https://www.standardmedia.co.ke/entertainment/showbiz/2001427958/comeback-queen-roshanara-ebrahim-crowned-miss-universe-kenya |access-date=9 Hunyo 2022 |website=The Standard |language=en}}&lt;/ref&gt;
| 28
| [[Nairobi]]
|-
| {{flagicon|COL}} [[Kolombya]]
| Valeria Ayos&lt;ref&gt;{{Cite web |date=18 Oktubre 2021 |title=Valeria María Ayos, de Cartagena, es la nueva Miss Universe Colombia |url=https://www.elpais.com.co/entretenimiento/valeria-maria-ayos-de-cartagena-es-la-nueva-miss-universe-colombia.html |access-date=9 Hunyo 2022 |website=El Pais |language=es}}&lt;/ref&gt;
| 27
| Cartagena
|-
| {{flagicon2|Kosovo}} [[Kosobo]]
| Tuti Sejdiu&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 Hulyo 2021 |title=Miss Universe, Tuti Sejdiu rrëfen se u përdhunua në moshën 13-vjeçare: Më kanë trafikuar në Kosovë e Serbi |url=https://www.gazetaexpress.com/miss-universe-tuti-sejdiu-rrefen-se-u-perdhunua-ne-moshen-13-vjecare-me-kane-trafikuar-ne-kosove-e-serbi/ |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Gazeta Express |language=sq}}&lt;/ref&gt;
| 19
| Gjilan
|-
| {{flagicon|CRI}} [[Kosta Rika]]
| Valeria Rees&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Matarrita |first=Fernanda |date=31 Agosto 2021 |title=Valeria Rees, la Miss Costa Rica 2021 superó la anorexia y hoy ayuda a los demás |url=https://www.nacion.com/viva/entretenimiento/modelo-valeria-rees-supero-la-anorexia-y-creo-una/223EBBSZMNFYLISOO7UEEMWCT4/story/ |access-date=9 Hunyo 2022 |website=La Nación |language=es}}&lt;/ref&gt;
| 28
| Heredia
|-
| {{flagicon|HRV}} [[Kroasya]]
| Ora Ivanišević&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Garic |first=Davor |date=26 Hulyo 2021 |title=Nova Miss Universe je temperamentna Dubrovkinja Ora Antonija Ivanišević! Ona studira, ima niz talenata, a nama je otkrila i kakav je muškarac može zavesti |url=https://dnevnik.hr/showbuzz/inmagazin/nova-miss-universe-je-ora-antonija-ivanisevic-studentica-je-menadzmenta-u-turizmu-a-nama-je-otkrila-kakav-je-muskarac-moze-zavesti---660759.html |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Dnevnik |language=hr}}&lt;/ref&gt;
| 20
| Dubrovnik
|-
| {{LAO}}
| Tonkham Phonchanhueang&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Channaphar |first=Kitar |date=31 Oktubre 2021 |title=ຂໍສະແດງຄວາມຍິນດີດ້ວຍ ເຈນນີ້ ຕົ້ນຄໍາ ພົນຈັນເຮືອງ Miss Universe Laos ຄົນລ່າສຸດ |url=https://laoedaily.com.la/2021/10/31/106888/ |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Lao Economic Daily |language=lo |archive-date=2 Nobiyembre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102212641/https://laoedaily.com.la/2021/10/31/106888/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 26
| [[Vientiane]]
|-
|{{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]]
|Elísa Gróa Steinþórsdóttir&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sigfúsdóttir |first=Sylvía Rut |date=29 Setyembre 2021 |title=Elísa Gróa er Miss Universe Iceland 2021 |url=https://www.visir.is/g/20212163370d |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Vísir.is |language=is}}&lt;/ref&gt;
|22
|Garðabær
|-
| {{MLT}}
| Jade Cini&lt;ref&gt;{{Cite web |date=27 Nobyembre 2021 |title=Miss Universe Malta leaves for Israel to compete for international title |url=https://timesofmalta.com/articles/view/miss-universe-malta-leaves-to-israel-to-compete-for-international.917680 |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Times of Malta |language=en-gb}}&lt;/ref&gt;
| 26
| [[Valletta]]
|-
| {{flagicon|MUS}} [[Mawrisyo]]
| Anne Murielle Ravina&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 Nobyembre 2021 |title=Anne Murielle Ravina représente Maurice à la 70e édition de Miss Univers |url=https://www.wazaa.mu/fr/anne-murielle-ravina-represente-maurice-a-la-70e-edition-de-miss-univers |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Wazaa FM |language=fr |archive-date=7 Disyembre 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211207032137/https://www.wazaa.mu/fr/anne-murielle-ravina-represente-maurice-a-la-70e-edition-de-miss-univers |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 26
| Rodrigues
|-
| {{flagicon|MEX}} [[Mehiko]]
| Débora Hallal&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Espinoza |first=Fernando |date=31 Mayo 2021 |title=La sinaloense Débora Hallal representará a México en Miss Universo 2021 |url=https://www.noroeste.com.mx/entretenimiento/espectaculos/representara-debora-hallal-a-mexico-DC1015746 |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Periódico Noroeste |language=es-MX}}&lt;/ref&gt;
| 25
| Las Mochis
|-
| {{flagicon|MAR}} [[Moroko]]
| Kawtar Benhalima&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
| 22
| Marrakesh
|-
| {{flagicon|NAM}} [[Namibia|Namibya]]
| Chelsi Shikongo&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mouton |first=Rinelda |date=12 Hulyo 2021 |title=Namibian beauties to strut their stuff overseas |url=https://www.namibian.com.na/index.php?page=archive-read&amp;id=213121 |access-date=9 Hunyo 2022 |website=The Namibian |language=en}}&lt;/ref&gt;
| 24
| Walvis Bay
|-
| {{NPL}}
| Sujita Basnet&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 Oktubre 2021 |title=Sujita Basnet crowned Miss Universe Nepal 2021 |url=https://thehimalayantimes.com/entertainment/sujita-basnet-crowned-miss-universe-nepal-2021 |access-date=9 Hunyo 2022 |website=The Himalayan Times}}&lt;/ref&gt;
| 28
| [[Katmandu]]
|-
| {{flagicon|NGA}} [[Niherya]]
| Maristella Okpala&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Okanlawon |first=Taiwo |date=19 Setyembre 2021 |title=Oluchi Madubuike wins Most Beautiful Girl in Nigeria 2021 |url=https://pmnewsnigeria.com/2021/09/19/oluchi-madubuike-wins-most-beautiful-girl-in-nigeria-2021/ |access-date=9 Hunyo 2022 |website=P.M. News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
| 28
| Anambra
|-
| {{flagicon|NIC}} [[Nikaragwa]]
| Allison Wassmer&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 Agosto 2021 |title=Lo que no sabías de Allison Wassmer, Miss Nicaragua 2021 |url=https://www.laprensani.com/2021/08/19/espectaculo/2866902-lo-que-no-sabias-de-allison-wassmer-miss-nicaragua-2021 |access-date=9 Hunyo 2022 |website=La Prensa |language=es}}&lt;/ref&gt;
| 26
| [[Managua]]
|-
| {{flagicon|NOR}} [[Noruwega]]
| Nora Nakken&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Andreassen |first=Gunnar |date=15 Agosto 2021 |title=Nora Emilie Nakken vant Miss Norway 2021 |url=https://xn--bodposten-n8a.no/nora-emilie-nakken-vant-miss-norway-2021/ |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Bodøposten.no |language=nb-NO}}&lt;/ref&gt;
| 23
| Trondheim
|-
| {{flagicon|NLD}} [[Netherlands|Olanda]]
| Julia Sinning&lt;ref&gt;{{Cite web |date=30 Agosto 2021 |title=Studente Julia Sinning (24) uitgeroepen tot Miss Nederland 2021 |url=https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/nederland/artikel/5250961/julia-sinning-uit-amsterdam-uitgeroepen-tot-miss-nederland-2021 |access-date=9 Hunyo 2022 |website=RTL Nieuws |language=nl}}&lt;/ref&gt;
| 24
| [[Amsterdam]]
|-
| {{PAN}}
| Brenda Smith&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 Nobyembre 2021 |title=Brenda Smith es coronada como Señorita Panamá 2021 |url=https://www.telemetro.com/senorita-panama/microsites-entretenimiento/brenda-smith-es-coronada-como-senorita-panama-2021-n5585829 |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Telemetro |language=es-PA}}&lt;/ref&gt;
| 27
| [[Lungsod ng Panama]]
|-
| {{flagicon|PRY}} [[Paraguay|Paragway]]
| [[Nadia Ferreira]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 Agosto 2021 |title=Este martes se revelará a la Miss Universo Paraguay 2021 |url=https://www.lanacion.com.py/lnpop/2021/09/01/este-martes-se-revelara-a-la-miss-universo-paraguay-2021/ |access-date=9 Hunyo 2022 |website=La Nacion |language=es}}&lt;/ref&gt;
| 22
| Villarrica
|-
| {{PER}}
| Yely Rivera&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 Oktubre 2021 |title=Miss Perú 2021: ¿Quién es Yely Rivera, la sucesora de Janick Maceta? Miss Universo Fotos Farándula nndc {{!}} TVMAS |url=https://elcomercio.pe/tvmas/farandula/miss-peru-2021-quien-es-yely-rivera-la-sucesora-de-janick-maceta-miss-universo-fotos-farandula-nndc-noticia/ |access-date=9 Hunyo 2022 |website=El Comercio Perú |language=es}}&lt;/ref&gt;
| 27
| Arequipa
|-
| {{flagicon|PHI}} [[Miss Universe Philippines|Pilipinas]]
| [[Beatrice Gomez|Beatrice Luigi Gomez]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lago |first=Amanda |date=30 Setyembre 2021 |title=Who is Beatrice Luigi Gomez, Miss Universe Philippines 2021? |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/things-to-know-beatrice-luigi-gomez/ |access-date=9 Hunyo 2022 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
| 26
| [[Lungsod ng Cebu]]
|-
| {{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]]
| Essi Unkuri&lt;ref&gt;{{Cite web |date=18 Setyembre 2021 |title=Miss Suomeksi kruunattiin vaasalaislähtöinen yrittäjä Essi Unkuri |url=https://www.hs.fi/kotimaa/art-2000008274046.html |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Helsingin Sanomat |language=fi}}&lt;/ref&gt;
| 23
| Vaasa
|-
| {{flagicon|POL}} [[Polonya]]
| Agata Wdowiak&lt;ref&gt;{{Cite web |date=21 Agosto 2021 |title=Agata Wdowiak Miss Polski 2021. Jaka jest? Poznaj ją bliżej! |url=https://www.polsat.pl/news/2021-08-21/agata-wdowiak-miss-polski-2021-jaka-jest-poznaj-ja-blizej/ |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Polsat |language=pl}}&lt;/ref&gt;
| 25
| Łódź
|-
| {{flagicon|PRI}} [[Porto Riko]]
| Michelle Colón&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Escribano |first=Rosa |date=1 Oktubre 2021 |title=Michelle Colón confía en que puede conquistar la sexta corona de Miss Universe para Puerto Rico |url=https://www.elnuevodia.com/entretenimiento/farandula/notas/michelle-colon-confia-en-que-puede-conquistar-la-sexta-corona-de-miss-universe-para-puerto-rico/ |access-date=9 Hunyo 2022 |website=El Nuevo Día |language=es}}&lt;/ref&gt;
| 21
| Loíza
|-
| {{PRT}}
| Orícia Domínguez&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 Setyembre 2021 |title=Oricia Domínguez, la venezolana que representará a Portugal en el Miss Universo |url=https://www.elnacional.com/entretenimiento/oricia-dominguez-dos-santos-la-venezolana-que-representara-a-portugal-en-el-miss-universo/ |access-date=9 Hunyo 2022 |website=El Nacional |language=es}}&lt;/ref&gt;
| 27
| [[Lisboa]]
|-
| {{FRA}}
| Clemence Botino&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
| 24
| Baie-Mahault
|-
| {{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]]
| Debbie Aflalo&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
| 27
| Azua
|-
| {{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]]
| Karolína Kokešová&lt;ref&gt;{{Cite web |date=16 Oktubre 2021 |title=Dýchejte zhluboka! Tahle kráska bude Česko reprezentovat na nejprestižnější soutěži krásy světa Miss Universe |url=https://www.super.cz/781651-dychejte-zhluboka-tahle-kraska-bude-cesko-reprezentovat-na-nejprestiznejsi-soutezi-krasy-sveta-miss-universe.html |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Super.cz |language=cs}}&lt;/ref&gt;
| 25
| [[Praga]]
|-
| {{ROM}}
| Carmina Cotfas&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pîrvu |first=Cristina |date=30 Agosto 2021 |title=Cine este Carmina Olimpia Cotfas, Miss Universe România 2021. Are 21 de ani și e studentă |url=https://www.libertatea.ro/entertainment/cine-este-carmina-olimpia-cotfas-miss-universe-romania-2021-3711827 |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Libertatea |language=ro-RO}}&lt;/ref&gt;
| 21
| Cluj-Napoca
|-
| {{flagicon|RUS}} [[Rusya]]
| Ralina Arabova&lt;ref&gt;{{Cite web |date=29 Nobyembre 2021 |title=Ралина Арабова представит Россию на конкурсе &quot;Мисс Вселенная – 2021&quot; |url=https://ria.ru/20211129/miss-1761331987.html |access-date=9 Hunyo 2022 |website=RIA Novosti |language=ru}}&lt;/ref&gt;
| 22
| Kazan
|-
| {{flagicon|SIN}} [[Singapura]]
| Nandita Banna&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lee |first=Wendi |date=19 Oktubre 2021 |title=Get to Know Miss Universe Singapore 2021 Winner Nandita Banna |url=https://www.tatlerasia.com/culture/entertainment/get-to-know-miss-universe-singapore-2021-winner-nandita-banna |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Tatler Asia |language=en}}&lt;/ref&gt;
| 21
| Singapore
|-
| {{flagicon|SWE}} [[Suwesya]]
| Moa Sandberg&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 Setyembre 2022 |title=Moa - Bagis okända skönhetsdrottning |url=https://www.mitti.se/nyheter/moa-bagis-okanda-skonhetsdrottning/repviq!Jv9EjxtwPqRfMxCSPxIQuQ/ |access-date=13 Oktubre 2022 |website=Mitt i |language=sv}}&lt;/ref&gt;
| 25
| [[Estokolmo]]
|-
| {{flagicon|THA}} [[Taylandiya]]
| Anchilee Scott-Kemmis&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gabinete |first=Jojo |date=26 Oktubre 2021 |title=Kilalanin ang kinoronahang Miss Universe Thailand 2021 na si Anchilee Scott-Kemmis... |url=https://www.pep.ph/pepalerts/cabinet-files/161636/miss-thailand-universe-2021-anchilee-scott-kemmis-a734-20211026 |access-date=9 Hunyo 2022 |website=PEP.ph |language=fil}}&lt;/ref&gt;
| 22
| Chacheongsao
|-
| {{flagicon|ZAF}} [[Timog Aprika]]
| Lalela Mswane&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Morkel |first=Graye |date=16 Oktubre 2021 |title=Lalela Mswane crowned Miss South Africa 2021 |url=https://www.news24.com/channel/the-juice/news/pageant/miss-south-africa-2021-live-stream-where-to-watch-right-now-20211016-2 |access-date=9 Hunyo 2022 |website=News24 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
| 24
| Richards Bay
|-
| {{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]]
| Jisu Kim&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Haldar |first=Sneha |date=13 Disyembre 2021 |title=Who is Miss Korea Jisu Kim? The musical actress plays golf as a hobby |url=https://www.sportskeeda.com/pop-culture/who-miss-korea-jisu-kim-the-musical-actress-plays-golf-hobby |access-date=13 Oktubre 2022 |website=Sportskeeda |language=en-us}}&lt;/ref&gt;
| 23
| [[Seoul]]
|-
| {{flagicon|CHL}} [[Chile|Tsile]]
| Antonia Figueroa&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 Setyembre 2021 |title=Miss Universo Chile: Antonia Figueroa, Miss Coquimbo, es la sucesora de Daniela Nicolás |url=https://www.terra.cl/entretenimiento/2021/9/11/miss-universo-chile-antonia-figueroa-miss-coquimbo-es-la-sucesora-de-daniela-nicolas-8987.html |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Terra |language=es}}&lt;/ref&gt;
| 26
| [[La Serena]]
|-
| {{CHN}}
| Shi Yin Yang&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Linh |first=Hong |date=11 Nobyembre 2021 |title=Hoa hậu Hoàn vũ Trung Quốc mới đăng quang đã gây chú ý lớn, cao 1m78 từ tuổi 13 |url=https://danviet.vn/hoa-hau-hoan-vu-trung-quoc-moi-dang-quang-da-gay-chu-y-lon-cao-1m78-tu-tuoi-13-502021111119583361.htm |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Dân Việt |language=vi}}&lt;/ref&gt;
| 20
| [[Beijing]]
|-
| {{flagicon|TUR}} [[Turkya]]
| Cemrenaz Turhan&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 Setyembre 2021 |title=Miss Turkey 2021 birincisi belli oldu (Dilara Korkmaz, Cemrenaz Turhan, Şira Sahilli ilk üçte) |url=https://www.ntv.com.tr/galeri/yasam/miss-turkey-2021-birincisi-belli-oldu-turkiye-guzeli-dilara-korkmaz-kimdir,ghu3qedJFkGZbS3GZgg7OA |access-date=9 Hunyo 2022 |website=NTV |language=tr |archive-date=9 Hunyo 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609055631/https://www.ntv.com.tr/galeri/yasam/miss-turkey-2021-birincisi-belli-oldu-turkiye-guzeli-dilara-korkmaz-kimdir,ghu3qedJFkGZbS3GZgg7OA |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| 23
| [[Istanbul]]
|-
| {{flagicon|UKR}} [[Ukranya]]
| Anna Neplyakh&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 Oktubre 2021 |title=Miss Ukraine lashes out at critics angry at her for speaking Russian, beauty queen explains that she hasn’t learned Ukrainian |url=https://www.rt.com/russia/537882-neplyakh-russian-language-backlash-nationalists/ |access-date=9 Hunyo 2022 |website=RT International |language=en}}&lt;/ref&gt;
| 27
| [[Dnipro]]
|-
| {{flagicon|HUN}} [[Hungary|Unggaria]]
| Jázmin Viktória&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 Nobyembre 2021 |title=Kiderült, ő a legszebb magyar lány, a Miss Universe Hungary nyertese |url=https://www.borsonline.hu/celeb/2021/11/kiderult-o-a-legszebb-magyar-lany-a-miss-universe-hungary-nyertese |access-date=9 Hunyo 2022 |website=Bors}}&lt;/ref&gt;
| 20
| [[Budapest]]
|}

==Mga tala==
{{notelist}}
==Mga sanggunian==
{{reflist}}

==Panlabas na kawing==
* {{Official website|https://www.missuniverse.com}}

{{Miss Universe}}

[[Kategorya:Miss Universe]]</text>
      <sha1>k7whd9r5r69o4x754chjxqwb7f9nfef</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aisha Ayensu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>313838</id>
    <revision>
      <id>2223385</id>
      <parentid>2161943</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T23:01:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2223385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8147" sha1="hiq3b3zdiqdjhcpyuuq6b4vc6poh2rk" xml:space="preserve">{{Infobox person|name=Aisha Ayensu|image=File:Aisha Ayensu the Christie Brown label creator.png|alt=&lt;!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --&gt;|caption=Aisha Ayensu Christie Brown label creator from Ghana in 2014|birth_name=|birth_date=|birth_place=Ghana|death_date=|death_place=|nationality=[[Ghanaian]]|other_names=|occupation=[[Fashion Designer]]|years_active=|known_for=''Christie Brown''|notable_works=|website=&lt;!--{{url|}} --&gt;}}Si '''Aisha Ayensu''' ay isang Ghanaian award-winning na fashion designer. Kilala siya sa pagdisenyo ng mga damit at kasutang pangtanghal ni Beyonce, [[Genevieve Nnaji]], [[Jackie Appiah]] and [[Sandra &quot;Alexandrina&quot; Don-Arthur]] &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://privilegeamoah.com/top-5-most-influential-ghanaian-fashion-designers-of-all-time/|title=Top 5 most influential Ghanaian Fashion Designers of all time.|date=2018-04-01|website=privilegeamoah.com - Ghana entertainment news|language=en-US|access-date=2019-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.glitzafrica.com/african-designers-nominated-for-2019-glitz-style-awards/|title=African Designers nominated for 2019 Glitz Style Awards – Glitz Africa Magazine|language=en-US|access-date=2019-10-12|archive-date=2021-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008111731/https://www.glitzafrica.com/african-designers-nominated-for-2019-glitz-style-awards/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  Siya ang nagtatag at ang kasalukuyang Creative Director ng Christie Brown, isang Ghanaian fashion house.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://foundersafrica.com/creative-africans-how-ghana-based-aisha-anyesu-is-infusing-modernism-into-traditional-african-fabrics/|title=Creative Africans: How Ghana-based Aisha Anyesu is Modernizing Traditional African Fabrics|date=2019-09-03|website=Founders Africa|language=en-US|access-date=2019-10-19|archive-date=2021-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008111733/https://foundersafrica.com/creative-africans-how-ghana-based-aisha-anyesu-is-infusing-modernism-into-traditional-african-fabrics/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://daughtersofafrica.org/meet-aisha-ayensthe-woman-behind-christie-brown-label/|title=Meet Aisha Ayens,The Woman Behind Christie Brown label|date=2016-11-30|website=Daughters Of Africa|language=en-US|access-date=2019-10-19|archive-date=2021-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008111729/https://daughtersofafrica.org/meet-aisha-ayensthe-woman-behind-christie-brown-label/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Afrik|first=Debonair|date=2016-10-14|title=Lookbook:Christie Brown Fall Winter 2016 Collection|url=https://debonairafrik.com/christie-brown-fall-winter-2016-collection/|access-date=2020-11-23|website=Debonair Afrik|language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Siya ay nakapanayam na ni [[Folu Storms]] para sa programa sa radyo ng [[BBC World Service]]. Kasama din si Ayensu sa Forbes' Most Promising Entrepreneurs noong 2016.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/mfonobongnsehe/2016/04/25/30-most-promising-young-entrepreneurs-in-africa-2016/|title=30 Most Promising Young Entrepreneurs In Africa 2016|last=Nsehe|first=Mfonobong|website=Forbes|language=en|access-date=2019-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/w3csww6q|title=BBC World Service - In the Studio, African Luxury Fashion: Designer Aisha Ayensu|website=BBC|language=en-GB|access-date=2019-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://alt-africa.com/2018/05/12/bbc-world-service-in-the-studio-with-fashion-designer-aisha-ayensu/|title=BBC World Service – ‘In The Studio’ with Fashion Designer Aisha Ayensu|last=altafrica10|date=2018-05-12|website=Bespoke Event Guide|language=en|access-date=2019-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://yen.com.gh/105425-top-fashion-designers-ghana.html|title=Top Fashion Designers in Ghana|last=Gracia|first=Zindzy|date=2018-02-11|website=Yen.com.gh - Ghana news.|language=en|access-date=2019-10-12}}&lt;/ref&gt;

== Edukasyon ==
Si Ayensu ay mayroong kaalaman sa sikolohiya at moda. Nagkaroon siya ng pagsasanay sa moda mula sa Joyce Ababio College of Creative Design.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jaccd.edu.gh/jaccd-orients-its-second-batch-of-degreediploma-students/|title=JACCD Orients {{sic|it|'s|nolink=y}} second batch of Degree/Diploma Students|date=2015-09-01|website=JACCD|language=en-GB|access-date=2019-10-12|archive-date=2019-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191012092401/http://www.jaccd.edu.gh/jaccd-orients-its-second-batch-of-degreediploma-students/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Karera ==
[[Talaksan:2014_Another_Christie_Brown_design_as_featured_on_NdaniTV.png|thumb|A Christie Brown design from 2014 (as featured on NdaniTV)]]
Inspirasyon nya ang kanyang lola ng itatag niya ang fashion house na Christie Brown noong Marso 2008 sa Ghana na ngayon ay kinikilala na sa buong mundo. Siya ang nagtatag at ang kasalukuyang Creative Director ng Christie Brown, isang Ghanaian fashion house. Siya ay nakapanayam ni Afua Hirsch para sa kanilang programang &quot;In the Studio&quot; para sa programa sa radyo ng BBC World Service noong 2016, apat na buwan bago ang paglabas ng kanyang taunang koleksyon ng damit kung saan naharap siya sa &quot;hamon na gawing katanggap-tanggap sa buong mundo ang kanyang kultura&quot;. Kasabay nitong ipinagdiwang ang kanyang ikasampung taon ng pagiging taga-disenyo.

== Gawad ==
Nanalo siya ng ilang mga parangal na kinabibilangan ng:

* 2009 - Emerging Designer of the Year, Arise Africa fashion event in South Africa&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/41802894-002a-11e7-96f8-3700c5664d30|title=Subscribe to read|website=Financial Times|language=en-GB|access-date=2019-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Meet The Ghanaian Woman Who Designed Tina Knowles Lawson's Trending Power Suit|url=https://www.essence.com/fashion/this-ghanaian-woman-designed-tina-knowles-lawsons-power-suit/|website=Essence|language=en-US|access-date=2020-05-29}}&lt;/ref&gt;
* 2010 - Only Ghanaian label chosen to showcase in the Arise L'Afrique-á-Porter, in Paris during Paris Fashion Week&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.industrieafrica.com/designer/Christie-Brown|title=Christie Brown|last=|first=|date=|website=Industrial Africa|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2019-10-12}}{{Dead link|date=April 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;
* 2018 - Best Fashion Designer, Africa Prestigious Awards&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.eadgoc.com/2018/05/21/aisha-ayensu-wins-best-fashion-designer-africa-at-the-african-prestigious-awards-2018/|title=Aisha Ayensu Wins Best Fashion Designer Africa at the African prestigious awards 2018|website=EAD news|language=en-US|access-date=2019-10-12|archive-date=2019-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191012092403/https://news.eadgoc.com/2018/05/21/aisha-ayensu-wins-best-fashion-designer-africa-at-the-african-prestigious-awards-2018/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* 2018 - African Designer of the Year, [[Glitz Style Awards]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pulse.com.gh/ece-frontpage/winners-list-zylofon-signees-juliet-ibrahim-victoria-micheals-and-more-win-at-glitz/7qblgrj|title=Zylofon signees, Juliet Ibrahim, Victoria Micheals &amp; more win at Glitz Style Awards|date=2018-09-03|website=www.pulse.com.gh|language=en-US|access-date=2019-10-12}}&lt;/ref&gt;
* 2019 - African Designer of the Year, [[Glitz Style Awards]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pulse.com.gh/lifestyle/fashion/check-out-the-full-list-of-winners-at-the-2019-glitz-style-awards/gmcnxzy|title=Check out the full list of winners at the 2019 Glitz Style Awards|date=2019-09-16|website=www.pulse.com.gh|language=en-US|access-date=2019-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ghanacelebrities.com/2019/09/15/2019-glitz-style-awards-full-list-of-winners/|title=2019 Glitz Style Awards: Full List Of Winners|date=2019-09-15|website=GhanaCelebrities.Com|language=en-US|access-date=2019-10-12|archive-date=2019-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191012092358/https://www.ghanacelebrities.com/2019/09/15/2019-glitz-style-awards-full-list-of-winners/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Mga Sanggunian ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>hiq3b3zdiqdjhcpyuuq6b4vc6poh2rk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tagagamit:Allyriana000</title>
    <ns>2</ns>
    <id>317584</id>
    <revision>
      <id>2223367</id>
      <parentid>2223307</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T15:17:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Allyriana000</username>
        <id>119761</id>
      </contributor>
      <origin>2223367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18936" sha1="4fzdhckrzefcmr2s6hdv6mt3r0rwr8c" xml:space="preserve">{{userboxtop|align=right|backgroundcolor=#cedff2|bordercolor=#4E78A0 solid 5px;|extra-css=border-radius: 8px; padding-bottom:3px; padding-top:5px;|textcolor=black|toptext='''Allyriana000'''}}
{{User en}}
{{User Wikipedian For|year=2022|month=05|day=13}}
{{User contrib|17,480}}
{{Userboxbottom}}Magandang araw Pilipinas! Ako si Allyriana, at ako ay mahilig sa pagsubaybay sa mga patimapalak pagandahan tulad ng Miss Universe, Miss World, Miss Earth, at Miss International. Nagsimula akong mag-edit sa English Wikipedia noong Abril 4, 2021, subalit nagsimula lamang ako sa Wikipedia Tagalog noong Mayo 13, 2022.

Ako ay ipinanganak sa [[Lungsod Quezon]], kung saan ako lumaki. Ang aking mga hilig ay gumuhit ng mga ''portrait'' ng mga tao at ng mga estruktura, manood ng mga ''series'' tulad ng ''[[RuPaul's Drag Race]]'', The Crown, Money Heist, Jujutsu Kaisen, Demon Slayer at Grey's Anatomy, at kumanta. 

== Mga nagawang artikulo ==

=== Talaan ng mga artikulo ===
Ang mga artikulong naka-'''''bold''''' ay ang mga artikulong '''tapos nang ilikha''' o may mga '''sapat na sanggunian''' na para sa mga nilalaman ng artikulo. Ang mga artikulong hindi naka-''bold'' ay ang mga artikulo kinakailangan pang dagdagan ng sapat na impormasyon at sanggunian. Lahat na ng mga artikulo mula sa Cycle 1 ang naka-''bold''. 223 sa 386 na artikulo ang tapos na (57.77%). Ang mga artikulong may asterisk ay mga artikulong naka-arkibo na ang mga sanggunian.

==== Cycle 1: 21 Abril 2021 - 31 Disyembre 2022 &lt;small&gt;(53 artikulo + 10 artikulong Ingles)&lt;/small&gt; ====
{{hidden begin|border=#aaa 1px solid|titlestyle=text-align:center
|title= Talaan ng mga artikulo mula sa Cycle 1 (619 na araw)}}
{{col-begin}}
{{col-2}}
{|
! Abril 2021
|-
|
* '''Binibining Pilipinas 1997''' (21; sa Ingles)
|-
! Hunyo 2021
|-
|
* '''Binibining Pilipinas 1996''' (2; sa Ingles)
* '''Binibining Pilipinas 1995''' (6; sa Ingles)
* '''Binibining Pilipinas 1994''' (8; sa Ingles)
* '''Binibining Pilipinas 1993''' (28; sa Ingles)
|-
! Setyembre 2021
|-
|
* '''Binibining Pilipinas 1964''' (20; sa Ingles)
|-
! Oktubre 2021
|-
|
* '''Binibining Pilipinas 1992''' (18; sa Ingles)
|-
! Nobyembre 2021
|-
|
* '''The Miss Globe 2021''' (6; sa Ingles)
|-
! Disyembre 2021
|-
|
* '''Señorita Colombia 2021''' (28; sa Ingles)
|-
! Abril 2022
|-
|
* '''Binibining Pilipinas 1991''' (23; sa Ingles)
|-
! Hunyo 2022
|-
|
*'''[[Nadia Ferreira]]''' (10)*
*'''[[Miss Universe Philippines]]''' (11)*
|-
! Agosto 2022
|-
|
*'''[[Miss World 2023]]''' (2)*
*'''[[Miss World 2018]]''' (3)
*'''[[Miss World 2019]]''' (5)
|-
! Setyembre 2022
|-
|
*'''[[Francisco Mañosa]]''' (1)
*'''[[Andrea Meza]]''' (19)
|-
! Oktubre 2022
|-
|
*'''[[Miss Universe 1952]]''' (4)*
*'''[[Miss Universe 1953]]''' (6)*
*'''[[Miss Universe 1954]]''' (7)*
*'''[[Miss Universe 1955]]''' (10)*
*'''[[Miss Universe 1956]]''' (10)*
*'''[[Miss Universe 1957]]''' (11)*
*'''[[Miss Universe 1958]]''' (12)*
*'''[[Miss Universe 1959]]''' (24)*
|-
|}
{{col-2}}
{|
|-
! Nobyembre 2022
|-
|
*'''[[Miss Universe 1960]]''' (5)*
*'''[[Miss Universe 1961]]''' (6)*
*'''[[Miss Universe 1962]]''' (7)*
*'''[[Miss Universe 1963]]''' (8)*
*'''[[Miss World 1951]]''' (8)
*'''[[Miss Universe 1964]]''' (9)*
*'''[[Miss Universe 1965]]''' (21)*
*'''[[Miss Universe 1966]]''' (25)*
*'''[[Miss Universe 1967]]''' (29)
|-
! Disyembre 2022
|-
|
*'''[[Miss Universe 1968]]''' (5)*
*'''[[Miss Universe 1969]]''' (8)*
*'''[[Miss World 1952]]''' (8)
*'''[[Miss World 1953]]''' (10)
*'''[[Miss Universe 1970]]''' (11)*
*'''[[Miss Universe 1971]]''' (11)
*'''[[Miss Universe 1972]]''' (12)
*'''[[Miss Universe 1973]]''' (12)
*'''[[Miss Universe 1974]]''' (13)
*'''[[Miss World 1954]]''' (22)
*'''[[Miss World 1955]]''' (23)
*'''[[Miss Universe 1975]]''' (23)
*'''[[Miss Universe 1976]]''' (23)
*'''[[Miss Universe 1977]]''' (24)
*'''[[Miss Universe 2012]]''' (24)
*'''[[Miss Universe 1978]]''' (25)
*'''[[Miss Universe 1979]]''' (25)
*'''[[Miss Universe 1980]]''' (27)
*'''[[Miss Universe 1981]]''' (27) 
*'''[[Miss Universe 1982]]''' (28)
*'''[[Miss Universe 1983]]''' (28)
*'''[[Miss Universe 1984]]''' (28)
*'''[[Miss Universe 1985]]''' (30)
*'''[[Miss Universe 1986]]''' (30)
*'''[[Miss Universe 1987]]''' (30)
*'''[[Miss Universe 1988]]''' (30)
*'''[[Miss Universe 1989]]''' (30)
*'''[[Miss Universe 2011]]''' (30)
*'''[[Miss Universe 1990]]''' (31)
|}
{{col-end}}
{{hidden end}}

==== Cycle 2: 3 Enero 2023 - 12 Disyembre 2023 &lt;small&gt;(86 artikulo)&lt;/small&gt; ====
{{hidden begin|border=#aaa 1px solid|titlestyle=text-align:center
|title= Talaan ng mga artikulo mula sa Cycle 2 (316 na araw)}}
{{col-begin}}
{{col-2}}
{|
|-
! Enero
|-
|
*'''[[Miss Universe 1991]]''' (3)
*'''[[Miss World 1956]]''' (4)
*'''[[Marisol Malaret]]''' (4)
*'''[[Miss Universe 2023]]''' (5)
*'''[[Miss World 2003]]''' (5)
*'''[[Fenty Beauty]]''' (5)
*'''[[Miss Universe 1992]]''' (8)
*'''[[Miss Universe 2010]]''' (8)
*'''[[Miss World 2005]]''' (8)
*'''[[Miss Universe 1993]]''' (9)
*'''[[Miss Universe 1999]]''' (9)
*'''[[Miss Universe 1994]]''' (12)
*'''[[Miss Universe 1995]]''' (12)
*'''[[Miss Universe 1996]]''' (12)
*'''[[Miss Universe 2000]]''' (12)
*'''[[Miss Universe 2001]]''' (12)
*'''[[Miss Universe 1997]]''' (13)
*'''[[Miss Universe 1998]]''' (13)
*'''[[Miss Universe 2002]]''' (13)
*'''[[Miss Universe 2003]]''' (13)
*'''[[Miss Universe 2004]]''' (13)
*'''[[Miss Universe 2005]]''' (13)
*'''[[Miss Universe 2006]]''' (13)
*'''[[Miss Universe 2007]]''' (13)
*'''[[R'Bonney Gabriel]]''' (15)
*'''[[Mariam Habach]]''' (18)
*'''[[Binibining Pilipinas 1964]]''' (23)
*'''[[Binibining Pilipinas 1965]]''' (25)
*'''[[Miss Universe 2008]]''' (25)
*'''[[Miss World 1971]]''' (31)
*'''[[Miss International 2023]]''' (31)
|-
! Pebrero
|-
|
*'''[[Binibining Pilipinas 1966]]''' (2)
*'''[[Binibining Pilipinas 1967]]''' (2)
*'''[[Anna Sueangam-iam]]''' (3)
*'''[[Miss USA 1952]]''' (4)
*'''[[Binibining Pilipinas 2023]]''' (6)
*'''[[Miss World 1960]]''' (7)
*'''[[Miss Universe Philippines 2023]]''' (18)
*'''[[Julia Gama]]''' (22)
*'''[[Binibining Pilipinas 1968]]''' (24)
|-
! Marso
|-
|
*'''[[Binibining Pilipinas 1969]]''' (4)
*'''[[Miss World 1961]]''' (7)
*'''[[Miss World 1962]]''' (22)
*'''[[Miss World 1963]]''' (26)
*'''[[Miss World 1967]]''' (30)
|-
! Abril
|-
|
*[[Miss World 2011]] (12)
|}
{{col-2}}
*[[Miss World 2012]] (14)
*[[Miss World 2013]] (14)
*[[Miss World 2014]] (18)
*[[Miss World 2015]] (20)
*'''[[Binibining Pilipinas 2021]]''' (20)
{|
|-
! Mayo
|-
|
*'''[[Kapuluang Mamanuca]]''' (1)
*'''[[Miss World 1964]]''' (8)
*'''[[Miss World 1976]]''' (10)
*'''[[Miss World 1977]]''' (12)
*'''[[Miss World 1978]]''' (12)
|-
! Hunyo
|-
|
*'''[[Miss Universe 2009]]''' (1)
*'''[[Miss World 1965]]''' (1)
*'''[[Miss World 1979]]''' (1)
*'''[[Miss World 1966]]''' (3)
*'''[[Miss World 1968]]''' (3)
*'''[[Miss World 1969]]''' (3)
*'''[[Miss World 1970]]''' (3)
*'''[[Miss World 1972]]''' (3)
*'''[[Miss World 1980]]''' (5)
*'''[[Miss World 1973]]''' (6)
*'''[[Miss World 1974]]''' (6)
*'''[[Miss World 1981]]''' (6)
*'''[[Miss World 1982]]''' (6)
*'''[[Miss World 1983]]''' (7)
*'''[[Miss World 1984]]''' (7)
*'''[[Miss Universe Philippines 2024]]''' (10)
*'''[[Miss World 1985]]''' (13)
*[[Auckland]] (17)
*'''[[Miss World 1986]]''' (26)
|-
! Hulyo
|-
|
*'''[[Zozibini Tunzi]]''' (6)*
*'''[[Miss World 1987]]''' (16)
*'''[[Miss World 1988]]''' (31)
|-
! Agosto
|-
|
*'''[[Miss World 1989]]''' (1)
*'''[[Miss World 2017]]''' (10)
*'''[[Miss International 1960]]''' (10)*
|-
! Setyembre
|-
|
*[[Lalela Mswane]] (7)
*'''[[Miss World 1990]]''' (19)
|-
! Nobyembre
|-
|
*'''[[Sheynnis Palacios]]''' (19)
*'''[[Miss Universe 2024]]''' (19)
|-
! Disyembre
|-
|
*[[Miss International 2019]] (1)
*'''[[Miss International 2024]]''' (12)
|}
{{col-end}}
{{hidden end}}

'''Cycle 3: 8 Enero 2024 - 30 Disyembre 2024 &lt;small&gt;(95 artikulo + 2 artikulong Ingles)&lt;/small&gt;'''{{hidden begin|border=#aaa 1px solid|titlestyle=text-align:center
|title= Talaan ng mga artikulo mula sa Cycle 3 (357 araw)}}
{{col-begin}}
{{col-2}}
{|
|-
! Enero
|-
|
*'''[[Miss World 1991]]''' (8)
*'''[[Miss World 1992]]''' (13)
*'''[[Miss World 1993]]''' (14)
*'''[[Miss World 1975]]''' (14)
*[[Demi-Leigh Tebow]] (17)
*''[[Iris Mittenaere]]'' (17)
*[[Charlie Puth]] (18)
*[[Gabriela Isler]] (18)
*'''[[Miss World 1994]]''' (27)
*'''[[Miss World 1995]]''' (27)
*'''[[Miss World 1996]]''' (28)
|-
! Pebrero
|-
|
*'''[[Miss World 1997]]''' (10)
|-
! Marso
|-
|
*'''[[Miss World 1998]]''' (2)*
*'''[[Miss World 1999]]''' (3)
*'''[[Miss World 2000]]''' (3)
*[[Miss Earth 2024]] (3)
*[[Arkitekturang bernakular]] (4)
*'''[[Miss World 2025]]''' (6)
*'''[[Miss World 2001]]''' (8)
*[[Karolina Bielawska]] (10)
*[[Krystyna Pyszková]] (13)
*'''[[Miss World 2002]]''' (15)
*[[Nguyễn Huỳnh Kim Duyên]] (17)
*[[Talaan ng mga bansa sa Miss Universe]] (17)
*[[Shopee]] (21)
|-
! Abril
|-
|
*[[Ella Mai]] (3)
*'''[[Binibining Pilipinas 2024]]''' (5)
*'''[[Miss World 2004]]''' (8)
*'''[[Miss World 2006]]''' (9)
*[[Miss World 2007]] (10)
*[[Miss World 2008]] (13)
*[[Miss World 2016]] (20)
*[[Tahanang Pilipino]] (24)
|-
! Mayo
|-
|
*[[Lacoste]] (6)
*[[Adrastea (buwan)|Adrastea]] (6)
*[[66391 Moshup]] (6)
*[[3015 Candy]] (7)
*[[3031 Houston]] (7)
*[[Loewe (tatak ng moda)|Loewe]] (8)
*[[Drita Ziri]] (9)
*[[Bretman Rock]] (9)
*[[Miss International 2018]] (10)
*[[Chelsea Anne Manalo]] (23)
*[[Miss Universe Philippines 2025]] (23)
*[[Kim Kardashian]] (23)
|-
! Hunyo
|-
|
*'''Miss World Philippines 2024''' (4; sa Ingles)
*'''[[Noelia Voigt]]''' (17)
*'''Miss Universe Thailand 2024''' (19; sa Ingles)
|}
{{col-2}}
{|
*[[Binibining Pilipinas 2009]] (26)
*[[Binibining Pilipinas 2019]] (27)
*[[Angelica Lopez]] (30)
|-
! Hulyo
|-
|
*[[Miss Earth 2003]] (5)
*[[Miss Supranational 2024]] (6)
*[[Myrna Esguerra]] (8)
*[[Alice Guo]] (16)
*[[Krishnah Gravidez]] (20)
*[[Pinoy Big Brother: Gen 11]] (21)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 10001–11000]]''' (21)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 11001–12000]]''' (21)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 12001–13000]]''' (21)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 13001–14000]]''' (22)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 14001–15000]]''' (23)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 15001–16000]]''' (23)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 16001–17000]]''' (24)
*[[EJ Obiena]] (26)
|-
! Agosto
|-
|
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 17001–18000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 18001–19000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 19001–20000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 20001–21000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 21001–22000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 22001–23000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 23001–24000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 24001–25000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 25001–26000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 26001–27000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 27001–28000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 28001–29000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 29001–30000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 30001–31000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 31001–32000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 32001–33000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 33001–34000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 34001–35000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 35001–36000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 36001–37000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 37001–38000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 38001–39000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 39001–40000]]''' (13)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 40001–41000]]''' (22)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 41001–42000]]''' (22)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 42001–43000]]''' (22)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 43001–44000]]''' (22)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 44001–45000]]''' (22)
|-
! Oktubre
|-
|
*'''[[Miss International 1961]]''' (15)
|-
! Nobyembre
|-
|
*[[Miss Universe 2025]] (21)
*[[Victoria Kjær Theilvig]] (21)
|-
! Disyembre
|-
|
*[[Miss International 1962]] (30)
|}{{col-end}}
{{hidden end}}'''Cycle 4: 8 Enero 2025 - 21 Nobyembre 2025 &lt;small&gt;(119 artikulo + 5 artikulong Ingles)&lt;/small&gt;'''{{hidden begin|border=#aaa 1px solid|titlestyle=text-align:center
|title= Talaan ng mga artikulo mula sa Cycle 4 (317 araw)}}
{{col-begin}}
{{col-2}}
{|
|-
! Enero 2025
|-
|
*'''Miss USA 2025''' (8; sa Ingles)
*[[Miss Universe Philippines 2021]] (27)
*[[Miss Universe Thailand]] (31)
|-
! Pebrero 2025
|-
|
*[[Yllana Aduana]] (3)
*[[Maison Schiaparelli]] (8)
*[[Miss Grand International 2024]] (14)
*[[CJ Opiaza]] (14)
*[[Miss International 2025]] (21)
*'''Miss Universe 2026''' (28; sa Ingles)
|-
! Marso 2025
|-
|
*'''[[Miss Supranational 2025]]''' (3)
*[[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition]] (9)
*[[Sabrina Carpenter]] (21)
*'''[[Aiah]]''' (23)
*'''[[Colet (mang-aawit)|Colet]]''' (23)
*'''Binibining Pilipinas 2025''' (24; sa Ingles)
|-
! Abril 2025
|-
|
*[[Miss International 1963]] (11)
*[[Miss International 1964]] (11)
*[[Miss International 1965]] (12)
*[[Miss International 1967]] (13)
*[[Miss International 1968]] (14)
*[[Miss International 1969]] (14)
*[[Miss International 1970]] (16)
*[[Miss International 1971]] (17)
*[[Miss International 1979]] (17)
*[[Aurora Pijuan]] (17)
*[[Miss International 1972]] (18)
*[[Miss International 1973]] (21)
*[[Miss International 1974]] (29)
*[[Miss International 1975]] (29)
*[[Miss International 1976]] (29)
*[[Miss International 1977]] (29)
*[[Miss International 1978]] (29)
*[[Miss International 1980]] (30)
|-
! Mayo 2025
|-
|
*[[Binibining Pilipinas 2025]] (1)
*[[Miss International 1981]] (1)
*[[Miss International 1982]] (2)
*[[Miss International 1983]] (5)
*[[Miss International 1984]] (5)
*[[Miss International 1985]] (5)
*[[Miss International 1986]] (5)
*[[Papa Leon XIV]] (9)
*Miss World 2026 (9; sa Ingles)
*[[Miss International 1987]] (11)
*[[Miss International 1988]] (12)
*[[Miss International 1989]] (12)
*[[Miss International 1990]] (19)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 45001–46000]]''' (23)
*[[Miss International 1991]] (26)
*[[Miss International 1992]] (28)
*[[Miss International 1993]] (29)
*[[Miss International 1994]] (29)
*[[Miss International 1995]] (29)
*[[Miss International 1996]] (29)
*[[Miss International 1997]] (29)
*[[Miss International 1998]] (29)
*[[Miss International 1999]] (29)
*[[Miss International 2000]] (31)
*[[Miss International 2001]] (31)
|-
! Hunyo 2025
|-
|
*[[Miss International 2002]] (3)
*[[Miss International 2003]] (4)
*[[Miss International 2004]] (7)
*[[Miss International 2005]] (7)
*[[Miss International 2006]] (7)
*[[Miss International 2007]] (7)
*[[Miss International 2008]] (7)
*[[Miss International 2009]] (8)
|}
{{col-2}}
{|
*[[Miss International 2010]] (8)
*[[Miss International 2011]] (9)
*[[Miss International 2012]] (9)
*[[Miss International 2013]] (10)
*[[Miss International 2014]] (11)
*[[Miss International 2015]] (11)
*[[Miss International 2016]] (11)
*[[Miss International 2017]] (11)
*[[Miss Earth 2004]] (11)
*[[Miss Earth 2005]] (11)
*[[Miss Earth 2025]] (11)
*[[Miss Earth 2006]] (16)
*[[Miss Earth 2007]] (16)
*[[Katrina Johnson]] (16)
*[[Miss Earth 2008]] (18)
*[[Miss Earth 2009]] (18)
*[[Miss Earth 2010]] (19)
*[[Miss Earth 2011]] (22)
*[[Miss Earth 2012]] (22)
*[[Miss Earth 2013]] (22)
*[[Miss Earth 2014]] (22)
*[[Miss Earth 2015]] (22)
*[[Miss Earth 2016]] (23)
*[[Miss Earth 2017]] (23)
*[[Miss Earth 2018]] (23)
*[[Miss Earth 2019]] (23)
*[[Miss Earth 2020]] (23)
*[[Miss Earth 2021]] (23)
*[[Miss Supranational 2013]] (23)
*[[Miss Supranational 2022]] (27)
|-
! Hulyo 2025
|-
|
*''[[This Is For]]'' (8)
*[[Miss World 2026]] (10)
*[[3034 Climenhaga]] (31)
|-
! Agosto 2025
|-
|
*[[Miss Universe Thailand 2025]] (23)
*[[Praveenar Singh]] (23)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 46001–47000]]''' (29)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 47001–48000]]''' (29)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 48001–49000]]''' (29)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 49001–50000]]''' (29)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 50001–51000]]''' (29)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 51001–52000]]''' (29)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 52001–53000]]''' (29)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 53001–54000]]''' (29)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 54001–55000]]''' (29)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 55001–56000]]''' (31)
|-
! Setyembre 2025
|-
|
*[[Pagpatay kay Iryna Zarutska]] (9)
*Kirk Bondad (25; sa Ingles)
*[[Curlee at Sarah Discaya]] (27)
*[[Miss Universe Philippines 2026]] (27)
|-
! Oktubre 2025
|-
|
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 56001–57000]]''' (6)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 57001–58000]]''' (6)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 58001–59000]]''' (6)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 59001–60000]]''' (6)
*'''[[Miss Grand International 2025]]''' (12)
*[[Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition 2.0]] (17)
*[[Emma Tiglao]] (18)
*[[Sirikit]] (26)
|-
! Nobyembre 2025
|-
|
*[[Fátima Bosch]] (21)
|-
|}
{{col-end}}
{{hidden end}}'''Cycle 5: 21 Pebrero 2026 - kasalukuyan &lt;small&gt;(31 artikulo + 2 artikulong Ingles)&lt;/small&gt;'''{{hidden begin|border=#aaa 1px solid|titlestyle=text-align:center
|title= Talaan ng mga artikulo mula sa Cycle 5}}
{{col-begin}}
{{col-2}}
{|
|-
! Pebrero
|-
|
*The Miss Globe 2022 (21; sa Ingles)
|-
! Marso 
|-
|
*[[Binibining Pilipinas 1970]] (9)
*[[Binibining Pilipinas 1971]] (13)
*'''Binibining Pilipinas 2026''' (23; sa Ingles)
|-
! Hulyo
|-
|
*[[Miss Universe 2026]] (21)
*'''[[Pop Mart]]''' (22)
*'''[[Miss Supranational 2026]]''' (26)
*[[Miss World 2027]] (28)
*'''[[Emilio Daez]]''' (28)
|-
! Agosto
|-
|
*[[Katrina Llegado]] (1)
*'''[[Bo's Coffee]]''' (6)
*[[Mingyu]] (9)
*[[Bea Millan-Windorski]] (10)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 60001–61000]]''' (10)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 61001–62000]]''' (10)
*[[Asia Rose Simpson]] (12)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 62001–63000]]''' (16)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 63001–64000]]''' (16)
*[[Lindol sa Kumamoto ng 2026]] (16)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 64001–65000]]''' (17)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 65001–66000]]''' (19)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 66001–67000]]''' (20)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 67001–68000]]''' (20)
*[[Miss Grand International 2026]] (22)
*'''[[Ralph de Leon]]''' (23)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 68001–69000]]''' (24)
*[[Jackie Loughery]] (25)
*[[Anton Vinzon]] (26)
*[[Miss Universe Philippines 2027]] (30)
*[[Mga Batas ng mga Indya]] (30)
|-
! Setyembre
|-
|
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 69001–70000]]''' (1)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 70001–71000]]''' (2)
*'''[[Talaan ng mga planetang menor: 71001–72000]]''' (3)
|}
{{col-2}}{{col-end}}
{{hidden end}}</text>
      <sha1>4fzdhckrzefcmr2s6hdv6mt3r0rwr8c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bembol Roco</title>
    <ns>0</ns>
    <id>318274</id>
    <revision>
      <id>2223407</id>
      <parentid>2223237</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T02:11:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2223407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22447" sha1="cjpmqhz6mj98ohazljig4get7sxwh4g" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name         = Bembol Roco
| image        = 
| caption      = 
| birth_name   = Rafael Aranda Roco, Jr.
| birth_date   = {{birth date and age|1953|11|20}}
| birth_place  = [[Naga, Camarines Sur]], Pilipinas
| death_date   = 
| death_place  = 
| other_names  = Bembol Roco
| occupation   = Aktor
| years_active = 1974–ngayon
| height       = 178 cm
| website      = 
| children     = 5 (kabilang sina [[Felix Roco]] at [[Dominic Roco]])
}}

Si '''Rafael Aranda Roco Jr.''' (ipinanganak noong Nobyembre 20, 1953), na mas kilala sa kanyang propesyonal na pangalan na '''Bembol Roco''', ay isang Pilipinong aktor na nakilala sa kanyang mga pagganap sa pelikula at telebisyon. Kilala siya sa kanyang papel bilang Julio Madiaga sa pelikulang ''[[Maynila, sa mga Kuko ng Liwanag]]'' noong 1975, na kalaunan ay itinuring na isa sa mga pinakadakilang pelikulang Pilipino sa kasaysayan&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Labastilla|first=Skilty C.|date=November 2017|title=On Film Polls and Pinoy Rebyu|url=http://www.plarideljournal.org/article/on-film-polls/|journal=Plaridel|volume=14|issue=2|pages=195–205|doi=10.52518/2017.14.2-15cmpos|s2cid=245578823|access-date=June 13, 2021|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. Nagkaroon din siya ng mahalagang papel sa ''[[The Year of Living Dangerously]]'' (1982), isang produksiyong Australiano-Amerikano. Ginampanan din niya ang mga papel ng kontrabida sa mga pelikulang aksyong Pilipino, na bahagyang naiugnay sa kanyang katangi-tanging kalbong ulo&lt;ref name=&quot;pepph1&quot;&gt;{{cite news|last=Mendoza|first=Ruel J|title=Bembol Roco and Tirso Cruz III portray gays in respective TV shows; Bembol enjoys unusual challenge, Tirso feels new respect for gays|url=https://www.pep.ph/lifestyle/24128/bembol-roco-and-tirso-cruz-iii-portray-gays-in-respective-tv-shows-bembol-enjoys-unusual-challenge-t|access-date=December 7, 2020|work=PEP.ph|date=December 12, 2010|language=en}}&lt;/ref&gt;, pati na rin ang iba't ibang papel bilang suportang aktor.

Mayroon siyang kambal na anak na lalaki&lt;ref&gt;{{cite news |title=Bembol Roco settles long-standing rift with twin sons Felix and Dominic |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/pep/543599/bembol-roco-settles-long-standing-rift-with-twin-sons-felix-and-dominic/story/ |access-date=December 7, 2020 |work=GMA News Online |date=November 8, 2015 |language=en}}&lt;/ref&gt;, sina [[Felix Roco|Felix]]&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Lagura |first1=Trina |title=Young actor Felix Roco teams up with dad, Bembol, in indie film |url=https://news.abs-cbn.com/entertainment/10/09/08/young-actor-felix-roco-teams-dad-bembol-indie-film |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126042405/https://news.abs-cbn.com/entertainment/10/09/08/young-actor-felix-roco-teams-dad-bembol-indie-film |url-status=dead |archive-date=January 26, 2020 |access-date=December 4, 2020 |work=ABS-CBN News |date=October 9, 2008 |language=en}}&lt;/ref&gt; at [[Dominic Roco|Dominic]]&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gallardo |first1=Ricky |title=For Dominic Roco, acting is life {{!}} Ricky Gallardo |url=https://businessmirror.com.ph/2018/10/01/for-dominic-roco-acting-is-life/ |access-date=December 4, 2020 |work=BusinessMirror |date=October 1, 2018}}&lt;/ref&gt;, na kapwa mga aktor.

Kilala rin siya sa kanyang pakikipagtambalan sa direktor na si [[Lino Brocka]], kung saan kabilang siya sa grupong tinatawag na &quot;Brocka babies&quot;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=San Diego Jr |first1=Bayani |title=Bembol Roco, Boyet de Leon reunite in new film |url=https://entertainment.inquirer.net/201034/bembol-roco-boyet-de-leon-reunite-in-new-film |access-date=December 7, 2020 |work=Philippine Daily Inquirer |date=September 8, 2016 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=San Diego Jr |first1=Bayani |title=Bembol Roco revisits 'Maynila' |url=https://entertainment.inquirer.net/88773/bembol-roco-revisits-maynila |access-date=December 7, 2020 |work=Philippine Daily Inquirer |date=April 7, 2013 |language=en}}&lt;/ref&gt;, pati na rin sa mga direktor na sina [[Ishmael Bernal]], [[Chito S. Roño]], [[Marilou Diaz-Abaya]], at [[Joel Lamangan]] noong huling bahagi ng ika-20 siglo.

== Karera ==
Bago siya nagsimula sa pag-arte, sumailalim si Roco sa 18-buwang programang rehabilitasyon sa Drug Abuse Rehabilitation Education (DARE) Foundation sa Bicutan. Matapos makumpleto ang programa, nagtrabaho siya para sa nasabing organisasyon. Noong 1974, bumisita ang direktor na si Lino Brocka sa pasilidad ng DARE upang kumuha ng permit sa paggawa ng pelikula para sa kanyang nalalapit na proyekto. Sa pagbisitang ito, nakilala ni Brocka si Roco at kalaunan ay isinama siya sa isang bahagi ng antolohiyang pelikulang ''Tatlo, Dalawa, Isa'' (1974), kung saan gumanap si Roco bilang isang taong nagpapagaling mula sa pagkalulong sa droga, isang papel na sumasalamin sa kanyang sariling karanasan noong panahong iyon.

Kalaunan ay nakilala nang husto si Roco nang siya ay piliin ni Brocka bilang pangunahing gumanap sa papel na Julio Madiaga sa pelikulang [[Maynila, sa mga Kuko ng Liwanag]] (1975). Orihinal na napunta ang papel sa aktor na si [[Jay Ilagan]], at natapos na ang apat na araw ng paggawa ng pelikula. Gayunpaman, sa tingin ni Brocka, hindi angkop ang pisikal na anyo ni Ilagan sa mahirap at desperadong karakter na nais niyang ilarawan. Si Roco, na noon ay hindi pa kilalang aktor at may payat na pangangatawan at bakas ng hirap sa mukha, ang pumalit sa papel. Umani ng papuri mula sa mga kritiko ang kanyang pagganap at naging isa sa mga pinakatampok na pagganap sa kasaysakayan ng pelikulang Pilipino.

== Personal na Buhay ==
Kasal si Roco sa dating modelo na si Coco Artadi, na nakilala niya sa isang fashion show. Mayroon silang limang anak: sina Rafael III, Katrina Isabel, Luis Gabriel, Teodoro Felix, at Ricardo Dominic. Naghiwalay sila noong 2006.

== Pilmograpiya ==
=== Pelikula ===
*''Tatlo, Dalawa, Isa'' (1974) - Rocky
*''[[Maynila, sa mga Kuko ng Liwanag]]'' (1975) - Julio Madiaga
*''[[Sakada (1976 film)|Sakada]]'' (1976) - youth activist David&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Espiritu |first1=Talitha |title=Passionate Revolutions: The Media and the Rise and Fall of the Marcos Regime |date=April 15, 2017 |publisher=Ohio University Press |isbn=978-0-89680-498-2 |url=https://books.google.com/books?id=_SxzDgAAQBAJ |access-date=December 6, 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;
*''[[Tatlong Taong Walang Diyos]]'' (1976) - [[Philippines campaign (1941–1942)#USAFFE|USAFEE]] Crispin&lt;ref&gt;{{cite book |title=CCP Encyclopedia of Philippine Art: Philippine film |year=1994 |publisher=Cultural Center of the Philippines |isbn=978-971-8546-31-4 |page=193 |url=https://books.google.com/books?id=MM3ritvPJFMC |access-date=December 4, 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;
*''Lunes, Martes, Miyerkules, Huwebes, Biyernes, Sabado, Linggo'' (1976)&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Hernando |first1=Mario A. |title=Lino Brocka: The Artist and His Times |year=1993 |publisher=Sentrong Pangkultura ng Pilipinas |isbn=978-971-8546-16-1 |page=172 |url=https://books.google.com/books?id=7vhkAAAAMAAJ |access-date=December 6, 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;
*''[[Itim]]'' (1976)
*''Hubad Na Bayani'' (1977)
*''[[Tisoy!]]'' (1977) - Julio Madiaga
*''Babae, Huwag Kang Tukso'' (1977)
*''Sa Piling ng mga Sugapa'' (1977)
*''Banta ng Kahapon'' (1977)
*''Boy Pana (Terror ng Maynila '63)'' (1978) - Boy Pana
*''Pagputi ng Uwak, Pag-itim ng Tagak'' (1978)
*''Lagi Na Lamang Ba Akong Babae?'' (1978) - Eric
*''Hayop sa Hayop'' (1978)
*''Kid Kaliwete'' (1978) - Kid Kaliwete
*''Boy Kodyak'' (1979) - Detective Teo Rosa&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Tiongson |first1=Nicanor G. |url=https://books.google.com/books?id=EwIvAAAAMAAJ |title=The Urian Anthology, 1970-1979: Selected Essays on Tradition and Innovation in the Filipino Cinema of the 1970s by the Manunuri Ng Pelikulang Pilipino : with about 550 Photos and Illustrations and a Filmography of Philippine Movies, 1970-1979 |publisher=M.L. Morato |year=1983 |isbn=978-971-10-3000-1 |page=284 |language=en |access-date=December 6, 2020}}&lt;/ref&gt;
*''Isa... Dalawa... Tatlo... Ang Tatay Kong Kalbo'' (1979)
*''Midnight Show'' (1979)
*''Ang Leon, ang Tigre, at ang Alamid'' (1979)&lt;ref&gt;{{cite book |title=CCP Encyclopedia of Philippine Art: Philippine film |year=1994 |publisher=Cultural Center of the Philippines |isbn=978-971-8546-31-4 |page=247 |url=https://books.google.com/books?id=MM3ritvPJFMC |access-date=December 4, 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;
*''Kanto Boy'' (1980) - Kanto Boy
*''Gabi ng Lagim Ngayon'' (1980) - Abel
*''Pinay, American Style'' (1980) - Nonoy
*''Beach House'' (1980)
*''Pangkat Do or Die'' (1980)
*''Alyas Boy Kalbo'' (1980)
*''Taga sa Panahon'' (1980)
*''Intrusion: Cambodia'' (1981)
*''Bulldog'' (1981)
*''Pabling'' (1981)
*''Police Informant: Totoy Guwapo'' (1981) – Aurelio/Totoy Guwapo
*''Asal Hayop'' (1981)
*''[[Five and the Skin]]'' (1982) - Bembol
*''Tres Kantos'' (1982)
*''[[The Year of Living Dangerously (film)|The Year of Living Dangerously]]'' (1982) - Kumar
*''Over My Dead Body'' (1983)
*''Minsan, May Isang Ina'' (1983)
*''Public Enemy No.1 and the Innocents'' (1983)-Hugong Bagsik
*''{{'}}Merika'' (1984) - Mon
*''[[Bagets]]'' (1984) - Buko vendor
*''Halang ang Kaluluwa'' (1985)
*''Pagsabog ng Galit'' (1986)
*''[[Gabi Na, Kumander]]'' (1986)
*''Teritoryo Ko Ito'' (1986)
*''Alamat ng Ninja Kuno'' (1986)
*''Top Mission'' (1987)
*''Tatlong Ina, Isang Anak'' (1987)
*''Fight for Us'' (1989) - Kumander Kontra&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Quiros |first1=Conrado De |title=Flowers from the Rubble |year=1990 |publisher=Anvil Pub. |page=23 |isbn=9789712700514 |url=https://books.google.com/books?id=kfFZAAAAMAAJ |access-date=December 4, 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;
*''Babangon Ako't Dudurugin Kita'' (1989) - Rod
*''Anak ni Baby Ama'' (1990) - Junior Bahala (Released Date: September 26, 1990)
*''Urbanito Dizon'' (1990) - Pol
*''Biokids'' (1990)
*''Gumapang Ka sa Lusak'' (1990) - Falcon
*''Hindi Kita Iiwanang Buhay: Kapitan Paile'' (1990) - Sgt. Dalisay (Released Date: November 20, 1990)
*''Lover's Delight'' (1990)
*''Kidlat ng Maynila: Joe Pring 2'' (1991) - Buwang
*''Kalaban Mortal ni Baby Ama'' (1991)
*''Eddie Tagalog: Pulis Makati'' (1992)
*''Kanto Boy: Alyas Kanto Boy'' (1992) - Morris/Shiny
*''Patayin si Billy Zapanta – Order of Battle: Enemy No. 1'' (1992) - Patrolman Martin
*''Parolado: Partners in Crime'' (1993) – Enrico Silvano
*''Sana'y Ikaw Na Nga'' (1993)
*''Talahib at Rosas'' (1994) – Kumander Baliling
*''Wating'' (1994) – Bert
*''Nagkataon... Nagkatagpo'' (1994) – Guzman
*''Lucas Abelardo'' (1994) – Mayor
*''Pulis Patola 2'' (1995)
*''Ikaw Pa... Eh Love Kita'' (1995) – Benjie
*''[[The Grepor Butch Belgica Story]]'' (1995) – Enemy in jail
*''[[Asero]]'' (1995) – Spade
*''Matimbang Pa sa Dugo'' (1995) - Sabater
*''Iligpit si Bobby Ortega: Markang Bungo 2'' (1995) - Martin
*''Humanda Ka, Babalikan Kita'' (1996)
*''Tubusin Mo ng Bala ang Puso Ko'' (1996) – Lt. Miranda
*''Detective: Michael &amp; Jackson'' (1996) – Steven Founders
*''Wala Nang Iibigin Pang Iba'' (1997) – Rufo
*''Ipaglaban Mo II: The Movie'' (1997) – Sgt. Macatulos
*''Kadre'' (1997)
*''Iskalawag'' (1997)&lt;ref&gt;{{cite book|last=Yeatter|first=Bryan L.|title=Cinema of the Philippines: A History and Filmography, 1897-2005|year=2007|publisher=McFarland &amp; Company|isbn=978-0-7864-3047-5|page=301|url=https://books.google.com/books?id=V6saAQAAIAAJ|access-date=December 6, 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;
*''Anak ng Bulkan'' (1997)&lt;ref&gt;{{cite news|last=Red|first=Isah V.|title=Home is where the heart is|url=https://books.google.com/books?id=MA8iAAAAIBAJ&amp;pg=PA60 |access-date=January 2, 2023 |publisher=Manila Standard |date=December 20, 1997|language=en}}&lt;/ref&gt; – Pulon
*''Di Puwedeng Hindi Puwede!'' (1999) – Mendez
*''Esperanza: The Movie'' (1999) – Luis
*''Bulaklak ng Maynila'' (1999) – Roque
*''Palaban'' (2000) – Barikan
*''Biyaheng Langit'' (2000) – Bossing
*''Markova: Comfort Gay'' (2000) – Puging
*''Homecoming'' (2003) – Mr. Edades
*''U Belt'' (2004) – Major
*''Ang Anak ni Brocka'' (2005)
*''Boso'' (2005) - Tata Nando
*''The Great Raid'' (2005) - Henchman #2
*''Tuli'' (2005)
*''[[Donsol]]'' (2006)&lt;ref&gt;{{cite news |title=Donsol... |url=https://books.google.com/books?id=6VY1AAAAIBAJ&amp;pg=PA66 |access-date=January 2, 2023 |work=Philippine Daily Inquirer |date=December 2, 2006 |language=en}}&lt;/ref&gt; – Fidel
*''[[First Day High]]'' (2006) – Investigator Matriponio
*''[[Faces of Love (2007 film)|Faces of Love]]'' (2007)
*''Ang M.O.N.A.Y. ni Mr. Shooli (Misteyks Opda Neysion Adres Yata)'' (2007)
*''Pi7ong Tagpo'' (2007) - Fred Rodriguez
*''[[Batanes: Sa Dulo ng Walang Hanggan]]'' (2007) – Boy
*''Maynila sa mga Pangil ng Dilim'' (2008)
*''U.P.C.A.T.'' (2008) – Mang Avelino
*''Kinuluyang Kiti'' (2009) – Udong
*''Oh, My Girl!'' (2009) – Director
*''Miss You Like Crazy'' (2010) – Efren Samonte
*''Pendong'' (2010) – Mariano Verona
*''[[Amigo (film)|Amigo]]'' (2011) – Policarpio&lt;ref&gt;{{cite news |title=Phl's finest actors cast in Amigo |url=https://www.philstar.com/entertainment/2011/06/20/697610/phls-finest-actors-cast-amigo |access-date=December 4, 2020 |work=The Philippine Star |date=January 20, 2011}}&lt;/ref&gt;
*''[[Dagim]]'' (2010)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Dimples Romana plays Ces Drilon-inspired role |url=https://news.abs-cbn.com/entertainment/11/03/10/dimples-romana-plays-ces-drilon-inspired-role |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126024023/https://news.abs-cbn.com/entertainment/11/03/10/dimples-romana-plays-ces-drilon-inspired-role |url-status=dead |archive-date=January 26, 2020 |access-date=December 7, 2020 |work=ABS-CBN News |date=November 3, 2010 |language=en}}&lt;/ref&gt;
*''[[Forever and a Day (2011 film)|Forever and a Day]]'' (2011)
*''Isda'' (2011)
*''[[Aswang (2011 film)|Aswang]]'' (2011) – Moises, king of the Abuwaks&lt;ref&gt;{{cite news|last=Villanueva|first=Earl|title=PEP REVIEW: Aswang presents a strong narrative combined with visually stunning cinematography |url=https://www.pep.ph/guide/movies/9251/pep-review-aswang-presents-a-strong-narrative-combined-with-visually-stunning-cinematography|access-date=December 7, 2020|work=PEP.ph|date=November 5, 2011|language=en}}&lt;/ref&gt;
*''[[Thy Womb]]'' (2012) – Bang-Asan&lt;ref&gt;{{cite news|last=Cartalaba|first=Jude|title=Thy Womb: Brillante Mendoza's finest |url=https://www.rappler.com/entertainment/17971-thy-womb-brillante-mendozas-finest/|access-date=December 4, 2020|work=Rappler|date=December 5, 2012|language=en}}&lt;/ref&gt;
*''Tinik'' (2013)
*''Boy Golden: Shoot to Kill'' (2013) – Frederico delos Reyes
*''K'na, the Dreamweaver'' (2014)
*''[[Tres (2014 film)|Tres]]'' (&quot;Faith, Love, Time &amp; Dr. Lazaro&quot; segment, 2014) – Dr. Lazaro
*''[[Gangster Lolo]]'' (2014)&lt;ref&gt;{{cite news|title=Expendables Filipino style|url=https://www.philstar.com/entertainment/2014/11/15/1391817/expendables-filipino-style|access-date=September 1, 2023|work=[[The Philippine Star]]|publisher=Philstar Global Corp.|date=November 15, 2014|location=[[Manila]], Philippines}}&lt;/ref&gt;
*''Piring'' (2015)
*''[[Felix Manalo (film)|Felix Manalo]]'' (2015) – Quintín Rivera
*''[[Angela Markado (2015 film)|Angela Markado]]'' (2015) – Benito
*''[[Pedicab (film)|Pedicab]]'' (2016) – Mang Pepe
*''What Home Feels Like'' (2017)
*''Baconaua'' (2017)
*''[[AWOL (2017 film)|AWOL]]'' (2017) – Amang
*''[[Dark Is the Night (2017 film)|Dark Is the Night]]'' (2017) – Boss
*''[[Smaller and Smaller Circles]]'' (2017)
*''[[Huwag Kang Lalabas]]'' (&quot;Bahay&quot; segment; 2021) – Mandurugo
*''Nagalit ang Patay sa Haba ng Lamay: Da Resbak'' (2023)
*''Kontrabida'' (2025)&lt;!-- Aug 19 --&gt;
*''The Time That Remains'' (2025)&lt;!-- Sep 18 --&gt;
*''Poon'' (upcoming)&lt;!-- Adolfo Alix Jr. --&gt;
*''Kuya: The Governor Edwin Jubahib Story'' (upcoming)&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gonzales |first=Rommel |date=July 16, 2023 |title=Christian Vazquez Thanks ABS-CBN, GMA-7 |url=https://id.summitmedia.com.ph?d=https%3A%2F%2Fwww.pep.ph%2Fnews%2Flocal%2F174538%2Fchristian-vasquez-manny-villar-biopic-movie-a745-20230716 |access-date=2025-01-21 |website=[[Philippine Entertainment Portal]] |language=en }}{{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== Telebisyon ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Taon !! Titulo !! Ganap !! Sanggunian
|-
| 1995 || ''[[Maalaala Mo Kaya|Maalaala Mo Kaya: Abo]]'' || Igme 
|
|-
| 1997–1999 || ''[[Esperanza]]'' | Luis Miguel
|
|-
| 1999–2000 || ''[[Labs Ko Si Babe]]'' || Silvestre &quot;Rocky&quot; Escallon
|
|-
| 2001–2003 || ''[[Recuerdo de Amor]]'' || Ward
|
|-
| 2002–2003 || ''[[Ang Iibigin ay Ikaw]]'' || Oscar 
|
|-
|rowspan=&quot;4&quot;| 2006 || ''[[Maalaala Mo Kaya|Maalaala Mo Kaya: Palaisdaan]]'' || Gusting 
|
|-
| ''[[Sa Piling Mo]]'' || Al Fernandez
|
|-
| ''[[Komiks (TV series)|Komiks Presents]]: [[Da Adventures of Pedro Penduko]]'' || Kadyo
|
|-
| ''[[Maalaala Mo Kaya|Maalaala Mo Kaya: Korte]]'' || Ernie
|
|-
| 2006–2007 || ''[[Maging Sino Ka Man (2006 TV series)|Maging Sino Ka Man]]'' || Tomas Arroyo
|
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 2007 || ''[[Asian Treasures]]'' || Marcus Vergara 
|
|-
| ''[[Maalaala Mo Kaya|Maalaala Mo Kaya: Rosaryo]]'' || Alberto Bautista 
|
|-
| ''[[Pangarap na Bituin]]'' || Alex Rodriguez
|
|-
| 2007–2008 || ''[[Maging Sino Ka Man: Ang Pagbabalik]]'' || Tomas Arroyo
|
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| 2008 || ''[[Iisa Pa Lamang]]'' || Martin Dela Rhea
|
|-
| ''[[Komiks Presents: Kapitan Boom]]'' || Hector Dasmaquinoz
|
|-
| ''[[Maalaala Mo Kaya|Maalaala Mo Kaya: Singsing]]'' || Jun
|
|-
| 2009–2010 || ''[[Sine Novela]]: [[Tinik Sa Dibdib]]'' || Tiburcio &quot;Tibo&quot; Yadao 
|
|-
| 2009 || ''[[Maalaala Mo Kaya| Maalaala Mo Kaya: Medal Of Valor]]'' || Domeng Rubi 
|
|-
| 2010–2011 || ''[[Beauty Queen (TV series)|Beauty Queen]]'' || Angelo &quot;Anya&quot; Castillo &lt;ref name=&quot;pepph1&quot;/&gt; 
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2011 || ''[[Sisid (TV series)|Sisid]]'' || Don Segismundo Zaragoza
|
|-
| ''[[Sa Ngalan ng Ina]]'' || Armando &quot;Amang&quot; Deogracias 
|
|-
| 2011–2012 || ''[[Ikaw ay Pag-Ibig]]'' || Robert Jimenez 
|
|-
|rowspan=&quot;4&quot;| 2012 || ''[[Maalaala Mo Kaya|Maalaala Mo Kaya: Gayuma]]'' || Vic
|
|-
| ''[[Maalaala Mo Kaya|Maalaala Mo Kaya: Motorsiklo]]'' || Danilo
|
|-
| ''[[One True Love (TV series)|One True Love]]'' || Henry Sandoval 
|
|-
| ''[[Maalaala Mo Kaya|Maalaala Mo Kaya: Komiks]]'' || Gilbert 
|
|-
|rowspan=&quot;5&quot;| 2013 || ''[[May Isang Pangarap]]'' || Turing
|
|-
| ''[[Bayan Ko (TV series)|Bayan Ko]]'' || Ernesto Santiago 
|
|-
| ''[[Pyra: Babaeng Apoy]]'' || Cesar Ortiz 
|
|-
| ''[[Muling Buksan ang Puso]]'' || Ernie Cabigas 
|
|-
| ''[[Maalaala Mo Kaya|Maalaala Mo Kaya: Dream House]]'' || Paeng
|
|-
|rowspan=&quot;4&quot;| 2014 || ''[[Dyesebel (2014 TV series)|Mars Ravelo's Dyesebel]]'' || Fabian Reyes
|
|-
| ''[[Maalaala Mo Kaya|Maalaala Mo Kaya: Kwintas]]'' || Bert
|
|-
| ''[[Sana Bukas pa ang Kahapon]]'' || Fidel De Guzman
|
|-
| ''[[Maalaala Mo Kaya|Maalaala Mo Kaya: Nurse Cap]]'' || Mr. Palma
|
|-
| 2015 ||''[[Karelasyon]]'' || Warren 
|
|-
| 2015–2016 || ''[[Little Nanay]]'' || Berto Batongbuhay
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2016 || ''[[Once Again (Philippine TV series)|Once Again]]'' || Romulo Del Mundo
|
|-
| ''[[FPJ's Ang Probinsyano]]'' || PC/Supt. Redentor Almario 
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2018 || ''[[Pepito Manaloto]]'' || Benny Manaloto 
|
|-
| ''[[The One That Got Away (Philippine TV series)|The One That Got Away]]'' || Pancho Makalintal
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2019 || ''[[Kara Mia]]'' || Sio
|
|-
| ''[[The Gift (2019 Philippine TV series)|The Gift]]'' || Crispin Anzures
|
|-
| 2022 || ''[[Lolong (TV series)|Lolong]]'' || Narsing Candelaria
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2023 || ''[[Big Bet (TV series)|Big Bet]]'' || Daniel
|
|-
| ''[[Walang Matigas na Pulis sa Matinik na Misis (TV series)|Walang Matigas na Pulis sa Matinik na Misis]]'' || Ulo
|
|-
| 2024 || ''[[Lilet Matias: Attorney-at-Law]]'' || Mang Ķanor
|
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2025 || ''[[Incognito (TV series)|Incognito]]'' || Rolando &quot;Ninong&quot; Reyes 
|
|-
| ''[[Maalaala Mo Kaya]]'' || Luis Catacutan || &lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 4, 2025 |title=Netizens rave about BINI Sheena's am-eyyy-zing portrayal of her life story on 'MMK' |url=https://www.abs-cbn.com/entertainment/studios/tv/2025/5/4/netizens-rave-about-bini-sheena-s-am-eyyy-zing-portrayal-of-her-life-story-on-mmk-0952 |access-date=May 4, 2025 |website=ABS-CBN |language=en}}&lt;/ref&gt;
|}

== Mga Gawad ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Taon !! Kategorya !! Gawa !! Lupon ng Parangal
|-
| 1976 || Best Actor || ''Maynila Sa Mga Kuko Ng Liwanag'' &lt;ref name=&quot;tariman1&quot;&gt;{{cite news |last1=Tariman |first1=Pablo A. |title=The prime of Bembol Roco |url=https://www.philstar.com/entertainment/2011/10/14/736845/prime-bembol-roco |access-date=December 4, 2020 |work=The Philippine Star |date=October 14, 2011}}&lt;/ref&gt;|| FAMAS award
|-
| - || Best Actor || ''Sa Piling Ng Mga Sugapa'' &lt;ref name=&quot;tariman1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Tiongson |first1=Nicanor G. |title=The Urian Anthology, 1970-1979: Selected Essays on Tradition and Innovation in the Filipino Cinema of the 1970s by the Manunuri Ng Pelikulang Pilipino : with about 550 Photos and Illustrations and a Filmography of Philippine Movies, 1970-1979 |year=1983 |publisher=M.L. Morato |isbn=978-971-10-3000-1 |page=11 |url=https://books.google.com/books?id=EwIvAAAAMAAJ |access-date=December 4, 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;|| Urian award
|-
| - || Best Actor || ''Esperanza'' &lt;ref name=&quot;tariman1&quot;/&gt;|| Star Awards
|-
| 2016 || Best Actor || ''Pauwi Na'' &lt;ref&gt;{{cite news |last1=Tuazon |first1=Nikko |title=Bembol Roco tied with Aeta tribe member for Best Actor at 1st To Farm Film Fest |url=https://www.gmanetwork.com/news/showbiz/pep/574638/bembol-roco-tied-with-aeta-tribe-member-for-best-actor-at-1st-to-farm-film-fest/story/ |access-date=December 4, 2020 |work=GMA News Online |date=July 22, 2016 |language=en}}&lt;/ref&gt;|| ToFarm Awards
|-
| 2017 || Best Actor || ''Pauwi Na'' &lt;ref&gt;{{cite news |title=FULL LIST: Winners, Luna Awards 2017 |url=https://www.rappler.com/entertainment/180172-full-list-winners-luna-awards-2017-film-academy-philippines/ |access-date=December 7, 2020 |work=Rappler |date=August 27, 2017 |language=en}}&lt;/ref&gt;||Luna Awards
|-
| 2017 || Best Actor || ''What Home Feels Like'' &lt;ref&gt;{{cite news |title=Rare feat for Bembol Roco |url=https://entertainment.inquirer.net/235168/rare-feat-bembol-roco |access-date=December 4, 2020 |work=Philippine Daily Inquirer |date=July 20, 2017 |language=en}}&lt;/ref&gt;|| ToFarm Awards
|}

== Talasanggunian ==
{{reflist}}

==Panlabas na kawing==
*{{IMDb name|id=0734368|name=Bembol Roco}}

{{Authority control}}

[[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas|Roco, Bembol]]</text>
      <sha1>cjpmqhz6mj98ohazljig4get7sxwh4g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lalela Mswane</title>
    <ns>0</ns>
    <id>324938</id>
    <revision>
      <id>2223368</id>
      <parentid>2223259</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T15:31:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Allyriana000</username>
        <id>119761</id>
      </contributor>
      <origin>2223368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5760" sha1="bvdvznljphbnk5h9vciss4g0wyvp973" xml:space="preserve">
{{Infobox pageant titleholder|name=Lalela Mswane|image=Lalela Mswane meets Joko Widodo at the State Palace Jakarta.jpg|caption=Si Mswane noong 2023|birth_name=Lalela Lali Mswane|birth_date={{birth date and age|1997|3|27|df=yes}}|birth_place=Richards Bay, Timog Aprika|education=University of Pretoria ([[Bachelor of Laws|LLB]])|height={{height|m=1.72}}|hair_color=Itim|eye_color=Kayumanggi|title=Miss South Africa 2021&lt;br&gt;[[Miss Supranational 2022]]|competitions=Miss South Africa 2021&lt;br /&gt;(Nagwagi)&lt;br /&gt;[[Miss Universe 2021]]&lt;br /&gt;(2nd runner-up)&lt;br /&gt;[[Miss Supranational 2022]]&lt;br /&gt;(Nagwagi)}}
[[Category:Articles with hCards]]
Si '''Lalela Lali Mswane''' (ipinanganak noong 27 Marso 1997) ay isang modelo at ''beauty pageant titleholder'' mula sa Timog Aprika na kinoronahang bilang [[Miss Supranational 2022]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Mazibuko |first=Thobile |date=16 Hulyo 2022 |title=Lalela Mswane makes history as the first Black woman to win Miss Supranational |url=https://www.iol.co.za/lifestyle/style-beauty/beauty/watch-lalela-mswane-makes-history-as-the-first-black-woman-to-win-miss-supranational-ea32c075-1b45-44e8-9cfa-687f23fc9ba2 |access-date=16 Hulyo 2022 |website=Independent Online |language=en}}&lt;/ref&gt; Si Mswane ang unang babaeng Timog-Aprikana na nanalo bilang [[Miss Supranational]].

Si Mswane ay nakoronahan din bilang Miss South Africa 2021 at kumatawan sa bansang [[Timog Aprika]] sa [[Miss Universe 2021]], kung saan ito ay nagtapos bilang ''second runner-up''.&lt;ref name=&quot;jagran&quot;&gt;{{Cite web |date=13 Disyembre 2021 |title=Miss Universe 2021: India's Harnaaz Kaur Sandhu beats Paraguay's Nadia Ferreira to become Miss Universe |url=https://english.jagran.com/entertainment/miss-universe-2021-indias-harnaaz-kaur-sandhu-beats-paraguays-nadia-ferreira-to-become-miss-universe-10036258 |access-date=10 Hunyo 2022 |website=Jagran English |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Buhay at pag-aaral ==
Ipinanganak si Mswane sa Richards Bay, KwaZulu-Natal sa mga magulang na sina Muntu Mswane, na ipinanganak sa Eswatini at isang ministro at ''diplomat'', at si Hleliselwe na isang accounts clerk.&lt;ref&gt;{{cite web |date=4 Agosto 2021 |title=Lalela Mswane makes it to Miss SA Top 10 |url=http://www.times.co.sz/entertainment/133284-lalela-mswane-makes-it-to-miss-sa-top-10.html |access-date=17 Enero 2024 |work=Times of Swaziland |language=en |archive-date=7 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407141712/http://www.times.co.sz/entertainment/133284-lalela-mswane-makes-it-to-miss-sa-top-10.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Siya ang bunso sa tatlong anak, na may isang nakatatandang kapatid na lalaki at babae. Matapos makumpleto ang kaniyang sekondaryang edukasyon sa Pro Arte Alphen Park noong 2015, nag-aral si Mswane sa University of Pretoria, at kalaunan ay natamo ang kaniyang degree na Batsilyer sa Batas.&lt;ref&gt;{{cite web |date=8 Oktubre 2021 |title=Getting to know Lalela Mswane: Time is the most precious gift |url=https://www.sowetanlive.co.za/s-mag/2021-10-08-getting-to-know-lalela-mswane-time-is-the-most-precious-gift/ |access-date=17 Oktubre 2025 |work=The Sowetan |language=en}}&lt;/ref&gt;

Bago naging Miss South Africa, nagtrabaho si Mswane bilang isang propesyonal na modelo sa ilalim ng ahensiyang Alushi Models.&lt;ref name=&quot;alushi models&quot;&gt;{{cite web |title=Lalela |url=https://www.alushi.co.za/portfolio/models-women/women/1509065/lalela |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016172602/https://www.alushi.co.za/portfolio/models-women/women/1509065/lalela |archive-date=16 Oktubre 2021 |access-date=17 Oktubre 2025 |publisher=Alushi Models |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga paligsahan ng kagandahan ==
Sinimulan ni Mswane ang kaniyang karera sa mga paligsahan ng kagandahan sa Matric Experience 2015 pageant, kung saan nagtapos siya bilang ''first runner-up''.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Miss South Africa 2021 ===
Noong 6 Hulyo 2021, inanunsyo si Mswane bilang isa sa tatlumpung kandidatang lalahok para sa Miss South Africa 2021.&lt;ref&gt;{{cite web |date=6 Hulyo 2021 |title=Meet the Miss South Africa 2021 top 30 contestants |url=https://www.news24.com/channel/the-juice/news/pageant/meet-the-miss-south-africa-2021-top-30-contestants-20210706 |access-date=2 Setyembre 2026 |work=News24 |language=en}}&lt;/ref&gt; Matapos ang serye ng mga panayam at pampublikong pagboto, inanunsyo siya noong 3 Agosto bilang isa sa sampung ''semifiinalist'' na lalahok sa pinal na kompetisyon.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Morkel |first=Graye |date=30 Hulyo 2021 |title=Where to watch the Miss South Africa top 10 reveal |url=https://www.news24.com/channel/the-juice/news/pageant/where-to-watch-the-miss-south-africa-top-10-reveal-20210730 |access-date=2 Setyembre 2026 |website=Channel 24 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=3 Agosto 2021 |title=PHOTOS Miss South Africa 2021 top 10 finalists announced |url=https://www.news24.com/channel/The-Juice/News/Pageant/photos-miss-south-africa-2021-top-10-finalists-announced-20210803-2 |access-date=3 Setyembre 2026 |work=Channel 24 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bilang Miss South Africa, tumanggap si Mswane ng iba't-ibang premyo at gantimpala, kabilang ang R1 milyon, isang taong paninirahan sa isang apartment na kumpleto sa gamit sa Sandton, isang taong paggamit sa isang Mercedes-Benz C-Class, at ang pagkakataong katawanin ang Timog Aprika sa [[Miss Universe 2021]].&lt;ref&gt;{{cite web |date=16 Oktubre 2021 |title=ust in! Lalela Mswane is crowned Miss South Africa 2021 |url=https://www.thesouthafrican.com/lifestyle/fashion-and-beauty/breaking-just-in-lalela-mswane-is-crowned-miss-south-africa-2021/ |access-date=3 Setyembre 2026 |work=The South African |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}
[[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]]
[[Kategorya:Ipinanganak noong 1997]]</text>
      <sha1>bvdvznljphbnk5h9vciss4g0wyvp973</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223369</id>
      <parentid>2223368</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T15:36:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Allyriana000</username>
        <id>119761</id>
      </contributor>
      <origin>2223369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6737" sha1="cf1g7v42dvxu1fxkxoysbzxkn148noj" xml:space="preserve">
{{Infobox pageant titleholder|name=Lalela Mswane|image=Lalela Mswane meets Joko Widodo at the State Palace Jakarta.jpg|caption=Si Mswane noong 2023|birth_name=Lalela Lali Mswane|birth_date={{birth date and age|1997|3|27|df=yes}}|birth_place=Richards Bay, Timog Aprika|education=University of Pretoria ([[Bachelor of Laws|LLB]])|height={{height|m=1.72}}|hair_color=Itim|eye_color=Kayumanggi|title=Miss South Africa 2021&lt;br&gt;[[Miss Supranational 2022]]|competitions=Miss South Africa 2021&lt;br /&gt;(Nagwagi)&lt;br /&gt;[[Miss Universe 2021]]&lt;br /&gt;(2nd runner-up)&lt;br /&gt;[[Miss Supranational 2022]]&lt;br /&gt;(Nagwagi)}}
[[Category:Articles with hCards]]
Si '''Lalela Lali Mswane''' (ipinanganak noong 27 Marso 1997) ay isang modelo at ''beauty pageant titleholder'' mula sa Timog Aprika na kinoronahang bilang [[Miss Supranational 2022]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Mazibuko |first=Thobile |date=16 Hulyo 2022 |title=Lalela Mswane makes history as the first Black woman to win Miss Supranational |url=https://www.iol.co.za/lifestyle/style-beauty/beauty/watch-lalela-mswane-makes-history-as-the-first-black-woman-to-win-miss-supranational-ea32c075-1b45-44e8-9cfa-687f23fc9ba2 |access-date=16 Hulyo 2022 |website=Independent Online |language=en}}&lt;/ref&gt; Si Mswane ang unang babaeng Timog-Aprikana na nagwagi bilang [[Miss Supranational]].

Si Mswane ay nakoronahan din bilang Miss South Africa 2021 at kumatawan sa bansang [[Timog Aprika]] sa [[Miss Universe 2021]], kung saan ito ay nagtapos bilang ''second runner-up''.&lt;ref name=&quot;jagran&quot;&gt;{{Cite web |date=13 Disyembre 2021 |title=Miss Universe 2021: India's Harnaaz Kaur Sandhu beats Paraguay's Nadia Ferreira to become Miss Universe |url=https://english.jagran.com/entertainment/miss-universe-2021-indias-harnaaz-kaur-sandhu-beats-paraguays-nadia-ferreira-to-become-miss-universe-10036258 |access-date=10 Hunyo 2022 |website=Jagran English |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Buhay at pag-aaral ==
Ipinanganak si Mswane sa Richards Bay, KwaZulu-Natal sa mga magulang na sina Muntu Mswane, na ipinanganak sa Eswatini at isang ministro at ''diplomat'', at si Hleliselwe na isang accounts clerk.&lt;ref&gt;{{cite web |date=4 Agosto 2021 |title=Lalela Mswane makes it to Miss SA Top 10 |url=http://www.times.co.sz/entertainment/133284-lalela-mswane-makes-it-to-miss-sa-top-10.html |access-date=17 Enero 2024 |work=Times of Swaziland |language=en |archive-date=7 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407141712/http://www.times.co.sz/entertainment/133284-lalela-mswane-makes-it-to-miss-sa-top-10.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Siya ang bunso sa tatlong anak, na may isang nakatatandang kapatid na lalaki at babae. Matapos makumpleto ang kaniyang sekondaryang edukasyon sa Pro Arte Alphen Park noong 2015, nag-aral si Mswane sa University of Pretoria, at kalaunan ay natamo ang kaniyang degree na Batsilyer sa Batas.&lt;ref&gt;{{cite web |date=8 Oktubre 2021 |title=Getting to know Lalela Mswane: Time is the most precious gift |url=https://www.sowetanlive.co.za/s-mag/2021-10-08-getting-to-know-lalela-mswane-time-is-the-most-precious-gift/ |access-date=17 Oktubre 2025 |work=The Sowetan |language=en}}&lt;/ref&gt;

Bago naging Miss South Africa, nagtrabaho si Mswane bilang isang propesyonal na modelo sa ilalim ng ahensiyang Alushi Models.&lt;ref name=&quot;alushi models&quot;&gt;{{cite web |title=Lalela |url=https://www.alushi.co.za/portfolio/models-women/women/1509065/lalela |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016172602/https://www.alushi.co.za/portfolio/models-women/women/1509065/lalela |archive-date=16 Oktubre 2021 |access-date=17 Oktubre 2025 |publisher=Alushi Models |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga paligsahan ng kagandahan ==
Sinimulan ni Mswane ang kaniyang karera sa mga paligsahan ng kagandahan sa Matric Experience 2015 pageant, kung saan nagtapos siya bilang ''first runner-up''.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Miss South Africa 2021 ===
Noong 6 Hulyo 2021, inanunsyo si Mswane bilang isa sa tatlumpung kandidatang lalahok para sa Miss South Africa 2021.&lt;ref&gt;{{cite web |date=6 Hulyo 2021 |title=Meet the Miss South Africa 2021 top 30 contestants |url=https://www.news24.com/channel/the-juice/news/pageant/meet-the-miss-south-africa-2021-top-30-contestants-20210706 |access-date=2 Setyembre 2026 |work=News24 |language=en}}&lt;/ref&gt; Matapos ang serye ng mga panayam at pampublikong pagboto, inanunsyo siya noong 3 Agosto bilang isa sa sampung ''semifiinalist'' na lalahok sa pinal na kompetisyon.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Morkel |first=Graye |date=30 Hulyo 2021 |title=Where to watch the Miss South Africa top 10 reveal |url=https://www.news24.com/channel/the-juice/news/pageant/where-to-watch-the-miss-south-africa-top-10-reveal-20210730 |access-date=2 Setyembre 2026 |website=Channel 24 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=3 Agosto 2021 |title=PHOTOS Miss South Africa 2021 top 10 finalists announced |url=https://www.news24.com/channel/The-Juice/News/Pageant/photos-miss-south-africa-2021-top-10-finalists-announced-20210803-2 |access-date=3 Setyembre 2026 |work=Channel 24 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bilang Miss South Africa, tumanggap si Mswane ng iba't-ibang premyo at gantimpala, kabilang ang R1 milyon, isang taong paninirahan sa isang apartment na kumpleto sa gamit sa Sandton, isang taong paggamit sa isang Mercedes-Benz C-Class, at ang pagkakataong katawanin ang Timog Aprika sa [[Miss Universe 2021]].&lt;ref&gt;{{cite web |date=16 Oktubre 2021 |title=ust in! Lalela Mswane is crowned Miss South Africa 2021 |url=https://www.thesouthafrican.com/lifestyle/fashion-and-beauty/breaking-just-in-lalela-mswane-is-crowned-miss-south-africa-2021/ |access-date=3 Setyembre 2026 |work=The South African |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}{{S-start}}
{{S-ach}}
{{S-bef|before={{flagicon|Namibia}} [[Chanique Rabe]]}}
{{S-ttl|title=[[Miss Supranational]]|years=[[Miss Supranational 2022|2022]]}}
{{S-aft|after={{flagicon|Ecuador}} [[Andrea Aguilera (Ecuadorian model)|Andrea Aguilera]]}}
{{S-bef|before={{flagicon|Peru}} [[Janick Maceta]]}}
{{S-ttl|title=[[Miss Universe|Miss Universe 2nd Runner-Up]]|years=[[Miss Universe 2021|2021]]}}
{{S-aft|after={{flagicon|Dominican Republic}} [[Andreína Martínez]]}}
{{S-bef|before=[[Thato Mosehle]]}}
{{S-ttl|title=[[Miss and Mister Supranational|Miss Supranational South Africa]]|years=[[Miss Supranational 2022|2022]]}}
{{S-aft|after=[[Ayanda Gugulethu Thabethe]]}}
{{S-bef|before=[[Natasha Joubert]]}}
{{S-ttl|title=Miss Universe South Africa|years=[[Miss Universe 2021|2021]]}}
{{S-aft|after=[[Ndavi Nokeri]]}}
{{S-bef|before=[[Shudufhadzo Musida]]}}
{{S-ttl|title=[[Miss South Africa]]|years=[[Miss South Africa 2021|2021]]}}
{{S-aft|after=[[Ndavi Nokeri]]}}
{{S-end}}
[[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]]
[[Kategorya:Ipinanganak noong 1997]]</text>
      <sha1>cf1g7v42dvxu1fxkxoysbzxkn148noj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223375</id>
      <parentid>2223369</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T16:24:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Allyriana000</username>
        <id>119761</id>
      </contributor>
      <origin>2223375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8531" sha1="4sbydya51qo51mv9ug1xm0x3xoi2ary" xml:space="preserve">
{{Infobox pageant titleholder|name=Lalela Mswane|image=Lalela Mswane meets Joko Widodo at the State Palace Jakarta.jpg|caption=Si Mswane noong 2023|birth_name=Lalela Lali Mswane|birth_date={{birth date and age|1997|3|27|df=yes}}|birth_place=Richards Bay, Timog Aprika|education=University of Pretoria ([[Bachelor of Laws|LLB]])|height={{height|m=1.72}}|hair_color=Itim|eye_color=Kayumanggi|title=Miss South Africa 2021&lt;br&gt;[[Miss Supranational 2022]]|competitions=Miss South Africa 2021&lt;br /&gt;(Nagwagi)&lt;br /&gt;[[Miss Universe 2021]]&lt;br /&gt;(2nd runner-up)&lt;br /&gt;[[Miss Supranational 2022]]&lt;br /&gt;(Nagwagi)}}
[[Category:Articles with hCards]]
Si '''Lalela Lali Mswane''' (ipinanganak noong 27 Marso 1997) ay isang modelo at ''beauty pageant titleholder'' mula sa Timog Aprika na kinoronahang bilang [[Miss Supranational 2022]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Mazibuko |first=Thobile |date=16 Hulyo 2022 |title=Lalela Mswane makes history as the first Black woman to win Miss Supranational |url=https://www.iol.co.za/lifestyle/style-beauty/beauty/watch-lalela-mswane-makes-history-as-the-first-black-woman-to-win-miss-supranational-ea32c075-1b45-44e8-9cfa-687f23fc9ba2 |access-date=16 Hulyo 2022 |website=Independent Online |language=en}}&lt;/ref&gt; Si Mswane ang unang babaeng Timog-Aprikana na nagwagi bilang [[Miss Supranational]].

Si Mswane ay nakoronahan din bilang Miss South Africa 2021 at kumatawan sa bansang [[Timog Aprika]] sa [[Miss Universe 2021]], kung saan ito ay nagtapos bilang ''second runner-up''.&lt;ref name=&quot;jagran&quot;&gt;{{Cite web |date=13 Disyembre 2021 |title=Miss Universe 2021: India's Harnaaz Kaur Sandhu beats Paraguay's Nadia Ferreira to become Miss Universe |url=https://english.jagran.com/entertainment/miss-universe-2021-indias-harnaaz-kaur-sandhu-beats-paraguays-nadia-ferreira-to-become-miss-universe-10036258 |access-date=10 Hunyo 2022 |website=Jagran English |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Buhay at pag-aaral ==
Ipinanganak si Mswane sa Richards Bay, KwaZulu-Natal sa mga magulang na sina Muntu Mswane, na ipinanganak sa Eswatini at isang ministro at ''diplomat'', at si Hleliselwe na isang accounts clerk.&lt;ref&gt;{{cite web |date=4 Agosto 2021 |title=Lalela Mswane makes it to Miss SA Top 10 |url=http://www.times.co.sz/entertainment/133284-lalela-mswane-makes-it-to-miss-sa-top-10.html |access-date=17 Enero 2024 |work=Times of Swaziland |language=en |archive-date=7 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407141712/http://www.times.co.sz/entertainment/133284-lalela-mswane-makes-it-to-miss-sa-top-10.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Siya ang bunso sa tatlong anak, na may isang nakatatandang kapatid na lalaki at babae. Matapos makumpleto ang kaniyang sekondaryang edukasyon sa Pro Arte Alphen Park noong 2015, nag-aral si Mswane sa University of Pretoria, at kalaunan ay natamo ang kaniyang degree na Batsilyer sa Batas.&lt;ref&gt;{{cite web |date=8 Oktubre 2021 |title=Getting to know Lalela Mswane: Time is the most precious gift |url=https://www.sowetanlive.co.za/s-mag/2021-10-08-getting-to-know-lalela-mswane-time-is-the-most-precious-gift/ |access-date=17 Oktubre 2025 |work=The Sowetan |language=en}}&lt;/ref&gt;

Bago naging Miss South Africa, nagtrabaho si Mswane bilang isang propesyonal na modelo sa ilalim ng ahensiyang Alushi Models.&lt;ref name=&quot;alushi models&quot;&gt;{{cite web |title=Lalela |url=https://www.alushi.co.za/portfolio/models-women/women/1509065/lalela |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016172602/https://www.alushi.co.za/portfolio/models-women/women/1509065/lalela |archive-date=16 Oktubre 2021 |access-date=17 Oktubre 2025 |publisher=Alushi Models |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga paligsahan ng kagandahan ==
Sinimulan ni Mswane ang kaniyang karera sa mga paligsahan ng kagandahan sa Matric Experience 2015 pageant, kung saan nagtapos siya bilang ''first runner-up''.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Miss South Africa 2021 ===
Noong 6 Hulyo 2021, inanunsyo si Mswane bilang isa sa tatlumpung kandidatang lalahok para sa Miss South Africa 2021.&lt;ref&gt;{{cite web |date=6 Hulyo 2021 |title=Meet the Miss South Africa 2021 top 30 contestants |url=https://www.news24.com/channel/the-juice/news/pageant/meet-the-miss-south-africa-2021-top-30-contestants-20210706 |access-date=2 Setyembre 2026 |work=News24 |language=en}}&lt;/ref&gt; Matapos ang serye ng mga panayam at pampublikong pagboto, inanunsyo siya noong 3 Agosto bilang isa sa sampung ''semifiinalist'' na lalahok sa pinal na kompetisyon.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Morkel |first=Graye |date=30 Hulyo 2021 |title=Where to watch the Miss South Africa top 10 reveal |url=https://www.news24.com/channel/the-juice/news/pageant/where-to-watch-the-miss-south-africa-top-10-reveal-20210730 |access-date=2 Setyembre 2026 |website=Channel 24 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=3 Agosto 2021 |title=PHOTOS Miss South Africa 2021 top 10 finalists announced |url=https://www.news24.com/channel/The-Juice/News/Pageant/photos-miss-south-africa-2021-top-10-finalists-announced-20210803-2 |access-date=3 Setyembre 2026 |work=Channel 24 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bilang Miss South Africa, tumanggap si Mswane ng iba't-ibang premyo at gantimpala, kabilang ang R1 milyon, isang taong paninirahan sa isang apartment na kumpleto sa gamit sa Sandton, isang taong paggamit sa isang Mercedes-Benz C-Class, at ang pagkakataong katawanin ang Timog Aprika sa [[Miss Universe 2021]].&lt;ref&gt;{{cite web |date=16 Oktubre 2021 |title=Just in! Lalela Mswane is crowned Miss South Africa 2021 |url=https://www.thesouthafrican.com/lifestyle/fashion-and-beauty/breaking-just-in-lalela-mswane-is-crowned-miss-south-africa-2021/ |access-date=3 Setyembre 2026 |work=The South African |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Miss Universe 2021 ===
{{Main article|Miss Universe 2021}}
Bilang Miss South Africa 2021, si Mswane ang kumatawan sa Timog Aprika sa [[Miss Universe 2021]]. Ang kompetisyon ay ginanap noong 13 Disyembre 2021 sa [[Eilat]], [[Israel]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=20 Hulyo 2021 |title=Miss Universe 2021 to be held in Israel, Steve Harvey to return as host |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/celebrities/2021/07/20/miss-universe-2021-israel-steve-harvey-return-host/8024225002/ |access-date=11 Agosto 2022 |website=USA Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Elbaum |first=Rachel |date=13 Disyembre 2021 |title=India's Harnaaz Sandhu wins 2021 Miss Universe pageant in Israel |url=https://www.nbcnews.com/news/world/india-s-harnaaz-sandhu-wins-miss-universe-pageant-n1285805 |access-date=11 Agosto 2022 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt; Nakatanggap ng malawakang batikos sa loob ng Timog Aprika si Mswane dahil sa kaniyang pagpayag na lumahok sa Miss Universe 2021 sa gitna ng [[Salungatang Israeli–Palestino|salungatan sa pagitan ng Israel at Palestina]]. Sa kabila ng mga batikos, kinumpirma ng opisyal na ''Instagram account'' ng Miss South Africa—sa pamamagitan ng isang post na nakasalanta ang mga komento—na tuloy pa rin ang pagsali ni Mswane. Nakasaad dito: &quot;Hindi kami isang organisasyong politikal at ang Miss Universe pageant ay hindi isang kaganapang may kinalaman sa politika.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Brown |first=Ryan Lenora |date=14 Disyembre 2021 |title=Beauty pageant boycott: Why Miss South Africa is on her own in Israel |language=en |work=Christian Science Monitor |url=https://www.csmonitor.com/World/Africa/2021/1209/Beauty-pageant-boycott-Why-Miss-South-Africa-is-on-her-own-in-Israel |access-date=4 Setyembre 2026 |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}{{S-start}}
{{S-ach}}
{{S-bef|before={{flagicon|Namibia}} [[Chanique Rabe]]}}
{{S-ttl|title=[[Miss Supranational]]|years=[[Miss Supranational 2022|2022]]}}
{{S-aft|after={{flagicon|Ecuador}} [[Andrea Aguilera (Ecuadorian model)|Andrea Aguilera]]}}
{{S-bef|before={{flagicon|Peru}} [[Janick Maceta]]}}
{{S-ttl|title=[[Miss Universe|Miss Universe 2nd Runner-Up]]|years=[[Miss Universe 2021|2021]]}}
{{S-aft|after={{flagicon|Dominican Republic}} [[Andreína Martínez]]}}
{{S-bef|before=[[Thato Mosehle]]}}
{{S-ttl|title=[[Miss and Mister Supranational|Miss Supranational South Africa]]|years=[[Miss Supranational 2022|2022]]}}
{{S-aft|after=[[Ayanda Gugulethu Thabethe]]}}
{{S-bef|before=[[Natasha Joubert]]}}
{{S-ttl|title=Miss Universe South Africa|years=[[Miss Universe 2021|2021]]}}
{{S-aft|after=[[Ndavi Nokeri]]}}
{{S-bef|before=[[Shudufhadzo Musida]]}}
{{S-ttl|title=[[Miss South Africa]]|years=[[Miss South Africa 2021|2021]]}}
{{S-aft|after=[[Ndavi Nokeri]]}}
{{S-end}}
[[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]]
[[Kategorya:Ipinanganak noong 1997]]</text>
      <sha1>4sbydya51qo51mv9ug1xm0x3xoi2ary</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223380</id>
      <parentid>2223375</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T18:23:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Allyriana000</username>
        <id>119761</id>
      </contributor>
      <origin>2223380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10282" sha1="jlqnd4zmbwgykoz59ig7tubdqu5gss4" xml:space="preserve">
{{Infobox pageant titleholder|name=Lalela Mswane|image=Lalela Mswane meets Joko Widodo at the State Palace Jakarta.jpg|caption=Si Mswane noong 2023|birth_name=Lalela Lali Mswane|birth_date={{birth date and age|1997|3|27|df=yes}}|birth_place=Richards Bay, Timog Aprika|education=University of Pretoria ([[Bachelor of Laws|LLB]])|height={{height|m=1.72}}|hair_color=Itim|eye_color=Kayumanggi|title=Miss South Africa 2021&lt;br&gt;[[Miss Supranational 2022]]|competitions=Miss South Africa 2021&lt;br /&gt;(Nagwagi)&lt;br /&gt;[[Miss Universe 2021]]&lt;br /&gt;(2nd runner-up)&lt;br /&gt;[[Miss Supranational 2022]]&lt;br /&gt;(Nagwagi)}}
[[Category:Articles with hCards]]
Si '''Lalela Lali Mswane''' (ipinanganak noong 27 Marso 1997) ay isang modelo at ''beauty pageant titleholder'' mula sa Timog Aprika na kinoronahang bilang [[Miss Supranational 2022]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Mazibuko |first=Thobile |date=16 Hulyo 2022 |title=Lalela Mswane makes history as the first Black woman to win Miss Supranational |url=https://www.iol.co.za/lifestyle/style-beauty/beauty/watch-lalela-mswane-makes-history-as-the-first-black-woman-to-win-miss-supranational-ea32c075-1b45-44e8-9cfa-687f23fc9ba2 |access-date=16 Hulyo 2022 |website=Independent Online |language=en}}&lt;/ref&gt; Si Mswane ang unang babaeng Timog-Aprikana na nagwagi bilang [[Miss Supranational]].

Si Mswane ay nakoronahan din bilang Miss South Africa 2021 at kumatawan sa bansang [[Timog Aprika]] sa [[Miss Universe 2021]], kung saan ito ay nagtapos bilang ''second runner-up''.&lt;ref name=&quot;jagran&quot;&gt;{{Cite web |date=13 Disyembre 2021 |title=Miss Universe 2021: India's Harnaaz Kaur Sandhu beats Paraguay's Nadia Ferreira to become Miss Universe |url=https://english.jagran.com/entertainment/miss-universe-2021-indias-harnaaz-kaur-sandhu-beats-paraguays-nadia-ferreira-to-become-miss-universe-10036258 |access-date=10 Hunyo 2022 |website=Jagran English |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Buhay at pag-aaral ==
Ipinanganak si Mswane sa Richards Bay, KwaZulu-Natal sa mga magulang na sina Muntu Mswane, na ipinanganak sa Eswatini at isang ministro at ''diplomat'', at si Hleliselwe na isang accounts clerk.&lt;ref&gt;{{cite web |date=4 Agosto 2021 |title=Lalela Mswane makes it to Miss SA Top 10 |url=http://www.times.co.sz/entertainment/133284-lalela-mswane-makes-it-to-miss-sa-top-10.html |access-date=17 Enero 2024 |work=Times of Swaziland |language=en |archive-date=7 Abril 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407141712/http://www.times.co.sz/entertainment/133284-lalela-mswane-makes-it-to-miss-sa-top-10.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Siya ang bunso sa tatlong anak, na may isang nakatatandang kapatid na lalaki at babae. Matapos makumpleto ang kaniyang sekondaryang edukasyon sa Pro Arte Alphen Park noong 2015, nag-aral si Mswane sa University of Pretoria, at kalaunan ay natamo ang kaniyang degree na Batsilyer sa Batas.&lt;ref&gt;{{cite web |date=8 Oktubre 2021 |title=Getting to know Lalela Mswane: Time is the most precious gift |url=https://www.sowetanlive.co.za/s-mag/2021-10-08-getting-to-know-lalela-mswane-time-is-the-most-precious-gift/ |access-date=17 Oktubre 2025 |work=The Sowetan |language=en}}&lt;/ref&gt;

Bago naging Miss South Africa, nagtrabaho si Mswane bilang isang propesyonal na modelo sa ilalim ng ahensiyang Alushi Models.&lt;ref name=&quot;alushi models&quot;&gt;{{cite web |title=Lalela |url=https://www.alushi.co.za/portfolio/models-women/women/1509065/lalela |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016172602/https://www.alushi.co.za/portfolio/models-women/women/1509065/lalela |archive-date=16 Oktubre 2021 |access-date=17 Oktubre 2025 |publisher=Alushi Models |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga paligsahan ng kagandahan ==
Sinimulan ni Mswane ang kaniyang karera sa mga paligsahan ng kagandahan sa Matric Experience 2015 pageant, kung saan nagtapos siya bilang ''first runner-up''.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Miss South Africa 2021 ===
Noong 6 Hulyo 2021, inanunsyo si Mswane bilang isa sa tatlumpung kandidatang lalahok para sa Miss South Africa 2021.&lt;ref&gt;{{cite web |date=6 Hulyo 2021 |title=Meet the Miss South Africa 2021 top 30 contestants |url=https://www.news24.com/channel/the-juice/news/pageant/meet-the-miss-south-africa-2021-top-30-contestants-20210706 |access-date=2 Setyembre 2026 |work=News24 |language=en}}&lt;/ref&gt; Matapos ang serye ng mga panayam at pampublikong pagboto, inanunsyo siya noong 3 Agosto bilang isa sa sampung ''semifiinalist'' na lalahok sa pinal na kompetisyon.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Morkel |first=Graye |date=30 Hulyo 2021 |title=Where to watch the Miss South Africa top 10 reveal |url=https://www.news24.com/channel/the-juice/news/pageant/where-to-watch-the-miss-south-africa-top-10-reveal-20210730 |access-date=2 Setyembre 2026 |website=Channel 24 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=3 Agosto 2021 |title=PHOTOS Miss South Africa 2021 top 10 finalists announced |url=https://www.news24.com/channel/The-Juice/News/Pageant/photos-miss-south-africa-2021-top-10-finalists-announced-20210803-2 |access-date=3 Setyembre 2026 |work=Channel 24 |language=en}}&lt;/ref&gt; Bilang Miss South Africa, tumanggap si Mswane ng iba't-ibang premyo at gantimpala, kabilang ang R1 milyon, isang taong paninirahan sa isang apartment na kumpleto sa gamit sa Sandton, isang taong paggamit sa isang Mercedes-Benz C-Class, at ang pagkakataong katawanin ang Timog Aprika sa [[Miss Universe 2021]].&lt;ref&gt;{{cite web |date=16 Oktubre 2021 |title=Just in! Lalela Mswane is crowned Miss South Africa 2021 |url=https://www.thesouthafrican.com/lifestyle/fashion-and-beauty/breaking-just-in-lalela-mswane-is-crowned-miss-south-africa-2021/ |access-date=3 Setyembre 2026 |work=The South African |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Miss Universe 2021 ===
{{Main article|Miss Universe 2021}}
Bilang Miss South Africa 2021, si Mswane ang kumatawan sa Timog Aprika sa [[Miss Universe 2021]]. Ang kompetisyon ay ginanap noong 13 Disyembre 2021 sa [[Eilat]], [[Israel]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=20 Hulyo 2021 |title=Miss Universe 2021 to be held in Israel, Steve Harvey to return as host |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/celebrities/2021/07/20/miss-universe-2021-israel-steve-harvey-return-host/8024225002/ |access-date=11 Agosto 2022 |website=USA Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Elbaum |first=Rachel |date=13 Disyembre 2021 |title=India's Harnaaz Sandhu wins 2021 Miss Universe pageant in Israel |url=https://www.nbcnews.com/news/world/india-s-harnaaz-sandhu-wins-miss-universe-pageant-n1285805 |access-date=11 Agosto 2022 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt; Nakatanggap ng malawakang batikos sa loob ng Timog Aprika si Mswane dahil sa kaniyang pagpayag na lumahok sa Miss Universe 2021 sa gitna ng [[Salungatang Israeli–Palestino|salungatan sa pagitan ng Israel at Palestina]]. Sa kabila ng mga batikos, kinumpirma ng opisyal na ''Instagram account'' ng Miss South Africa—sa pamamagitan ng isang post na nakasalanta ang mga komento—na tuloy pa rin ang pagsali ni Mswane. Nakasaad dito: &quot;Hindi kami isang organisasyong politikal at ang Miss Universe pageant ay hindi isang kaganapang may kinalaman sa politika.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Brown |first=Ryan Lenora |date=14 Disyembre 2021 |title=Beauty pageant boycott: Why Miss South Africa is on her own in Israel |language=en |work=Christian Science Monitor |url=https://www.csmonitor.com/World/Africa/2021/1209/Beauty-pageant-boycott-Why-Miss-South-Africa-is-on-her-own-in-Israel |access-date=4 Setyembre 2026 |issn=0882-7729}}&lt;/ref&gt; Noong 14 Nobyembre, binawi ng pamahalaan ng Timog Aprika ang suporta nito kay Mswane para lumahok sa Miss Universe 2021.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 Nobyembre 2021 |title=South Africa withdraws support to her Miss at Miss Universe 2021 in Israel |url=https://www.newsendip.com/miss-south-africa-2021-participation-miss-universe-israel-boycott/ |access-date=4 Setyembre 2026 |website=Newsendip |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 Nobyembre 2021 |title=Gov’t withdraws support for Miss South Africa at Israel event |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/11/14/government-withdraws-support-for-miss-south-africa-at-israel-event |access-date=4 Setyembre 2026 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 Nobyembre 2021 |title=South Africa withdraws support for Miss Universe 2021 bet due to Israel venue |url=https://www.philstar.com/entertainment/2021/11/19/2142444/south-africa-withdraws-support-miss-universe-2021-bet-due-israel-venue |access-date=4 Setyembre 2026 |website=[[Philippine Star]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Noong 27 Nobyembre, ibinahagi ni Mswane sa kaniyang ''Instagram account'' na nagpasya siyang lumahok sa Miss Universe matapos ang ilang linggong hindi pagpaparamdam.

Mula sa walumpung kandidata, napabilang si Mswane sa Top 16 na sumabak sa ''swimsuit competition'' at sa Top 10 na sumabak sa ''evening gown competition''.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mazibuko |first=Thobile |date=13 Disyembre 2021 |title=Meet Ezra Santos, the Filipino designer behind Lalela Mswane’s Miss Universe gown |url=https://iol.co.za/lifestyle/style-beauty/fashion/2021-12-13-meet-ezra-santos-the-filipino-designer-behind-lalela-mswanes-miss-universe-gown/ |access-date=4 Setyembre 2026 |website=Independent Online |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}{{S-start}}
{{S-ach}}
{{S-bef|before={{flagicon|Namibia}} [[Chanique Rabe]]}}
{{S-ttl|title=[[Miss Supranational]]|years=[[Miss Supranational 2022|2022]]}}
{{S-aft|after={{flagicon|Ecuador}} [[Andrea Aguilera (Ecuadorian model)|Andrea Aguilera]]}}
{{S-bef|before={{flagicon|Peru}} [[Janick Maceta]]}}
{{S-ttl|title=[[Miss Universe|Miss Universe 2nd Runner-Up]]|years=[[Miss Universe 2021|2021]]}}
{{S-aft|after={{flagicon|Dominican Republic}} [[Andreína Martínez]]}}
{{S-bef|before=[[Thato Mosehle]]}}
{{S-ttl|title=[[Miss and Mister Supranational|Miss Supranational South Africa]]|years=[[Miss Supranational 2022|2022]]}}
{{S-aft|after=[[Ayanda Gugulethu Thabethe]]}}
{{S-bef|before=[[Natasha Joubert]]}}
{{S-ttl|title=Miss Universe South Africa|years=[[Miss Universe 2021|2021]]}}
{{S-aft|after=[[Ndavi Nokeri]]}}
{{S-bef|before=[[Shudufhadzo Musida]]}}
{{S-ttl|title=[[Miss South Africa]]|years=[[Miss South Africa 2021|2021]]}}
{{S-aft|after=[[Ndavi Nokeri]]}}
{{S-end}}
[[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]]
[[Kategorya:Ipinanganak noong 1997]]</text>
      <sha1>jlqnd4zmbwgykoz59ig7tubdqu5gss4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eskudo ng Costa Rica</title>
    <ns>0</ns>
    <id>327219</id>
    <revision>
      <id>2223469</id>
      <parentid>2223090</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T10:40:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2223469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25209" sha1="dt6g2zcwwu9s72oj0nheki5jptz2r4x" xml:space="preserve">{{Infobox coat of arms
|name             = Coat of arms of Costa Rica
|image            = Coat of arms of Costa Rica.svg
|image_width      = 250
|middle           = 
|middle_width     = 
|middle_caption   = 
|lesser           = 
|lesser_width     = 
|lesser_caption   = 
|armiger          = [[Costa Rica|Republic of Costa Rica]]
|year_adopted     = 1848 &lt;br&gt; (5 May 1998 alteration added smoke to volcanoes&lt;ref&gt;[http://www.visitcostarica.com/ict/paginas/informacion.asp National Symbols, Instituto Costarricense de Turismo] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717215236/http://www.visitcostarica.com/ict/paginas/informacion.asp |date=2011-07-17 }} Accessed 2011-07-19&lt;/ref&gt;)
|crest            = An ribbon azure bearing the legend &quot;[[Central America|AMÉRICA CENTRAL]]&quot;.
|torse            = 
|shield           = 
|supporters       = 
|compartment      = 
|motto            = [[Costa Rica|REPÚBLICA DE COSTA RICA]]
|orders           = 
|other_elements   = A [[Console (heraldry)|console]] or.
|earlier_versions = 
|use              = 
}}

Ang '''eskudo ng Costa Rica''' {{lang-es|escudo de Costa Rica}} ay idinisenyo noong 1848, na may mga pagbabago noong 1906, 1964, at 1998. Ang pinakahuling pagbabago ay ang pagdaragdag ng usok upang makilala ang tatlong bulkan.&lt;ref name= &quot;1998ExecDecree&quot;&gt;[http://196.40.56.12/scij/scripts/TextoCompleto.dll?Texto&amp;nNorma=43741&amp;nVersion=46098&amp;nTamanoLetra=10&amp;strWebNormativa=http://www.pODgSCj/NSCJ. =sa;PWD=scij;DATABASE=SCIJ_NRM;&amp;strServidor=\\pgr04&amp;strUnidad=D:&amp;strJavaScript=NO Ang 1998 Executive Decree]{{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Enero 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Disyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Nobiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Oktubre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Septiyembre 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Agosto 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hulyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Hunyo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Mayo 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Abril 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Pebrero 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Marso 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=1998 Executive Decree]{{Dead link|date=Marso 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=1 -07-19 {{in lang|es}}&lt;/ref&gt;

== Pre-1821 colony of Spanish Empire ==
Bago ang 1821, [[Costa Rica]] ay bahagi ng [[Imperyong Espanyol]] at walang lokal na eskudo. Ang mga braso ng naghaharing monarko ang ginamit sa halip. Ang tanging lungsod na nagkaroon ng lokal na eskudo ay ang lungsod ng [[Cartago, Costa Rica|Cartago]], na iginawad ni Haring [[Philip II ng Espanya|Phillip II]] noong 1565. Pagkatapos ng kalayaan nito mula sa [[Spain] ] noong 1821, ang [[Costa Rica]] ay nagtatag ng iba't ibang lupon ng pamahalaan na nagsisikap na magpasya sa hinaharap nito, na nagdedebate sa pagitan ng pagiging malaya (republikano) o sumali sa [[Mexican Empire]] (imperyalista). Ang kawalan ng desisyon ay humantong sa [[Labanan ng Ochomogo]] noong 5 Abril 1823, na may desisyon na manatiling independyente at ilipat ang kabiserang lungsod mula Cartago patungong San José. Dahil sa malalayong distansya at mahirap na komunikasyon noong panahong iyon, napagtanto ng mga imperyalista na ang [[Mexican Empire]] ay hindi na umiiral mula noong Marso 1823.

== Sandata ng pederal at estado ==
Noong Marso 1824, nang sumali ang Costa Rica sa [[Federal Republic of Central America|United Provinces of Central America]] na mga armas na ipinahayag ng konstitusyon ng bagong republika ay naging mga sandata ng Estado ng Costa Rica. Ang coat of arm na ito ay binubuo ng isang tatsulok, kung saan limang bulkan ang tumaas mula sa dagat na sumisimbolo sa limang miyembrong estado ng United Provinces; sa itaas ng mga bulkan ay may nagniningning na pulang [[Phrygian cap]] at isang [[bahaghari]]. Ang coat of arm na ito na may maliliit na pagbabago ay ginagamit pa rin ng pambansang coat of arms ng [[El Salvador]] at [[Nicaragua]].

Noong 2 Nobyembre 1824, pinagtibay ng Costa Rica ang unang eskudo nito bilang isang estado sa loob ng pederasyon na nagpapakita ng kanang bahagi ng dibdib ng isang hubad na lalaki at nakataas na braso na napapalibutan ng bilog ng berdeng mga bundok at ang malayang estado ng Costa Rica.&lt;ref name=&quot;historia&quot;&gt;[http://www.historia.fcs.ucr.ac.cr/mod-cole/2004/bandyescudos/escudos.htm History of the Coat of Arms of Costa Rica] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20090120045345/http://historia.fcs.ucr.ac.cr/mod-cole/2004/bandyescudos/escudos.htm |date=2009-01-20 }} Na-access 2008-02-01 {{in lang|es}}&lt;/ref&gt;

== Mga armas ng isang malayang estado ==
Noong 1840, pagkatapos ng pag-alis ng Costa Rica mula sa federation, isang bagong coat of arms ang pinagtibay, ang una para sa Costa Rica bilang isang soberanya at independiyenteng estado. Binubuo ito ng isang walong-tulis na nagniningning na bituin sa isang asul na patlang na napapalibutan ng dilaw na bilog na may alamat na Estado ng Costa Rica. Ang coat of arm na ito ay pinigilan noong 1842 ni [[Francisco Morazán]] sa panahon ng kanyang bigong bid na muling pagsamahin ang [[Federal Republic of Central America]]. Ang 1824 na armas ay ginamit sa panahong ito.&lt;ref name=&quot;historia&quot; /&gt;

==Makasaysayang eskudo ng republika==
[[File:Unang postal stamp CR 4 Reales 1863.jpg|thumb|150px|Ang disenyo ng 1848 coat of arms ay itinampok sa unang Costa Rican [[postal stamp]], na inilabas noong 1863.]]
Ang batayan ng kasalukuyang pambansang coat of arms ng Costa Rica ay pinagtibay noong Setyembre 29, 1848, sa panahon ng pagkapangulo ni Dr [[Jose Maria Castro Madriz]] kasama ang bagong watawat. Ang parehong mga disenyo ay iniuugnay kay Pacifica Fernandez, asawa ni Mr Castro Madriz. Ang mga sandata na ito ay makabuluhang binago ng batas bilang 18 ng 27 Nobyembre 1906, na nag-alis ng mga simbolo ng militar, pambansang watawat at sungay ng kasaganaan na nakapaloob sa disenyo noong 1848.&lt;ref name=&quot;historia&quot; /&gt;</text>
      <sha1>dt6g2zcwwu9s72oj0nheki5jptz2r4x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kim Duyên</title>
    <ns>0</ns>
    <id>327808</id>
    <revision>
      <id>2223409</id>
      <parentid>2140360</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T02:21:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Allyriana000</username>
        <id>119761</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Inilipat ni Allyriana000 ang pahinang [[Nguyễn Huỳnh Kim Duyên]] sa [[Kim Duyên]]: Mas kilala na ngayon si Nguyễn Huỳnh Kim Duyên bilang Kim Duyên na lamang</comment>
      <origin>2140360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3256" sha1="7bb3ikq83g31cmzpzohrd69xqecl0io" xml:space="preserve">{{Infobox pageant titleholder|name=Nguyễn Huỳnh Kim Duyên|title=Miss Universe Vietnam 2021&lt;br&gt;Miss Supranational Vietnam 2022|nationalcompetition=Miss World Vietnam 2014&lt;br&gt;(Top 12)&lt;br&gt;Miss Universe Vietnam 2019&lt;br&gt;(1st runner-up)&lt;br&gt;[[Miss Universe 2021]]&lt;br&gt;(Top 16)&lt;br&gt;Miss Supranational 2022&lt;br&gt;(2nd runner-up)|birth_date={{birth date and age|1995|10|19|df=yes}}|birth_name=Nguyễn Huỳnh Kim Duyên|birth_place=Cần Thơ, Biyetnam|height={{height|m=1.73}}|hair_color=Itim|eye_color=Kayumanggi|occupation={{hlist|Modelo}}}}

Si '''Nguyễn Huỳnh Kim Duyên''' (ipinanganak noong 19 Oktubre 1995) ay isang Biyetnames na modelo at ''beauty pageant titleholder''.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=22 Pebrero 2022 |title=Kim Duyên chính thức đại diện Việt Nam tại Miss Supranational Vietnam 2022 |trans-title=HOT: Kim Duyen officially represents Vietnam at Miss Supranational 2022 |url=https://saostar.vn/hoa-hau/kim-duyen-tham-du-miss-supranational-2022-202202221132436503.html |access-date=17 Marso 2024 |website=SaoStar |language=vi}}&lt;/ref&gt; Siya ay nagtapos bilang ''first runner-up'' sa Miss Universe Vietnam 2019 at kalaunan ay iniluklok bilang Miss Universe Vietnam 2021 para lumahok sa [[Miss Universe 2021]] sa Israel, kung saan kabilang siya sa labing-anim na semi-finalist.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 Hulyo 2021 |title=Á hậu Kim Duyên thi Miss Universe 2021: &quot;Tôi học hỏi được nhiều kinh nghiệm từ Khánh Vân&quot; |url=https://vov.vn/giai-tri/nghe-si/a-hau-kim-duyen-thi-miss-universe-2021-toi-hoc-hoi-duoc-nhieu-kinh-nghiem-tu-khanh-van-872330.vov |access-date=8 Hunyo 2022 |website=Voice of Vietnam |language=vi}}&lt;/ref&gt;'''&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |date=13 Disyembre 2021 |title=Introducing the Top 16 of Miss Universe 2021 |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/Introducing-the-Top-16-of-Miss-Universe-2021/eventshow/88246710.cms |access-date=28 Marso 2023 |website=The Times of India |language=en |archive-date=26 Oktubre 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221026150128/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-universe/introducing-the-top-16-of-miss-universe-2021/eventshow/88246710.cms |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;''' 

Noong 22 Pebrero 2022, siya ay hinirang bilang kinatawan ng Biyetnam sa Miss Supranational 2022, kung saan siya nagtapos bilang ''second runner-up''.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Abad |first=Ysa |date=17 Hulyo 2022 |title=South Africa’s Lalela Mswane is Miss Supranational 2022 |url=https://www.rappler.com/entertainment/pageants/south-africa-lalela-mswane-miss-supranational-2022/ |access-date=16 Marso 2024 |website=[[Rappler]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Buhay at pag-aaral ==
Si Kim Duyên ay ipinanganak at lumaki sa Can Tho sa isang purong agrikultural na pamilya. Siya ay umalis sa unibersidad.{{cn}}

== Mga paligsahan ng kagandahan ==
Ang unang paligsahan ng kagandahan na sinalihan ni Kim Duyên ay ang Miss Aodai Vietnam (o Miss World Vietnam 2014) kung saan kabilang siya sa labindalawang ''semi-finalist''.{{cn}}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist|2}}

== Panlabas na kawing ==

* {{Instagram|kimduyen.nguyenhuynh}}

[[Kategorya:Ipinanganak noong 1995]]
[[Kategorya:Nabubuhay na mga tao]]
[[Kategorya:Lahat ng mga artikulong may pangungusap na walang pinagmulan]]</text>
      <sha1>7bb3ikq83g31cmzpzohrd69xqecl0io</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Salmon Group Ltd</title>
    <ns>0</ns>
    <id>330638</id>
    <revision>
      <id>2223447</id>
      <parentid>2205709</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T06:27:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Infiniteknowledge1</username>
        <id>166022</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Naayos ang syntax ng infobox (tinanggal ang hindi wastong parameter, naitama ang listahan ng subsidiaries)</comment>
      <origin>2223447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8702" sha1="4g89u2vy0pnigfqowu5obwgl8u6yc1g" xml:space="preserve">{{Multiple issues|
{{Cite check|date=Oktubre 2024}}
{{Notability|date=Oktubre 2024}}
}}
{{Infobox company
| name             = Salmon Group Ltd.
| logo             = Salmon Logo H.png
| logo_caption     = Logo ng Salmon
| type             = [[Private company|Pribado]]
| industry         = [[Financial technology]]
| founded          = {{Start date|2022|07}} sa [[Abu Dhabi]], [[United Arab Emirates]]
| founders         = {{Unbulleted list|Pavel Fedorov|George Chesakov|Raffy Montemayor}}
| hq_location      = [[Abu Dhabi]], [[United Arab Emirates]] (holding company)&lt;br&gt;[[Philippines]] (operations)
| area_served      = [[Philippines]]
| products         = {{Unbulleted list|Product Loan|Credit Line|Moto Loan|Time Deposit| Checking Account|Savings Account}}
| subsid           = {{Unbulleted list|Salmon Finance Inc.|FHL Financing Inc.|Salmon Bank (Rural Bank) Inc.}}
| website          = {{URL|salmon.ph}}
| footnotes        = Regulated ng [[Bangko Sentral ng Pilipinas]] (BSP) at [[Securities and Exchange Commission (Philippines)|Securities and Exchange Commission]]
}}

Ang '''Salmon Group Ltd''', o mas kilala bilang “'''Salmon'''” sa mga customers, ay isang financial technology na kumpaniya at isang platform-as-a-service (PaaS) startup na nakarehistro sa [[Komisyon sa mga Panagot at Palitan]] (SEC).&lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://www.noypigeeks.com/featured/salmon-ph/| title=Salmon.PH: A new fintech startup in the Philippines with growth in mind| newspaper=NoypiGeeks| date= 2023-11-03| accessdate=2024-09-24}}&lt;/ref&gt; Ang Salmon ay naka-base sa [[Metro Manila]], Philippines, at patuloy na nagsusumikap na mapabuti ang access sa credit, ipon, at pamumuhunan para sa mahigit 500 milyong underserved na mga customer sa [[Timog-silangang Asya]], kung saan higit sa 51 milyon ay mga Pilipino, ayon sa 2019 Financial Inclusion Survey ng [[Bangko Sentral ng Pilipinas]].&lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://www.bsp.gov.ph/Inclusive%20Finance/Financial%20Inclusion%20Reports%20and%20Publications/2019/2019FISToplineReport.pdf| title= 2019 FINANCIAL INCLUSION SURVEY| accessdate=2024-09-29}}&lt;/ref&gt;

Ang Salmon Group ay binubuo ng apat na subsidiary sa Pilipinas, kabilang ang Sunprime Finance Inc., Salmon Services Inc., FHL Financing Company, Inc., at ang lisensyadong bangko na Rural Bank of Sta. Rosa (Laguna), Inc. (na kinokontrol ng BSP).&lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://www.zawya.com/en/business/banking-and-insurance/salmon-group-disrupts-rural-banking-with-startup-strategy-in-philippines-azi10gos| title=Salmon group disrupts rural banking with startup strategy in Philippines| newspaper=Zawya.com| accessdate=2024-09-29}}&lt;/ref&gt;

== Kasaysayan ==
Itinatag ang Salmon noong Hulyo 2022 nina Pavel Fedorov, ang dating Co-CEO ng Tinkoff, George Chesakov na kauna-unahang empleyado ng Tinkoff, at Raffy Montemayor, ang dating General Manager ng OLX at Agoda sa Pilipinas. Sama-sama, mayroon silang higit sa 60 taon ng pinagsamang karanasan sa industriya ng banking at tech.&lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://www.manilatimes.net/2024/09/20/tmt-newswire/salmon-emerges-as-best-fintech-start-up-company-at-global-business-outlook-awards-2024/1972861| title=Salmon emerges as Best Fintech Start-Up Company at Global Business Outlook Awards 2024| newspaper=The Manila Times| date= 2024-09-20| accessdate=2024-09-29}}&lt;/ref&gt;

Noong Oktubre 2022, nakakuha ang kumpanya ng $16 milyon sa kanilang Series A funding round na nagbigay-daan sa unang produkto ng Salmon, ang kanilang point-of-sale (POS) loan.&lt;ref&gt;{{Cite web| url=https://thefintechtimes.com/salmon-launches-loan-product-for-the-unbanked-in-the-philippines/| title=Salmon Launches Loan Product for the Unbanked in the Philippines| newspaper=The Fintech Times| date=2023-01-12| accessdate=2024-09-29}}{{Dead link|date=Mayo 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Nag-aalok din ang Salmon ng cash loans sa kanilang mga customer at revolving credit line na tinatawag na Salmon Credit.

Noong unang bahagi ng 2023, nakakuha ang Sunprime Finance Inc., isang subsidiary ng Salmon Group, ng Online Lending Platform (OLP) license mula sa SEC. Ang lisensyang ito ay nagbigay-daan upang makapagpautang sa mga tao at ilunsad ang Salmon App. Sila rin ang namamahala sa lahat ng Salmon Credit o revolving credit line loans mula nang ilunsad ang Salmon Credit noong Setyembre 2023.

Sa parehong taon, nakakuha ang Salmon ng $20 milyon mula sa U.S. private credit fund na Argentem Creek Partners. Ito ang pinakamalaking pagpondo para sa isang Series A tech company sa Pilipinas.&lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://www.businesswire.com/news/home/20230720722679/en/Salmon-Raises-USD-20MM-of-Financing-Setting-a-Record-for-Series-A-Tech-Companies-in-the-Philippines/| title=Salmon Raises USD 20MM of Financing, Setting a Record for Series A Tech Companies in the Philippines| newspaper=Businesswire.com| accessdate=2024-09-29}}&lt;/ref&gt; Sa katapusan naman ng 2023, inilunsad ng Salmon ang kanilang revolving credit line product na tinatawag na “Salmon Credit” na may kasamang QR Ph na pagbayad.

Nakipagtulungan ang Salmon sa Oradian, ang kauna-unahang cloud-native core banking system na ginamit BSP. Ito ay nagbigay-daan sa mas pinabuting paglago at pagganap gamit ang cloud-native, API-enabled platform, upang itaguyod ang diskarte sa paglagonito.&lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://oradian.com/insights/public/fintech-leader-salmon-chooses-oradian-as-its-technology-partner/| title=Fintech Salmon chooses Oradian's core banking system| newspaper=Oradian| date= 2023-09-08| accessdate=2024-09-29}}&lt;/ref&gt;

Sa Q4 ng 2023, inihayag ng Salmon ang pagkakakompleto ng $25 million na Series A-1 round, na pinangunahan ng International Finance Committee (IFC), bahagi ng [[Pangkat ng Bangkong Pandaigdig]].&lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://www.ifc.org/en/pressroom/2024/ifc-partners-with-consumer-fintech-salmon-to-drive-financial-inclusion-in-the-philippines| title=IFC Partners with Consumer Fintech Salmon to Drive Financial Inclusion in the Philippines| newspaper=IFC| accessdate=2024-09-29}}&lt;/ref&gt; Sa kabuuan, nakakuha ang Salmon ng higit sa $60 million sa pondo sa loob ng halos dalawang taon.&lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://fintech.global/2023/07/21/philippine-fintech-salmon-attracts-20m-in-debt-financing/| title=Philippine FinTech, Salmon, attracts $20m in debt financing| newspaper=FinTech Global| date= 2023-07-21| accessdate=2024-09-29}}&lt;/ref&gt;

Noong Enero 2024, natanggap ng Salmon ang kanilang bank license mula sa BSP (Bangko Sentral ng Pilipinas) matapos aprubahan ng central bank ng Pilipinas ang kanilang pagbili ng 59.7%&lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://www.pna.gov.ph/articles/1227265| title=Fintech firm aims to grow loan portfolio to $2B in next 5 years| accessdate=2024-09-29}}&lt;/ref&gt; controlling interest sa Rural Bank of Sta. Rosa (Laguna), na nagsisilbi na sa mga customer mula pa noong 1963. &lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://www.bworldonline.com/banking-finance/2024/01/10/567855/bsp-approves-salmon-banking-license/| title=BSP approves Salmon banking license - BusinessWorld Online| newspaper=BusinessWorld Online| date= 2024-01-09| accessdate=2024-09-29}}&lt;/ref&gt;

== Produkto ==
=== Salmon Financing ===
Ang Salmon Financing ay isa sa mga produkto ng Salmon. Ito ay ang kanilang point-of-sale (POS) loan na inilunsad noong Nobyembre 2022. Binibigyan ng Salmon Financing ang mga mamimili ng pagkakataon na maranasan ang maayos na pagpapautang nang direkta sa punto ng pagbebenta o sa anumang Salmon partner store.

=== Salmon Credit ===
Inilunsad noong Setyembre 2023, ang Salmon Credit ay isang revolving credit line na nagbibigay oportunidad sa mga customers na umutang ng pera ayon sa kanilang credit limit. Gamit nito, may flexidad ang mga customer ng magbayad sa higit sa 600,000 merchant stores na may QR Ph sa buong bansa.

=== Salmon Cash Loan ===
Ang Salmon Cash Loan ay isang personal na produkto ng pautang na dinisenyo upang bigyan ang mga nangungutang ng kakayahang pinansyal, na nagpapahintulot sa kanila na gamitin ang mga pondo para sa anumang personal na pangangailangan ng walang limitasyon.

=== Salmon Time Deposit Accounts ===
Ang Rural Bank of Sta. Rosa (Laguna), Inc., ang bank subsidiary ng Salmon, ay nag-oofffer ng time deposit savings sa mga customers na may interes rate na umaabot hanggang sa 8.88% para sa 12-buwang term na may deposito na higit sa PHP 500,000.00.&lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://www.techinasia.com/salmon-wins-fintech-startup-award-asian-banking-finance-fintech-awards-2024| title=Salmon wins Fintech Start-Up Award at the Asian Banking and Finance Fintech Awards 2024| newspaper=Tech in Asia| date= 2024-07-12| accessdate=2024-09-29}}&lt;/ref&gt;

== Sanggunian ==
{{Reflist}}

[[Kategorya:Mga kompanya sa Pilipinas]]</text>
      <sha1>4g89u2vy0pnigfqowu5obwgl8u6yc1g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Padron:Infobox computing device</title>
    <ns>10</ns>
    <id>330660</id>
    <revision>
      <id>2223372</id>
      <parentid>2131507</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T16:20:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Malipáyon</username>
        <id>120841</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2223372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4606" sha1="a4mm16fz2eovyw703nl1zt2xtnjuae9" xml:space="preserve">{{Infobox
| title      = {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}
| bodyclass  = hproduct vevent
| titleclass = fn summary
| image      = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logo_size|}}}|upright={{if empty|{{{logo_upright|}}}|1}}|alt={{{logo_alt|}}}|class={{{logo_class|}}}}}
| caption    = {{{logo_caption|}}}
| image2     = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}}|alt={{{alt|}}}|class={{{image_class|}}}}}
| caption2   = {{{caption|}}}
| label1     = Codename
| data1      = {{{codename|}}}
| label2     = {{nowrap|Kilala din bilang}}
| data2      = {{{aka|}}}
| label3     = Lumikha
| data3      = {{{developer|}}}
| label4     = Gumawa
| data4      = {{{manufacturer|}}}
| label5     = {{longitem|Pamilya ng produkto}}
| data5      = {{{family|}}}
| label6     = Uri
| data6      = {{{type|}}}
| label7     = Henerasyon
| data7      = {{{generation|}}}
| label8     = Araw na inilabas
| data8      = {{{release_date|}}}
| label9     = Availability
| data9      = {{{availability|}}}
| label10    = Lifespan
| data10     = {{{lifespan|}}}
| label11    = {{longitem|Halaga noong inilabas}}
| data11     = {{{price|}}}
| label12    = Discontinued
| data12     = {{{discontinued|}}}
| label13    = Mga&amp;nbsp;nabenta
| data13     = {{{units_sold|}}}
| label14    = Units&amp;nbsp;shipped
| data14     = {{{units_shipped|}}}
| label15    = Media
| data15     = {{{media|}}}
| label16    = {{longitem|[[Operating system]]}}
| data16     = {{{os|}}}
| label17    = {{longitem|[[System on a chip|System on a chip]]}}
| data17     = {{{system_on_chip|}}}
| label18    = [[Central processing unit|CPU]]
| data18     = {{{cpu|}}} {{#if:{{{cpu_speed|}}}|@ {{{cpu_speed|}}}}}
| label19    = Memory
| data19     = {{{memory|}}} {{#if:{{{memory_type|}}}|({{{memory_type|}}})}}
| label20    = Storage
| data20     = {{{storage|}}}
| label21    = {{longitem|[[Removable media|Removable storage]]}}
| data21     = {{{memory_card|}}}
| label22    = Display
| data22     = {{{display|}}}
| label23    = Graphics
| data23     = {{{graphics|}}}
| label24    = Sound
| data24     = {{{sound|}}}
| label25    = Input
| data25     = {{{input|}}}
| label26    = {{longitem|Controller input}}
| data26     = {{{controllers|}}}
| label27    = Kamera
| data27     = {{{camera|}}}
| label28    = Touchpad
| data28     = {{{touchpad|}}}
| label29    = Connectivity
| data29     = {{{connectivity|}}}
| label30    = Power
| data30     = {{{power|}}}
| label31    = [[Computing platform|Platform]]
| data31     = {{{platform|}}}
| label32    = {{longitem|Current firmware}}
| data32     = {{{currentfw|}}}
| label33    = {{longitem|Online services}}
| data33     = {{{online_services|}}}
| label34    = Sukat
| data34     = {{{dimensions|}}}
| label35    = Bigat
| data35     = {{{weight|}}}
| label36    = {{longitem|Marketing target}}
| data36     = {{{marketing_target|}}}
| label37    = {{longitem|[[List of best-selling video games|Best-selling game]]}}
| data37     = {{{top_game|}}}
| label38    = {{longitem|[[Backward compatibility|Backward&lt;br/&gt;compatibility]]}}
| data38     = {{{compatibility|}}}
| label39    = {{longitem|Model Number}}
| data39     = {{{model_no|}}}
| label40    = Predecessor
| data40     = {{{predecessor|}}}
| label41    = Successor
| data41     = {{{successor|}}}
| label42    = Kaugnayan
| data42     = {{{related|}}}
| label43    = Ginawa&amp;nbsp;sa
| data43     = {{if empty|{{{country|}}}|{{{made_in|}}}}}
| label44    = Websayt
| data44     = {{{website|}}}
| label45    = Wika
| data45     = {{{language|}}}
}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox computing device with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox computing device]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y| aka | alt | availability | camera | caption | codename | compatibility | connectivity | controllers | cpu | cpu_speed | currentfw | developer | dimensions | discontinued | display | family | generation | graphics | image | image_size | image_upright | input | language | lifespan | logo | logo_alt | logo_class | logo_caption | logo_size | logo_upright | made_in | manufacturer | marketing_target | media | memory | memory_card | memory_type | model_no | name | online_services | os | platform | power | predecessor | price | related | release_date | sound | storage | successor | system_on_chip | top_game | touchpad | type | units_shipped | units_sold | website | weight }}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a4mm16fz2eovyw703nl1zt2xtnjuae9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223376</id>
      <parentid>2223372</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T16:46:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Malipáyon</username>
        <id>120841</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2223376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4635" sha1="2k6eq0i4qx4d3s9d88laql561hgjm7y" xml:space="preserve">{{Infobox
| title      = {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}
| bodyclass  = hproduct vevent
| titleclass = fn summary
| image      = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logo_size|}}}|upright={{if empty|{{{logo_upright|}}}|1}}|alt={{{logo_alt|}}}|class={{{logo_class|}}}}}
| caption    = {{{logo_caption|}}}
| image2     = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}}|alt={{{alt|}}}|class={{{image_class|}}}}}
| caption2   = {{{caption|}}}
| label1     = Codename
| data1      = {{{codename|}}}
| label2     = {{nowrap|Kilala din bilang}}
| data2      = {{{aka|}}}
| label3     = Lumikha
| data3      = {{{developer|}}}
| label4     = Gumawa
| data4      = {{{manufacturer|}}}
| label5     = {{longitem|Pamilya ng produkto}}
| data5      = {{{family|}}}
| label6     = Uri
| data6      = {{{type|}}}
| label7     = Henerasyon
| data7      = {{{generation|}}}
| label8     = Araw na inilabas
| data8      = {{{release_date|}}}
| label9     = ''Availability''
| data9      = {{{availability|}}}
| label10    = Haba ng buhay
| data10     = {{{lifespan|}}}
| label11    = {{longitem|Halaga noong inilabas}}
| data11     = {{{price|}}}
| label12    = Itinigil noong
| data12     = {{{discontinued|}}}
| label13    = Mga&amp;nbsp;nabenta
| data13     = {{{units_sold|}}}
| label14    = Units&amp;nbsp;shipped
| data14     = {{{units_shipped|}}}
| label15    = Media
| data15     = {{{media|}}}
| label16    = {{longitem|[[Operating system]]}}
| data16     = {{{os|}}}
| label17    = {{longitem|[[System on a chip|System on a chip]]}}
| data17     = {{{system_on_chip|}}}
| label18    = [[Central processing unit|CPU]]
| data18     = {{{cpu|}}} {{#if:{{{cpu_speed|}}}|@ {{{cpu_speed|}}}}}
| label19    = Memorya
| data19     = {{{memory|}}} {{#if:{{{memory_type|}}}|({{{memory_type|}}})}}
| label20    = Laman (storage)
| data20     = {{{storage|}}}
| label21    = {{longitem|[[Removable media|Removable storage]]}}
| data21     = {{{memory_card|}}}
| label22    = Display
| data22     = {{{display|}}}
| label23    = Grapiko
| data23     = {{{graphics|}}}
| label24    = Tunog
| data24     = {{{sound|}}}
| label25    = Input
| data25     = {{{input|}}}
| label26    = {{longitem|Controller input}}
| data26     = {{{controllers|}}}
| label27    = Kamera
| data27     = {{{camera|}}}
| label28    = Touchpad
| data28     = {{{touchpad|}}}
| label29    = Konektibidad
| data29     = {{{connectivity|}}}
| label30    = Power
| data30     = {{{power|}}}
| label31    = [[Computing platform|Plataporma]]
| data31     = {{{platform|}}}
| label32    = {{longitem|Kasalukuyang firmware}}
| data32     = {{{currentfw|}}}
| label33    = {{longitem|Mga serbisyo}}
| data33     = {{{online_services|}}}
| label34    = Sukat
| data34     = {{{dimensions|}}}
| label35    = Bigat
| data35     = {{{weight|}}}
| label36    = {{longitem|Pinupuntiryang madla}}
| data36     = {{{marketing_target|}}}
| label37    = {{longitem|[[List of best-selling video games|Best-selling game]]}}
| data37     = {{{top_game|}}}
| label38    = {{longitem|[[Backward compatibility|Backward&lt;br/&gt;compatibility]]}}
| data38     = {{{compatibility|}}}
| label39    = {{longitem|Model Number}}
| data39     = {{{model_no|}}}
| label40    = Sinundan ng 
| data40     = {{{predecessor|}}}
| label41    = Kapalit ng
| data41     = {{{successor|}}}
| label42    = Kaugnayan
| data42     = {{{related|}}}
| label43    = Ginawa&amp;nbsp;sa
| data43     = {{if empty|{{{country|}}}|{{{made_in|}}}}}
| label44    = Websayt
| data44     = {{{website|}}}
| label45    = Wika
| data45     = {{{language|}}}
}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox computing device with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox computing device]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y| aka | alt | availability | camera | caption | codename | compatibility | connectivity | controllers | cpu | cpu_speed | currentfw | developer | dimensions | discontinued | display | family | generation | graphics | image | image_size | image_upright | input | language | lifespan | logo | logo_alt | logo_class | logo_caption | logo_size | logo_upright | made_in | manufacturer | marketing_target | media | memory | memory_card | memory_type | model_no | name | online_services | os | platform | power | predecessor | price | related | release_date | sound | storage | successor | system_on_chip | top_game | touchpad | type | units_shipped | units_sold | website | weight }}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2k6eq0i4qx4d3s9d88laql561hgjm7y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223377</id>
      <parentid>2223376</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T16:49:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Malipáyon</username>
        <id>120841</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2223377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4648" sha1="rdem2b9zmdrybw7l94f89011idosz1b" xml:space="preserve">{{Infobox
| title      = {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}
| bodyclass  = hproduct vevent
| titleclass = fn summary
| image      = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{logo|}}}|size={{{logo_size|}}}|upright={{if empty|{{{logo_upright|}}}|1}}|alt={{{logo_alt|}}}|class={{{logo_class|}}}}}
| caption    = {{{logo_caption|}}}
| image2     = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|upright={{if empty|{{{image_upright|}}}|1}}|alt={{{alt|}}}|class={{{image_class|}}}}}
| caption2   = {{{caption|}}}
| label1     = Codename
| data1      = {{{codename|}}}
| label2     = {{nowrap|Kilala din bilang}}
| data2      = {{{aka|}}}
| label3     = Lumikha
| data3      = {{{developer|}}}
| label4     = Gumawa
| data4      = {{{manufacturer|}}}
| label5     = {{longitem|Pamilya ng produkto}}
| data5      = {{{family|}}}
| label6     = Uri
| data6      = {{{type|}}}
| label7     = Henerasyon
| data7      = {{{generation|}}}
| label8     = Araw na inilabas
| data8      = {{{release_date|}}}
| label9     = ''Availability''
| data9      = {{{availability|}}}
| label10    = Haba ng buhay
| data10     = {{{lifespan|}}}
| label11    = {{longitem|Halaga noong inilabas}}
| data11     = {{{price|}}}
| label12    = Itinigil noong
| data12     = {{{discontinued|}}}
| label13    = Mga&amp;nbsp;nabenta
| data13     = {{{units_sold|}}}
| label14    = Mga yunit na&amp;nbsp;naipadala
| data14     = {{{units_shipped|}}}
| label15    = Media
| data15     = {{{media|}}}
| label16    = {{longitem|[[Operating system]]}}
| data16     = {{{os|}}}
| label17    = {{longitem|[[System on a chip|System on a chip]]}}
| data17     = {{{system_on_chip|}}}
| label18    = [[Central processing unit|CPU]]
| data18     = {{{cpu|}}} {{#if:{{{cpu_speed|}}}|@ {{{cpu_speed|}}}}}
| label19    = Memorya
| data19     = {{{memory|}}} {{#if:{{{memory_type|}}}|({{{memory_type|}}})}}
| label20    = Laman (storage)
| data20     = {{{storage|}}}
| label21    = {{longitem|[[Removable media|Removable storage]]}}
| data21     = {{{memory_card|}}}
| label22    = Display
| data22     = {{{display|}}}
| label23    = Grapiko
| data23     = {{{graphics|}}}
| label24    = Tunog
| data24     = {{{sound|}}}
| label25    = Input
| data25     = {{{input|}}}
| label26    = {{longitem|Controller input}}
| data26     = {{{controllers|}}}
| label27    = Kamera
| data27     = {{{camera|}}}
| label28    = Touchpad
| data28     = {{{touchpad|}}}
| label29    = Konektibidad
| data29     = {{{connectivity|}}}
| label30    = Power
| data30     = {{{power|}}}
| label31    = [[Computing platform|Plataporma]]
| data31     = {{{platform|}}}
| label32    = {{longitem|Kasalukuyang firmware}}
| data32     = {{{currentfw|}}}
| label33    = {{longitem|Mga serbisyo}}
| data33     = {{{online_services|}}}
| label34    = Sukat
| data34     = {{{dimensions|}}}
| label35    = Bigat
| data35     = {{{weight|}}}
| label36    = {{longitem|Pinupuntiryang madla}}
| data36     = {{{marketing_target|}}}
| label37    = {{longitem|[[:en:List of best-selling video games|Best-selling game]]}}
| data37     = {{{top_game|}}}
| label38    = {{longitem|[[Backward compatibility|Backward&lt;br/&gt;compatibility]]}}
| data38     = {{{compatibility|}}}
| label39    = {{longitem|Model Number}}
| data39     = {{{model_no|}}}
| label40    = Sinundan ng 
| data40     = {{{predecessor|}}}
| label41    = Kapalit ng
| data41     = {{{successor|}}}
| label42    = Kaugnayan
| data42     = {{{related|}}}
| label43    = Ginawa&amp;nbsp;sa
| data43     = {{if empty|{{{country|}}}|{{{made_in|}}}}}
| label44    = Websayt
| data44     = {{{website|}}}
| label45    = Wika
| data45     = {{{language|}}}
}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox computing device with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox computing device]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y| aka | alt | availability | camera | caption | codename | compatibility | connectivity | controllers | cpu | cpu_speed | currentfw | developer | dimensions | discontinued | display | family | generation | graphics | image | image_size | image_upright | input | language | lifespan | logo | logo_alt | logo_class | logo_caption | logo_size | logo_upright | made_in | manufacturer | marketing_target | media | memory | memory_card | memory_type | model_no | name | online_services | os | platform | power | predecessor | price | related | release_date | sound | storage | successor | system_on_chip | top_game | touchpad | type | units_shipped | units_sold | website | weight }}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rdem2b9zmdrybw7l94f89011idosz1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Padron:Infobox computing device/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>330661</id>
    <revision>
      <id>2223373</id>
      <parentid>2131503</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T16:22:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Malipáyon</username>
        <id>120841</id>
      </contributor>
      <origin>2223373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26019" sha1="px7yic4z6y56awl9np6qttmw7qjjglb" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{High-use}}
&lt;!-- Place categories where indicated at the bottom of this page and interwikis at Wikidata (see [[Wikipedia:Wikidata]]) --&gt;
{{Lua|Module:Infobox|Module:InfoboxImage|Module:Check for unknown parameters}}

== Usage ==
{{Parameter names example | aka | alt | availability | camera | caption | codename | compatibility | connectivity | controllers | cpu | cpu_speed | currentfw | developer | dimensions | discontinued | display | family | generation | graphics | image | image_size | image_upright | input | language | lifespan | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | logo_upright | made_in | manufacturer | marketing_target | media | memory | memory_card | memory_type | model_no | name | online_services | os | platform | power | predecessor | price | related | release_date | sound | storage | successor | system_on_chip | top_game | touchpad | type | units_shipped | units_sold | website | weight }}

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow: auto;&quot;&gt;
{{Infobox computing device
| name             = 
| codename         = 
| aka              = 
| logo             = 
| logo_class       = 
| image            = 
| image_class      =
| caption          = 
| developer        = 
| manufacturer     = 
| family           = 
| type             = 
| generation       = 
| release_date     = {{Start date|YYYY|MM|DD}}
| availability     = 
| lifespan         = 
| price            = 
| discontinued     = 
| units_sold       = 
| units_shipped    = 
| media            = 
| os               = 
| power            = 
| system_on_chip   = 
| cpu              = 
| memory           = 
| storage          = 
| memory_card      = 
| display          = 
| graphics         = 
| sound            = 
| input            = 
| controllers      = 
| camera           = 
| touchpad         = 
| connectivity     = 
| currentfw        = 
| platform         = 
| online_services  = 
| dimensions       = 
| weight           = 
| top_game         = 
| compatibility    = 
| predecessor      = 
| successor        = 
| related          = 
| marketing_target = 
| made_in          = 
| website          = {{URL|example.org}}
| language         = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
{{Clear}}

== Examples ==

=== [[Game Boy Color]] ===
{{Infobox computing device
| name            = Game Boy Color
| logo            = Game Boy Color logo.svg
| logo_upright    = 0.7
| image           = Nintendo-Game-Boy-Color-FL.png
| caption         = Game Boy Color with [[#Model colors|Atomic Purple]] case
| developer       = [[Nintendo Research &amp; Engineering]]
| manufacturer    = [[Nintendo]]
| type            = [[Handheld game console]]
| release_date    = {{Video game release
  | JP | October 21, 1998
  | NA | November 18, 1998
  | EU | November 23, 1998
  | AU | November 27, 1998
  }}
| discontinued    = {{End date |2003|03|31}}
| price           = {{USD|79.95|1998|round=-1}}
| units_sold      = 118.69 million (including all Game Boy variants)
| media           = [[Game Boy Color Game Pak]]&lt;br /&gt;[[Game Boy Game Pak]]
| system_on_chip  = Nintendo CPU&amp;nbsp;CGB
| cpu             = Sharp&amp;nbsp;SM83
| cpu_speed       = 4.2&amp;nbsp;/&amp;nbsp;8.4&amp;nbsp;MHz
| memory          = 32&amp;nbsp;KB&amp;nbsp;[[Random-access memory|RAM]], 16&amp;nbsp;KB&amp;nbsp;[[Video RAM (dual-ported DRAM)|Video&amp;nbsp;RAM]]
| display         = Reflective [[TFT LCD]] 160&amp;nbsp;×&amp;nbsp;144&amp;nbsp;[[pixels|px]], {{cvt|44|xx|40|mm}}
| online_services = {{vgrelease|JP|[[Mobile System GB]]}}
| top_game        = [[Pokémon Gold and Silver|''Pokémon Gold'' and ''Silver'']] (23&amp;nbsp;million)
| compatibility   = [[Game Boy]]
| predecessor     = Game Boy&lt;ref name=&quot;3ds asks&quot;&gt;{{cite interview|last=Umezu|last2=Sugino|last3=Konno|interviewer=Satoru Iwata|title=Nintendo 3DS (Volume 2 – Nintendo 3DS Hardware Concept)|url=http://iwataasks.nintendo.com/interviews/#/3ds/how-nintendo-3ds-made/1/0|type=Interview: Transcript|work=Iwata Asks|publisher=Nintendo|access-date=March 7, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120329190132/http://iwataasks.nintendo.com/interviews/#/3ds/how-nintendo-3ds-made/1/0|archivedate=March 29, 2012}}&lt;/ref&gt;
| successor       = [[Game Boy Advance]]&lt;ref name=&quot;3ds asks&quot;/&gt;
}}
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Infobox computing device
| name            = Game Boy Color
| logo            = Game Boy Color logo.svg
| logo_upright    = 0.7
| image           = Nintendo-Game-Boy-Color-FL.png
| caption         = Game Boy Color with [[#Model colors|Atomic Purple]] case
| developer       = [[Nintendo Research &amp; Engineering]]
| manufacturer    = [[Nintendo]]
| type            = [[Handheld game console]]
| release_date    = {{Video game release
  | JP | October 21, 1998
  | NA | November 18, 1998
  | EU | November 23, 1998
  | AU | November 27, 1998
  }}
| discontinued    = {{End date |2003|03|31}}
| price           = {{USD|79.95|1998|round=-1}}
| units_sold      = 118.69 million (including all Game Boy variants)
| media           = [[Game Boy Color Game Pak]]&lt;br /&gt;[[Game Boy Game Pak]]
| system_on_chip  = Nintendo CPU&amp;nbsp;CGB
| cpu             = Sharp&amp;nbsp;SM83
| cpu_speed       = 4.2&amp;nbsp;/&amp;nbsp;8.4&amp;nbsp;MHz
| memory          = 32&amp;nbsp;KB&amp;nbsp;[[Random-access memory|RAM]], 16&amp;nbsp;KB&amp;nbsp;[[Video RAM (dual-ported DRAM)|Video&amp;nbsp;RAM]]
| display         = Reflective [[TFT LCD]] 160&amp;nbsp;×&amp;nbsp;144&amp;nbsp;[[pixels|px]], {{cvt|44|xx|40|mm}}
| online_services = {{Video game release
| JP | [[Mobile System GB]]
}}
| top_game        = [[Pokémon Gold and Silver|''Pokémon Gold'' and ''Silver'']] (23&amp;nbsp;million)
| compatibility   = [[Game Boy]]
| predecessor     = Game Boy&lt;ref name=&quot;3ds asks&quot;&gt;{{cite interview|last=Umezu|last2=Sugino|last3=Konno|interviewer=Satoru Iwata|title=Nintendo 3DS (Volume 2 – Nintendo 3DS Hardware Concept)|url=http://iwataasks.nintendo.com/interviews/#/3ds/how-nintendo-3ds-made/1/0|type=Interview: Transcript|work=Iwata Asks|publisher=Nintendo|access-date=March 7, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120329190132/http://iwataasks.nintendo.com/interviews/#/3ds/how-nintendo-3ds-made/1/0|archivedate=March 29, 2012}}&lt;/ref&gt;
| successor       = [[Game Boy Advance]]&lt;ref name=&quot;3ds asks&quot;/&gt;
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
{{Clear}}

===IdeaPad 500 series===
{{Infobox computing device
| name            = Lenovo IdeaPad 500
| aka             = IdeaPad 500
| logo            = 
| image           = 
| caption         = 
| manufacturer    = [[Lenovo]]
| family          = 
| type            = [[Notebook computer]]
| generation      = 
| release_date    = 2015
| lifespan        = 
| discontinued    = 2017
| units_sold      = 
| units_shipped   = 
| media           = 500GB 5400 RPM
| os              = [[Microsoft Windows]]
| power           = 
| system_on_chip  = 
| cpu             = {{Ubl|[[Intel Core i3]]|[[Intel Core i5]]|[[Intel Core i7]]|[[AMD Radeon]]}}
| memory          = 6.0GB DDR3L 1600 MHz
| storage         = 500 GB 5400 RPM/1 TB
| memory_card     = 
| display         = {{convert|14.1|in|cm|abbr=on}}&lt;br /&gt;{{convert|15.6|in|cm|abbr=on}}
| graphics        = Intel HD 520 or AMD Radeon
| sound           = Stereo Speakers with Dolby Advanced Audio certification or JBL
| input           = {{Ubl|[[keyboard (computing)|Keyboard]]|[[DVD drive]]}}
| controllers     = 
| camera          = Camera with integrated microphone &lt;sup&gt;(Front-facing)&lt;/sup&gt;
| touchpad        = ClickPad
| connectivity    = 2 [[USB 3.0|SuperSpeed USB 3.0]] inputs, 1 [[USB#USB 2.0|USB 2.0]] input 1, 1 [[HDMI]] output, 1 [[Modular connector#8P8C|RJ-45 Ethernet Cable]] input, 1 [[VGA]] port, 4-in-1 Card Reader (SD, SDHC, SDXC, MMC) and a headphone/microphone port
| platform        = 
| online_services = 
| dimensions      = 
| weight          = 
| top_game        = 
| compatibility   = 
| predecessor     = 
| successor       = 
| related         = 
| website         = 
}}
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Infobox computing device
| name            = Lenovo IdeaPad 500
| aka             = IdeaPad 500
| logo            = 
| image           = 
| caption         = 
| manufacturer    = [[Lenovo]]
| family          = 
| type            = [[Notebook computer]]
| generation      = 
| release_date    = 2015
| lifespan        = 
| discontinued    = 2017
| units_sold      = 
| units_shipped   = 
| media           = 500GB 5400 RPM
| os              = [[Microsoft Windows]]
| power           = 
| system_on_chip  = 
| cpu             = {{Ubl|[[Intel Core i3]]|[[Intel Core i5]]|[[Intel Core i7]]|[[AMD Radeon]]}}
| memory          = 6.0GB DDR3L 1600 MHz
| storage         = 500 GB 5400 RPM/1 TB
| memory_card     = 
| display         = {{convert|14.1|in|cm|abbr=on}}&lt;br /&gt;{{convert|15.6|in|cm|abbr=on}}
| graphics        = Intel HD 520 or AMD Radeon
| sound           = Stereo Speakers with Dolby Advanced Audio certification or JBL
| input           = {{Ubl|[[keyboard (computing)|Keyboard]]|[[DVD drive]]}}
| controllers     = 
| camera          = Camera with integrated microphone &lt;sup&gt;(Front-facing)&lt;/sup&gt;
| touchpad        = ClickPad
| connectivity    = 2 [[USB 3.0|SuperSpeed USB 3.0]] inputs, 1 [[USB#USB 2.0|USB 2.0]] input 1, 1 [[HDMI]] output, 1 [[Modular connector#8P8C|RJ-45 Ethernet Cable]] input, 1 [[VGA]] port, 4-in-1 Card Reader (SD, SDHC, SDXC, MMC) and a headphone/microphone port
| platform        = 
| online_services = 
| dimensions      = 
| weight          = 
| top_game        = 
| compatibility   = 
| predecessor     = 
| successor       = 
| related         = 
| website         = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
{{Clear}}

===IdeaPad 300 series===
{{Infobox computing device
| name            = Lenovo IdeaPad 300
| aka             = IdeaPad 300
| logo            = 
| image           = Lenovo ideapad 300 300-14IBR.jpg
| caption         = 
| manufacturer    = [[Lenovo]]
| family          = 
| type            = [[Notebook computer]]
| generation      = 
| release_date    = 2015
| lifespan        = 
| discontinued    = 2017
| units_sold      = 
| units_shipped   = 
| media           = 500GB 5400 RPM
| os              = [[Microsoft Windows]]
| power           = 
| system_on_chip  = 
| cpu             = Intel or AMD
| memory          = 6.0GB DDR3L 1600 MHz
| storage         = 500 GB 5400 RPM/1 TB
| memory_card     = 
| display         = {{convert|14.1|in|cm|abbr=on}}&lt;br /&gt;{{convert|15.6|in|cm|abbr=on}}&lt;br /&gt;{{convert|17.3|in|cm|abbr=on}}
| graphics        = Intel HD 520 or AMD Radeon
| sound           = Stereo Speakers with Dolby Advanced Audio certification
| input           = [[keyboard (computing)|Keyboard]]&lt;br /&gt;[[DVD drive]]
| controllers     = 
| camera          = Camera with integrated microphone &lt;sup&gt;(Front-facing)&lt;/sup&gt;
| touchpad        = ClickPad
| connectivity    = 1 [[USB 3.0|SuperSpeed USB 3.0]] input, 2 [[USB#USB 2.0|USB 2.0]] inputs, 1 [[HDMI]] output, 1 [[Modular connector#8P8C|RJ-45 Ethernet Cable]] input, 1 [[VGA]] port, 4-in-1 Card Reader (SD, SDHC, SDXC, MMC) and a headphone/microphone port
| platform        = 
| online_services = 
| dimensions      = (inches) : 16.45&quot; x 11.51&quot; x 0.99&quot;&lt;br /&gt;(mm) : 418 x 292.6 x 25.1
| weight          = 6.61 lbs (3.0 kg)
| top_game        = 
| compatibility   = 
| predecessor     = 
| successor       = 
| related         = 
| website         = 
}}
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Infobox computing device
| name            = Lenovo IdeaPad 300
| aka             = IdeaPad 300
| logo            = 
| image           = Lenovo ideapad 300 300-14IBR.jpg
| caption         = 
| manufacturer    = [[Lenovo]]
| family          = 
| type            = [[Notebook computer]]
| generation      = 
| release_date    = 2015
| lifespan        = 
| discontinued    = 2017
| units_sold      = 
| units_shipped   = 
| media           = 500GB 5400 RPM
| os              = [[Microsoft Windows]]
| power           = 
| system_on_chip  = 
| cpu             = Intel or AMD
| memory          = 6.0GB DDR3L 1600 MHz
| storage         = 500 GB 5400 RPM/1 TB
| memory_card     = 
| display         = {{convert|14.1|in|cm|abbr=on}}&lt;br /&gt;{{convert|15.6|in|cm|abbr=on}}&lt;br /&gt;{{convert|17.3|in|cm|abbr=on}}
| graphics        = Intel HD 520 or AMD Radeon
| sound           = Stereo Speakers with Dolby Advanced Audio certification
| input           = [[keyboard (computing)|Keyboard]]&lt;br /&gt;[[DVD drive]]
| controllers     = 
| camera          = Camera with integrated microphone &lt;sup&gt;(Front-facing)&lt;/sup&gt;
| touchpad        = ClickPad
| connectivity    = 1 [[USB 3.0|SuperSpeed USB 3.0]] input, 2 [[USB#USB 2.0|USB 2.0]] inputs, 1 [[HDMI]] output, 1 [[Modular connector#8P8C|RJ-45 Ethernet Cable]] input, 1 [[VGA]] port, 4-in-1 Card Reader (SD, SDHC, SDXC, MMC) and a headphone/microphone port
| platform        = 
| online_services = 
| dimensions      = (inches) : 16.45&quot; x 11.51&quot; x 0.99&quot;&lt;br /&gt;(mm) : 418 x 292.6 x 25.1
| weight          = 6.61 lbs (3.0 kg)
| top_game        = 
| compatibility   = 
| predecessor     = 
| successor       = 
| related         = 
| website         = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
{{Clear}}

===[[IBM System/360 Model 91]]===
{{Infobox computing device
| name         = IBM System/360 Model 91
| logo         = IBM Logo 1967-1972.svg
| logo_size    = 120px
| image        = 360-91-panel.jpg
| image_size   = 270px
| caption      = System/360 Model 91 Panel at the Goddard Space Flight Center
| developer    = [[IBM]]
| release_date = January 1966
| discontinued = 
| predecessor  = IBM 7090
| successor    = Model 195
}}
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Infobox computing device
| name         = IBM System/360 Model 91
| logo         = IBM Logo 1967-1972.svg
| logo_size    = 120px
| image        = 360-91-panel.jpg
| image_size   = 270px
| caption      = System/360 Model 91 Panel at the Goddard Space Flight Center
| developer    = [[IBM]]
| release_date = January 1966
| discontinued = 
| predecessor  = IBM 7090
| successor    = Model 195
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
{{Clear}}

==Parameters==
{{TemplateData header}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;name&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Name&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of the device. Default it the article name. However it is a required parameter as it does not accept null.&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;PAGENAME&quot;
		},
		&quot;codename&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;codename&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;The hardware codename of the device. If the device is offered in several versions with different codenames, they can be specified each on its own line, giving a brief description of the version to which each one corresponds.&quot;
		},
		&quot;logo&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Logo&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;File name of the logo to be appeared at the top of the infobox&quot;
		},
		&quot;logo_size&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Logo size&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Size of the logo. Default is 250px. Must not normally be changed.&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;250px&quot;
		},
		&quot;logo_upright&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Logo upright&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Size of the logo, scaling per user preferences. Default is 1. Must not normally be changed.&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;1&quot;
		},
		&quot;logo_alt&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Logo alternative text&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Alternative text for the logo, used when the web browser cannot display the image or when a visually-impaired person uses a screen reader.&quot;
		},
		&quot;logo_caption&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Logo caption&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Caption for the logo. Must only be used to provide anything far more important than 'This is the logo of X'. e.g. used for inserting {{ffdc}} or {{deletable image-caption}}.&quot;
		},
		&quot;image&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Image&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-file-name&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;File name of the image of the device to be appeared at the top of the infobox.&quot;
		},
		&quot;image_size&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Image size&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Image size. Defaults to 300px. The best practice is to ensure the image is displayed at the default resolution. Hence, use of this parameter is discouraged.&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;300px&quot;
		},
		&quot;image_upright&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Image upright&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Size of the logo, scaling per user preferences. Default is 1.&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;1&quot;
		},
		&quot;alt&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Image alternative text&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Alternative text for the screenshot (used by the blind and when web browsers cannot or do not load the image)&quot;
		},
		&quot;caption&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Image caption&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Caption for the image of the device. &quot;
		},
		&quot;aka&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Also known as? (\&quot;AKA\&quot;)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Device nickname&quot;
		},
		&quot;developer&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Developer&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of the developer, if applicable&quot;
		},
		&quot;manufacturer&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Manufacturer&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of the manufacturer, if applicable&quot;
		},
		&quot;family&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Family&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Product family&quot;
		},
		&quot;type&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Type&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Type of the device&quot;
		},
		&quot;generation&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Generation&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of the device generation, if it is part of a line of products developed iteratively&quot;
		},
		&quot;release_date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Release date&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Date introduced&quot;
		},
		&quot;availability&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Retail availability&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Average expected retail availability (date first available in retail to date last available in retail (i.e. the date no more units are being sold, which may be years after production stops))&quot;
		},
		&quot;lifespan&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Lifespan&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Average expected lifespan (release date to discontinuation date (i.e. end of production))&quot;
		},
		&quot;price&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Price&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Base price or MSRP (manufacturer suggested retail price) of the device at its initial release. Per [[WP:NOTCATALOGUE]], \&quot;An article should not include product pricing information unless there is an independent source and a justified reason for the mention. Encyclopedic significance may be indicated if mainstream media sources (not just product reviews) provide commentary on these details instead of just passing mention.&quot;
		},
		&quot;discontinued&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Discontinuation date&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Date of when the device was discontinued / pulled from sale.&quot;
		},
		&quot;units_sold&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Units sold&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Number of units sold, including pre-orders&quot;
		},
		&quot;units_shipped&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Units shipped&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Number of units shipped&quot;
		},
		&quot;media&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Media&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Supported media. Where applicable, consider using \&quot;removable storage\&quot; parameter instead.&quot;
		},
		&quot;os&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Operating system&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Operating system bundled with the product&quot;
		},
		&quot;power&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Power&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Power consumption specifications&quot;
		},
		&quot;system_on_chip&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;System-on-chip used&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;System-on-chip used by the device, if applicable.&quot;
		},
		&quot;cpu&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;CPU make and model&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Central processing unit's brand name and model&quot;
		},
		&quot;cpu_speed&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;CPU clock speed&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Central processing unit's clock speed, expressed in hertz&quot;
		},
		&quot;memory&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Amount of memory installed&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Amount of volatile random-access memory installed on the device&quot;
		},
		&quot;memory_type&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Memory type&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Make and model of the volatile random-access memory modules used&quot;
		},
		&quot;storage&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Storage device&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Type(s) and specifications of non-volatile internal storage device(s)&quot;
		},
		&quot;memory_card&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Removable storage&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Type(s) and specifications of non-volatile removable storage device(s) supported.&quot;
		},
		&quot;display&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Display&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Specifications of included or supported display devices; e.g. the resolutions that can be outputted.&quot;
		},
		&quot;graphics&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Graphics&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Specifications of the included graphics component, which is responsible for outputting content to display devices&quot;
		},
		&quot;sound&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Sound&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Specifications of the audio subsystem.&quot;
		},
		&quot;input&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Input&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Input devices included with / supported by the computing device. Specialized versions of this parameter include Controllers, Camera, and Touchpad.&quot;
		},
		&quot;controllers&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Controllers&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Controller(s) included with / supported by the device.&quot;
		},
		&quot;camera&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Camera&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Specifications of the camera included with / supported by the device.&quot;
		},
		&quot;touchpad&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Touchpad&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Specifications of the touchpad included with the device; e.g. make, model, the number of buttons, and whether or not it supports multitouch input.&quot;
		},
		&quot;connectivity&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Connectivity&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Specifications of any components that support data transfer in and out of the device, including networking subsystems.&quot;
		},
		&quot;currentfw&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Current firmware&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;The current firmware version of the given device.&quot;
		},
		&quot;platform&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Underlying platform&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of any underlying platforms.&quot;
		},
		&quot;online_service&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Online service&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of any associated online service(s).&quot;
		},
		&quot;dimensions&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Dimensions&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;The dimensions (width, height, depth) of the device. If multiple / newer models of the base device are available, please include the dimensions for each.&quot;
		},
		&quot;weight&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Mass&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Mass&quot;
		},
		&quot;top_game&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Best-selling video game&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of the best selling video game that works on the device, if appliable. Please include source and sale stats.&quot;
		},
		&quot;compatibility&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Compatibility&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Details of backward compatibility with the device's predecessor(s).&quot;
		},
		&quot;predecessor&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Predecessor&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of the device's predecessor, if applicable.&quot;
		},
		&quot;successor&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Successor&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of the device's successor, if applicable.&quot;
		},
		&quot;marketing_target&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Marketing target&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Target audience of device or its version&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;related&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Related&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Names of any sibling devices to the device.&quot;
		},
		&quot;made_in&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Made in&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Country of origin for the device.&quot;
		},
		&quot;website&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Website&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;URL of the official website, in a printer-friendly form. (consider using the {{URL}} template for cleaner URL output)&quot;
		},
		&quot;language&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Language&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;The common programming languages, used with computer platform (if these exists)&quot;
		},
		&quot;model_no&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Model number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		}
	},
	&quot;format&quot;: &quot;block&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;

== Important notes ==
Under [[WP:NOPRICES]], &quot;product prices should not be quoted in an article unless they can be sourced ''and'' there is a justified reason for their mention&quot;. Use of the &quot;price&quot; field should therefore be the exception rather than the norm.

In addition to the tracking category below, using this template without including at least one of parameters besides &quot;title&quot;, &quot;image&quot;, and &quot;caption&quot; will add the page to [[:Category:Articles using infobox templates with no data rows]].

== Microformats ==
{{UF-hcal}}
{{UF-hprod}}

== Tracking categories ==
{{Infobox tracking cats}}

== See also ==
* {{tl|Infobox robot}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- Categories go here and interwikis go in Wikidata. --&gt;
[[Category:Computer hardware infobox templates| ]]
[[Category:Templates that add a tracking category]]
[[Category:Information appliances|τ]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>px7yic4z6y56awl9np6qttmw7qjjglb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223374</id>
      <parentid>2223373</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T16:24:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Malipáyon</username>
        <id>120841</id>
      </contributor>
      <comment>/* Examples */</comment>
      <origin>2223374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26024" sha1="4llksd85rarblhezyjeq8ltrg9t3ddn" xml:space="preserve">{{Documentation subpage}}
{{High-use}}
&lt;!-- Place categories where indicated at the bottom of this page and interwikis at Wikidata (see [[Wikipedia:Wikidata]]) --&gt;
{{Lua|Module:Infobox|Module:InfoboxImage|Module:Check for unknown parameters}}

== Usage ==
{{Parameter names example | aka | alt | availability | camera | caption | codename | compatibility | connectivity | controllers | cpu | cpu_speed | currentfw | developer | dimensions | discontinued | display | family | generation | graphics | image | image_size | image_upright | input | language | lifespan | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | logo_upright | made_in | manufacturer | marketing_target | media | memory | memory_card | memory_type | model_no | name | online_services | os | platform | power | predecessor | price | related | release_date | sound | storage | successor | system_on_chip | top_game | touchpad | type | units_shipped | units_sold | website | weight }}

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot; style=&quot;overflow: auto;&quot;&gt;
{{Infobox computing device
| name             = 
| codename         = 
| aka              = 
| logo             = 
| logo_class       = 
| image            = 
| image_class      =
| caption          = 
| developer        = 
| manufacturer     = 
| family           = 
| type             = 
| generation       = 
| release_date     = {{Start date|YYYY|MM|DD}}
| availability     = 
| lifespan         = 
| price            = 
| discontinued     = 
| units_sold       = 
| units_shipped    = 
| media            = 
| os               = 
| power            = 
| system_on_chip   = 
| cpu              = 
| memory           = 
| storage          = 
| memory_card      = 
| display          = 
| graphics         = 
| sound            = 
| input            = 
| controllers      = 
| camera           = 
| touchpad         = 
| connectivity     = 
| currentfw        = 
| platform         = 
| online_services  = 
| dimensions       = 
| weight           = 
| top_game         = 
| compatibility    = 
| predecessor      = 
| successor        = 
| related          = 
| marketing_target = 
| made_in          = 
| website          = {{URL|example.org}}
| language         = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
{{Clear}}

== Mga halimbawa ==

=== [[Game Boy Color]] ===
{{Infobox computing device
| name            = Game Boy Color
| logo            = Game Boy Color logo.svg
| logo_upright    = 0.7
| image           = Nintendo-Game-Boy-Color-FL.png
| caption         = Game Boy Color with [[#Model colors|Atomic Purple]] case
| developer       = [[Nintendo Research &amp; Engineering]]
| manufacturer    = [[Nintendo]]
| type            = [[Handheld game console]]
| release_date    = {{Video game release
  | JP | October 21, 1998
  | NA | November 18, 1998
  | EU | November 23, 1998
  | AU | November 27, 1998
  }}
| discontinued    = {{End date |2003|03|31}}
| price           = {{USD|79.95|1998|round=-1}}
| units_sold      = 118.69 million (including all Game Boy variants)
| media           = [[Game Boy Color Game Pak]]&lt;br /&gt;[[Game Boy Game Pak]]
| system_on_chip  = Nintendo CPU&amp;nbsp;CGB
| cpu             = Sharp&amp;nbsp;SM83
| cpu_speed       = 4.2&amp;nbsp;/&amp;nbsp;8.4&amp;nbsp;MHz
| memory          = 32&amp;nbsp;KB&amp;nbsp;[[Random-access memory|RAM]], 16&amp;nbsp;KB&amp;nbsp;[[Video RAM (dual-ported DRAM)|Video&amp;nbsp;RAM]]
| display         = Reflective [[TFT LCD]] 160&amp;nbsp;×&amp;nbsp;144&amp;nbsp;[[pixels|px]], {{cvt|44|xx|40|mm}}
| online_services = {{vgrelease|JP|[[Mobile System GB]]}}
| top_game        = [[Pokémon Gold and Silver|''Pokémon Gold'' and ''Silver'']] (23&amp;nbsp;million)
| compatibility   = [[Game Boy]]
| predecessor     = Game Boy&lt;ref name=&quot;3ds asks&quot;&gt;{{cite interview|last=Umezu|last2=Sugino|last3=Konno|interviewer=Satoru Iwata|title=Nintendo 3DS (Volume 2 – Nintendo 3DS Hardware Concept)|url=http://iwataasks.nintendo.com/interviews/#/3ds/how-nintendo-3ds-made/1/0|type=Interview: Transcript|work=Iwata Asks|publisher=Nintendo|access-date=March 7, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120329190132/http://iwataasks.nintendo.com/interviews/#/3ds/how-nintendo-3ds-made/1/0|archivedate=March 29, 2012}}&lt;/ref&gt;
| successor       = [[Game Boy Advance]]&lt;ref name=&quot;3ds asks&quot;/&gt;
}}
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Infobox computing device
| name            = Game Boy Color
| logo            = Game Boy Color logo.svg
| logo_upright    = 0.7
| image           = Nintendo-Game-Boy-Color-FL.png
| caption         = Game Boy Color with [[#Model colors|Atomic Purple]] case
| developer       = [[Nintendo Research &amp; Engineering]]
| manufacturer    = [[Nintendo]]
| type            = [[Handheld game console]]
| release_date    = {{Video game release
  | JP | October 21, 1998
  | NA | November 18, 1998
  | EU | November 23, 1998
  | AU | November 27, 1998
  }}
| discontinued    = {{End date |2003|03|31}}
| price           = {{USD|79.95|1998|round=-1}}
| units_sold      = 118.69 million (including all Game Boy variants)
| media           = [[Game Boy Color Game Pak]]&lt;br /&gt;[[Game Boy Game Pak]]
| system_on_chip  = Nintendo CPU&amp;nbsp;CGB
| cpu             = Sharp&amp;nbsp;SM83
| cpu_speed       = 4.2&amp;nbsp;/&amp;nbsp;8.4&amp;nbsp;MHz
| memory          = 32&amp;nbsp;KB&amp;nbsp;[[Random-access memory|RAM]], 16&amp;nbsp;KB&amp;nbsp;[[Video RAM (dual-ported DRAM)|Video&amp;nbsp;RAM]]
| display         = Reflective [[TFT LCD]] 160&amp;nbsp;×&amp;nbsp;144&amp;nbsp;[[pixels|px]], {{cvt|44|xx|40|mm}}
| online_services = {{Video game release
| JP | [[Mobile System GB]]
}}
| top_game        = [[Pokémon Gold and Silver|''Pokémon Gold'' and ''Silver'']] (23&amp;nbsp;million)
| compatibility   = [[Game Boy]]
| predecessor     = Game Boy&lt;ref name=&quot;3ds asks&quot;&gt;{{cite interview|last=Umezu|last2=Sugino|last3=Konno|interviewer=Satoru Iwata|title=Nintendo 3DS (Volume 2 – Nintendo 3DS Hardware Concept)|url=http://iwataasks.nintendo.com/interviews/#/3ds/how-nintendo-3ds-made/1/0|type=Interview: Transcript|work=Iwata Asks|publisher=Nintendo|access-date=March 7, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120329190132/http://iwataasks.nintendo.com/interviews/#/3ds/how-nintendo-3ds-made/1/0|archivedate=March 29, 2012}}&lt;/ref&gt;
| successor       = [[Game Boy Advance]]&lt;ref name=&quot;3ds asks&quot;/&gt;
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
{{Clear}}

===IdeaPad 500 series===
{{Infobox computing device
| name            = Lenovo IdeaPad 500
| aka             = IdeaPad 500
| logo            = 
| image           = 
| caption         = 
| manufacturer    = [[Lenovo]]
| family          = 
| type            = [[Notebook computer]]
| generation      = 
| release_date    = 2015
| lifespan        = 
| discontinued    = 2017
| units_sold      = 
| units_shipped   = 
| media           = 500GB 5400 RPM
| os              = [[Microsoft Windows]]
| power           = 
| system_on_chip  = 
| cpu             = {{Ubl|[[Intel Core i3]]|[[Intel Core i5]]|[[Intel Core i7]]|[[AMD Radeon]]}}
| memory          = 6.0GB DDR3L 1600 MHz
| storage         = 500 GB 5400 RPM/1 TB
| memory_card     = 
| display         = {{convert|14.1|in|cm|abbr=on}}&lt;br /&gt;{{convert|15.6|in|cm|abbr=on}}
| graphics        = Intel HD 520 or AMD Radeon
| sound           = Stereo Speakers with Dolby Advanced Audio certification or JBL
| input           = {{Ubl|[[keyboard (computing)|Keyboard]]|[[DVD drive]]}}
| controllers     = 
| camera          = Camera with integrated microphone &lt;sup&gt;(Front-facing)&lt;/sup&gt;
| touchpad        = ClickPad
| connectivity    = 2 [[USB 3.0|SuperSpeed USB 3.0]] inputs, 1 [[USB#USB 2.0|USB 2.0]] input 1, 1 [[HDMI]] output, 1 [[Modular connector#8P8C|RJ-45 Ethernet Cable]] input, 1 [[VGA]] port, 4-in-1 Card Reader (SD, SDHC, SDXC, MMC) and a headphone/microphone port
| platform        = 
| online_services = 
| dimensions      = 
| weight          = 
| top_game        = 
| compatibility   = 
| predecessor     = 
| successor       = 
| related         = 
| website         = 
}}
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Infobox computing device
| name            = Lenovo IdeaPad 500
| aka             = IdeaPad 500
| logo            = 
| image           = 
| caption         = 
| manufacturer    = [[Lenovo]]
| family          = 
| type            = [[Notebook computer]]
| generation      = 
| release_date    = 2015
| lifespan        = 
| discontinued    = 2017
| units_sold      = 
| units_shipped   = 
| media           = 500GB 5400 RPM
| os              = [[Microsoft Windows]]
| power           = 
| system_on_chip  = 
| cpu             = {{Ubl|[[Intel Core i3]]|[[Intel Core i5]]|[[Intel Core i7]]|[[AMD Radeon]]}}
| memory          = 6.0GB DDR3L 1600 MHz
| storage         = 500 GB 5400 RPM/1 TB
| memory_card     = 
| display         = {{convert|14.1|in|cm|abbr=on}}&lt;br /&gt;{{convert|15.6|in|cm|abbr=on}}
| graphics        = Intel HD 520 or AMD Radeon
| sound           = Stereo Speakers with Dolby Advanced Audio certification or JBL
| input           = {{Ubl|[[keyboard (computing)|Keyboard]]|[[DVD drive]]}}
| controllers     = 
| camera          = Camera with integrated microphone &lt;sup&gt;(Front-facing)&lt;/sup&gt;
| touchpad        = ClickPad
| connectivity    = 2 [[USB 3.0|SuperSpeed USB 3.0]] inputs, 1 [[USB#USB 2.0|USB 2.0]] input 1, 1 [[HDMI]] output, 1 [[Modular connector#8P8C|RJ-45 Ethernet Cable]] input, 1 [[VGA]] port, 4-in-1 Card Reader (SD, SDHC, SDXC, MMC) and a headphone/microphone port
| platform        = 
| online_services = 
| dimensions      = 
| weight          = 
| top_game        = 
| compatibility   = 
| predecessor     = 
| successor       = 
| related         = 
| website         = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
{{Clear}}

===IdeaPad 300 series===
{{Infobox computing device
| name            = Lenovo IdeaPad 300
| aka             = IdeaPad 300
| logo            = 
| image           = Lenovo ideapad 300 300-14IBR.jpg
| caption         = 
| manufacturer    = [[Lenovo]]
| family          = 
| type            = [[Notebook computer]]
| generation      = 
| release_date    = 2015
| lifespan        = 
| discontinued    = 2017
| units_sold      = 
| units_shipped   = 
| media           = 500GB 5400 RPM
| os              = [[Microsoft Windows]]
| power           = 
| system_on_chip  = 
| cpu             = Intel or AMD
| memory          = 6.0GB DDR3L 1600 MHz
| storage         = 500 GB 5400 RPM/1 TB
| memory_card     = 
| display         = {{convert|14.1|in|cm|abbr=on}}&lt;br /&gt;{{convert|15.6|in|cm|abbr=on}}&lt;br /&gt;{{convert|17.3|in|cm|abbr=on}}
| graphics        = Intel HD 520 or AMD Radeon
| sound           = Stereo Speakers with Dolby Advanced Audio certification
| input           = [[keyboard (computing)|Keyboard]]&lt;br /&gt;[[DVD drive]]
| controllers     = 
| camera          = Camera with integrated microphone &lt;sup&gt;(Front-facing)&lt;/sup&gt;
| touchpad        = ClickPad
| connectivity    = 1 [[USB 3.0|SuperSpeed USB 3.0]] input, 2 [[USB#USB 2.0|USB 2.0]] inputs, 1 [[HDMI]] output, 1 [[Modular connector#8P8C|RJ-45 Ethernet Cable]] input, 1 [[VGA]] port, 4-in-1 Card Reader (SD, SDHC, SDXC, MMC) and a headphone/microphone port
| platform        = 
| online_services = 
| dimensions      = (inches) : 16.45&quot; x 11.51&quot; x 0.99&quot;&lt;br /&gt;(mm) : 418 x 292.6 x 25.1
| weight          = 6.61 lbs (3.0 kg)
| top_game        = 
| compatibility   = 
| predecessor     = 
| successor       = 
| related         = 
| website         = 
}}
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Infobox computing device
| name            = Lenovo IdeaPad 300
| aka             = IdeaPad 300
| logo            = 
| image           = Lenovo ideapad 300 300-14IBR.jpg
| caption         = 
| manufacturer    = [[Lenovo]]
| family          = 
| type            = [[Notebook computer]]
| generation      = 
| release_date    = 2015
| lifespan        = 
| discontinued    = 2017
| units_sold      = 
| units_shipped   = 
| media           = 500GB 5400 RPM
| os              = [[Microsoft Windows]]
| power           = 
| system_on_chip  = 
| cpu             = Intel or AMD
| memory          = 6.0GB DDR3L 1600 MHz
| storage         = 500 GB 5400 RPM/1 TB
| memory_card     = 
| display         = {{convert|14.1|in|cm|abbr=on}}&lt;br /&gt;{{convert|15.6|in|cm|abbr=on}}&lt;br /&gt;{{convert|17.3|in|cm|abbr=on}}
| graphics        = Intel HD 520 or AMD Radeon
| sound           = Stereo Speakers with Dolby Advanced Audio certification
| input           = [[keyboard (computing)|Keyboard]]&lt;br /&gt;[[DVD drive]]
| controllers     = 
| camera          = Camera with integrated microphone &lt;sup&gt;(Front-facing)&lt;/sup&gt;
| touchpad        = ClickPad
| connectivity    = 1 [[USB 3.0|SuperSpeed USB 3.0]] input, 2 [[USB#USB 2.0|USB 2.0]] inputs, 1 [[HDMI]] output, 1 [[Modular connector#8P8C|RJ-45 Ethernet Cable]] input, 1 [[VGA]] port, 4-in-1 Card Reader (SD, SDHC, SDXC, MMC) and a headphone/microphone port
| platform        = 
| online_services = 
| dimensions      = (inches) : 16.45&quot; x 11.51&quot; x 0.99&quot;&lt;br /&gt;(mm) : 418 x 292.6 x 25.1
| weight          = 6.61 lbs (3.0 kg)
| top_game        = 
| compatibility   = 
| predecessor     = 
| successor       = 
| related         = 
| website         = 
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
{{Clear}}

===[[IBM System/360 Model 91]]===
{{Infobox computing device
| name         = IBM System/360 Model 91
| logo         = IBM Logo 1967-1972.svg
| logo_size    = 120px
| image        = 360-91-panel.jpg
| image_size   = 270px
| caption      = System/360 Model 91 Panel at the Goddard Space Flight Center
| developer    = [[IBM]]
| release_date = January 1966
| discontinued = 
| predecessor  = IBM 7090
| successor    = Model 195
}}
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;wikitext&quot;&gt;
{{Infobox computing device
| name         = IBM System/360 Model 91
| logo         = IBM Logo 1967-1972.svg
| logo_size    = 120px
| image        = 360-91-panel.jpg
| image_size   = 270px
| caption      = System/360 Model 91 Panel at the Goddard Space Flight Center
| developer    = [[IBM]]
| release_date = January 1966
| discontinued = 
| predecessor  = IBM 7090
| successor    = Model 195
}}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
{{Clear}}

==Parameters==
{{TemplateData header}}
&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;name&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Name&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of the device. Default it the article name. However it is a required parameter as it does not accept null.&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;PAGENAME&quot;
		},
		&quot;codename&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;codename&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;The hardware codename of the device. If the device is offered in several versions with different codenames, they can be specified each on its own line, giving a brief description of the version to which each one corresponds.&quot;
		},
		&quot;logo&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Logo&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;File name of the logo to be appeared at the top of the infobox&quot;
		},
		&quot;logo_size&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Logo size&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Size of the logo. Default is 250px. Must not normally be changed.&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;250px&quot;
		},
		&quot;logo_upright&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Logo upright&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Size of the logo, scaling per user preferences. Default is 1. Must not normally be changed.&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;1&quot;
		},
		&quot;logo_alt&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Logo alternative text&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Alternative text for the logo, used when the web browser cannot display the image or when a visually-impaired person uses a screen reader.&quot;
		},
		&quot;logo_caption&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Logo caption&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Caption for the logo. Must only be used to provide anything far more important than 'This is the logo of X'. e.g. used for inserting {{ffdc}} or {{deletable image-caption}}.&quot;
		},
		&quot;image&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Image&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-file-name&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;File name of the image of the device to be appeared at the top of the infobox.&quot;
		},
		&quot;image_size&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Image size&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Image size. Defaults to 300px. The best practice is to ensure the image is displayed at the default resolution. Hence, use of this parameter is discouraged.&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;300px&quot;
		},
		&quot;image_upright&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Image upright&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Size of the logo, scaling per user preferences. Default is 1.&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;1&quot;
		},
		&quot;alt&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Image alternative text&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Alternative text for the screenshot (used by the blind and when web browsers cannot or do not load the image)&quot;
		},
		&quot;caption&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Image caption&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Caption for the image of the device. &quot;
		},
		&quot;aka&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Also known as? (\&quot;AKA\&quot;)&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Device nickname&quot;
		},
		&quot;developer&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Developer&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of the developer, if applicable&quot;
		},
		&quot;manufacturer&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Manufacturer&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of the manufacturer, if applicable&quot;
		},
		&quot;family&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Family&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Product family&quot;
		},
		&quot;type&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Type&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Type of the device&quot;
		},
		&quot;generation&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Generation&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of the device generation, if it is part of a line of products developed iteratively&quot;
		},
		&quot;release_date&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Release date&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Date introduced&quot;
		},
		&quot;availability&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Retail availability&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Average expected retail availability (date first available in retail to date last available in retail (i.e. the date no more units are being sold, which may be years after production stops))&quot;
		},
		&quot;lifespan&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Lifespan&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Average expected lifespan (release date to discontinuation date (i.e. end of production))&quot;
		},
		&quot;price&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Price&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Base price or MSRP (manufacturer suggested retail price) of the device at its initial release. Per [[WP:NOTCATALOGUE]], \&quot;An article should not include product pricing information unless there is an independent source and a justified reason for the mention. Encyclopedic significance may be indicated if mainstream media sources (not just product reviews) provide commentary on these details instead of just passing mention.&quot;
		},
		&quot;discontinued&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Discontinuation date&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Date of when the device was discontinued / pulled from sale.&quot;
		},
		&quot;units_sold&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Units sold&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Number of units sold, including pre-orders&quot;
		},
		&quot;units_shipped&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Units shipped&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Number of units shipped&quot;
		},
		&quot;media&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Media&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Supported media. Where applicable, consider using \&quot;removable storage\&quot; parameter instead.&quot;
		},
		&quot;os&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Operating system&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Operating system bundled with the product&quot;
		},
		&quot;power&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Power&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Power consumption specifications&quot;
		},
		&quot;system_on_chip&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;System-on-chip used&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;System-on-chip used by the device, if applicable.&quot;
		},
		&quot;cpu&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;CPU make and model&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Central processing unit's brand name and model&quot;
		},
		&quot;cpu_speed&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;CPU clock speed&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Central processing unit's clock speed, expressed in hertz&quot;
		},
		&quot;memory&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Amount of memory installed&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Amount of volatile random-access memory installed on the device&quot;
		},
		&quot;memory_type&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Memory type&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Make and model of the volatile random-access memory modules used&quot;
		},
		&quot;storage&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Storage device&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Type(s) and specifications of non-volatile internal storage device(s)&quot;
		},
		&quot;memory_card&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Removable storage&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Type(s) and specifications of non-volatile removable storage device(s) supported.&quot;
		},
		&quot;display&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Display&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Specifications of included or supported display devices; e.g. the resolutions that can be outputted.&quot;
		},
		&quot;graphics&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Graphics&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Specifications of the included graphics component, which is responsible for outputting content to display devices&quot;
		},
		&quot;sound&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Sound&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Specifications of the audio subsystem.&quot;
		},
		&quot;input&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Input&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Input devices included with / supported by the computing device. Specialized versions of this parameter include Controllers, Camera, and Touchpad.&quot;
		},
		&quot;controllers&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Controllers&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Controller(s) included with / supported by the device.&quot;
		},
		&quot;camera&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Camera&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Specifications of the camera included with / supported by the device.&quot;
		},
		&quot;touchpad&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Touchpad&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Specifications of the touchpad included with the device; e.g. make, model, the number of buttons, and whether or not it supports multitouch input.&quot;
		},
		&quot;connectivity&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Connectivity&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Specifications of any components that support data transfer in and out of the device, including networking subsystems.&quot;
		},
		&quot;currentfw&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Current firmware&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;The current firmware version of the given device.&quot;
		},
		&quot;platform&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Underlying platform&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of any underlying platforms.&quot;
		},
		&quot;online_service&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Online service&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of any associated online service(s).&quot;
		},
		&quot;dimensions&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Dimensions&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;The dimensions (width, height, depth) of the device. If multiple / newer models of the base device are available, please include the dimensions for each.&quot;
		},
		&quot;weight&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Mass&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Mass&quot;
		},
		&quot;top_game&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Best-selling video game&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of the best selling video game that works on the device, if appliable. Please include source and sale stats.&quot;
		},
		&quot;compatibility&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Compatibility&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Details of backward compatibility with the device's predecessor(s).&quot;
		},
		&quot;predecessor&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Predecessor&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of the device's predecessor, if applicable.&quot;
		},
		&quot;successor&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Successor&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Name of the device's successor, if applicable.&quot;
		},
		&quot;marketing_target&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Marketing target&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Target audience of device or its version&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false
		},
		&quot;related&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Related&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Names of any sibling devices to the device.&quot;
		},
		&quot;made_in&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Made in&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;Country of origin for the device.&quot;
		},
		&quot;website&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Website&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;URL of the official website, in a printer-friendly form. (consider using the {{URL}} template for cleaner URL output)&quot;
		},
		&quot;language&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Language&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;required&quot;: false,
			&quot;description&quot;: &quot;The common programming languages, used with computer platform (if these exists)&quot;
		},
		&quot;model_no&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Model number&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		}
	},
	&quot;format&quot;: &quot;block&quot;
}
&lt;/templatedata&gt;

== Important notes ==
Under [[WP:NOPRICES]], &quot;product prices should not be quoted in an article unless they can be sourced ''and'' there is a justified reason for their mention&quot;. Use of the &quot;price&quot; field should therefore be the exception rather than the norm.

In addition to the tracking category below, using this template without including at least one of parameters besides &quot;title&quot;, &quot;image&quot;, and &quot;caption&quot; will add the page to [[:Category:Articles using infobox templates with no data rows]].

== Microformats ==
{{UF-hcal}}
{{UF-hprod}}

== Tracking categories ==
{{Infobox tracking cats}}

== See also ==
* {{tl|Infobox robot}}

&lt;includeonly&gt;{{Sandbox other||
&lt;!-- Categories go here and interwikis go in Wikidata. --&gt;
[[Category:Computer hardware infobox templates| ]]
[[Category:Templates that add a tracking category]]
[[Category:Information appliances|τ]]
}}&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>4llksd85rarblhezyjeq8ltrg9t3ddn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maupas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>337371</id>
    <revision>
      <id>2223457</id>
      <parentid>2198565</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T08:23:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TentingZones1</username>
        <id>122212</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2223457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3165" sha1="qg0xgcnyuykoc6udub4x15ywwezqkfu" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|name = Maupas
|image_skyline = 
|image_caption = 
|image_shield = Blason ville fr Maupas (Aube).svg
|pushpin_map = France
|map_caption = Lokasyon sa Pransiya
|subdivision_type       = Bansa
|subdivision_name       = {{Flag|France}}
|subdivision_type1      = [[Mga Rehiyon ng Pransiya|Rehiyon]] 
|subdivision_name1      = [[Grand Est]]
|subdivision_type2      = [[Mga Departamento ng Pransiya|Departamento]]
|subdivision_name2      = [[Aube]]
|subdivision_type3      =  Arrondissement
|subdivision_name3      = [[Arrondissement of Troyes|Troyes]]
|subdivision_type4      = 
|subdivision_name4      =
|leader_title = Alkade (2020–2026)
|leader_name = Jérémy Lebecq
|area_total_km2           = 4.26
|population_as_of = 2023
|population_total = 98
|population_density_km2 = auto
|website = 
|coordinates            = {{coord|48.1361|4.0756|format=dms|display=inline,title}}
}}

Ang '''Maupas''' ay isang [[Mga komuna sa Pransiya|bayan]] sa [[Pransiya]], na matatagpuan sa departamento ng [[Aube]] sa rehiyon ng [[Grand Est]].

==Heograpiya==
===Hidrograpiya===
Ang komyun ay matatagpuan sa rehiyong hidrograpiko &quot;ang Seine mula sa pinagmumulan nito hanggang sa tagpuan ng Oise (hindi kasama)&quot; sa loob ng [[basin ng Seine-Normandie]]. Ito ay pinapaagos ng kanal 02 ng Aumont State Forest, ng Seronne, ng kanal 01 ng komyun ng Jeugny at ng Fossé la Roffée.

[[File:10229-Maupas-Hydro.jpeg|thumb|upright=1.2|alt=Carte en couleur présentant le réseau hydrographique de la commune|Network ng hidrograpiko ng Maupas.]]

==Pagpaplano ng lungsod==
===Tipolohiya===
Noong Enero 1, 2024, ang Maupas ay ikinategorya bilang isang munisipalidad sa kanayunan na may kalat-kalat na pabahay, ayon sa bagong 7-level na iskala ng densidad ng munisipyo na tinukoy ng INSEE noong 2022. Ito ay matatagpuan sa labas ng isang urban area. Bukod pa rito, ang munisipalidad ay bahagi ng Troyes catchment area, kung saan ito ay isang peripheral municipality.

===Paggamit ng lupa===
Ang takip ng lupa sa munisipalidad, gaya ng ipinapakita sa European biophysical land cover database na Corine Land Cover (CLC), ay nailalarawan sa pamamagitan ng malaking presensya ng mga kagubatan at semi-natural na lugar (53.4% ​​noong 2018), isang proporsyon na kapareho ng noong 1990 (53.4%). Ang detalyadong pagkasira noong 2018 ay ang mga sumusunod: kagubatan (53.4%), lupang maaaring sakahin (25.8%), magkakaibang mga lugar na pang-agrikultura (13.4%), at mga damuhan (7.5%).

[[File:10229-Maupas-Sols.png|thumb|Mapa ng imprastraktura at paggamit ng lupa sa munisipalidad noong 2018 (CLC).]]

==Mga lugar at monumento==
Ang bayan ay may kakaibang katangian na walang simbahan.

==Eskudo de armas==
[[Talaksan:Blason ville fr Maupas (Aube).svg|thumb|Maupas]]

Partido: Unang Argent, isang cep ng tenné, ang paa at mga butas ay kulay kahel, Pangalawang Vert, isang dahon ng oak O nakalagay nang nakabaluktot; lahat ay nasa ibabaw ng isang punong Argente, isang nakabaluktot na Argente na may nakasulat na &quot;LES MAUPAS&quot; sa malalaking titik na Sable, at nasa gilid ng dalawang baras ng ginto na mabisang kontra-makapangyarihan sa loob.

[[Kategorya:Mga pamayanan sa Pransiya]]</text>
      <sha1>qg0xgcnyuykoc6udub4x15ywwezqkfu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Padron:IPA navigation</title>
    <ns>10</ns>
    <id>338325</id>
    <revision>
      <id>2223448</id>
      <parentid>2208738</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T07:00:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>GinawaSaHapon</username>
        <id>102500</id>
      </contributor>
      <origin>2223448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2867" sha1="rfyc5s6wq7gt1a8bjhvk9mh9nh36fm4" xml:space="preserve">{{Navbox with collapsible groups
|name = IPA navigation
|title = [[Internasyonal na Ponetikong Alpabeto]] {{Nobold|([[Talahanayan ng Internasyonal na Ponetikong Alpabeto|talahanayan]])}}
|state = {{{state|plain}}}
|listclass = hlist
|selected = {{{1|}}}

|group1 = Mga paksa
|abbr1 = IPA
|list1 = child
  |1_group1 = IPA
  |1_list1 =
* [[Internasyonal na Asosasyon sa Ponetika]]
* [[Kasaysayan ng Internasyonal na Ponetikong Alpabeto|Kasaysayan ng alpabeto]]
* [[Karagdagan sa Internasyonal na Ponetikong Alpabeto|Karagdagan para sa may problema sa pananalita (extIPA)]]
* [[Voice Quality Symbols|Voice Quality Symbols (VoQS)]]
* [[Journal of the International Phonetic Association|''Journal of the IPA'' (''JIPA'')]]

  |1_group2 = Partikular na paksa
  |1_list2 = 
* [[Mga anyong kabit-kabit sa Internasyonal na Ponetikang Alpabeto|Anyong kabit-kabit]]
* [[Pagkakaiba ng laki sa mga titik ng IPA|Pagkakaiba sa laki]]
* [[Mga luma at di-pamantayang simbolo ng Internasyonal na Ponetikong Alpabeto|Luma at di-pamantayang simbolo]]
* [[Pagpapangalan sa Internasyonal na Ponetikong Alpabeto|Pagpapangalan]]
* [[Sinolohikong notasyong pamponetika|Sinolohikong karagdagan]]
* [[World Orthography]]

  |1_group3 = Pagsasakodigo
  |1_list3 = 
* [[Paghahambing sa mga kodigong ASCII ng Internasyonal na Ponetikong Alpabeto|Kodigong ASCII]]
** [[SAMPA]]
** [[X-SAMPA]]
** [[Transkripsiyong Usenet ASCII-IPA transcription|Usenet ASCII-IPA]]
* [[TIPA (software)|TIPA]]
* [[Mga simbolong pamponetika sa Unicode]]
* [[Bilang IPA]]
* [[IPA Braille]]

|group2 = Mga [[katinig]]
|abbr2 = consonants
|list2 = child
  |2_list1 = '''Mga [[pulmonikong katinig]]''' {{IPA pulmonic consonants|style=margin:auto|caption=}}&lt;div class=&quot;nowrap&quot;&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-right:2em;vertical-align:top&quot;&gt;'''Mga di-pulmonikong katinig''' {{IPA non-pulmonic consonants|caption=|notes=no}}&lt;/div&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block&quot;&gt;'''Mga [[sabayang katinig]]''' {{IPA co-articulated consonants|caption=}}&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
  |2_group2 = Iba pa
  |2_list2 =
* [[Voiceless bidental fricative|Di-matunog na katinig na pasutsot sa parehong ngipin]] {{IPA|[h̪͆]}}
* [[Voiceless bilabially post-trilled dental stop|Di-matunog na katinig na pasara sa ngipin na lagpas pakatal sa parehong labi]] {{IPA|[t̪ʙ̥]}}
* [[Voiceless upper-pharyngeal plosive|Di-matunog na katinig na pasara sa itaas na lalaugan]] {{IPA|[ʡ̟]}}
* [[Voiced upper-pharyngeal plosive|Matunog na katinig na pasara sa itaas na lalaugan]] {{IPA|[ʡ̟̬]}}
* [[Bilabial percussive|Pagtama ng parehong labi]] {{IPA|[ʬ]}}
* [[Bidental percussive|Pagtama ng parehong ngipin]] {{IPA|[ʭ]}}
* [[Sublaminal lower-alveolar percussive|Pagtama sa ibabang gilagid at ilalim ng dila]] {{IPA|[¡]}}

|group3 = Mga [[patinig]]
|abbr3 = vowels
|list3 = {{IPA vowels|style=margin: auto;|caption=}}

}}&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rfyc5s6wq7gt1a8bjhvk9mh9nh36fm4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Miss Supranational 2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>338903</id>
    <revision>
      <id>2223422</id>
      <parentid>2218388</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T02:57:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Allyriana000</username>
        <id>119761</id>
      </contributor>
      <origin>2223422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69487" sha1="kiki4rcws3llzztyj83fhjt57l79zpn" xml:space="preserve">{{Infobox beauty pageant
| date = 31 Hulyo 2026
| presenters = {{Hlist|Ida Nowakowska|Fezile Mkhize}}|acts={{Hlist|Alicja Szemplińska|Blanka|Oktavvia}}
| venue = Strzelecki Park Amphitheater, Nowy Sącz, Polonya
| entrants = 67
| placements = 24
| debuts = {{Hlist|Bahreyn|Britanikong Kapuluang Birhenes|Emiratos Arabes Unidos|Tansaniya}}
| withdrawals = {{Hlist|Anggola|Arhentina|Demokratikong Republika ng Konggo|Estonya|Hayti|Kapuluang Birhenes ng Estados Unidos|Kapuluang Cayman|Kirgistan|Kolombya|Malaysia|Nikaragwa|Nuweba Selandiya|Togo|Trinidad at Tobago|Ukranya}}
| returns = {{Hlist||Baybaying Garing|Bonaire|Gana|Hibraltar|Italya|Moldabya|Pakistan|Paragway|Pransiya|Sierra Leone|Singapura|Tsina}}
| before = [[Miss Supranational 2025|2025]]
|image=Katrina Llegado.png|caption=Katrina Llegado|winner='''[[Katrina Llegado]]'''|represented={{flagicon|PHL}} Pilipinas|photogenic=[[Ève Gilles]]&lt;br&gt;{{flagicon|FRA}} Pransiya|congeniality=Kaori Hashimoto&lt;br&gt;{{flagicon|JPN}} Hapon|broadcaster={{hlist|Polsat|[[YouTube]]}}}}

Ang '''Miss Supranational 2026''' ang ika-17 edisyon ng [[Miss at Mister Supranational|Miss Supranational]] pageant, na gaganapin Strzelecki Park Amphitheater, Nowy Sącz, Małopolska, Polonya sa 31 Hulyo 2026.&lt;ref&gt;{{cite web |date=30 Hunyo 2026 |title=Festiwal Piękna 2026 od 31 lipca do 2 sierpnia w Polsacie |trans-title=Festival of Beauty 2026 from July 31 to August 2 on Polsat |url=https://www.polsat.pl/news/2026-06-30/festiwal-piekna-2026-od-31-lipca-do-2-sierpnia-w-polsacie/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260718212615/https://www.polsat.pl/news/2026-06-30/festiwal-piekna-2026-od-31-lipca-do-2-sierpnia-w-polsacie/ |archive-date=18 Hulyo 2026 |access-date=26 Hulyo 2026 |website=Polsat |language=pl}}&lt;/ref&gt;

Pagkatapos ng kompetisyon, kokoronahan ni Eduarda Braum of Brasil si Katrina Llegado ng Pilipinas bilang Miss Supranational 2026.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Parent |first=Tabitha |date=31 Hulyo 2026 |title=Miss Supranational 2026 Crowns New Winner Katrina Llegado |url=https://people.com/miss-supranational-2026-crowns-new-winner-12031254 |access-date=1 Agosto 2026 |website=People |language=en}}&lt;/ref&gt; Ito ang ikalawang tagumpay ng Pilipinas sa Miss Supranational. Nagtapos bilang first runner-up si Ève Gilles ng Pransiya, habang nagtapos bilang second runner-up si Lara Marina ng Brasil.

Mga kandidata mula sa animnapu't-pitong mga bansa at teritoryo ang lumahok sa kompetisyong ito. Pinangunahan nina Ida Nowakowska at Mister Supranational 2024 Fezile Mkhize at kompetisyon, habang sina Justýna Zedníková at Miss Polski 2024 Kasandra Zawal ang nagsilbing mga ''commentary host''.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Festiwal Piękna 2026 od 31 lipca do 2 sierpnia w Polsacie|url=https://www.polsat.pl/news/2026-06-30/festiwal-piekna-2026-od-31-lipca-do-2-sierpnia-w-polsacie/|website=[[Polsat]]|access-date=1 Agosto 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260718212615/https://www.polsat.pl/news/2026-06-30/festiwal-piekna-2026-od-31-lipca-do-2-sierpnia-w-polsacie/|archive-date=18 Hulyo 2026|language=pl|date=30 Hunyo 2026|trans-title=Festival of Beauty 2026 from July 31 to August 2 on Polsat}}&lt;/ref&gt;

== Kaligiran ==

=== Lokasyon at petsa ng kompetisyon ===
Noong 24 Pebrero 2026, inihayag ni Gerhard Parzutka von Lipinski, pangulo ng Miss Supranational Organization, na muling magaganap ang Miss Supranational sa 27 Hunyo 2025 sa Strzelecki Park Amphitheater sa Nowy Sącz, Polonya sa 31 Hulyo 2026.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=D.C. Bracamonte |first=Earl |date=24 Pebrero 2026 |title=Miss and Mister Supranational 2026 finals, venue revealed |language=en |publisher=[[The Philippine Star]] |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2026/02/24/2510150/miss-and-mister-supranational-2026-finals-venue-revealed |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260228100957/https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2026/02/24/2510150/miss-and-mister-supranational-2026-finals-venue-revealed |archive-date=28 Pebrero 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Pagpili ng mga kandidata ===
Simula sa edisyong ito, ang mga kalahok na dati nang lumahok sa patimpalak ay maaaring muling lumahok pagkatapos ng dalawang taon. Tatanggapin din ng organisasyon ang mga diborsiyadong babae at mga ina, basta't hindi sila kasal.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Acebuche |first=Yoniel |date=5 Agosto 2025 |title=Miss Supranational now accepts mothers, divorced women, and returnees |language=en |publisher=[[The Philippine Star]] |url=https://philstarlife.com/news-and-views/465379-miss-supranational-now-accepts-mothers-divorced-women-and-returnees?page=2 |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916014717/https://philstarlife.com/news-and-views/465379-miss-supranational-now-accepts-mothers-divorced-women-and-returnees |archive-date=16 Setyembre 2025}}&lt;/ref&gt;

Bumitiw sa kompetisyon si Kanyalak Nookaew ng Taylandiya matapos siyang patalsikin ng kaniyang pambansang organisasyon dahil sa mga seryosong paglabag sa mga patakaran.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=11 Hulyo 2026 |title=ช็อกแฟนนางงาม ปลดฟ้าผ่า &quot;อายกัญ&quot; พ้นตำแหน่ง มิสซูปร้าฯ ไทยแลนด์ 2026 เหตุให้ข้อมูลเท็จ |language=th |trans-title=Beauty pageant fans are in shock as &quot;Eye Kan&quot; is abruptly removed from her position as Miss Supranational Thailand 2026 for providing false information |work=Manager Daily |url=https://mgronline.com/entertainment/detail/9690000067550 |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260712012034/https://mgronline.com/entertainment/detail/9690000067550 |archive-date=12 Hulyo 2026}}&lt;/ref&gt; Gayunpaman, muli siyang bumalik sa kompetisyon matapos malutas ang usapin sa pagitan niya at ng organisasyon.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=17 Hulyo 2026 |title=อาย กัญญาลักษณ์ ทวงบัลลังก์ คืนตำแหน่ง Miss Supranational Thailand 2026 พร้อมบินลัดฟ้าสู่โปแลนด์ |language=th |trans-title=Eye Kanyalak regains the Miss Supranational Thailand 2026 title and departs for Poland |work=Naewna |publisher= |url=https://www.naewna.com/entertain/977836 |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026}}&lt;/ref&gt;

==== Mga pagpalit ====
Pinalitan ni Elizabeth Blanco si Michelle Calderón bilang kinatawan ng Guwatemala sa kompetisyon dahil sa suliraning pangkalusugan.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Guzmán |first=María Alejandra |date=31 Mayo 2025 |title=Miss Guatemala Contest 2025: ¿Quiénes son las seis ganadoras que representarán a Guatemala en certámenes internacionales? |language=es |trans-title=Miss Guatemala Contest 2025: Who are the six winners who will represent Guatemala in international pageants? |work=Prensa Libre |url=https://www.prensalibre.com/vida/escenario/miss-guatemala-contest-2025-quienes-son-las-seis-ganadoras-que-representaran-a-guatemala-en-certamenes-internacionales/#google_vignette |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251214124607/https://www.prensalibre.com/vida/escenario/miss-guatemala-contest-2025-quienes-son-las-seis-ganadoras-que-representaran-a-guatemala-en-certamenes-internacionales/#google_vignette |archive-date=14 Disyembre 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nam |first=Duy |date=18 Marso 2026 |title=Người đẹp 23 tuổi bỏ thi Hoa hậu Siêu quốc gia |language=vi |trans-title=The 23-year-old beauty queen withdrew from the Miss Supranational competition |work=Tiền Phong |url=https://tienphong.vn/nguoi-dep-23-tuoi-bo-thi-hoa-hau-sieu-quoc-gia-post1828294.amp |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260321064736/https://tienphong.vn/nguoi-dep-23-tuoi-bo-thi-hoa-hau-sieu-quoc-gia-post1828294.amp |archive-date=21 Marso 2026}}&lt;/ref&gt; Pinalitan ni Marley Stokes si McKinley Farese bilag kinatawan ng Estados Unidos dahil sa mga personal na dahilan.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nam |first=Duy |date=23 Marso 2026 |title=Nhan sắc tân Hoa hậu Siêu quốc gia Mỹ |language=vi |trans-title=The beauty of the new Miss Supranational USA |work=Tiền Phong |publisher= |url=https://tienphong.vn/nhan-sac-tan-hoa-hau-sieu-quoc-gia-my-post1829637.tpo |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260323130836/https://tienphong.vn/nhan-sac-tan-hoa-hau-sieu-quoc-gia-my-post1829637.tpo |archive-date=23 Marso 2026}}&lt;/ref&gt; Pinalitan ni María Paula Fierro si Andrea Alegria bilang kinatawan ng Peru matapos niyang hindi gampanan ang kaniyang mga tungkulin.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=25 Abril 2026 |title=Piurana Andrea Alegría se corona como Miss Supranational Perú 2026 y representará al país en certamen global en Polonia |language=es |trans-title=Andrea Alegría from Piura is crowned Miss Supranational Peru 2026 and will represent the country in a global competition in Poland |publisher=La Republica |url=https://larepublica.pe/entretenimiento/2026/04/25/piurana-andrea-alegria-se-corona-como-miss-supranational-peru-2026-y-representara-al-pais-en-certamen-global-en-polonia-853975 |access-date=26 Hulyo 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nam |first=Duy |date=1 Mayo 2026 |title=Hoa hậu bị tước vương miện |language=vi |trans-title=Miss was stripped of the crown |work=Tiền Phong |publisher= |url=https://tienphong.vn/hoa-hau-bi-tuoc-vuong-mien-post1839838.tpo |access-date=26 Hulyo 2026}}&lt;/ref&gt;

==== Mga unang pagsali, pagbalik, at pag-urong sa kompetisyon ====
Lalahok sa unang pagkakataon ang mga bansang Bahreyn, Britanikong Kapuluang Birhenes, Emiratos Arabes Unidos, at Tansaniya.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 Abril 2026 |title=Beautiful Bahrain |url=https://www.gulfweekly.com/Articles/390583 |access-date=26 Hulyo 2026 |website=Gulf Weekly Online |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 Hulyo 2026 |title=Tanzania makes historic Miss Supranational debut, eyes global tourism spotlight |url=https://maarifaonlinemedia.co.tz/tanzania-makes-historic-miss-supranational-debut-eyes-global-tourism-spotlight/ |access-date=26 Hulyo 2026 |website=Maarifa Online |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Babalik sa edisyong ito ang mga bansang Bonaire na huling sumali noong 2011;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |last=Hofstra |first=Hans |date=19 Hulyo 2026 |title=I-Shilah Benita vertegenwoordigt Bonaire op Miss Supranational 2026 in Polen |language=nl-NL |trans-title=I-Shilah Benita represents Bonaire at Miss Supranational 2026 in Poland |work=Bonaire.nu |url=https://www.bonaire.nu/nieuws/algemeen/92635/i-shilah-benita-vertegenwoordigt-bonaire-op-miss-supranational-2026-in-polen |access-date=26 Hulyo 2026}}&lt;/ref&gt; Moldabya na huling sumai noong 2018; Pransiya, Singapura, at Tsina na huling sumali noong [[Miss Supranational 2022|2022]];&lt;ref&gt;{{Cite web |last=De Freitas |first=Delphine |date=11 Hunyo 2026 |title=Exit Miss Univers ! Miss France participera désormais à l'élection de Miss Supranational |trans-title=Miss Universe is out! Miss France will now participate in the Miss Supranational pageant |url=https://www.tf1info.fr/culture/exit-miss-univers-miss-france-participera-desormais-a-l-election-de-miss-supranational-2446872.html |access-date=26 Hulyo 2026 |website=TF1 Info |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=31 December 2025 |title=知名演员吴丹担任2026年《跨国小姐大中华区总决赛》冠军评委 书写国际选美新章 |language=zh-Hans |trans-title=Renowned actress Wu Dan will serve as a judge for the 2026 Miss Transnational Greater China Finals, writing a new chapter in international beauty pageants |publisher=news521 |url=http://www.news521.com/contents/2/3300.html |url-status=live |access-date=21 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260321092014/http://www.news521.com/contents/2/3300.html |archive-date=21 March 2026}}&lt;/ref&gt; at Baybaying Garing, Hibraltar, Italya, Pakistan, Paragway, at Sierra Leone na huling sumali noong [[Miss Supranational 2024|2024]].&lt;ref&gt;{{cite news |last=Rifai |date=11 Pebrero 2026 |title=7 Potret Miss Supranational Gibraltar 2026 Ashlyn Gonzalez, Inspiring! |language=id |trans-title=7 Portraits of Miss Supranational Gibraltar 2026 Ashlyn Gonzalez, Inspiring! |work=IDN Times |editor-last1=Kurniawan |editor-first1=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-supranational-gibraltar-2026-ashlyn-gonzalez-c1c2-01-9mwsv-zvl6pn |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260215180748/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-supranational-gibraltar-2026-ashlyn-gonzalez-c1c2-01-9mwsv-zvl6pn |archive-date=15 Pebrero 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=9 Hulyo 2026 |title=ڈاکٹر ازقا مس سپرانیشنل پاکستان منتخب، پولینڈ میں ملک کی نمائندگی کریں گی |trans-title=Dr. Azqa elected Miss Supranational Pakistan, will represent the country in Poland |url=https://www.express.pk/story/2821384/dr-azqa-sohail-miss-supra-national-pakistan-2026-elected-represent-country-in-poland-2821384 |access-date=27 Hulyo 2026 |website=Express News |language=ur}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 Mayo 2026 |title=Paraguay apuesta a estas reinas para conquistar una corona Grand Slam 2026 |trans-title=Paraguay is betting on these queens to conquer a Grand Slam crown in 2026 |url=https://www.lanacion.com.py/lnpop/2026/05/05/paraguay-apuesta-a-estas-reinas-para-conquistar-una-corona-grand-slam-2026/ |access-date=27 Hulyo 2026 |website=La Nación |language=es}}&lt;/ref&gt;

Hindi sumali si Sophie Pardington ng Nuweba Selandiya dahil sa dahilang pangkalusugan. Hindi sumali si Noémy Chevallier ng Guadalupe dahil sa hindi isiniwalat na dahilan.&lt;ref&gt;{{cite news |date=12 June 2026 |title=Noémy Chevalier à Miss Supranational 2026 |language=fr |trans-title=Noémy Chevalier at Miss Supranational 2026 |website=guadeloupe.franceantilles.fr |url=https://www.guadeloupe.franceantilles.fr/actualite/culture/noemy-chevalier-a-miss-supranational-2026-1082269.php |access-date=20 June 2026}}&lt;/ref&gt;

Bukod pa rito, ilang mga kandidatang lumitaw sa ''SupraChat Challenge'' ang bumitiw din dahil sa hindi isiniwalat na dahilan, kabilang sina Linasni Kusraju ng Malaysia, Sandeepa Sewmini ng Sri Lanka,&lt;ref&gt;{{Cite news |date=19 Marso 2026 |title=Exciting scene awaits them… |language=en |work=The Island |publisher= |url=https://island.lk/exciting-scene-awaits-them/ |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260323014754/https://island.lk/exciting-scene-awaits-them/ |archive-date=23 Marso 2026}}&lt;/ref&gt; at Alma Obama ng Gineang Ekwatoriyal. Bumitiw si Linasni Kusraju ng Malaysia dahil hindi siya nakakuha ng pahintulot na lumiban sa kaniyang trabaho.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Andini |first=Dewi |date=13 Hulyo 2026 |title=Wakil Malaysia Mundur dari Ajang Miss Supranational 2026 |trans-title=Malaysian Representative Withdraws from Miss Supranational 2026 Pageant |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/wakil-malaysia-mundur-dari-ajang-miss-supranational-2026-c1c2-01-cw2f3-5b2d9j |access-date=26 Hulyo 2026 |website=IDN Times |language=id}}&lt;/ref&gt;

== Mga resulta ==

=== Mga pagkakalagay ===
{| class=&quot;wikitable sortable unsortable&quot; style=&quot;font-size: 95%;&quot;
!Pagkakalagay
!Kandidata
|-
|'''Miss Supranational 2026'''
|
* {{flagicon|PHL}} '''Pilipinas''' – '''[[Katrina Llegado]]'''&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite web |last=Adina |first=Armin P. |date=1 Agosto 2026 |title=Katrina Llegado of the Philippines is Miss Supranational 2026 |url=https://entertainment.inquirer.net/679028/katrina-llegado-of-the-philippines-is-miss-supranational-2026 |access-date=1 Agosto 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|1st runner-up
|
* {{flagicon|FRA}} Pransiya – [[Ève Gilles]]&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;
|-
|2nd runner-up
|
* {{flagicon|BRA}} Brasil – Lara Marina&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;
|-
|3rd runner-up
|
* {{flagicon|NGR}} Niherya – Ndah Eno&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;
|-
|4th runner-up
|
* {{flagdeco|CZE}} Republikang Tseko – Karolína Gorylová&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;
|-
|Top 12
|
* {{flagicon|VEN}} Beneswela – Silvia Maestre
* {{flagdeco|VIE}} Biyetnam – Quỳnh Mai Ngô §
* {{flagicon|SPA}} Espanya – Nelly Mestre
* {{flagicon|IND}} Indiya – Avni Gupta
* {{flagicon|INA}} Indonesya – Agnes Rahajeng
* {{flagicon|POL}} Polonya – Oliwia Mikulska
* {{flagdeco|TZA}} Tansaniya – Tracy Nabukeera
|-
|Top 24
|
* {{flagicon|ECU}} Ekwador – Kika Marques
* {{flagdeco|US}} Estados Unidos – Marley Stokes
* {{flagdeco|JAM}} Hamayka – Rasheda Green
* {{flagicon|JPN}} Hapon – Sadia Nagatori
* {{flagdeco|KHM}} Kambodya – Sarytola Hok Δ
* {{flagicon|ISL}} Lupangyelo – Hrafnhildur Haraldsdóttir
* {{flagicon|MAC}} Makaw – Luiyu Li Δ
* {{flagicon|NAM}} Namibya – Cassia Sharpley Δ
* {{flagicon|DOM}} Republikang Dominikano – Nicole Hernández
* {{flagicon|ZIM}} Simbabwe – Nicole Nyawera
* {{flagicon|THA}} Taylandiya – Kanyalak Nookaew
* {{flagdeco|TUR}} Turkiya – İlayda Güvenç
|}
&lt;small&gt;'''§''' – Binoto ng mga manonood upang mapabilang sa Top&lt;/small&gt; &lt;small&gt;12&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;Δ – Nakapasok sa Top&lt;/small&gt; &lt;small&gt;24 sa pamamagitan ng mga ''Challenge Event''&lt;/small&gt;

=== Mga ''Continental Queen'' ===
{| class=&quot;wikitable sortable unsortable&quot; style=&quot;font-size: 95%;&quot;
!Rehiyong Kontinental
!Kandidata
|-
|Aprika
|
* {{flagdeco|TZA}} Tansaniya – Tracy Nabukeera&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite web |date=1 Agosto 2026 |title=Katrina Llegado wins 2nd Miss Supranational crown for PHL |url=https://www.gmanetwork.com/regionaltv/features/115035/katrina-llegado-wins-2nd-miss-supranational-crown-for-phl/story/ |access-date=1 Agosto 2026 |website=GMA Regional TV News |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|Asya at Oseaniya
|
* {{flagicon|INA}} Indonesya – Agnes Rahajeng&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;
|-
|Europa
|
* {{flagicon|POL}} Polonya – Oliwia Mikulska&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;
|-
|Kaamerikahan
|
* {{flagicon|VEN}} Beneswela – Silvia Maestre&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;
|-
|Karibe
|
* {{flagdeco|JAM}} Hamayka – Rasheda Green&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;
|}

=== Mga natatanging parangal ===
{| class=&quot;wikitable sortable unsortable&quot; style=&quot;font-size: 95%;&quot;
!Parangal
!Nagwagi
|-
|Miss Photogenic
|
* {{flagicon|FRA}} Pransiya – [[Ève Gilles]]
|-
|Miss Congeniality
|
* {{flagicon|JPN}} Hapon – Sadia Nagatori
|-
|Miss Talent
|
* {{flagicon|CUW}} Curaçao – Veronica Pichardo
|}

== Mga ''Challenge Event'' ==

=== ''Supra Chat'' ===
Nagsimula ang kaganapang Supra Chat noong 13 Hunyo 2026, na isinahimpapawid sa opisyal na ''YouTube channel'' ng Miss Supranational, kung saan ipinakilala ng bawat kandidata ang kanilang sarili sa grupo ng anim hanggang pitong kandidata. Ang mga nagwagi sa bawat grupo ay lalahok sa ikalawang round ng hamon, at ang kandidatang magwawagi sa ikalawang round ay pakusang lalahok sa huling ''round'', kung saan isa ang magwawagi at pakusang mapapabilang sa Top 24.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Guanzon |first=Ian Peter |date=28 Hunyo 2026 |title=The Miss Philippines rallies Filipinos to vote for Katrina Llegado |url=https://cebudailynews.inquirer.net/742177/bayanihan-for-katrina-the-miss-philippines-rallies-filipinos-to-vote-for-llegado |access-date=26 Hulyo 2026 |website=[[Philippine Daily Inquirer]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Jackson |first=Kevin |date=25 Hulyo 2026 |title=Jamaica’s Rasheda Green advances to the Supra Chat finals at Miss Supranational 2026 |url=https://www.jamaicaobserver.com/2026/07/25/jamaicas-rasheda-green-advances-supra-chat-finals-miss-supranational-2026/ |access-date=26 Hulyo 2026 |website=Jamaica Observer |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

==== Unang ''round'' ====

* {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa ikalawang ''round'' ng ''Supra Chat''.
* {{Color box|#99CCFF|border=darkgray}} Nakapasok sa ikalawang ''round'' ng ''Supra Chat'' bilang ''wildcard''.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%;&quot;
! width=&quot;100&quot; |Grupo
! colspan=&quot;7&quot; |Bansa/Teritoryo
|-
!1&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=13 Hunyo 2026 |title=⚡SUPRA CHAT 2026. EPISODE 1! |url=https://www.youtube.com/watch?v=FaIYIm720yA |access-date=26 Hulyo 2026 |publisher=Miss &amp; Mister Supranational Official |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
|width=&quot;180&quot;; bgcolor=&quot;gold&quot; | {{flagicon|AUS}} Australya
|width=&quot;180&quot;| {{flagicon|BHR}} Bahreyn
|width=&quot;180&quot;| {{flagicon|VEN}} Beneswela
|width=&quot;180&quot;; bgcolor=&quot;99CCFF&quot; | {{flagicon|CUW}} Curaçao
|width=&quot;180&quot;| {{flagicon|JPN}} Hapon
|width=&quot;180&quot;| {{flagicon|NLD}} Olanda
|width=&quot;180&quot;| {{flagicon|ROM}} Rumanya
|-
!2&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=16 Hunyo 2026 |title=⚡SUPRA CHAT 2026. EPISODE 2! |url=https://www.youtube.com/watch?v=VfTpU-4bLxY |access-date=26 Hulyo 2026 |publisher=Miss &amp; Mister Supranational Official |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
| {{flagicon|BEL}} Belhika
| {{flagicon|GIB}} Hibraltar
| bgcolor=&quot;99CCFF&quot; |{{flagicon|IND}} Indiya
| bgcolor=&quot;gold&quot; |{{flagicon|CAN}} Kanada
| {{flagicon|MEX}} Mehiko
| {{flagicon|NGR}} Niherya
| {{flagicon|PER}} Peru
|-
!3&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |date=19 Hunyo 2026 |title=⚡SUPRA CHAT 2026. EPISODE 3! |url=https://www.youtube.com/watch?v=0zdfKT_kTeI |access-date=26 Hulyo 2026 |publisher=Miss &amp; Mister Supranational Official |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
| {{flagicon|ALB}} Albanya
| {{flagicon|GER}} Alemanya
| {{flagicon|SPA}} Espanya
| {{flagicon|USA}} Estados Unidos
| {{flagicon|CRC}} Kosta Rika
| {{flagicon|MYA}} Myanmar
| bgcolor=&quot;gold&quot; | {{flagicon|CZE}} Republikang Tseko
|-
!4&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |date=23 Hunyo 2026 |title=⚡SUPRA CHAT 2026. EPISODE 4! |url=https://www.youtube.com/watch?v=ZSn5zMJgPP4 |access-date=26 Hulyo 2026 |publisher=Miss &amp; Mister Supranational Official |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
| {{flagicon|BRA}} Brasil
| {{flagdeco|MLT}} Malta
| {{flagdeco|PAK}} Pakistan
| {{flagdeco|FIN}} Pinlandiya
| {{flagdeco|POR}} Portugal
| bgcolor=&quot;gold&quot; | {{flagicon|GBR}} Reyno Unido
| &lt;s&gt;{{flagdeco|SRI}}&lt;/s&gt; &lt;s&gt;Sri Lanka&lt;/s&gt;
|-
!5&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |date=25 Hunyo 2026 |title=⚡SUPRA CHAT 2026. EPISODE 5! |url=https://www.youtube.com/watch?v=-iylUZwvhOQ |access-date=26 Hulyo 2026 |publisher=Miss &amp; Mister Supranational Official |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
| {{Flagicon|Bonaire}} Bonaire
| {{flagicon|BOL}} [[Bolivia|Bulibya]]
| {{flagicon|CAM}} Kambodya
| bgcolor=&quot;gold&quot; | {{flagicon|NAM}} Namibya
| {{flagicon|NOR}} Noruwega
| {{flagicon|PHL}} Pilipinas
| {{flagicon|DOM}} Republikang Dominikano
|-
!6&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |date=28 Hunyo 2026 |title=⚡SUPRA CHAT 2026. EPISODE 6! |url=https://www.youtube.com/k-qGR55bkzs?si=K2WSdZTmsg77LJHn |access-date=26 Hulyo 2026 |publisher=Miss &amp; Mister Supranational Official |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
| {{flagicon|ECU}} Ekwador
| bgcolor=&quot;gold&quot; | {{flagicon|INA}} Indonesya
| {{flagdeco|CUB}} Kuba
| {{flagicon|POL}} Polonya
| {{flagicon|PRI}} Porto Riko
| {{flagicon|SLE}} Sierra Leone
| {{flagdeco|THA}} Taylandiya
|-
!7&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |date=30 Hunyo 2026 |title=⚡SUPRA CHAT 2026. EPISODE 7! |url=https://www.youtube.com/watch?v=X2KW2GZt3-c |access-date=26 Hulyo 2026 |publisher=Miss &amp; Mister Supranational Official |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
| {{flagicon|VNM}} Biyetnam
| {{flagicon|British Virgin Islands}} Br. Kap. Birhenes
| bgcolor=&quot;99CCFF&quot; | {{flagicon|GUA}} Guwatemala
| {{flagicon|MDA}} Moldabya
| {{flagicon|PAR}} Paragway
| bgcolor=&quot;gold&quot; | {{flagicon|ZAM}} Sambia
| {{flagdeco|TUR}} Turkiya
|-
!8&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=2 Hulyo 2026 |title=⚡SUPRA CHAT 2026. EPISODE 8! |url=https://www.youtube.com/watch?v=yyDymsJBp6A |access-date=26 Hulyo 2026 |publisher=Miss &amp; Mister Supranational Official |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
| {{flagicon|ISL}} Lupangyelo
| &lt;s&gt;{{flagicon|MYS}}&lt;/s&gt; &lt;s&gt;Malaysia&lt;/s&gt;
| {{NPL}}
| {{flagicon|ZIM}} Simbabwe
| bgcolor=&quot;gold&quot; | {{flagdeco|TZA}} Tansaniya
| {{flagdeco|RSA}} Timog Aprika
| {{flagicon|CHN}} Tsina
|-
!9&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web |date=4 Hulyo 2026 |title=⚡SUPRA CHAT 2026. EPISODE 9! |url=https://www.youtube.com/watch?v=EjuOLR9aick |access-date=26 Hulyo 2026 |publisher=Miss &amp; Mister Supranational Official |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
| {{flagicon|CIV}} Baybaying Garing
| {{flagicon|SLV}} El Salvador
| &lt;s&gt;{{flagicon|GEQ}}&lt;/s&gt; &lt;s&gt;Gineang Ekwatoriyal&lt;/s&gt;
| {{flagicon|HKG}} Hong Kong
| bgcolor=&quot;99CCFF&quot; | {{flagicon|FRA}} Pransiya
| bgcolor=&quot;gold&quot; | {{flagicon|SIN}} Singapura
| {{N/A}}
|-
!10&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |date=5 Hulyo 2026 |title=⚡SUPRA CHAT 2026. EPISODE 10! |url=https://www.youtube.com/watch?v=U6TodliSleE |access-date=26 Hulyo 2026 |publisher=Miss &amp; Mister Supranational Official |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;
| {{flagicon|DEN}} Dinamarka
| {{flagicon|GHA}} Gana
| bgcolor=&quot;gold&quot; | {{flagdeco|JAM}} Hamayka
| {{flagdeco|LAT}} Letonya
| {{flagicon|MAC}} Makaw
| {{flagdeco|KOR}} Timog Korea
| {{N/A}}
|}

==== Ikalawang ''round'' ====

* {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa huling ''round''.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%;&quot;
! width=&quot;100&quot; |Grupo
! colspan=&quot;7&quot; | Bansa/Teritoryo
|-
! 1
|width=&quot;180&quot;| {{flagicon|AUS}} Australya
|width=&quot;180&quot;| {{flagicon|CUW}} Curaçao
|width=&quot;180&quot;| {{flagicon|IND}} Indiya
|width=&quot;180&quot;; bgcolor=&quot;gold&quot; | {{flagicon|CAN}} Kanada
|width=&quot;180&quot;; bgcolor=&quot;gold&quot; | {{flagicon|NAM}} Namibya
|width=&quot;180&quot;| {{flagicon|CZE}} Republikang Tseko
|width=&quot;180&quot;; bgcolor=&quot;gold&quot; | {{flagicon|GBR}} Reyno Unido
|-
! 2
| {{flagicon|GUA}} Guwatemala
| bgcolor=&quot;gold&quot; | {{flagicon|INA}} Indonesya
| bgcolor=&quot;gold&quot; | {{flagicon|JAM}} Hamayka
| bgcolor=&quot;gold&quot; | {{flagicon|FRA}} Pransiya
| {{flagicon|ZAM}} Sambia
| {{flagicon|SIN}} Singapura
| bgcolor=&quot;gold&quot; | {{flagdeco|TZA}} Tansaniya
|}

==== Huling ''round'' ====

* {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 24 sa pamamagitan ng ''Supra Chat''.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
!Pagkakalagay
!Kandidata
|- style=&quot;background:gold;&quot;
| '''Nagwagi'''
|
* {{flagicon|NAM}} '''Namibya''' – '''Cassia Sharpley'''
|-
| Top 6&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Prima |first=Berkat |date=26 Hulyo 2026 |title=7 Finalis yang Masuk Final Supra Chat Miss Supranational 2026 |trans-title=7 Finalists Who Entered the Finals of Supra Chat Miss Supranational 2026 |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/finalis-yang-masuk-final-supra-chat-miss-supranational-2026-c1c2-01-l8vsm-n53tj4 |access-date=27 Hulyo 2026 |website=IDN Times |language=id}}&lt;/ref&gt;
|
* {{flagdeco|JAM}} Hamayka – Rasheda Green
* {{flagicon|INA}} Indonesya – Agnes Rahajeng
* {{flagicon|CAN}} Kanada – Arshdeep Thind
* {{flagicon|FRA}} Pransiya – [[Ève Gilles]]
* {{flagicon|GBR}} Reyno Unido – Niamh Taylor
* {{flagdeco|TZA}} Tansaniya – Tracy Nabukeera
|}

=== ''Miss Supra Influencer'' ===
Sa hamong ito, isang kandidata sa bawat rehiyong kontinental ang napili bilang nagwagi sa kompetisyon sa ''Facebook'', at ang iba ay napili bilang nagwagi sa mga kompetisyon sa ''Instagram'' at ''YouTube'', na silang bubuo sa Top 20 ng hamon. Mula sa 20 kandidata, isang kandidata ang magwawagi sa hamon at awtomatikong mapapabilang sa Top 24.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lim |first=Ron |date=24 Hulyo 2026 |title=Katrina Llegado and Felipe Marasigan need Supra Fan Votes |url=https://www.gmanetwork.com/lifestyle/news/136216/katrina-llegado-and-felipe-marasigan-need-supra-fan-votes/story |access-date=26 Hulyo 2026 |website=[[GMA Network]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

* {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 24 sa pamamagitan ng ''Miss Supra Influencer''.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
!Pagkakalagay
!Kandidata
|- style=&quot;background:gold;&quot;
| '''Nagwagi'''
|
*{{flagdeco|KHM}} '''Kambodya''' – '''Sarytola Hok'''
|-
| Top 20&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lim |first=Ron |date=29 Hulyo 2026 |title=Katrina Llegado is a top 20 Miss Supra Influencer |url=https://www.gmanetwork.com/lifestyle/news/136417/katrina-llegado-is-a-top-20-miss-supra-influencer/story |access-date=1 Agosto 2026 |website=GMA Lifestyle |language=en}}&lt;/ref&gt;
|
* {{flagicon|VEN}} Beneswela – Silvia Maestre
* {{flagdeco|VIE}} Biyetnam – Quỳnh Mai Ngô
* {{flagicon|BRA}} Brasil – Lara Marina
* {{flagicon|British Virgin Islands}} Britanikong Kapuluang Birhenes – Deyounce Lowenfield
* {{flagicon|ECU}} Ekwador – Kika Marques
* {{flagdeco|UAE}} Emiratos Arabes Unidos – Polli Cannabis
* {{flagicon|GUA}} Guwatemala – Elizabeth Blanco
* {{flagicon|IND}} Indiya – Avni Gupta
* {{flagicon|INA}} Indonesya – Agnes Rahajeng
* {{flagicon|NGR}} Niherya – Ndah Eno
* {{flagdeco|PRY}} Paragway – Cecilia Romero
* {{flagicon|PHL}} Pilipinas – [[Katrina Llegado]]
* {{flagdeco|PUR}} Porto Riko – Leedanis Ortiz
* {{flagicon|FRA}} Pransiya – [[Ève Gilles]]
* {{flagdeco|CZE}} Republikang Tseko – Karolína Gorylová
* {{flagdeco|ZAM}} Sambia – Eutray Simwatachela
* {{flagicon|ZIM}} Simbabwe – Nicole Nyawera&lt;ref&gt;{{Cite web |date=27 Hulyo 2026 |title=Is Nicole now one of the favourites for the Miss Supranational crown? |url=https://www.heraldonline.co.zw/is-nicole-now-one-of-the-favourites-for-the-miss-supranational-crown/ |access-date=27 Hulyo 2026 |website=The Herald |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|THA}} Taylandiya – Kanyalak Nookaew
* {{flagdeco|ZAF}} Timog Aprika – Shannon Benting
|}

==== From the Ground Up (Miss Supra YouTube Influencer Opportunity) ====

* {{Color box|gold|border=darkgray}} Nakapasok sa Top 24 sa pamamagitan ng ''From the Ground Up''.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
!Pagkakalagay
!Kandidata
|- style=&quot;background:gold;&quot;
| '''Nagwagi'''
|
*{{flagdeco|US}} '''Estados Unidos''' – '''Marley Stokes'''
|-
| Top 20
|
* {{flagicon|GER}} Alemanya – Andromeda Schuster
* {{Flag icon|AUS}} Australya – Rebecca Shandley
* {{flagdeco|BHR}} Bahreyn – Advaita Shetty
* {{flagicon|VEN}} Beneswela – Silvia Maestre
* {{flagicon|BRA}} Brasil – Lara Marina
* {{flagicon|CUW}} Curaçao – Veronica Pichardo
* {{flagicon|DEN}} Dinamarka – Samantha Jensen
* {{flagicon|JAM}} Hamayka – Rasheda Green
* {{flagicon|IND}} Indiya – Avni Gupta
* {{flagicon|INA}} Indonesya – Agnes Rahajeng
* {{flagicon|CAN}} Kanada – Arshdeep Thind
* {{flagicon|Cuba}} Kuba – Lianeth Aguilera
* {{flagicon|NAM}} Namibya – Cassia Sharpley
* {{flagu|Nepal}} – Purnima Karki
* {{flagicon|NGR}} Niherya – Ndah Eno
* {{flagicon|PHL}} Pilipinas – [[Katrina Llegado]]
* {{flagicon|Portugal}} Portugal – Sabrina Gladio
* {{flagicon|GBR}} Reyno Unido – Niamh Taylor
* {{flagicon|SLE}} Sierra Leone – Lachaeveh Davies
* {{flagdeco|TZA}} Tansaniya – Tracy Nabukeera
|}

=== ''Supra Model of the Year'' ===
Naganap ang Supra Model of the Year noong 27 Hulyo 2026 sa Strzelecki Park Amphitheater kung saan nirampa ng mga kandidata ang kanilang mga kasuotan mula sa mga taga-disenyo mula sa kanilang bansa. Pagkatapos nito, dalawang kandidata mula sa limang rehiyong kontinental ang napili bilang ''semi-finalist'', at kalaunan ay napili ang apat na ''Continental Winners'' kung saan isa sa mga ito ang tatanghaling nagwagi sa hamong ito at pakusang makakapasok sa Top 24. 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
!Pagkakalagay&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=27 Hulyo 2026 |title=Mai Ngo confidently performed at Miss Supranational 2026, but missed out on the top 2 in Asia. |url=https://www.vietnam.vn/en/mai-ngo-tu-tin-trinh-dien-tai-hoa-hau-sieu-quoc-gia-2026-hut-top-2-chau-a |access-date=28 Hulyo 2026 |website=Báo Tuổi Trẻ |language=en |via=Vietnam.vn}}&lt;/ref&gt;
!Rehiyong Kontinental
!Kandidata
|- style=&quot;background:gold;&quot;
|'''Nagwgagi'''
|Asya at Oseaniya
|
* {{flagicon|MAC}} '''Makaw''' – '''Luiyu Li'''
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |Continental Winners
|Aprika
|
* {{flagdeco|ZAM}} Sambia – Eutray Simwatachela
|-
|Europa
|
* {{flagdeco|TUR}} Turkiya – İlayda Güvenç
|-
|Kaamerikahan
|
* {{flagicon|BRA}} Brasil – Lara Marina
|-
|Karibe
|
* {{flagicon|DOM}} Republikang Dominikano – Nicole Hernández
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |Top 10
| rowspan=&quot;1&quot; |Aprika
| rowspan=&quot;1&quot; |
* {{flagicon|ZIM}} Simbabwe – Nicole Nyawera
|-
|Asya at Oseaniya
|
* {{flagicon|THA}} Taylandiya – Kanyalak Nookaew
|-
|Europa
|
* {{flagicon|SPA}} Espanya – Nelly Mestre
|-
|Kaamerikahan
|
* {{flagicon|VEN}} Beneswela – Silvia Maestre
|-
|Karibe
|
* {{flagdeco|JAM}} Hamayka – Rasheda Green
|}

=== Miss Talent ===
Noong 27 Hulyo 2026, limang kandidata ang nagtanghal sa pangwakas ng hamong Miss Talent na ginanap sa Strzelecki Park Amphitheater.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Prima |first=Berkat |date=29 Hulyo 2026 |title=7 Potret Kompilasi Talent Show Miss Supranational 2026 |trans-title=7 Portraits Compilation of the Miss Supranational 2026 Talent Show |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-kompilasi-talent-show-miss-supranational-2026-c1c2-01-l8vsm-dqpm4j |access-date=1 Agosto 2026 |website=IDN Times |language=id}}&lt;/ref&gt; Nagwagi si Veronica Pichardo ng Curaçao sa hamong ito.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
!Pagkakalagay
!Kandidata
|- style=&quot;background:gold;&quot;
|'''Nagwagi'''
|
* {{flagicon|CUW}} '''Curaçao''' – '''Veronica Pichardo'''
|-
|Top 5
|
* {{flagicon|BEL}} Belhika – Calistee Kalaycioglu
* {{flagicon|NGR}} Niherya – Ndah Eno
* {{flagicon|SIN}} Singapura – Lucy Lu
* {{flagicon|CHN}} Tsina – Yuanxi Qi
|}

== Kompetisyon ==

=== Pormat ng kompetisyon ===
Dalawampu't-apat na ''semi-finalist'' ang napili sa edisyong ito kung saan dalawampu ang napili mula sa paunang kompetisyon at ''closed-door interview'', at apat ang pakusang nakapasok sa Top 24 mula sa mga ''challenge event.'' Lumahok sa ''swimsuit competition'' ang dalawampu't-apat na semi-finalist, at kalaunan ay pinili ang labindalawang ''semi-finalist'' kung saan isa ang pakusang nakapasok dahil sa ''Fan Vote''. Lumahok sa ''evening gown competition'' at ''question and answer round'' ang labindalawang mga ''semi-finalist'' at kalaunan ay pinili ang imang pinalista na sumabak sa ''final question''.

=== Komite sa pagpili ===

* Andrea Aguilera – [[Miss Supranational 2023]] mula sa Ekwador
* Robert Czepiel – Pangkalahatang Direktor ng Jubiler Schubert / World of Amber
* Agnieszka Hyży – Polakong mamamahayag at mangunguna sa telebisyon&lt;ref&gt;{{Cite web |date=18 Hulyo 2026 |title=Od konkursu piękności po karierę telewizyjną. Agnieszka Hyży wspomina swoją drogę przed finałem Miss Polski 2026 |trans-title=Agnieszka Hyży on Miss Poland: My story has come full circle |url=https://www.polsat.pl/news/2026-07-18/agnieszka-hyzy-o-miss-polski-moja-historia-zatoczyla-kolo/ |access-date=1 Agosto 2026 |website=Polsat |language=pl}}&lt;/ref&gt;
* Ilona Krawczyńska – Polakong modelo at mangunguna sa telebisyon
* Swann Lavigne – Mister Supranational 2025 mula sa Pransiya
* Van Pham – Mrs. Tourism Queen International 2026 mula sa Biyetnam
* Valeria Vázquez – [[Miss Supranational 2018]] mula sa Porto Riko
* Gerhard Parzutka von Lipinski – Tagapagtatag at punong ehekutibo ng Miss Supranational Organization

== Mga kandidata ==
Animnapu't-pitong kandidata ang lalahok para sa titulo.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 95%;&quot;
!Bansa/Teritoryo
!Kandidata
!Edad{{efn|Mga edad sa panahon ng kompetisyon|group=A}}
!Bayan
|-
|{{flagicon|ALB}} [[Albanya]]
|{{Sortname|Natalia|Lalaj|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |date=19 Hunyo 2025 |title=Mbrëmje magjike në Amfiteatër: Miss Shqipëria ka një emër të ri |language=sq |trans-title=Magical evening at the Amphitheater: Miss Albania has a new name |work=Versus |url=https://versus.al/magazine/mbremje-magjike-ne-amfiteater-miss-shqiperia-ka-nje-emer-te-ri-i24054 |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260321042630/https://versus.al/magazine/mbremje-magjike-ne-amfiteater-miss-shqiperia-ka-nje-emer-te-ri-i24054 |archive-date=21 Marso 2026}}&lt;/ref&gt;
|23
|[[Tirana]]
|-
|{{flagicon|GER}} [[Alemanya]]
|{{Sortname|Andromeda|Schuster|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Adina |first=Armin P. |date=30 Abril 2026 |title=Anna Lakrini bids farewell to Miss Supranational Germany title 'from afar' |language=en |work=[[Philippine Daily Inquirer]] |url=https://entertainment.inquirer.net/666393/anna-lakrini-bids-farewell-to-miss-supranational-germany-title-from-afar |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260501201209/https://entertainment.inquirer.net/web/20260501201209/https://entertainment.inquirer.net/666393/anna-lakrini-bids-farewell-to-miss-supranational-germany-title-from-afar |archive-date=1 Mayo 2026}}&lt;/ref&gt;
|21
|[[Berlin]]
|-
|{{Flag icon|AUS}} [[Australya]]
|{{Sortname|Rebecca|Shandley|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Rebecca Shandley Miss Supranational Australia 2026 |url=https://www.missaustraliapageants.com/miss-supranational-australia-2025 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260121210456/https://www.missaustraliapageants.com/miss-supranational-australia-2025 |archive-date=21 Enero 2026 |access-date=26 Hulyo 2026 |publisher=Miss Australia Pageant |language=en}}&lt;/ref&gt;
|28
|[[Sidney]]
|-
|{{flagdeco|BHR}} [[Bahrain|Bahreyn]]
|{{Sortname|Advaita|Shetty|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |date=14 Abril 2026 |title=Purpose With Poise |language=en |work=Woman This Month |url=https://womanthismonth.com/purpose-with-poise/ |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414171818/https://womanthismonth.com/purpose-with-poise/ |archive-date=14 Abril 2026}}&lt;/ref&gt;
|31
|[[Manama]]
|-
|{{flagicon|CIV}} [[Côte d'Ivoire|Baybaying Garing]]
|{{Sortname|Lisa|Konan|nolink=1}}&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |last=Selisho |first=Kaunda |date=23 Hulyo 2026 |title=Miss Supranational 2026: Evening gown portraits steal the show ahead of the grand final [PICTURES] |url=https://www.citizen.co.za/lifestyle/entertainment/miss-supranational-2026-evening-gown-portraits-pictures/ |access-date=26 Hulyo 2026 |website=The Citizen |language=en}}&lt;/ref&gt;
|26
|Bingerville
|-
|{{flagicon|BEL}} [[Belhika]]
|{{Sortname|Calistee|Kalaycioglu|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Van Lierde |first=Morgane |date=22 Pebrero 2026 |title=Voici la nouvelle Miss Belgique 2026 (photos) |trans-title=Here is the new Miss Belgium 2026 (photos) |url=https://www.parismatch.be/culture/medias/2026/02/22/voici-la-nouvelle-miss-belgique-2026-PJ63KDTG2FGE3N5QP525Q73GHE/ |access-date=26 Hulyo 2026 |website=Paris Match |language=fr}}&lt;/ref&gt;
|20
|[[Amberes]]
|-
|{{flagicon|VEN}} [[Venezuela|Beneswela]]
|{{Sortname|Silvia|Maestre|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 Nobyembre 2025 |title=Silvia Maestre triunfa como Miss Supranational Venezuela |language=es |trans-title=Silvia Maestre triumphs as Miss Supranational Venezuela |work=Noticias Venevisión |url=https://noticiasvenevision.com/noticias/entretenimiento/silvia-maestre-triunfa-como-miss-supranational-venezuela#google_vignette |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219053019/https://noticiasvenevision.com/noticias/entretenimiento/silvia-maestre-triunfa-como-miss-supranational-venezuela |archive-date=19 Disyembre 2025}}&lt;/ref&gt;
|27
|Santa María de Ipire
|-
|{{flagicon|VNM}} [[Vietnam|Biyetnam]]
|{{Sortname|Quỳnh Mai|Ngô|Ngô Thị Quỳnh Mai|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |date=13 Abril 2026 |title=Beauty queen Mai Ngo will represent Vietnam at Miss Supranational 2026. |publisher=Vietnam.vn |url=https://www.vietnam.vn/en/nguoi-dep-mai-ngo-dai-dien-viet-nam-thi-hoa-hau-sieu-quoc-gia-2026 |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260413195002/https://www.vietnam.vn/en/nguoi-dep-mai-ngo-dai-dien-viet-nam-thi-hoa-hau-sieu-quoc-gia-2026 |archive-date=13 Abril 2026}}&lt;/ref&gt;
|30
|[[Lungsod Ho Chi Minh]]
|-
|{{Flagicon|Bonaire}} [[Bonaire]]
|{{Sortname|I-Shilah|Benita|nolink=1}}&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|22
|Kralendijk
|-
|{{flagicon|BRA}} [[Brasil]]
|{{Sortname|Lara|Marina|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rodrigues |first=Paul |date=1 Marso 2026 |title=Capixaba Lara Marina conquista título do Miss Supranational Brasil |language=pt-BR |trans-title=Lara Marina from Espírito Santo wins the Miss Supranational Brazil title |work=Folha Vitória |url=https://www.folhavitoria.com.br/cultura/entretenimento/capixaba-lara-marina-conquista-titulo-do-miss-supranational-brasil/ |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260307043644/https://www.folhavitoria.com.br/cultura/entretenimento/capixaba-lara-marina-conquista-titulo-do-miss-supranational-brasil/ |archive-date=7 Marso 2026}}&lt;/ref&gt;
|19
|Afonso Cláudio
|-
|{{flagicon|British Virgin Islands}} [[Britanikong Kapuluang Birhenes]]
|{{Sortname|Deyounce|Lowenfield|nolink=1}}
|22
|Tortola
|-
|{{flagicon|BOL}} [[Bolivia|Bulibya]]
|{{Sortname|Eugenia|Redin|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Tuyết |first=Linh |date=21 Marso 2026 |title=The Miss Supranational winner is 1.76m tall, an English teacher, and possesses stunning beauty |language=en |publisher=VGT TV |url=https://vgt.vn/hoa-hau-sieu-quoc-gia-cao-1m76-la-giao-vien-tieng-anh-nhan-sac-cuc-pham-ihyes-20260321t7659663/?lang=en |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260321082738/https://vgt.vn/hoa-hau-sieu-quoc-gia-cao-1m76-la-giao-vien-tieng-anh-nhan-sac-cuc-pham-ihyes-20260321t7659663/?lang=en |archive-date=21 Marso 2026}}&lt;/ref&gt;
|24
|[[Santa Cruz de la Sierra]]
|-
|{{flagicon|CUW}} [[Curaçao]]
|{{Sortname|Veronica|Pichardo|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2 Marso 2026 |title=Veronica Pichardo i Leonardo Pita Leça ta &quot;Miss i Mister Supranational 2026 |language=pap |trans-title=Veronica Pichardo and Leonardo Pita Leça are &quot;Miss and Mister Supranational 2026 |publisher=Vigilante Korso |url=https://vigilantekorsou.news/veronica-pichardo-i-leonardo-pita-leca-ta-miss-i-mister-supranational-2026/ |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260321170433mp_/https://vigilantekorsou.news/veronica-pichardo-i-leonardo-pita-leca-ta-miss-i-mister-supranational-2026/ |archive-date=21 Marso 2026}}&lt;/ref&gt;
|23
|Willemstad
|-
|{{flagicon|DEN}} [[Dinamarka]]
|{{Sortname|Samantha|Jensen|nolink=1}}
|26
|[[Copenhague]]
|-
|{{flagicon|ECU}} [[Ecuador|Ekwador]]
|{{Sortname|Kika|Marques|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |date=24 Abril 2026 |title=Kika Marques es Ecuador: la guayaquileña irá tras la corona del Miss Supranational 2026 |language=es |trans-title=Kika Marques is Ecuador: the Guayaquil native will go after the Miss Supranational 2026 crown |work=El Diario |url=https://www.eldiario.ec/espectaculos/kika-marques-es-ecuador-la-guayaquilena-ira-tras-la-corona-del-miss-supranational-2026-24042026/ |access-date=26 Hulyo 2026}}&lt;/ref&gt;
|29
|Guayaquil
|-
|{{flagicon|SLV}} [[El Salvador]]
|{{Sortname|Argelia|Rodríguez|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Serrano |first=Oscar |title=Ella es Argelia Rodríguez, la nueva Miss Supranational El Salvador 2026 |language=es |trans-title=She is Argelia Rodríguez, the new Miss Supranational El Salvador 2026 |work=Xpot |url=https://xpot.sv/ella-es-argelia-rodriguez-la-nueva-miss-supranational-el-salvador-2026/ |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260609085337/https://xpot.sv/ella-es-argelia-rodriguez-la-nueva-miss-supranational-el-salvador-2026/ |archive-date=9 Hunyo 2026}}&lt;/ref&gt;
|27
|[[San Salvador]]
|-
|{{flagdeco|UAE}} [[Emiratos Arabes Unidos]]
|{{Sortname|Polli|Cannabis|nolink=1}}
|29
|[[Minsk]]
|-
|{{flagicon|SPA}} [[Espanya]]
|{{Sortname|Nelly|Mestre|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite web |last=M. |first=Amaliya |date=23 Hulyo 2026 |title=Pesona Nelly Mestre Miss Supranational Spanyol 2026 |trans-title=7 Portraits of Nelly Mestre, Miss Supranational Spain 2026, Elegant! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-nelly-mestre-miss-supranational-spanyol-2026-c1c2-01-xk5dk-cqz3hz |access-date=26 Hulyo 2026 |website=IDN Times |language=id}}&lt;/ref&gt;
|21
|Palencia
|-
|{{flagdeco|US}} [[Estados Unidos]]
|{{Sortname|Marley|Stokes|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 Abril 2026 |title=Miss Supranational USA 2026 |url=https://missallamerican.com/misssupranationalusa/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260515142409/https://missallamerican.com/misssupranationalusa/ |archive-date=15 Mayo 2026 |access-date=26 Hulyo 2026 |website=Miss All American |language=en}}&lt;/ref&gt;
|29
|Lexington
|-
|{{flagdeco|GHA}} [[Ghana|Gana]]
|{{Sortname|Naa Asheley|Nartey|nolink=1}}&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;
|26
|[[Accra]]
|-
|{{flagicon|GUA}} [[Guatemala|Guwatemala]]
|{{Sortname|Elizabeth|Blanco|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Vincente |first=Jaqueline |date=9 Abril 2026 |title=Coronan a Elizabeth Blanco como Miss Supranational Guatemala 2026 |language=es |trans-title=Elizabeth Blanco crowned Miss Supranational Guatemala 2026 |work=Guatemala.com |url=https://www.guatemala.com/noticias/sociedad/elizabeth-blanco-nueva-miss-supranational-guatemala-2026.html |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260409183242/https://www.guatemala.com/noticias/sociedad/elizabeth-blanco-nueva-miss-supranational-guatemala-2026.html |archive-date=9 Abril 2026}}&lt;/ref&gt;
|29
|Jutiapa
|-
|{{flagicon|JAM}} [[Jamaica|Hamayka]]
|{{Sortname|Rasheda|Green|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |date=4 Hunyo 2026 |title=Kasheem, Rasheda cop Mr and Miss Supranational Jamaica titles |language=en |work=Jamaica Observer |url=https://www.jamaicaobserver.com/2026/06/04/kasheem-rasheda-cop-mr-miss-supranational-jamaica-titles/ |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260609110712/https://www.jamaicaobserver.com/2026/06/04/kasheem-rasheda-cop-mr-miss-supranational-jamaica-titles/ |archive-date=9 Hunyo 2026}}&lt;/ref&gt;
|23
|Saint Thomas
|-
|{{flagicon|JPN}} [[Hapon]]
|{{Sortname|Sadia|Nagatori|nolink=1}}&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web |last=Sulthon |first=Fadel Muhammad |date=23 Hulyo 2026 |title=Pesona Finalis Asia di Pemotretan Evening Gown Miss Supranational 2026 |trans-title=The Charm of Asian Finalists at the Miss Supranational 2026 Evening Gown Photoshoot |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/pesona-finalis-asia-di-pemotretan-evening-gown-miss-supranational-2026-c1c2-01-vyn5m-pr0q6x |access-date=26 Hulyo 2026 |website=IDN Times |language=id}}&lt;/ref&gt;
|25
|[[Tokyo]]
|-
|{{flagicon|GIB}} [[Gibraltar|Hibraltar]]
|{{Sortname|Ashlyn|Gonzalez|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Corrales |first=Maria Jesus |date=8 Hulyo 2026 |title=Ashlyn Gonzalez to represent Gibraltar at Miss Supranational 2026 in Poland |url=https://www.chronicle.gi/ashlyn-gonzalez-to-represent-gibraltar-at-miss-supranational-2026-in-poland/ |access-date=26 Hulyo 2026 |website=Gibraltar Chronicle |language=en}}&lt;/ref&gt;
|23
|[[Gibraltar|Hibraltar]]
|-
|{{flag|Hong Kong}}
|{{Sortname|Yuying|Zhang|nolink=1}}&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;
|23
|Hong Kong
|-
|{{flagicon|IND}} [[Indiya]]
|{{Sortname|Avni|Gupta|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Bhatnagar |first=Akash |date=4 Enero 2026 |title=Miss Diva Supranational 2025 Avni Gupta says winning fulfils her childhood dream of being called 'India' on global stage |language=en |publisher=Hindustan Times |url=https://www.hindustantimes.com/htcity/leisure/miss-diva-supranational-2025-avni-gupta-says-winning-fulfils-her-childhood-dream-of-being-called-india-on-global-stage-101767508039267.html |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260104075451/https://www.hindustantimes.com/htcity/leisure/miss-diva-supranational-2025-avni-gupta-says-winning-fulfils-her-childhood-dream-of-being-called-india-on-global-stage-101767508039267.html |archive-date=4 Enero 2026}}&lt;/ref&gt;
|22
|[[Agra]]
|-
|{{flagicon|INA}} [[Indonesia|Indonesya]]
|{{Sortname|Agnes|Rahajeng|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Sulthon |first=Fadel Muhammad |date=4 Mayo 2026 |title=Inilah Susunan Ajang Internasional untuk Top 4 Puteri Indonesia 2026 |language=id |trans-title=Here's the International Competition Lineup for the Top 4 Miss Indonesia 2026 |work=IDN Times |editor-last=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/inilah-susunan-ajang-internasional-untuk-top-4-puteri-indonesia-2026-c1c2-01-vyn5m-l29qf6 |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260504123343/https://www.idntimes.com/men/ladies/inilah-susunan-ajang-internasional-untuk-top-4-puteri-indonesia-2026-c1c2-01-vyn5m-l29qf6 |archive-date=4 Mayo 2026}}&lt;/ref&gt;
|26
|Blora
|-
|{{flagicon|ITA}} [[Italya]]
|{{Sortname|Morena|Teti|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 Hulyo 2026 |title=Dal reparto di Ematologia alle passerelle di bellezza. L'Italia sceglie Morena Teti di Lanciano per Miss Supranational |language=it |trans-title=From the Hematology Department to the beauty catwalks. Italy chooses Morena Teti of Lanciano for Miss Supranational. |work=Abruzzo Live |url=https://www.abruzzolive.tv/cultura-spettacoli/l-italia-sceglie-morena-teti-per-miss-supranational-2026-it39383.html#google_vignette |access-date=26 Hulyo 2026}}&lt;/ref&gt;
|28
|[[Lanciano]]
|-
|{{flagicon|CAM}} [[Cambodia|Kambodya]]
|{{Sortname|Sarytola|Hok|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lyhorng |date=16 Mayo 2026 |title=ស៊ូរហូតជោគជ័យ! ទីបំផុត ហុក សារីតុលា ក្លាយជាម្ចាស់មកុដថ្មី Miss supranational Cambodia 2026 |language=km |trans-title=Sustain success! Finally, Hok Sarytola becomes the new owner of the crown Miss supranational Cambodia 2026 |publisher=Popular |url=https://popular.com.kh/%E1%9E%9F%E1%9F%8A%E1%9E%BC%E1%9E%9A%E1%9E%A0%E1%9E%BC%E1%9E%8F%E1%9E%87%E1%9F%84%E1%9E%82%E1%9E%87%E1%9F%90%E1%9E%99-%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9E%95%E1%9E%BB%E1%9E%8F-%E1%9E%A0%E1%9E%BB%E1%9E%80/ |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260516061151/https://popular.com.kh/%E1%9E%9F%E1%9F%8A%E1%9E%BC%E1%9E%9A%E1%9E%A0%E1%9E%BC%E1%9E%8F%E1%9E%87%E1%9F%84%E1%9E%82%E1%9E%87%E1%9F%90%E1%9E%99-%E1%9E%91%E1%9E%B8%E1%9E%95%E1%9E%BB%E1%9E%8F-%E1%9E%A0%E1%9E%BB%E1%9E%80/ |archive-date=16 Mayo 2026}}&lt;/ref&gt;
|24
|Battambang
|-
|{{flagicon|CAN}} [[Canada|Kanada]]
|{{Sortname|Arshdeep|Thind|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Arora |first=Rohini |date=6 Oktubre 2025 |title=Jacquoline Martin and advocacy work |language=en |publisher=Legislative Assembly of British Columbia |url=https://lims.leg.bc.ca/hdms/file/Debates/43rd1st/20251006am-Hansard-n75.html#d1e425 |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260224201836/https://lims.leg.bc.ca/hdms/file/Debates/43rd1st/20251006am-Hansard-n75.html#d1e425 |archive-date=24 Pebrero 2026}}&lt;/ref&gt;
|24
|[[Abbotsford, British Columbia|Abbotsford]]
|-
|{{flagicon|CRC}} [[Costa Rica|Kosta Rika]]
|{{Sortname|Fiorella|Araya|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nam |first=Duy |date=6 Marso 2026 |title=Người đẹp nổi bật nhất Hoa hậu Siêu quốc gia 2026 |language=vi |trans-title=The most outstanding beauty at Miss Supranational 2026 |work=Tiền Phong |publisher= |url=https://tienphong.vn/nguoi-dep-noi-bat-nhat-hoa-hau-sieu-quoc-gia-2026-post1825227.tpo |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260307042450/https://tienphong.vn/nguoi-dep-noi-bat-nhat-hoa-hau-sieu-quoc-gia-2026-post1825227.tpo |archive-date=7 Marso 2026}}&lt;/ref&gt;
|23
|Heredia
|-
|{{flagicon|Cuba}} [[Cuba|Kuba]]
|{{Sortname|Lianeth|Aguilera|nolink=1}}
|26
|[[Havana]]
|-
|{{flagicon|LAT}} [[Letonya]]
|{{Sortname|Anastasija|Aleksejevska|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 Hunyo 2026 |title=Foto: Modeles Anastasijas Aleksejevskas labdarības vakarā nieru skrīninga atbalstam savāc 12 500 eiro |trans-title=Photo: Models raise 12,500 euros in support of kidney screening at Anastasia Alekseevska's charity evening |url=https://www.delfi.lv/life/56017206/veseliba/120121483/foto-modeles-anastasijas-aleksejevskas-labdaribas-vakara-nieru-skrininga-atbalstam-savac-12-500-eiro |access-date=26 Hulyo 2026 |website=Delfi |language=lv}}&lt;/ref&gt;
|27
|[[Riga]]
|-
|{{flagicon|ISL}} [[Iceland|Lupangyelo]]
|{{Sortname|Hrafnhildur|Haraldsdóttir|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Andini |first=Dewi |date=16 Hulyo 2026 |title=Potret Keberangkatan Kontestan Miss Supranational 2026 ke Polandia |trans-title=10 Portraits of the Departure of Miss Supranational 2026 Contestants to Poland |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-keberangkatan-kontestan-miss-supranational-2026-ke-polandia-c1c2-01-cw2f3-rkxmxp |access-date=26 Hulyo 2026 |website=IDN Times |language=id}}&lt;/ref&gt;
|22
|[[Reikiavik]]
|-
|{{flagicon|MAC}} [[Macau|Makaw]]
|{{Sortname|Luiyu|Li|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 Pebrero 2026 |title=Miss Supranational Macau 2026 crowned! |url=https://www.misssupranational.com/miss-supranational-china-2026-crowned-2/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260207050704/https://www.misssupranational.com/miss-supranational-china-2026-crowned-2/ |archive-date=7 Pebrero 2026 |access-date=26 Hulyo 2026 |publisher=Miss Supranational |language=en}}&lt;/ref&gt;
|21
|[[Macau|Makaw]]
|-
|{{flagicon|MLT}} [[Malta]]
|{{Sortname|Shannah|Rapa|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bayliss |first=Emil Calleja |date=14 Hulyo 2026 |title=Shannah Vella Rapa Se Tirrappreżenta Lil Malta F'Miss Supranational 2026 Fil-Polonja |trans-title=Shannah Vella Rapa Will Represent Malta At Miss Supranational 2026 In Poland |url=https://gwida.mt/shannah-vella-rapa-se-tirrapprezenta-lil-malta-fmiss-supranational-2026-fil-polonja/ |access-date=26 Hulyo 2026 |website=Gwida |language=mt}}&lt;/ref&gt;
|25
|Swieqi
|-
|{{flagicon|MEX}} [[Mehiko]]
|{{Sortname|Sofía|Zamora|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Gutiérrez |first=Celeste |date=30 Nobyembre 2025 |title=Miss México 2025: EN VIVO los detalles de la gran final del certamen de belleza |language=es |trans-title=Miss Mexico 2025: LIVE coverage of the grand finale of the beauty pageant |work=The Herald Mexico |url=https://heraldodemexico.com.mx/espectaculos/2025/11/30/miss-mexico-2025-en-vivo-los-detalles-de-la-gran-final-del-certamen-de-belleza-748949.html#google_vignette |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251203102943/https://heraldodemexico.com.mx/espectaculos/2025/11/30/miss-mexico-2025-en-vivo-los-detalles-de-la-gran-final-del-certamen-de-belleza-748949.html#google_vignette |archive-date=3 Disyembre 2025}}&lt;/ref&gt;
|28
|Colima
|-
|{{flagicon|MDA}} [[Moldabya]]
|{{Sortname|Olga|Guțanu|nolink=1}}
|25
|Ungheni
|-
|{{flagicon|MYA}} [[Myanmar]]
|{{Sortname|Zin Moe Pyae||nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |date=23 Abril 2026 |title=Myanmar beauty queen set for Miss Supranational 2026 in Poland |language=en |work=New Light of Myanmar |url=https://www.gnlm.com.mm/myanmar-beauty-queen-set-for-miss-supranational-2026-in-poland/ |access-date=26 Hulyo 2026}}&lt;/ref&gt;
|25
|Pyay
|-
|{{flagicon|NAM}} [[Namibia|Namibya]]
|{{Sortname|Cassia|Sharpley|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |date=18 Mayo 2026 |title=Cassia verteenwoordig ons by Miss Supranational in Pole |language=nl |trans-title=Cassia represents us at Miss Supranational in Poland |work=Kosmos |url=https://www.kosmos.com.na/nuus/cassia-verteenwoordig-ons-by-miss-supranational-in-pole |access-date=26 Hulyo 2026}}&lt;/ref&gt;
|26
|[[Windhoek]]
|-
|{{NPL}}
|{{Sortname|Purnima|Karki|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2 Hunyo 2026 |title=कटारीकी पूर्णिमा कार्की 'मिस सुपरनाशनल नेपाल २०२६' घोषित |language=hi |trans-title=Purnima Karki from Katari declared 'Miss Supranational Nepal 2026' |work=Himalaya Post |url=https://himalayapost.com/archives/473384 |access-date=26 Hulyo 2026}}&lt;/ref&gt;
|24
|Katari
|-
|{{flagicon|NGR}} [[Nigeria|Niherya]]
|{{Sortname|Ndah|Eno|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Atume |first=Terfa Philip |date=1 Setyembre 2025 |title=A crown fpr Ndah Eno Miss Supranational Nigeria 2025 |language=en |work=Rhythm 93.7 FM |url=https://rhythm937.com/a-crown-for-ndah-eno-miss-supranational-nigeria-2025/ |url-status=dead |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260122072845/https://rhythm937.com/a-crown-for-ndah-eno-miss-supranational-nigeria-2025/ |archive-date=22 Enero 2026}}&lt;/ref&gt;
|18
|Akwa Ibom
|-
|{{flagicon|NOR}} [[Noruwega]]
|{{Sortname|Chelsea Victoria|Sand|nolink=1}}
|22
|[[Oslo]]
|-
|{{flagicon|Netherlands}} [[Netherlands|Olanda]]
|{{Sortname|Selina|Rakké|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Minh |first=Khôi |date=31 Marso 2026 |title=Mỹ nhân tóc đỏ đăng quang Hoa hậu Siêu quốc gia Hà Lan 2026 |language=vi |trans-title=The redhead beauty was crowned Miss Supranational Netherlands 2026 |work=Saostar.vn |url=https://www.saostar.vn/nguoi-mau-hoa-hau/my-nhan-toc-do-dang-quang-hoa-hau-sieu-quoc-gia-ha-lan-2026-202603311043043664.html |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260331091649/https://www.saostar.vn/nguoi-mau-hoa-hau/my-nhan-toc-do-dang-quang-hoa-hau-sieu-quoc-gia-ha-lan-2026-202603311043043664.html |archive-date=31 Marso 2026}}&lt;/ref&gt;
|24
|[[Utrecht]]
|-
|{{flagicon|PAK}} [[Pakistan]]
|{{Sortname|Azqa|Sohail|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 Hulyo 2026 |title=Dr Azqa Sohail to represent Pakistan at Miss Supranational 2026 in Poland |url=https://tribune.com.pk/story/2617310/dr-azqa-sohail-to-represent-pakistan-at-miss-supranational-2026-in-poland |access-date=26 Hulyo 2026 |website=The Express Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt;
|30
|Rawalpindi
|-
|{{flagicon|PAR}} [[Paraguay|Paragway]]
|{{Sortname|Cecilia|Romero|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 Oktubre 2025 |title=¡El resumen! Todo sobre el caso de Ceci Romero versus las páginas de misses |trans-title=The recap! Everything about the Ceci Romero case versus the beauty pageant websites |url=https://www.lanacion.com.py/lnpop/2025/10/02/el-resumen-todo-sobre-el-caso-de-ceci-romero-versus-las-paginas-de-misses/ |access-date=26 Hulyo 2026 |website=La Nación |language=es}}&lt;/ref&gt;
|22
|Caazapá
|-
|{{flagicon|Peru}} [[Peru]]
|{{Sortname|María Paula|Fierro|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Napa |first=Renzo |date=12 Hulyo 2026 |title=&quot;Estamos muy preparados&quot;: María Paula Fierro, miss Supranational Perú, viaja a Polonia en busca de la corona internacional |trans-title=&quot;We are very well prepared&quot;: María Paula Fierro, Miss Supranational Peru, travels to Poland in search of the international crown |url=https://rpp.pe/famosos/farandula/maria-paula-fierro-miss-supranational-peru-viaja-a-polonia-en-busca-de-la-corona-internacional-estamos-muy-preparados-noticia-1696985 |access-date=26 Hulyo 2026 |website=Radio Programas del Perú |language=es}}&lt;/ref&gt;
|25
|[[Lungsod ng Lima|Lima]]
|-
|{{flagicon|PHL}} [[Miss Universe Philippines 2025|Pilipinas]]
|{{Sortname|Katrina|Llegado}}&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Purnell |first=Kristofer |date=3 Mayo 2025 |title=WATCH: Miss Supranational Philippines 2026 Katrina Llegado on women in politics |language=en |work=[[The Philippine Star]] |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/05/03/2440271/watch-miss-supranational-philippines-2026-katrina-llegado-women-politics |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250724121833/https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/05/03/2440271/watch-miss-supranational-philippines-2026-katrina-llegado-women-politics |archive-date=24 Hulyo 2025}}&lt;/ref&gt;
|28
|[[Taguig]]
|-
|{{flagicon|FIN}} [[Pinlandiya]]
|{{Sortname|Selja|Kolu|nolink=1}}
|22
|Lahti
|-
|{{flagicon|POL}} [[Polonya]]
|{{Sortname|Oliwia|Mikulska|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rybak |first=Adrian |date=29 Hunyo 2025 |title=Oliwia Mikulska - kim jest Miss Polski 2025? Tak wygląda najpiękniejsza kobieta w kraju |language=pl |trans-title=Oliwia Mikulska - Who is Miss Poland 2025? This is what the most beautiful woman in the country looks like |work=Radio Eska |url=https://www.eska.pl/rozrywka/gwiazdy/oliwia-mikulska-kim-jest-miss-polski-2025-tak-wyglada-najpiekniejsza-kobieta-w-kraju-aa-4aE8-2v3H-FQmz.html |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260321053640/https://www.eska.pl/rozrywka/gwiazdy/oliwia-mikulska-kim-jest-miss-polski-2025-tak-wyglada-najpiekniejsza-kobieta-w-kraju-aa-4aE8-2v3H-FQmz.html |archive-date=21 Marso 2026}}&lt;/ref&gt;
|20
|Żary
|-
|{{flagicon|PRI}} [[Puerto Rico|Porto Riko]]
|{{Sortname|Leedanis|Ortiz|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 Hunyo 2025 |title=Estas son las cuatro nuevas reinas de Nuestra Belleza Puerto Rico 2025 |language=es |trans-title=These are the four new queens of Nuestra Belleza Puerto Rico 2025 |work=Metro Puerto Rico |url=https://www.metro.pr/entretenimiento/2025/06/02/estas-son-las-cuatro-nuevas-reinas-de-nuestra-belleza-puerto-rico-2025/ |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250730191446/https://www.metro.pr/entretenimiento/2025/06/02/estas-son-las-cuatro-nuevas-reinas-de-nuestra-belleza-puerto-rico-2025/ |archive-date=30 Hulyo 2025}}&lt;/ref&gt;
|23
|Coamo
|-
|{{flagicon|Portugal}} [[Portugal]]
|{{Sortname|Sabrina|Gladio|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Andini |first=Dewi |date=11 Hulyo 2026 |title=Potret Miss Supranational Portugal 2026 Sabrina Gladio |trans-title=7 Potraits of Miss Supranational Portugal 2026 Sabrina Gladio, Stunning! |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-supranational-portugal-2026-sabrina-gladio-c1c2-01-cw2f3-cwc04q |access-date=26 Hulyo 2026 |website=IDN Times |language=id}}&lt;/ref&gt;
|31
|[[Lisboa|Lisbon]]
|-
|{{flagicon|FRA}} [[Pransiya]]
|{{Sortname|Ève|Gilles|Eve Gilles}}&lt;ref&gt;{{Cite news |date=11 Hunyo 2026 |title=Ève Gilles représentera la France au concours Miss Supranational, en remplacement de Miss Univers |language=fr |trans-title=Eve Gilles will represent France at the Miss Supranational competition, replacing Miss Universe |work=20 minutes |url=https://www.20minutes.fr/arts-stars/people/4228518-20260611-eve-gilles-representera-france-concours-miss-supranational-remplacement-miss-univers |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260612080729/https://www.20minutes.fr/arts-stars/people/4228518-20260611-eve-gilles-representera-france-concours-miss-supranational-remplacement-miss-univers |archive-date=12 Hunyo 2026}}&lt;/ref&gt;
|22
|Quaëdypre
|-
|{{flagicon|DOM}} [[Republikang Dominikano]]
|{{Sortname|Nicole|Hernández|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nam |first=Duy |date=13 Marso 2026 |title=Huấn luyện viên thể hình đăng quang hoa hậu |language=vi |trans-title=Fitness trainer crowned beauty queen |work=Tiền Phong |url=https://tienphong.vn/huan-luyen-vien-the-hinh-dang-quang-hoa-hau-post1827166.tpo |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260314034837/https://tienphong.vn/huan-luyen-vien-the-hinh-dang-quang-hoa-hau-post1827166.tpo |archive-date=14 Marso 2026}}&lt;/ref&gt;
|23
|Hermanas Mirabal
|-
|{{flagicon|CZE}} [[Republikang Tseko]]
|{{Sortname|Karolína|Gorylová|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Singh |first=Shruthi |date=3 Hulyo 2026 |title=Eduarda Braum Crowns Barbara Plintova as Miss Supranational Czech Republic 2026 |url=https://www.femina.in/beauty-pageants/miss-supranational/eduarda-braum-crowns-barbara-plintova-as-miss-supranational-czech-republic-2026/articleshow/154912420.cms |access-date=26 Hulyo 2026 |website=Femina |language=en}}&lt;/ref&gt;
|27
|Český Těšín
|-
|{{flagicon|GBR}} [[United Kingdom|Reyno Unido]]
|{{Sortname|Niamh|Taylor|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Downey |first=Emma |date=26 Pebrero 2026 |title=Meet the Chorley beauty queen related to Princess Diana set to compete in the Pageant World Final in Poland |language=en |publisher=Lancashire Post |url=https://www.lep.co.uk/news/meet-the-chorley-beauty-queen-related-to-princess-diana-set-to-compete-in-the-pageant-world-final-in-poland-5611549 |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310165312/https://www.lep.co.uk/news/meet-the-chorley-beauty-queen-related-to-princess-diana-set-to-compete-in-the-pageant-world-final-in-poland-5611549 |archive-date=10 Marso 2026}}&lt;/ref&gt;
|28
|Kirkby
|-
|{{flag|Romania|name=Rumanya}}
|{{Sortname|Luiza|Mocanu|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rifai |date=11 Enero 2026 |title=7 Potret Miss Supranational Rumania 2026 Luiza Mocanu, Exquisite! |language=id |trans-title=7 Portraits of Miss Supranational Romania 2026 Luiza Mocanu, Exquisite! |publisher=IDN Times |editor-last=Kurniawan |editor-first=Wahyu |url=https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-supranational-rumania-2026-luiza-mocanu-exquisite-c1c2-01-9mwsv-z4pw0f |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260215180757/https://www.idntimes.com/men/ladies/potret-miss-supranational-rumania-2026-luiza-mocanu-exquisite-c1c2-01-9mwsv-z4pw0f |archive-date=15 Pebrero 2026}}&lt;/ref&gt;
|23
|Piatra Neamț
|-
|{{flagdeco|ZAM}} [[Zambia|Sambia]]
|{{Sortname|Eutray|Simwatachela|nolink=1}}
|27
|Kalomo
|-
|{{flagicon|SLE}} [[Sierra Leone]]
|{{sortname|Lachaveh|Davies|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite web |date=29 Abril 2025 |title=Lachaeveh A. K. Davies Crowned Miss Sierra Leone 2025 |url=https://www.sierraleonemonitor.com/lachaeveh-davies-crowned-miss-sierra-leone/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250515131035/https://www.sierraleonemonitor.com/lachaeveh-davies-crowned-miss-sierra-leone/ |archive-date=15 Mayo 2025 |access-date=26 Hulyo 2026 |website=Sierra Leone Monitor |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
|26
|[[Freetown]]
|-
|{{flagicon|ZIM}} [[Zimbabwe|Simbabwe]]
|{{Sortname|Nicole|Nyawera|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 Hunyo 2026 |title=While tension fills History was made in Harare as Miss Universe Zimbabwe crowned seven beauty queens to represent the country at some of the world's biggest pageants |language=en |work=Zimbo Live News |url=https://zimbolivenews.com/news/while-tension-fills-history-was-made-in-harare-as-miss-universe-zimbabwe-crowned-seven-beauty-queens-to-represent-the-country-at-some-of-the-worlds-biggest-pageants |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260607055812/https://zimbolivenews.com/news/while-tension-fills-history-was-made-in-harare-as-miss-universe-zimbabwe-crowned-seven-beauty-queens-to-represent-the-country-at-some-of-the-worlds-biggest-pageants |archive-date=7 Hunyo 2026}}&lt;/ref&gt;
|26
|Mutare
|-
|{{flagicon|SIN}} [[Singapura]]
|{{Sortname|Lucy|Lu|nolink=1}}&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;
|24
|[[Singapore|Singapura]]
|-
|{{flagdeco|TZA}} [[Tanzania|Tansaniya]]
|{{Sortname|Tracy|Nabukeera|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 Hulyo 2026 |title=Tanzania makes historic Miss Supranational debut, eyes global tourism spotlight {{!}} The Guardian |url=https://www.ippmedia.co.tz/the-guardian/lifestyle/read/tanzania-makes-historic-miss-supranational-debut-eyes-global-tourism-spotlight-2026-07-14-110957 |access-date=27 Hulyo 2026 |website=The Guardian |language=en |via=IPP Media}}&lt;/ref&gt;
|23
|[[Dar es Salaam]]
|-
|{{flagicon|THA}} [[Taylandiya]]
|{{Sortname|Kanyalak|Nookaew|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |date=16 Hulyo 2026 |title=จบดราม่า! แฟนนางงามเฮ 'อาย กัญญาลักษณ์' คืนตำแหน่ง มิสซูปร้าฯ ไทยแลนด์ ก่อนบินพรุ่งนี้ |language=th |trans-title=Drama ends! Beauty pageant fans celebrate as 'Eye Kanyalak' is reinstated as Miss Supranational Thailand before departing tomorrow |publisher=Matichon |url=https://www.matichon.co.th/lifestyle/social-women/news_5809509 |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026}}&lt;/ref&gt;
|25
|[[Lalawigan ng Pathum Thani|Pathum Thani]]
|-
|{{flagdeco|RSA}} [[Timog Aprika]]
|{{Sortname|Shannon|Benting|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Maako |first=Keitumetse |date=7 Hunyo 2026 |title='Super excited': Newly crowned Shannon Benting set to fly SA flag at Miss Supranational |language=en |work=News24 |url=https://www.news24.com/life/arts-and-entertainment/celebrities/super-excited-newly-crowned-shannon-benting-set-to-fly-sa-flag-at-miss-supranational-20260607-0630 |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260608014853/https://www.news24.com/ |archive-date=8 Hunyo 2026}}&lt;/ref&gt;
|30
|Northcliff
|-
|{{flagicon|KOR}} [[Timog Korea]]
|{{Sortname|Yoonjeong|Lee|nolink=1}}&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;
|25
|[[Seoul]]
|-
|{{flagicon|CHN}} [[Tsina]]
|{{Sortname|Yuanxi|Qi|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |date=4 Enero 2026 |title=Những hoa hậu đăng quang đầu năm 2026 |language=vi |trans-title=Misses crowned in early 2026 |publisher=24h |url=https://www.24h.com.vn/thoi-trang/nhung-hoa-hau-dang-quang-dau-nam-2026-c78a1726867.html |access-date=26 Hulyo 2026}}&lt;/ref&gt;
|26
|[[Shanghai]]
|-
|{{flagdeco|TUR}} [[Turkiya]]
|{{Sortname|İlayda|Güvenç|nolink=1}}&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Temür |first=Melisa |date=20 Disyembre 2025 |title=Miss Turkey Supranational 2025 güzeli de belli oldu! |language=tr |trans-title=The winner of Miss Turkey Supranational 2025 has been announced! |publisher=Magazin Burada |url=https://magazinburada.net/miss-turkey-supranational-2025-guzeli-de-belli-oldu/ |url-status=live |access-date=26 Hulyo 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260226015424/https://magazinburada.net/miss-turkey-supranational-2025-guzeli-de-belli-oldu/ |archive-date=26 Pebrero 2026}}&lt;/ref&gt;
|22
|[[Ankara]]
|}

== Mga tala ==
{{Notelist}}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}

== Panlabas na kawing ==

* {{Official website|https://www.misssupranational.com/}}
{{Miss Supranational}}
[[Kategorya:Miss Supranational]]</text>
      <sha1>kiki4rcws3llzztyj83fhjt57l79zpn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tagagamit:GinawaSaHapon/burador</title>
    <ns>2</ns>
    <id>338979</id>
    <revision>
      <id>2223437</id>
      <parentid>2219099</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T03:55:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>GinawaSaHapon</username>
        <id>102500</id>
      </contributor>
      <comment>Removed redirect to [[Bansa (panlipunan)]]</comment>
      <origin>2223437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1090" sha1="clyeqjc5ux7l4kuafiig8wvbe4liy7l" xml:space="preserve">{{Use dmy dates}}&lt;!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --&gt;

{{Infobox IPA|ipa symbol=m|ipa number=114|decimal=109|xsampa=m|braille=134|imagefile=IPA Unicode 0x006D.svg}}{{IPA notice}}

'''Matunog na katinig na pailong sa parehong labi''' ang [[katinig]] na tunog na kinakatawan ng {{IPA|⟨m⟩}} sa [[Internasyonal na Ponetikong Alpabeto]] (IPA). Isa ito sa mga pinakakaraniwang katinig sa mga wika ng mundo, kung saan tinatayang nasa 96% ng lahat ng mga wika ay may ganitong tunog. Meron ito sa [[wikang Tagalog]], na sinusulat gamit ang titik ''[[M]]'' (maliit ''m'') sa [[sulat Latin]] at maririnig sa mga salitang ''mapa'' at ''paalam''. Napakakonti lamang ng mga wikang walang ganitong tunog kagaya ng [[wikang Wyandot]] sa [[Estados Unidos]], habang mas kaunti pa ang mga wikang walang kahit anong malayang [[katinig na pailong]] tulad naman sa mga [[wikang Quileute]], [[Wikang Makah|Makah]], at [[Wikang Gitnang Rotokas|Gitnang Rotokas]].

== Katangian ==

== Wika ==

== Sanggunian ==

=== Pagsipi ===
{{Reflist}}

=== Pinagkunan ===
{{IPA navigation}}</text>
      <sha1>clyeqjc5ux7l4kuafiig8wvbe4liy7l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223438</id>
      <parentid>2223437</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T03:55:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>GinawaSaHapon</username>
        <id>102500</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2223438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1088" sha1="p4ajfxkbveaj1y8v6ypobgpyaycq6j1" xml:space="preserve">{{Use dmy dates}}&lt;!-- Panatilihin ang paggamit ng tuldik sa unang banggit ng paksa --&gt;
{{Infobox IPA|ipa symbol=m|ipa number=114|decimal=109|xsampa=m|braille=134|imagefile=IPA Unicode 0x006D.svg}}{{IPA notice}}
'''Matunog na katinig na pailong sa parehong labi''' ang [[katinig]] na tunog na kinakatawan ng {{IPA|⟨m⟩}} sa [[Internasyonal na Ponetikong Alpabeto]] (IPA). Isa ito sa mga pinakakaraniwang katinig sa mga wika ng mundo, kung saan tinatayang nasa 96% ng lahat ng mga wika ay may ganitong tunog. Meron ito sa [[wikang Tagalog]], na sinusulat gamit ang titik ''[[M]]'' (maliit ''m'') sa [[sulat Latin]] at maririnig sa mga salitang ''mapa'' at ''paalam''. Napakakonti lamang ng mga wikang walang ganitong tunog kagaya ng [[wikang Wyandot]] sa [[Estados Unidos]], habang mas kaunti pa ang mga wikang walang kahit anong malayang [[katinig na pailong]] tulad naman sa mga [[wikang Quileute]], [[Wikang Makah|Makah]], at [[Wikang Gitnang Rotokas|Gitnang Rotokas]].

== Katangian ==

== Wika ==

== Sanggunian ==

=== Pagsipi ===
{{Reflist}}

=== Pinagkunan ===
{{IPA navigation}}</text>
      <sha1>p4ajfxkbveaj1y8v6ypobgpyaycq6j1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Event:Mga Bituin ng Pelikulang Pilipino Editathon</title>
    <ns>1728</ns>
    <id>339217</id>
    <revision>
      <id>2223451</id>
      <parentid>2223294</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T07:04:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soy20</username>
        <id>166025</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga artikulo sa ibang wika ng Pilipinas */</comment>
      <origin>2223451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5043" sha1="t7bj0r9tlrrslnau0e4ntbmms9qd385" xml:space="preserve">{{center|'''Maligayang pagdating sa lahat ng mga kalahok sa edit-a-thon!'''}}
{| cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;width: 100%; border: 0; padding: 0 0 0 0; background: transparent;&quot;
|-
| valign=&quot;top&quot; |
{| cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;height: {{#if:{{{1|}}}|115pt|100pt}}; border: 3px black solid; background: lightyellow; width: 100%; margin-bottom: 0.5em;&quot;
|-
| style=&quot;padding: 0.3em; width: 50pt;&quot; | [[file:Philippines film clapperboard.svg|300pt]]
| style=&quot;padding: 0.3em; text-align: left; font-size: 22pt; font-family: Times New Roman, Times, serif; line-height: 80%;&quot; |&lt;center&gt;'''Mga Bituin ng Pelikulang Pilipino'''&lt;/center&gt;&lt;br&gt;
&lt;center&gt;'''Edit-a-thon 2026'''&lt;/center&gt;{{#if:{{{shortcut|}}}|&amp;#32;
{{!}} style=&quot;padding: 0.5em; width: 25%;&quot; {{!}} {{shortcut|{{{shortcut|}}}|category=no}}
}}
|- {{#if:{{{1|}}}|&amp;#32;
{{!}} colspan=&quot;{{#if:{{{shortcut|}}}|3|2}}&quot; style=&quot;font-size: 18pt; line-height: 50%;&quot; {{!}}
----
{{nbsp}}{{{1}}}
{{!}}-}}
|}
{| border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;background: transparent; float: right;&quot;
|-
|}
&lt;div style=&quot;border: 6px solid #006699; padding: 2em 1em; margin: 0 auto 15px; overflow: hidden;&quot;&gt;
[[File:Pilipinas-Panorama-LuntianAtPula.png|150px|right|link=m:Special:MyLanguage/Pilipinas_Panorama_Community/Membership]]

Ang '''Mga Bituin ng Pelikulang Pilipino''' ay isang editathon na gaganapin mula 00:00, ika-21 ng Agosto 2026, hanggang 23:59, ika-30 ng Setyembre 2026 (UTC+8), na nakatuon sa pagpapalawig ng mga impormasyon sa Wikipediang Tagalog tungkol sa pinilakang-tabing o industriya ng pelikulang Pilipino. 

Ito ay kaalinsabay sa paggunita sa Buwan ng Industriya ng Pelikulang Pilipino na opisyal na ipinagdiriwang tuwing Setyembre sa bisa ng Proklamasyon Blg. 1085 na nilagdaan ni Pangulong Rodrigo Duterte noong 2021 upang ideklara ang buwan ng Setyembre bilang &quot;Philippine Film Industry Month&quot;. Pinili ang buwan ng Setyembre para gunitain ang Setyembre 12 bilang anibersaryo ng Dalagang Bukid ni Jose Nepomuceno noong 1919, ang unang tampok na pelikulang idinirehe at nilikha ng isang Pilipino.

Ang proyekto na ito ay isang inisyatibo ng [[:meta:Pilipinas Panorama Community|Pilipinas Panorama Community]], isang organisasyon ng mga Pilipinong Wikimedista at tagapagtaguyod ng pamanang kultural na nakabase sa [[Kalakhang Maynila]].

== Mga artikulo ==
Ang mga sumusunod ay mga artikulong nakaukol sa paksang industriya ng pelikulang Pilipino na maaaring likhain o palawigin. Maaari ring magsumite ng artikulo na hindi nakalista. Bilang gabay, maaaring buksan ang mga sumusunod na mga artikulo na may listahan ng mga angkop na artikulo para sa proyektong ito.

* [[Talaan ng mga artista sa Pilipinas]]
* [[Talaan ng mga pelikulang Pilipino]]
* [[Pelikulang Pilipino]]

== Mga naisulat at naisaayos ==
=== Tagalog Wikipedia ===
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
!Blg.
!Artikulo 
!Tagapag-ambag
|-
|1.
|[[Delia Razon]]
|[[User:RCJourn|RCJourn]]
|-
|2.
|[[Rosemarie Sonora]]
|[[User:Buszmail|Buszmail]]
|-
|3.
|[[Nestor de Villa]]
|[[User:Buszmail|Buszmail]]
|-
|4.
|[[Bembol Roco]]
|[[User:Churihan|Churihan]]
|-
|5.
|''[[Rizal sa Dapitan]]''
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|6.
|[[Bella Flores]]
|[[User:Markadan|Markadan]]
|-
|7.
|[[Amanda Page]]
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|8.
|[[Claire de la Fuente]]
|[[User:Churihan|Churihan]]
|-
|9.
|[[Sarsi Emmanuelle]]
|[[User:Churihan|Churihan]]
|-
|10.
|[[Walter Navarro]]
|[[User:Markadan|Markadan]]
|-
|11.
|[[Julie Vega]]
|[[User:Markadan|Markadan]]
|-
|12.
|[[Shirley Moreno]]
|[[User:GerryYabes|GerryYabes]]
|-
|13.
|
|
|-
|14.
|
|
|-
|}

=== Mga artikulo sa ibang wika ng Pilipinas  ===

{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
!Blg.
!Artikulo
!Wika ng Proyekto 
!Tagapag-ambag
|-
|1.
|[[:bcl:Rizal sa Dapitan|''Rizal sa Dapitan'']]
|Bikol Central
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|2.
|[[:incubator:Wp/hil/Rizal sa Dapitan|''Rizal sa Dapitan'']]
|Hiligaynon
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|3.
|[[:bcl:Amanda Page|Amanda Page]]
|Bikol Central
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|4.
|[[:incubator:Wp/hil/Amanda Page|Amanda Page]]
|Hiligaynon
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|5.
|[[:incubator:Wp/hil/Fernando Poe Jr.|Fernando Poe Jr.]]
|Hiligaynon
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|6.
|[[:bcl:Sarsi Emmanuelle|Sarsi Emmanuelle]]
|Bikol Central
|[[User:Churihan|Churihan]]
|-
|7.
|[[:incubator:Wp/hil/Pokwang|Pokwang]]
|Hiligaynon
|[[User:Soy20|Soy20]]
|-
|}

== Mga kalahok ==
* [[User:PhiliptheNumber1|PhiliptheNumber1]] ([[User talk:PhiliptheNumber1|kausapin]]) 
* [[Tagagamit:Ralffralff|Ralffralff]] ([[Usapang tagagamit:Ralffralff|kausapin]]) 
*[[Tagagamit:GerryYabes|GerryYabes]] ([[Usapang tagagamit:GerryYabes|kausapin]]) 
*[[Tagagamit:Buszmail|Buszmail]] ([[Usapang tagagamit:Buszmail|kausapin]]) 
*[[Tagagamit:RCJourn|RCJourn]] ([[Usapang tagagamit:RCJourn|kausapin]])
*[[Tagagamit:Churihan|Churihan]] ([[Usapang tagagamit:Churihan|kausapin]])
*[[Tagagamit:Markadan|Markadan]] ([[Usapang tagagamit:Markahan|kausapin]])

== Mga resulta ==

[[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] 
[[Kategorya:Pilipinas Panorama|Event]]</text>
      <sha1>t7bj0r9tlrrslnau0e4ntbmms9qd385</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223452</id>
      <parentid>2223451</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T07:05:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Soy20</username>
        <id>166025</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga kalahok */</comment>
      <origin>2223452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5109" sha1="1eqhks3opggxnselh9wo2h8fdzk6tfd" xml:space="preserve">{{center|'''Maligayang pagdating sa lahat ng mga kalahok sa edit-a-thon!'''}}
{| cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;width: 100%; border: 0; padding: 0 0 0 0; background: transparent;&quot;
|-
| valign=&quot;top&quot; |
{| cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;height: {{#if:{{{1|}}}|115pt|100pt}}; border: 3px black solid; background: lightyellow; width: 100%; margin-bottom: 0.5em;&quot;
|-
| style=&quot;padding: 0.3em; width: 50pt;&quot; | [[file:Philippines film clapperboard.svg|300pt]]
| style=&quot;padding: 0.3em; text-align: left; font-size: 22pt; font-family: Times New Roman, Times, serif; line-height: 80%;&quot; |&lt;center&gt;'''Mga Bituin ng Pelikulang Pilipino'''&lt;/center&gt;&lt;br&gt;
&lt;center&gt;'''Edit-a-thon 2026'''&lt;/center&gt;{{#if:{{{shortcut|}}}|&amp;#32;
{{!}} style=&quot;padding: 0.5em; width: 25%;&quot; {{!}} {{shortcut|{{{shortcut|}}}|category=no}}
}}
|- {{#if:{{{1|}}}|&amp;#32;
{{!}} colspan=&quot;{{#if:{{{shortcut|}}}|3|2}}&quot; style=&quot;font-size: 18pt; line-height: 50%;&quot; {{!}}
----
{{nbsp}}{{{1}}}
{{!}}-}}
|}
{| border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;background: transparent; float: right;&quot;
|-
|}
&lt;div style=&quot;border: 6px solid #006699; padding: 2em 1em; margin: 0 auto 15px; overflow: hidden;&quot;&gt;
[[File:Pilipinas-Panorama-LuntianAtPula.png|150px|right|link=m:Special:MyLanguage/Pilipinas_Panorama_Community/Membership]]

Ang '''Mga Bituin ng Pelikulang Pilipino''' ay isang editathon na gaganapin mula 00:00, ika-21 ng Agosto 2026, hanggang 23:59, ika-30 ng Setyembre 2026 (UTC+8), na nakatuon sa pagpapalawig ng mga impormasyon sa Wikipediang Tagalog tungkol sa pinilakang-tabing o industriya ng pelikulang Pilipino. 

Ito ay kaalinsabay sa paggunita sa Buwan ng Industriya ng Pelikulang Pilipino na opisyal na ipinagdiriwang tuwing Setyembre sa bisa ng Proklamasyon Blg. 1085 na nilagdaan ni Pangulong Rodrigo Duterte noong 2021 upang ideklara ang buwan ng Setyembre bilang &quot;Philippine Film Industry Month&quot;. Pinili ang buwan ng Setyembre para gunitain ang Setyembre 12 bilang anibersaryo ng Dalagang Bukid ni Jose Nepomuceno noong 1919, ang unang tampok na pelikulang idinirehe at nilikha ng isang Pilipino.

Ang proyekto na ito ay isang inisyatibo ng [[:meta:Pilipinas Panorama Community|Pilipinas Panorama Community]], isang organisasyon ng mga Pilipinong Wikimedista at tagapagtaguyod ng pamanang kultural na nakabase sa [[Kalakhang Maynila]].

== Mga artikulo ==
Ang mga sumusunod ay mga artikulong nakaukol sa paksang industriya ng pelikulang Pilipino na maaaring likhain o palawigin. Maaari ring magsumite ng artikulo na hindi nakalista. Bilang gabay, maaaring buksan ang mga sumusunod na mga artikulo na may listahan ng mga angkop na artikulo para sa proyektong ito.

* [[Talaan ng mga artista sa Pilipinas]]
* [[Talaan ng mga pelikulang Pilipino]]
* [[Pelikulang Pilipino]]

== Mga naisulat at naisaayos ==
=== Tagalog Wikipedia ===
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
!Blg.
!Artikulo 
!Tagapag-ambag
|-
|1.
|[[Delia Razon]]
|[[User:RCJourn|RCJourn]]
|-
|2.
|[[Rosemarie Sonora]]
|[[User:Buszmail|Buszmail]]
|-
|3.
|[[Nestor de Villa]]
|[[User:Buszmail|Buszmail]]
|-
|4.
|[[Bembol Roco]]
|[[User:Churihan|Churihan]]
|-
|5.
|''[[Rizal sa Dapitan]]''
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|6.
|[[Bella Flores]]
|[[User:Markadan|Markadan]]
|-
|7.
|[[Amanda Page]]
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|8.
|[[Claire de la Fuente]]
|[[User:Churihan|Churihan]]
|-
|9.
|[[Sarsi Emmanuelle]]
|[[User:Churihan|Churihan]]
|-
|10.
|[[Walter Navarro]]
|[[User:Markadan|Markadan]]
|-
|11.
|[[Julie Vega]]
|[[User:Markadan|Markadan]]
|-
|12.
|[[Shirley Moreno]]
|[[User:GerryYabes|GerryYabes]]
|-
|13.
|
|
|-
|14.
|
|
|-
|}

=== Mga artikulo sa ibang wika ng Pilipinas  ===

{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
!Blg.
!Artikulo
!Wika ng Proyekto 
!Tagapag-ambag
|-
|1.
|[[:bcl:Rizal sa Dapitan|''Rizal sa Dapitan'']]
|Bikol Central
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|2.
|[[:incubator:Wp/hil/Rizal sa Dapitan|''Rizal sa Dapitan'']]
|Hiligaynon
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|3.
|[[:bcl:Amanda Page|Amanda Page]]
|Bikol Central
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|4.
|[[:incubator:Wp/hil/Amanda Page|Amanda Page]]
|Hiligaynon
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|5.
|[[:incubator:Wp/hil/Fernando Poe Jr.|Fernando Poe Jr.]]
|Hiligaynon
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|6.
|[[:bcl:Sarsi Emmanuelle|Sarsi Emmanuelle]]
|Bikol Central
|[[User:Churihan|Churihan]]
|-
|7.
|[[:incubator:Wp/hil/Pokwang|Pokwang]]
|Hiligaynon
|[[User:Soy20|Soy20]]
|-
|}

== Mga kalahok ==
* [[User:PhiliptheNumber1|PhiliptheNumber1]] ([[User talk:PhiliptheNumber1|kausapin]]) 
* [[Tagagamit:Ralffralff|Ralffralff]] ([[Usapang tagagamit:Ralffralff|kausapin]]) 
*[[Tagagamit:GerryYabes|GerryYabes]] ([[Usapang tagagamit:GerryYabes|kausapin]]) 
*[[Tagagamit:Buszmail|Buszmail]] ([[Usapang tagagamit:Buszmail|kausapin]]) 
*[[Tagagamit:RCJourn|RCJourn]] ([[Usapang tagagamit:RCJourn|kausapin]])
*[[Tagagamit:Churihan|Churihan]] ([[Usapang tagagamit:Churihan|kausapin]])
*[[Tagagamit:Markadan|Markadan]] ([[Usapang tagagamit:Markahan|kausapin]])
*[[Tagagamit:Soy20|Soy20]] ([[Usapang tagagamit:Soy20|kausapin]])

== Mga resulta ==

[[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] 
[[Kategorya:Pilipinas Panorama|Event]]</text>
      <sha1>1eqhks3opggxnselh9wo2h8fdzk6tfd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223464</id>
      <parentid>2223452</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T09:40:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ralffralff</username>
        <id>104750</id>
      </contributor>
      <origin>2223464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5207" sha1="73d1pwbnhro7wthcq82pzw5ng9c7v1l" xml:space="preserve">{{center|'''Maligayang pagdating sa lahat ng mga kalahok sa edit-a-thon!'''}}
{| cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;width: 100%; border: 0; padding: 0 0 0 0; background: transparent;&quot;
|-
| valign=&quot;top&quot; |
{| cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;height: {{#if:{{{1|}}}|115pt|100pt}}; border: 3px black solid; background: lightyellow; width: 100%; margin-bottom: 0.5em;&quot;
|-
| style=&quot;padding: 0.3em; width: 50pt;&quot; | [[file:Philippines film clapperboard.svg|300pt]]
| style=&quot;padding: 0.3em; text-align: left; font-size: 22pt; font-family: Times New Roman, Times, serif; line-height: 80%;&quot; |&lt;center&gt;'''Mga Bituin ng Pelikulang Pilipino'''&lt;/center&gt;&lt;br&gt;
&lt;center&gt;'''Edit-a-thon 2026'''&lt;/center&gt;{{#if:{{{shortcut|}}}|&amp;#32;
{{!}} style=&quot;padding: 0.5em; width: 25%;&quot; {{!}} {{shortcut|{{{shortcut|}}}|category=no}}
}}
|- {{#if:{{{1|}}}|&amp;#32;
{{!}} colspan=&quot;{{#if:{{{shortcut|}}}|3|2}}&quot; style=&quot;font-size: 18pt; line-height: 50%;&quot; {{!}}
----
{{nbsp}}{{{1}}}
{{!}}-}}
|}
{| border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;background: transparent; float: right;&quot;
|-
|}
&lt;div style=&quot;border: 6px solid #006699; padding: 2em 1em; margin: 0 auto 15px; overflow: hidden;&quot;&gt;
[[File:Pilipinas-Panorama-LuntianAtPula.png|150px|right|link=m:Special:MyLanguage/Pilipinas_Panorama_Community/Membership]]

Ang '''Mga Bituin ng Pelikulang Pilipino''' ay isang editathon na gaganapin mula 00:00, ika-21 ng Agosto 2026, hanggang 23:59, ika-30 ng Setyembre 2026 (UTC+8), na nakatuon sa pagpapalawig ng mga impormasyon sa Wikipediang Tagalog tungkol sa pinilakang-tabing o industriya ng pelikulang Pilipino. 

Ito ay kaalinsabay sa paggunita sa Buwan ng Industriya ng Pelikulang Pilipino na opisyal na ipinagdiriwang tuwing Setyembre sa bisa ng Proklamasyon Blg. 1085 na nilagdaan ni Pangulong Rodrigo Duterte noong 2021 upang ideklara ang buwan ng Setyembre bilang &quot;Philippine Film Industry Month&quot;. Pinili ang buwan ng Setyembre para gunitain ang Setyembre 12 bilang anibersaryo ng Dalagang Bukid ni Jose Nepomuceno noong 1919, ang unang tampok na pelikulang idinirehe at nilikha ng isang Pilipino.

Ang proyekto na ito ay isang inisyatibo ng [[:meta:Pilipinas Panorama Community|Pilipinas Panorama Community]], isang organisasyon ng mga Pilipinong Wikimedista at tagapagtaguyod ng pamanang kultural na nakabase sa [[Kalakhang Maynila]].

== Mga artikulo ==
Ang mga sumusunod ay mga artikulong nakaukol sa paksang industriya ng pelikulang Pilipino na maaaring likhain o palawigin. Maaari ring magsumite ng artikulo na hindi nakalista. Bilang gabay, maaaring buksan ang mga sumusunod na mga artikulo na may listahan ng mga angkop na artikulo para sa proyektong ito.

* [[Talaan ng mga artista sa Pilipinas]]
* [[Talaan ng mga pelikulang Pilipino]]
* [[Pelikulang Pilipino]]

== Mga naisulat at naisaayos ==
=== Tagalog Wikipedia ===
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
!Blg.
!Artikulo 
!Tagapag-ambag
|-
|1.
|[[Delia Razon]]
|[[User:RCJourn|RCJourn]]
|-
|2.
|[[Rosemarie Sonora]]
|[[User:Buszmail|Buszmail]]
|-
|3.
|[[Nestor de Villa]]
|[[User:Buszmail|Buszmail]]
|-
|4.
|[[Bembol Roco]]
|[[User:Churihan|Churihan]]
|-
|5.
|''[[Rizal sa Dapitan]]''
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|6.
|[[Bella Flores]]
|[[User:Markadan|Markadan]]
|-
|7.
|[[Amanda Page]]
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|8.
|[[Claire de la Fuente]]
|[[User:Churihan|Churihan]]
|-
|9.
|[[Sarsi Emmanuelle]]
|[[User:Churihan|Churihan]]
|-
|10.
|[[Walter Navarro]]
|[[User:Markadan|Markadan]]
|-
|11.
|[[Julie Vega]]
|[[User:Markadan|Markadan]]
|-
|12.
|[[Shirley Moreno]]
|[[User:GerryYabes|GerryYabes]]
|-
|13.
|
|
|-
|14.
|
|
|-
|}

=== Mga artikulo sa ibang wika ng Pilipinas  ===

{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
!Blg.
!Artikulo
!Wika ng Proyekto 
!Tagapag-ambag
|-
|1.
|[[:bcl:Rizal sa Dapitan|''Rizal sa Dapitan'']]
|Bikol Central
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|2.
|[[:incubator:Wp/hil/Rizal sa Dapitan|''Rizal sa Dapitan'']]
|Hiligaynon
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|3.
|[[:bcl:Amanda Page|Amanda Page]]
|Bikol Central
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|4.
|[[:incubator:Wp/hil/Amanda Page|Amanda Page]]
|Hiligaynon
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|5.
|[[:incubator:Wp/hil/Fernando Poe Jr.|Fernando Poe Jr.]]
|Hiligaynon
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|6.
|[[:bcl:Sarsi Emmanuelle|Sarsi Emmanuelle]]
|Bikol Central
|[[User:Churihan|Churihan]]
|-
|7.
|[[:incubator:Wp/hil/Pokwang|Pokwang]]
|Hiligaynon
|[[User:Soy20|Soy20]]
|-
|8.
|[[:incubator:Wp/hil/Susan Roces|Susan Roces]]
|Hiligaynon
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|}

== Mga kalahok ==
* [[User:PhiliptheNumber1|PhiliptheNumber1]] ([[User talk:PhiliptheNumber1|kausapin]]) 
* [[Tagagamit:Ralffralff|Ralffralff]] ([[Usapang tagagamit:Ralffralff|kausapin]]) 
*[[Tagagamit:GerryYabes|GerryYabes]] ([[Usapang tagagamit:GerryYabes|kausapin]]) 
*[[Tagagamit:Buszmail|Buszmail]] ([[Usapang tagagamit:Buszmail|kausapin]]) 
*[[Tagagamit:RCJourn|RCJourn]] ([[Usapang tagagamit:RCJourn|kausapin]])
*[[Tagagamit:Churihan|Churihan]] ([[Usapang tagagamit:Churihan|kausapin]])
*[[Tagagamit:Markadan|Markadan]] ([[Usapang tagagamit:Markahan|kausapin]])
*[[Tagagamit:Soy20|Soy20]] ([[Usapang tagagamit:Soy20|kausapin]])

== Mga resulta ==

[[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] 
[[Kategorya:Pilipinas Panorama|Event]]</text>
      <sha1>73d1pwbnhro7wthcq82pzw5ng9c7v1l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223466</id>
      <parentid>2223464</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T10:01:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ralffralff</username>
        <id>104750</id>
      </contributor>
      <comment>/* Mga artikulo sa ibang wika ng Pilipinas */</comment>
      <origin>2223466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5333" sha1="2480ql9p815juh31xwx9pyro6xatoqg" xml:space="preserve">{{center|'''Maligayang pagdating sa lahat ng mga kalahok sa edit-a-thon!'''}}
{| cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;width: 100%; border: 0; padding: 0 0 0 0; background: transparent;&quot;
|-
| valign=&quot;top&quot; |
{| cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;height: {{#if:{{{1|}}}|115pt|100pt}}; border: 3px black solid; background: lightyellow; width: 100%; margin-bottom: 0.5em;&quot;
|-
| style=&quot;padding: 0.3em; width: 50pt;&quot; | [[file:Philippines film clapperboard.svg|300pt]]
| style=&quot;padding: 0.3em; text-align: left; font-size: 22pt; font-family: Times New Roman, Times, serif; line-height: 80%;&quot; |&lt;center&gt;'''Mga Bituin ng Pelikulang Pilipino'''&lt;/center&gt;&lt;br&gt;
&lt;center&gt;'''Edit-a-thon 2026'''&lt;/center&gt;{{#if:{{{shortcut|}}}|&amp;#32;
{{!}} style=&quot;padding: 0.5em; width: 25%;&quot; {{!}} {{shortcut|{{{shortcut|}}}|category=no}}
}}
|- {{#if:{{{1|}}}|&amp;#32;
{{!}} colspan=&quot;{{#if:{{{shortcut|}}}|3|2}}&quot; style=&quot;font-size: 18pt; line-height: 50%;&quot; {{!}}
----
{{nbsp}}{{{1}}}
{{!}}-}}
|}
{| border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;background: transparent; float: right;&quot;
|-
|}
&lt;div style=&quot;border: 6px solid #006699; padding: 2em 1em; margin: 0 auto 15px; overflow: hidden;&quot;&gt;
[[File:Pilipinas-Panorama-LuntianAtPula.png|150px|right|link=m:Special:MyLanguage/Pilipinas_Panorama_Community/Membership]]

Ang '''Mga Bituin ng Pelikulang Pilipino''' ay isang editathon na gaganapin mula 00:00, ika-21 ng Agosto 2026, hanggang 23:59, ika-30 ng Setyembre 2026 (UTC+8), na nakatuon sa pagpapalawig ng mga impormasyon sa Wikipediang Tagalog tungkol sa pinilakang-tabing o industriya ng pelikulang Pilipino. 

Ito ay kaalinsabay sa paggunita sa Buwan ng Industriya ng Pelikulang Pilipino na opisyal na ipinagdiriwang tuwing Setyembre sa bisa ng Proklamasyon Blg. 1085 na nilagdaan ni Pangulong Rodrigo Duterte noong 2021 upang ideklara ang buwan ng Setyembre bilang &quot;Philippine Film Industry Month&quot;. Pinili ang buwan ng Setyembre para gunitain ang Setyembre 12 bilang anibersaryo ng Dalagang Bukid ni Jose Nepomuceno noong 1919, ang unang tampok na pelikulang idinirehe at nilikha ng isang Pilipino.

Ang proyekto na ito ay isang inisyatibo ng [[:meta:Pilipinas Panorama Community|Pilipinas Panorama Community]], isang organisasyon ng mga Pilipinong Wikimedista at tagapagtaguyod ng pamanang kultural na nakabase sa [[Kalakhang Maynila]].

== Mga artikulo ==
Ang mga sumusunod ay mga artikulong nakaukol sa paksang industriya ng pelikulang Pilipino na maaaring likhain o palawigin. Maaari ring magsumite ng artikulo na hindi nakalista. Bilang gabay, maaaring buksan ang mga sumusunod na mga artikulo na may listahan ng mga angkop na artikulo para sa proyektong ito.

* [[Talaan ng mga artista sa Pilipinas]]
* [[Talaan ng mga pelikulang Pilipino]]
* [[Pelikulang Pilipino]]

== Mga naisulat at naisaayos ==
=== Tagalog Wikipedia ===
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
!Blg.
!Artikulo 
!Tagapag-ambag
|-
|1.
|[[Delia Razon]]
|[[User:RCJourn|RCJourn]]
|-
|2.
|[[Rosemarie Sonora]]
|[[User:Buszmail|Buszmail]]
|-
|3.
|[[Nestor de Villa]]
|[[User:Buszmail|Buszmail]]
|-
|4.
|[[Bembol Roco]]
|[[User:Churihan|Churihan]]
|-
|5.
|''[[Rizal sa Dapitan]]''
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|6.
|[[Bella Flores]]
|[[User:Markadan|Markadan]]
|-
|7.
|[[Amanda Page]]
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|8.
|[[Claire de la Fuente]]
|[[User:Churihan|Churihan]]
|-
|9.
|[[Sarsi Emmanuelle]]
|[[User:Churihan|Churihan]]
|-
|10.
|[[Walter Navarro]]
|[[User:Markadan|Markadan]]
|-
|11.
|[[Julie Vega]]
|[[User:Markadan|Markadan]]
|-
|12.
|[[Shirley Moreno]]
|[[User:GerryYabes|GerryYabes]]
|-
|13.
|
|
|-
|14.
|
|
|-
|}

=== Mga artikulo sa ibang wika ng Pilipinas  ===

{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
!Blg.
!Artikulo
!Wika ng Proyekto 
!Tagapag-ambag
|-
|1.
|[[:bcl:Rizal sa Dapitan|''Rizal sa Dapitan'']]
|Bikol Central
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|2.
|[[:incubator:Wp/hil/Rizal sa Dapitan|''Rizal sa Dapitan'']]
|Hiligaynon
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|3.
|[[:bcl:Amanda Page|Amanda Page]]
|Bikol Central
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|4.
|[[:incubator:Wp/hil/Amanda Page|Amanda Page]]
|Hiligaynon
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|5.
|[[:incubator:Wp/hil/Fernando Poe Jr.|Fernando Poe Jr.]]
|Hiligaynon
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|6.
|[[:bcl:Sarsi Emmanuelle|Sarsi Emmanuelle]]
|Bikol Central
|[[User:Churihan|Churihan]]
|-
|7.
|[[:incubator:Wp/hil/Pokwang|Pokwang]]
|Hiligaynon
|[[User:Soy20|Soy20]]
|-
|8.
|[[:incubator:Wp/hil/Susan Roces|Susan Roces]]
|Hiligaynon
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|9.
|[[:bcl:Heneral Luna (pelikula)|Heneral Luna (pelikula)]]
|Bikol Central
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|10.
|
|
|
|-
|}

== Mga kalahok ==
* [[User:PhiliptheNumber1|PhiliptheNumber1]] ([[User talk:PhiliptheNumber1|kausapin]]) 
* [[Tagagamit:Ralffralff|Ralffralff]] ([[Usapang tagagamit:Ralffralff|kausapin]]) 
*[[Tagagamit:GerryYabes|GerryYabes]] ([[Usapang tagagamit:GerryYabes|kausapin]]) 
*[[Tagagamit:Buszmail|Buszmail]] ([[Usapang tagagamit:Buszmail|kausapin]]) 
*[[Tagagamit:RCJourn|RCJourn]] ([[Usapang tagagamit:RCJourn|kausapin]])
*[[Tagagamit:Churihan|Churihan]] ([[Usapang tagagamit:Churihan|kausapin]])
*[[Tagagamit:Markadan|Markadan]] ([[Usapang tagagamit:Markahan|kausapin]])
*[[Tagagamit:Soy20|Soy20]] ([[Usapang tagagamit:Soy20|kausapin]])

== Mga resulta ==

[[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] 
[[Kategorya:Pilipinas Panorama|Event]]</text>
      <sha1>2480ql9p815juh31xwx9pyro6xatoqg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223467</id>
      <parentid>2223466</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T10:01:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ralffralff</username>
        <id>104750</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Mga artikulo sa ibang wika ng Pilipinas */</comment>
      <origin>2223467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5337" sha1="p265pqf285w8ay74cufxsyv4wa4r0yl" xml:space="preserve">{{center|'''Maligayang pagdating sa lahat ng mga kalahok sa edit-a-thon!'''}}
{| cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;width: 100%; border: 0; padding: 0 0 0 0; background: transparent;&quot;
|-
| valign=&quot;top&quot; |
{| cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;height: {{#if:{{{1|}}}|115pt|100pt}}; border: 3px black solid; background: lightyellow; width: 100%; margin-bottom: 0.5em;&quot;
|-
| style=&quot;padding: 0.3em; width: 50pt;&quot; | [[file:Philippines film clapperboard.svg|300pt]]
| style=&quot;padding: 0.3em; text-align: left; font-size: 22pt; font-family: Times New Roman, Times, serif; line-height: 80%;&quot; |&lt;center&gt;'''Mga Bituin ng Pelikulang Pilipino'''&lt;/center&gt;&lt;br&gt;
&lt;center&gt;'''Edit-a-thon 2026'''&lt;/center&gt;{{#if:{{{shortcut|}}}|&amp;#32;
{{!}} style=&quot;padding: 0.5em; width: 25%;&quot; {{!}} {{shortcut|{{{shortcut|}}}|category=no}}
}}
|- {{#if:{{{1|}}}|&amp;#32;
{{!}} colspan=&quot;{{#if:{{{shortcut|}}}|3|2}}&quot; style=&quot;font-size: 18pt; line-height: 50%;&quot; {{!}}
----
{{nbsp}}{{{1}}}
{{!}}-}}
|}
{| border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;background: transparent; float: right;&quot;
|-
|}
&lt;div style=&quot;border: 6px solid #006699; padding: 2em 1em; margin: 0 auto 15px; overflow: hidden;&quot;&gt;
[[File:Pilipinas-Panorama-LuntianAtPula.png|150px|right|link=m:Special:MyLanguage/Pilipinas_Panorama_Community/Membership]]

Ang '''Mga Bituin ng Pelikulang Pilipino''' ay isang editathon na gaganapin mula 00:00, ika-21 ng Agosto 2026, hanggang 23:59, ika-30 ng Setyembre 2026 (UTC+8), na nakatuon sa pagpapalawig ng mga impormasyon sa Wikipediang Tagalog tungkol sa pinilakang-tabing o industriya ng pelikulang Pilipino. 

Ito ay kaalinsabay sa paggunita sa Buwan ng Industriya ng Pelikulang Pilipino na opisyal na ipinagdiriwang tuwing Setyembre sa bisa ng Proklamasyon Blg. 1085 na nilagdaan ni Pangulong Rodrigo Duterte noong 2021 upang ideklara ang buwan ng Setyembre bilang &quot;Philippine Film Industry Month&quot;. Pinili ang buwan ng Setyembre para gunitain ang Setyembre 12 bilang anibersaryo ng Dalagang Bukid ni Jose Nepomuceno noong 1919, ang unang tampok na pelikulang idinirehe at nilikha ng isang Pilipino.

Ang proyekto na ito ay isang inisyatibo ng [[:meta:Pilipinas Panorama Community|Pilipinas Panorama Community]], isang organisasyon ng mga Pilipinong Wikimedista at tagapagtaguyod ng pamanang kultural na nakabase sa [[Kalakhang Maynila]].

== Mga artikulo ==
Ang mga sumusunod ay mga artikulong nakaukol sa paksang industriya ng pelikulang Pilipino na maaaring likhain o palawigin. Maaari ring magsumite ng artikulo na hindi nakalista. Bilang gabay, maaaring buksan ang mga sumusunod na mga artikulo na may listahan ng mga angkop na artikulo para sa proyektong ito.

* [[Talaan ng mga artista sa Pilipinas]]
* [[Talaan ng mga pelikulang Pilipino]]
* [[Pelikulang Pilipino]]

== Mga naisulat at naisaayos ==
=== Tagalog Wikipedia ===
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
!Blg.
!Artikulo 
!Tagapag-ambag
|-
|1.
|[[Delia Razon]]
|[[User:RCJourn|RCJourn]]
|-
|2.
|[[Rosemarie Sonora]]
|[[User:Buszmail|Buszmail]]
|-
|3.
|[[Nestor de Villa]]
|[[User:Buszmail|Buszmail]]
|-
|4.
|[[Bembol Roco]]
|[[User:Churihan|Churihan]]
|-
|5.
|''[[Rizal sa Dapitan]]''
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|6.
|[[Bella Flores]]
|[[User:Markadan|Markadan]]
|-
|7.
|[[Amanda Page]]
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|8.
|[[Claire de la Fuente]]
|[[User:Churihan|Churihan]]
|-
|9.
|[[Sarsi Emmanuelle]]
|[[User:Churihan|Churihan]]
|-
|10.
|[[Walter Navarro]]
|[[User:Markadan|Markadan]]
|-
|11.
|[[Julie Vega]]
|[[User:Markadan|Markadan]]
|-
|12.
|[[Shirley Moreno]]
|[[User:GerryYabes|GerryYabes]]
|-
|13.
|
|
|-
|14.
|
|
|-
|}

=== Mga artikulo sa ibang wika ng Pilipinas  ===

{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot;
!Blg.
!Artikulo
!Wika ng Proyekto 
!Tagapag-ambag
|-
|1.
|[[:bcl:Rizal sa Dapitan|''Rizal sa Dapitan'']]
|Bikol Central
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|2.
|[[:incubator:Wp/hil/Rizal sa Dapitan|''Rizal sa Dapitan'']]
|Hiligaynon
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|3.
|[[:bcl:Amanda Page|Amanda Page]]
|Bikol Central
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|4.
|[[:incubator:Wp/hil/Amanda Page|Amanda Page]]
|Hiligaynon
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|5.
|[[:incubator:Wp/hil/Fernando Poe Jr.|Fernando Poe Jr.]]
|Hiligaynon
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|6.
|[[:bcl:Sarsi Emmanuelle|Sarsi Emmanuelle]]
|Bikol Central
|[[User:Churihan|Churihan]]
|-
|7.
|[[:incubator:Wp/hil/Pokwang|Pokwang]]
|Hiligaynon
|[[User:Soy20|Soy20]]
|-
|8.
|[[:incubator:Wp/hil/Susan Roces|Susan Roces]]
|Hiligaynon
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|9.
|[[:bcl:Heneral Luna (pelikula)|''Heneral Luna'' (pelikula)]]
|Bikol Central
|[[User:Ralffralff|Ralffralff]]
|-
|10.
|
|
|
|-
|}

== Mga kalahok ==
* [[User:PhiliptheNumber1|PhiliptheNumber1]] ([[User talk:PhiliptheNumber1|kausapin]]) 
* [[Tagagamit:Ralffralff|Ralffralff]] ([[Usapang tagagamit:Ralffralff|kausapin]]) 
*[[Tagagamit:GerryYabes|GerryYabes]] ([[Usapang tagagamit:GerryYabes|kausapin]]) 
*[[Tagagamit:Buszmail|Buszmail]] ([[Usapang tagagamit:Buszmail|kausapin]]) 
*[[Tagagamit:RCJourn|RCJourn]] ([[Usapang tagagamit:RCJourn|kausapin]])
*[[Tagagamit:Churihan|Churihan]] ([[Usapang tagagamit:Churihan|kausapin]])
*[[Tagagamit:Markadan|Markadan]] ([[Usapang tagagamit:Markahan|kausapin]])
*[[Tagagamit:Soy20|Soy20]] ([[Usapang tagagamit:Soy20|kausapin]])

== Mga resulta ==

[[Kategorya:Mga artista mula sa Pilipinas]] 
[[Kategorya:Pilipinas Panorama|Event]]</text>
      <sha1>p265pqf285w8ay74cufxsyv4wa4r0yl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arrentès-de-Corcieux</title>
    <ns>0</ns>
    <id>339345</id>
    <revision>
      <id>2223389</id>
      <parentid>2223082</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T00:51:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>113521</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2223389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12236" sha1="mj0xpfqq3ryswy3nux2b4kz5q7l9sff" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|name = Arrentès-de-Corcieux
|settlement_type = Bayan
|image_skyline = Arrentès-de-Corcieux mairie.jpg
|image_caption = Sa Houssot, ang munisipyo.
|image_shield = Blason de la ville de Arrentès-de-Corcieux (Vosges).svg
|pushpin_map = France
|map_caption = Lokasyon ng Arrentès-de-Corcieux
|subdivision_type       = Bansa
|subdivision_name       = {{Flag|France}}
|subdivision_type1      = [[Mga Rehiyon ng Pransiya|Rehiyon]] 
|subdivision_name1      = [[Grand Est]]
|subdivision_type2      = [[Mga Departamento ng Pransiya|Departamento]]
|subdivision_name2      = [[Vosges]]
|subdivision_type3      =  Arrondissement
|subdivision_name3      = [[Arrondissement of Saint-Dié-des-Vosges|Saint-Dié-des-Vosges]]
|subdivision_type4      = 
|subdivision_name4      =
|leader_title = Alkade (2020–2026)
|leader_name = Virginie Lalevée&lt;ref&gt;{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/en/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=9 August 2021|language=fr}}&lt;/ref&gt;
|area_total_km2           = 17
|population_as_of = 2023
|population_total = 169
|population_density_km2 = auto
|website = 
|coordinates            = {{coord|48.145|6.865|format=dms|display=inline,title}}
|population_demonym = Arrentais, Arrentaises
|elevation_m = 720
|elevation_min_m = 580
|elevation_max_m = 965
|postal_code_type = INSEE/Postal code
|postal_code = 88014/88430
}}

Ang '''Arrentès-de-Corcieux''' ({{IPA|fr|aʁɑ̃tɛs də kɔʁsjø|-|LL-Q150 (fra)-LoquaxFR-Arrentès-de-Corcieux.wav}},  literal na ''Arrentès ng [[Corcieux]]'') ay isang [[Mga komuna sa Pransiya|bayan]] sa [[Pransiya]] na matatagpuan sa departamento ng [[Vosges]], sa rehiyon ng [[Grand Est]].

==Heograpiya==
[[File:Arrentesdecorcieux.jpg|center|thumb|400px|&lt;center&gt;Tanawin mula sa Granges.&lt;/center&gt;]]

Isa ito sa 201 munisipalidad na nakakalat sa apat na departamento ng [[rehiyonal na natural na parke ng Ballons des Vosges]]: Vosges, [[Haut-Rhin]], [[Territoire de Belfort]] at [[Haute-Saône]].&lt;ref&gt;[https://www.parc-ballons-vosges.fr/comprendre/parc-naturel-regional-ballons-vosges/le-parc-en-chiffres/ Liste des 201 communes adhérentes au parc naturel régional des ballons des Vosges] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260724033823/https://www.parc-ballons-vosges.fr/comprendre/parc-naturel-regional-ballons-vosges/le-parc-en-chiffres/ |date=2026-07-24 }}, 3e Charte 2012 - 2024.]&lt;/ref&gt;

Ang teritoryo ng komyun ay sumasakop sa isang talampas sa gilid ng Kabundukan ng Vosges, na tinatanaw ang daanan ng Col des Arrentès (684 m), kung saan ang kalsadang departamento ng D31 ay nag-uugnay sa Corcieux sa Granges-sur-Vologne.

Ang pinakamataas na punto nito ay ang tuktok ng Tête de Nayemont sa taas na 965 metro.

===Mga nayon===
Ang munisipalidad ay binubuo ng 23 na nayon: ''Bulmont'', ''la Charmelle'', ''le Clair-Sapin'', ''Devant-lès-Voids'', ''la Feigne-des-Œillets'', ''la Forge'', ''la Grain'', ''Grande-Fouye'', ''les Hennottes'', ''Lionfontaine'', ''Mariémont'', ''le Perhis'', ''le Popet'', ''Pré-Babel'', ''la Querelle'', ''Remponiotte'', ''Rondpré'', ''Roulier'', ''Sarimont'', ''les Seuchaux'', ''Sous-Nayemont'', ''les Spéchis'' at ''la Vraie-Feigne''.

Matagal nang sentro ng komyun ang ''Mariémont'', isa sa pinakamalaki at pinakamatandang nayon. Ang sentro ng Les Arrentès ngayon ay ang ''Le Houssot'', ibig sabihin, ang nayon na matatagpuan mismo sa [[Col des Arrentès]].

==Pangalan==
Mga nakaraang pagbanggit: Les Arrentez de Corsieux'' (1711), ''Arrentés du ban de Corcieux'' (1753), ''Arzentés de Corcieux'' (taong II).&lt;ref&gt;Paul Marichal, ''Dictionnaire topographique du département des Vosges : comprenant les noms de lieu anciens et modernes'', Paris, Impr. nationale, 1941.&lt;/ref&gt;

Mula sa [[Lumang Pranses]] na ''arrentés''&lt;ref&gt;Ang pangalan ng lugar na ito ay hango sa pandiwang ''arrenter'' o ''arenter'', &quot;kumuha, umupa, magsaka&quot; kung saan nagmula ang salitang arrentoir, &quot;magsasaka&quot;.&lt;/ref&gt; (tumutukoy sa mga naninirahan) &quot;''mga malayang tao sa ilalim mismo ng mga mataas na mahistrado na sa Kanyang Kamahalan'' [ [[Talaan ng mga dukado ng Lorraine|ang Duke ng Lorraine]] ]&quot;, 1628; ang [[Corcieux]] ay pangalan ng isang kalapit na lugar. Ang toponymy ng lugar ay ginagabayan ng pyudal na katayuan ng mga naninirahan dito, ang nayon (at samakatuwid ang eponymous pass) ay ginagamit sa anyong pangmaramihan; samakatuwid ay tumutukoy ito sa komyun ng '''des''' Arrentès.&lt;ref&gt;{{Cite web |author=[[Vosges Matin]]|title=Huit enfants s’échappent dans la forêt près de Corcieux |url=https://www.vosgesmatin.fr/faits-divers-justice/2025/08/07/huit-enfants-s-echappent-dans-la-foret-pres-de-corcieux-apres-un-differend-avec-un-accompagnateur-ils-sont-secourus-par-les-gendarmes |website=vosgesmatin.fr |date=Agosto 7, 2025 |access-date=Agosto 10, 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |author=Vosges FM |title=Feu de forêt aux Arrentès-de-Corcieux ce lundi matin |url=https://vosgesfm.fr/news/feu-de-foret-aux-arrentes-de-corcieux-ce-lundi-matin-1305 |website=vosgesfm.fr |date=Hulyo 24, 2023 |access-date=Agosto 10, 2025}}&lt;/ref&gt;

==Kasaysayan==
Ang mga Arrentès ay umaasa sa [[balwarte ng Bruyères]]. Sa simbahan, ang komyun ay umaasa sa parokya ng Corcieux, [[dekano]] ng Épinal.

[[File:Mirador de Sarifaing (1).jpg|thumb|Monumento sa lugar ng toreng bantayan ng mga Aleman sa Sarifaing, na sinalakay noong Hunyo 6, 1944 ng mga mandirigmang lumalaban.]]

Mula noong 1790, ang Les Arrentès ay bahagi ng [[kanton ng Corcieux]]. Noong panahon ng [[Rebolusyong Pranses]], ang bayan ay kilala bilang ''Libre-Forge''.

Noong Oktubre 11, 1870, noong panahon ng [[Guerre franco-allemande de 1870|pagsalakay ng mga Aleman]], ang munisipyo/paaralan at ang mga archive ay nasunog. Ang munisipyo ay muling itinayo noong 1871.

[[Mga paglapag sa Normandiya|Noong Hunyo 6, 1944]], ang mga [[Maquis de Corcieux|mandirigmang lumalaban sa Corcieux]] at sa mga nakapalibot na lugar (Les Arrentès, [[La Chapelle-devant-Bruyères]], [[La Houssière]], [[Taintrux]], [[Biffontaine]], atbp.) ay naglunsad ng isang pag-atake laban sa mga puwersang sumasakop: sila lamang sa Vosges ang tumugon sa panawagan ng [[BBC]].&lt;ref&gt;{{Cite web |author=Radio Bleu Lorraine Sud. Thomas Jeangeorges et Blandine Constantin. |title=6 juin 1944 Le maquis de Corcieux se soulève |url=https://www.francebleu.fr/infos/culture-loisirs/histoire-le-6-juin-1944-le-maquis-de-corcieux-se-souleve-1558954301 |format=audio |date=Hunyo 3, 2019 |access-date= Hunyo 6, 2024}}.&lt;/ref&gt; Ilang daang kalalakihan laban sa hukbong Aleman, ang hindi pantay na labanan ay natapos sa pagbitay sa mga mandirigmang lumalaban: 70 katao ang binaril at 104 ang ipinatapon. Sa kabila ng nahulaang pagkabigo nito, ang huling labanan ng grupong panlaban ng Corcieux at ng mga nakapalibot dito ay nakamit ang isang layunin: ang lumikha ng isang kuta sa Kabundukan ng Vosges para sa mga tropang sumasakop sa mga unang araw ng paglapag sa Normandiya.

Unti-unting binubuhay muli ng Asosasyon para sa Pag-alaala sa mga Pangyayari ng Maquis ng Corcieux [''L'Association du Souvenir des Évènements du Maquis de Corcieux''] (ASEMC) ang mga landas ng pag-alaala.&lt;ref&gt;{{Cite web |author=ASEMC |title=Marcher sur les pas des maquisards |url=https://www.association-maurice-vissa.fr/maquis-de-corcieux/les-chemins-de-m%C3%A9moire/ |format=doc |access-date=Hunyo 6, 2024 |archive-date=Hunyo 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240605211210/https://www.association-maurice-vissa.fr/maquis-de-corcieux/les-chemins-de-m%C3%A9moire/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |author=[[Vosges Matin]] |title=Un nouveau lieu de mémoire inauguré à la Peute-racine |url=https://www.vosgesmatin.fr/defense-guerre-conflit/2024/06/03/un-nouveau-lieu-de-memoire-inaugure-a-la-peute-racine |website=vosgesmatin.fr |date=Hunyo 3, 2024 |access-date=Agosto 10, 2025}}.&lt;/ref&gt;

Tinutulan ng munisipalidad ang paglalagay ng mga turbina ng hangin.&lt;ref&gt;[http://eolienne.aspp88.fr/schema-regional-eolien-srcae-sre Schéma Régional Éolien Lorraine (SRCAE/SRE)]. Par Décision {{n°|397923}} du {{date-|18 décembre 2017}}, le [[Conseil d'État (France)|Conseil d’État]] annule le [[Schéma régional éolien]] de la Lorraine et rejette le pourvoi de la ministre de l'environnement, de l'énergie et de la mer, chargée des relations internationales sur le climat.&lt;/ref&gt;

==Ekonomiya==
===Mga negosyo at tindahan===
====Agrikultura====
Ang komyun ay halos buong binubuo ng mga sakahan&lt;ref&gt;[http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/merimee_fr?ACTION=CHERCHER&amp;FIELD_1=INSEE&amp;VALUE_1=88014 Enquête thématique régionale (architecture rurale des Hautes-Vosges)]&lt;/ref&gt; at magkakalat na tirahan. Makikilala natin ang mga sumusunod:

* ang mga ''[[Cense]]'' (''Beau-Soleil'', ''Behemex'', ''Blainfaing'', ''le Champté'', ''le Chapon'', ''Chennezelle'', ''les Collieures'', ''Derrière-Nayemont'', ''la Feigneule'', ''Froide-Fontaine'', ''les Gouttelles'', ''les Heuteaux'', ''les Houssots'', ''Lairdoyaux'', ''Lambermeix'', ''le Ma-Pré'', ''le Molfaing'', ''le Neuf-Pré'', ''la Nolle'', ''l'Oiseaupré'', ''les Ombris'', ''la Peute-Racine'', ''le Pré-de-la-Fosse'', ''le Pré-Vinel'' et ''Sarifaing'').

* mga sakahan  (''Au-Haut-de-Langue'', ''la Chaume'' et ''Raing-du-Stagis'')

* ang mga [[métairie]] (''le Faing-Morel'', ''le Fenêt-de-Nayemont'', ''Lenvergoutte'', ''Vardompré'' et ''la Voinerie'')&lt;ref&gt;''Villes et villages du département des Vosges'', Henri Lepage, 1845.&lt;/ref&gt;

====Kahusayan sa paggawa====
Pabrika ng serbesa na gawa sa kamay.&lt;ref&gt;{{Cite web |author=[[Vosges Matin]] |title=Ingénieur, il change de vie pour reprendre le camping familial et crée sa-brasserie artisanale aux Arrentès-de-Corcieux |url=https://www.vosgesmatin.fr/economie/2025/06/01/ingenieur-il-change-vie-pour-reprendre-le-camping-familial-et-creer-sa-brasserie-artisanale-aux-arrentes-de-corcieux |website=vosgesmatin.fr |date=Hunyo 1, 2025 |access-date = Agosto 10, 2025}}&lt;/ref&gt;

====Komersyo at turismo====
* Mga lokal na tindahan at serbisyo.
* Restoran ng [[Bistrot de Pays]].&lt;ref&gt;[https://www.bistrotdepays.com/la-cuisine-des-arrentes La charte Bistrot de Pays].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bistrotdepays.com/ Fédération nationale des bistrots de pays].&lt;/ref&gt;
* Akomodasyon at pagtutustos ng pagkain sa Arrentès-de-Corcieux, Barbey-Seyroux, at Corcieux.
* Kamping
* Sentro ng kampo para sa bakasyon

==Mga lugar at monumento==
[[File:Arrentès-de-Corcieux monument.jpg|thumb|250px|Sa Houssot, bantayog ng digmaan.]]

* Alaala ng digmaan.&lt;ref&gt;[http://monumentsmorts.univ-lille3.fr/monument/23512/arrentes-de-corcieux-rue/ Monument aux morts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160412134621/http://monumentsmorts.univ-lille3.fr/monument/23512/arrentes-de-corcieux-rue/ |date=2016-04-12 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/com_global.php?insee=88014&amp;dpt=88&amp;comm=Arrent%E8s-de-Corcieux&amp; Monument aux morts et liste des relevés].&lt;/ref&gt;
* [[Col des Arrentès]] (684 m)
* Noong unang bahagi ng 2017, ang bayan ay &quot;kilala sa kawalan ng mga tore ng simbahan&quot;.&lt;ref name=&quot;clochers&quot;&gt;
{{Cite web
 | language  = fr
 | url     = https://clochers.org/Base_de_donnees_consultation/accueil_contributeur_dep.php
 | title  = Recherches sur critères
 | editor = Clochers de France
}}.&lt;/ref&gt;
* Pamanang kanayunan na nakalista ng rehiyonal na departamento ng [[Pangkalahatang Imbentaryo ng Pamanang Pangkultura]]:

* Mga bahay at bukid.
* Mga bukid.

==Eskudo de armas==
[[File:Blason de la ville de Arrentès-de-Corcieux (Vosges).svg|thumb|Arrentès-de-Corcieux]]

May apat na bahagi: Una, o, isang baluktot na gules na may karga na tatlong alerion na kulay argente; pangalawa, asul, dalawang pilak na piko, may tali o at pinagkrus sa kulay asin; pangatlo, asul, isang tungkos ng trigo o nakatali na gules; pang-apat, o, isang puno ng fir na may dalawang kurba.&lt;ref&gt;[https://armorialdefrance.fr/page_blason.php?ville=21095 Eskudo de armas ng Arrèntes-de-Corcieux]&lt;/ref&gt;

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Arrentès-de-Corcieux]]
[[Kategorya:Vosges]]
[[Kategorya:Mga pamayanan sa Pransiya]]
[[Kategorya:Mga komuna sa Pransiya]]</text>
      <sha1>mj0xpfqq3ryswy3nux2b4kz5q7l9sff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Talaan ng mga planetang menor: 71001–72000</title>
    <ns>0</ns>
    <id>339493</id>
    <revision>
      <id>2223366</id>
      <timestamp>2026-09-03T15:13:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Allyriana000</username>
        <id>119761</id>
      </contributor>
      <comment>Bagong pahina: {{Talaan ng mga planetang menor/intro|mula=71001}}{{TOC001|prefix=71}}  == 71001–71100 == {{Anchor|001}} {{Talaan ng mga planetang menor/ulo2|top-link=no}} |-bgcolor=#e9e9e9 | 71001 Natspasoc || {{mp|1999 XL|37}} || {{MoMP|71001|Natspasoc}} || Disyembre 7, 1999 || [[Fountain Hills Observatory|Fountain Hills]] || [[Charles W. Juels|C. W. Juels]] || [[Maria family|MAR]] || align=right | 5.3 km || {{M+J|71001}} |-id=002 bgcolor=#e9e9e9 | 71002 || {{mp|1999 XO|37}} || — || Di...</comment>
      <origin>2223366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="173635" sha1="ijizcnttp0xrsfd63k0o7q7v42bhqy0" xml:space="preserve">{{Talaan ng mga planetang menor/intro|mula=71001}}{{TOC001|prefix=71}}

== 71001–71100 ==
{{Anchor|001}}
{{Talaan ng mga planetang menor/ulo2|top-link=no}}
|-bgcolor=#e9e9e9
| 71001 Natspasoc || {{mp|1999 XL|37}} || {{MoMP|71001|Natspasoc}} || Disyembre 7, 1999 || [[Fountain Hills Observatory|Fountain Hills]] || [[Charles W. Juels|C. W. Juels]] || [[Maria family|MAR]] || align=right | 5.3 km || {{M+J|71001}}
|-id=002 bgcolor=#e9e9e9
| 71002 || {{mp|1999 XO|37}} || — || Disyembre 7, 1999 || [[Črni Vrh Observatory|Črni Vrh]] || Mikuž, H. || {{·}} || align=right | 6.4 km || {{M+J|71002}}
|-id=003 bgcolor=#d6d6d6
| 71003 || {{mp|1999 XD|38}} || — || Disyembre 3, 1999 || [[Uenohara Observatory|Uenohara]] || [[Nobuhiro Kawasato|N. Kawasato]] || [[Koronis family|KOR]] || align=right | 3.5 km || {{M+J|71003}}
|-id=004 bgcolor=#e9e9e9
| 71004 || {{mp|1999 XF|38}} || — || Disyembre 3, 1999 || [[Nachi-Katsuura Observatory|Nachi-Katsuura]] || [[Yoshisada Shimizu|Y. Shimizu]], [[Takeshi Urata|T. Urata]] || {{·}} || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|71004}}
|-id=005 bgcolor=#e9e9e9
| 71005 || {{mp|1999 XN|41}} || — || Disyembre 7, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|71005}}
|-id=006 bgcolor=#e9e9e9
| 71006 || {{mp|1999 XQ|42}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|71006}}
|-id=007 bgcolor=#e9e9e9
| 71007 || {{mp|1999 XA|43}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.3 km || {{M+J|71007}}
|-id=008 bgcolor=#e9e9e9
| 71008 || {{mp|1999 XS|43}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.8 km || {{M+J|71008}}
|-id=009 bgcolor=#e9e9e9
| 71009 || {{mp|1999 XY|44}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.1 km || {{M+J|71009}}
|-id=010 bgcolor=#fefefe
| 71010 || {{mp|1999 XD|45}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|71010}}
|-id=011 bgcolor=#e9e9e9
| 71011 || {{mp|1999 XE|45}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Padua family|PAD]] || align=right | ''3.3 km'' || {{M+J|71011}}
|-id=012 bgcolor=#e9e9e9
| 71012 || {{mp|1999 XH|49}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|71012}}
|-id=013 bgcolor=#e9e9e9
| 71013 || {{mp|1999 XG|50}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|71013}}
|-id=014 bgcolor=#e9e9e9
| 71014 || {{mp|1999 XW|52}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.5 km'' || {{M+J|71014}}
|-id=015 bgcolor=#e9e9e9
| 71015 || {{mp|1999 XM|55}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.1 km || {{M+J|71015}}
|-id=016 bgcolor=#e9e9e9
| 71016 || {{mp|1999 XR|55}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Adeona family|ADE]] || align=right | 6.1 km || {{M+J|71016}}
|-id=017 bgcolor=#e9e9e9
| 71017 || {{mp|1999 XW|55}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|71017}}
|-id=018 bgcolor=#d6d6d6
| 71018 || {{mp|1999 XC|57}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 7.0 km || {{M+J|71018}}
|-id=019 bgcolor=#e9e9e9
| 71019 || {{mp|1999 XK|57}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|71019}}
|-id=020 bgcolor=#e9e9e9
| 71020 || {{mp|1999 XW|58}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.7 km || {{M+J|71020}}
|-id=021 bgcolor=#e9e9e9
| 71021 || {{mp|1999 XY|58}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.6 km || {{M+J|71021}}
|-id=022 bgcolor=#e9e9e9
| 71022 || {{mp|1999 XD|59}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Maria family|MAR]] || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|71022}}
|-id=023 bgcolor=#e9e9e9
| 71023 || {{mp|1999 XT|60}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.2 km || {{M+J|71023}}
|-id=024 bgcolor=#e9e9e9
| 71024 || {{mp|1999 XU|60}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.7 km'' || {{M+J|71024}}
|-id=025 bgcolor=#e9e9e9
| 71025 || {{mp|1999 XZ|60}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Adeona family|ADE]] || align=right | 6.0 km || {{M+J|71025}}
|-id=026 bgcolor=#e9e9e9
| 71026 || {{mp|1999 XD|62}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.6 km || {{M+J|71026}}
|-id=027 bgcolor=#e9e9e9
| 71027 || {{mp|1999 XS|62}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.4 km || {{M+J|71027}}
|-id=028 bgcolor=#e9e9e9
| 71028 || {{mp|1999 XJ|66}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.4 km || {{M+J|71028}}
|-id=029 bgcolor=#e9e9e9
| 71029 || {{mp|1999 XS|66}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|71029}}
|-id=030 bgcolor=#e9e9e9
| 71030 || {{mp|1999 XM|67}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 5.2 km || {{M+J|71030}}
|-id=031 bgcolor=#d6d6d6
| 71031 || {{mp|1999 XE|68}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Koronis family|KOR]] || align=right | 3.3 km || {{M+J|71031}}
|-id=032 bgcolor=#e9e9e9
| 71032 || {{mp|1999 XE|70}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|71032}}
|-id=033 bgcolor=#d6d6d6
| 71033 || {{mp|1999 XU|70}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Koronis family|KOR]] || align=right | 3.4 km || {{M+J|71033}}
|-id=034 bgcolor=#e9e9e9
| 71034 || {{mp|1999 XK|71}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|71034}}
|-id=035 bgcolor=#e9e9e9
| 71035 || {{mp|1999 XR|71}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.4 km'' || {{M+J|71035}}
|-id=036 bgcolor=#e9e9e9
| 71036 || {{mp|1999 XR|72}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.7 km'' || {{M+J|71036}}
|-id=037 bgcolor=#e9e9e9
| 71037 || {{mp|1999 XF|73}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.4 km || {{M+J|71037}}
|-id=038 bgcolor=#e9e9e9
| 71038 || {{mp|1999 XL|73}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Padua family|PAD]]{{·}}[[Slow rotator (asteroid)#71038|slow]] || align=right | ''4.1 km'' || {{M+J|71038}}
|-id=039 bgcolor=#e9e9e9
| 71039 || {{mp|1999 XZ|73}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.2 km'' || {{M+J|71039}}
|-id=040 bgcolor=#e9e9e9
| 71040 || {{mp|1999 XG|74}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Fast rotator (asteroid)#71040|fast]] || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|71040}}
|-id=041 bgcolor=#d6d6d6
| 71041 || {{mp|1999 XQ|74}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]]{{·}}[[Slow rotator (asteroid)#71041|slow]] || align=right | 5.9 km || {{M+J|71041}}
|-id=042 bgcolor=#e9e9e9
| 71042 || {{mp|1999 XN|77}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.4 km || {{M+J|71042}}
|-id=043 bgcolor=#e9e9e9
| 71043 || {{mp|1999 XB|78}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.3 km'' || {{M+J|71043}}
|-id=044 bgcolor=#d6d6d6
| 71044 || {{mp|1999 XT|81}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.3 km || {{M+J|71044}}
|-id=045 bgcolor=#e9e9e9
| 71045 || {{mp|1999 XY|84}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.6 km'' || {{M+J|71045}}
|-id=046 bgcolor=#d6d6d6
| 71046 || {{mp|1999 XC|85}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.6 km || {{M+J|71046}}
|-id=047 bgcolor=#e9e9e9
| 71047 || {{mp|1999 XC|86}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|71047}}
|-id=048 bgcolor=#e9e9e9
| 71048 || {{mp|1999 XA|87}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 5.5 km || {{M+J|71048}}
|-id=049 bgcolor=#d6d6d6
| 71049 || {{mp|1999 XG|88}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Koronis family|KOR]]{{·}}{{Interloper|605}} || align=right | 5.4 km || {{M+J|71049}}
|-id=050 bgcolor=#d6d6d6
| 71050 || {{mp|1999 XY|88}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.5 km || {{M+J|71050}}
|-id=051 bgcolor=#d6d6d6
| 71051 || {{mp|1999 XN|89}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Koronis family|KOR]] || align=right | 4.2 km || {{M+J|71051}}
|-id=052 bgcolor=#e9e9e9
| 71052 || {{mp|1999 XP|91}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.1 km'' || {{M+J|71052}}
|-id=053 bgcolor=#d6d6d6
| 71053 || {{mp|1999 XB|93}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Koronis family|KOR]] || align=right | 2.9 km || {{M+J|71053}}
|-id=054 bgcolor=#e9e9e9
| 71054 || {{mp|1999 XU|93}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.0 km'' || {{M+J|71054}}
|-id=055 bgcolor=#e9e9e9
| 71055 || {{mp|1999 XV|93}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.8 km'' || {{M+J|71055}}
|-id=056 bgcolor=#e9e9e9
| 71056 || {{mp|1999 XY|95}} || — || Disyembre 9, 1999 || [[Oizumi Observatory|Oizumi]] || [[Takao Kobayashi|T. Kobayashi]] || [[FIN tbl#513|MRX]] || align=right | 3.1 km || {{M+J|71056}}
|-id=057 bgcolor=#e9e9e9
| 71057 || {{mp|1999 XE|96}} || — || Disyembre 7, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 4.9 km || {{M+J|71057}}
|-id=058 bgcolor=#e9e9e9
| 71058 || {{mp|1999 XL|96}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.3 km || {{M+J|71058}}
|-id=059 bgcolor=#e9e9e9
| 71059 || {{mp|1999 XP|96}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Gefion family|GEF]] || align=right | 3.1 km || {{M+J|71059}}
|-id=060 bgcolor=#d6d6d6
| 71060 || {{mp|1999 XL|98}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.7 km || {{M+J|71060}}
|-id=061 bgcolor=#d6d6d6
| 71061 || {{mp|1999 XS|98}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 7.2 km || {{M+J|71061}}
|-id=062 bgcolor=#e9e9e9
| 71062 || {{mp|1999 XO|99}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Asteroid family#Astraea family|(5)]] || align=right | ''4.3 km'' || {{M+J|71062}}
|-id=063 bgcolor=#d6d6d6
| 71063 || {{mp|1999 XH|101}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 7.8 km || {{M+J|71063}}
|-id=064 bgcolor=#e9e9e9
| 71064 || {{mp|1999 XX|103}} || — || Disyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.3 km || {{M+J|71064}}
|-id=065 bgcolor=#e9e9e9
| 71065 || {{mp|1999 XY|105}} || — || Disyembre 11, 1999 || [[Oizumi Observatory|Oizumi]] || [[Takao Kobayashi|T. Kobayashi]] || [[Asteroid family#Astraea family|(5)]] || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|71065}}
|-id=066 bgcolor=#e9e9e9
| 71066 || {{mp|1999 XL|106}} || — || Disyembre 4, 1999 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || [[Maria family|MAR]] || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|71066}}
|-id=067 bgcolor=#e9e9e9
| 71067 || {{mp|1999 XX|108}} || — || Disyembre 4, 1999 || Catalina || CSS || {{·}} || align=right | 4.0 km || {{M+J|71067}}
|-id=068 bgcolor=#e9e9e9
| 71068 || {{mp|1999 XY|109}} || — || Disyembre 4, 1999 || Catalina || CSS || {{·}} || align=right | 5.6 km || {{M+J|71068}}
|-id=069 bgcolor=#e9e9e9
| 71069 || {{mp|1999 XB|110}} || — || Disyembre 4, 1999 || Catalina || CSS || {{·}} || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|71069}}
|-id=070 bgcolor=#d6d6d6
| 71070 || {{mp|1999 XA|112}} || — || Disyembre 7, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''5.2 km'' || {{M+J|71070}}
|-id=071 bgcolor=#e9e9e9
| 71071 || {{mp|1999 XH|112}} || — || Disyembre 10, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|71071}}
|-id=072 bgcolor=#d6d6d6
| 71072 || {{mp|1999 XL|112}} || — || Disyembre 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''8.5 km'' || {{M+J|71072}}
|-id=073 bgcolor=#e9e9e9
| 71073 || {{mp|1999 XE|113}} || — || Disyembre 11, 1999 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#803|HNS]] || align=right | 3.0 km || {{M+J|71073}}
|-id=074 bgcolor=#e9e9e9
| 71074 || {{mp|1999 XR|115}} || — || Disyembre 5, 1999 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || {{·}} || align=right | 3.5 km || {{M+J|71074}}
|-id=075 bgcolor=#e9e9e9
| 71075 || {{mp|1999 XB|117}} || — || Disyembre 5, 1999 || Catalina || CSS || {{·}} || align=right | ''5.2 km'' || {{M+J|71075}}
|-id=076 bgcolor=#e9e9e9
| 71076 || {{mp|1999 XV|117}} || — || Disyembre 5, 1999 || Catalina || CSS || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 3.2 km || {{M+J|71076}}
|-id=077 bgcolor=#fefefe
| 71077 || {{mp|1999 XZ|117}} || — || Disyembre 5, 1999 || Catalina || CSS || {{·}} || align=right | 4.0 km || {{M+J|71077}}
|-id=078 bgcolor=#e9e9e9
| 71078 || {{mp|1999 XF|118}} || — || Disyembre 5, 1999 || Catalina || CSS || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|71078}}
|-id=079 bgcolor=#e9e9e9
| 71079 || {{mp|1999 XO|118}} || — || Disyembre 5, 1999 || Catalina || CSS || {{·}} || align=right | 2.0 km || {{M+J|71079}}
|-id=080 bgcolor=#e9e9e9
| 71080 || {{mp|1999 XD|119}} || — || Disyembre 5, 1999 || Catalina || CSS || [[FIN tbl#518|RAF]] || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|71080}}
|-id=081 bgcolor=#e9e9e9
| 71081 || {{mp|1999 XL|119}} || — || Disyembre 5, 1999 || Catalina || CSS || {{·}} || align=right | 5.6 km || {{M+J|71081}}
|-id=082 bgcolor=#e9e9e9
| 71082 || {{mp|1999 XV|120}} || — || Disyembre 5, 1999 || Catalina || CSS || {{·}} || align=right | 3.2 km || {{M+J|71082}}
|-id=083 bgcolor=#e9e9e9
| 71083 || {{mp|1999 XO|121}} || — || Disyembre 5, 1999 || Catalina || CSS || {{·}} || align=right | 3.4 km || {{M+J|71083}}
|-id=084 bgcolor=#e9e9e9
| 71084 || {{mp|1999 XQ|121}} || — || Disyembre 5, 1999 || Catalina || CSS || {{·}} || align=right | 3.3 km || {{M+J|71084}}
|-id=085 bgcolor=#e9e9e9
| 71085 || {{mp|1999 XX|122}} || — || Disyembre 7, 1999 || Catalina || CSS || [[FIN tbl#535|WIT]] || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|71085}}
|-id=086 bgcolor=#e9e9e9
| 71086 || {{mp|1999 XT|125}} || — || Disyembre 7, 1999 || Catalina || CSS || {{·}} || align=right | ''3.8 km'' || {{M+J|71086}}
|-id=087 bgcolor=#d6d6d6
| 71087 || {{mp|1999 XV|127}} || — || Disyembre 13, 1999 || [[Observatoř Ondřejov|Ondřejov]] || [[Peter Kušnirák|P. Kušnirák]] || {{·}} || align=right | ''8.2 km'' || {{M+J|71087}}
|-id=088 bgcolor=#e9e9e9
| 71088 || {{mp|1999 XK|129}} || — || Disyembre 12, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 3.1 km || {{M+J|71088}}
|-id=089 bgcolor=#e9e9e9
| 71089 || {{mp|1999 XH|132}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.1 km || {{M+J|71089}}
|-id=090 bgcolor=#d6d6d6
| 71090 || {{mp|1999 XW|132}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.8 km || {{M+J|71090}}
|-id=091 bgcolor=#e9e9e9
| 71091 || {{mp|1999 XN|133}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.4 km || {{M+J|71091}}
|-id=092 bgcolor=#d6d6d6
| 71092 || {{mp|1999 XO|133}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.5 km || {{M+J|71092}}
|-id=093 bgcolor=#d6d6d6
| 71093 || {{mp|1999 XW|133}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 6.7 km || {{M+J|71093}}
|-id=094 bgcolor=#e9e9e9
| 71094 || {{mp|1999 XZ|133}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.2 km'' || {{M+J|71094}}
|-id=095 bgcolor=#e9e9e9
| 71095 || {{mp|1999 XM|134}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''3.7 km'' || {{M+J|71095}}
|-id=096 bgcolor=#e9e9e9
| 71096 || {{mp|1999 XR|136}} || — || Disyembre 13, 1999 || [[Fountain Hills Observatory|Fountain Hills]] || [[Charles W. Juels|C. W. Juels]] || [[Slow rotator (asteroid)#71096|slow]] || align=right | 5.4 km || {{M+J|71096}}
|-id=097 bgcolor=#e9e9e9
| 71097 || {{mp|1999 XQ|137}} || — || Disyembre 3, 1999 || [[Lowell Observatory, Anderson Mesa Station|Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''6.0 km'' || {{M+J|71097}}
|-id=098 bgcolor=#e9e9e9
| 71098 || {{mp|1999 XV|137}} || — || Disyembre 11, 1999 || [[Observatoire Royal de Belgique|Uccle]] || [[Thierry Pauwels|T. Pauwels]] || {{·}} || align=right | 13 km || {{M+J|71098}}
|-id=099 bgcolor=#d6d6d6
| 71099 || {{mp|1999 XQ|138}} || — || Disyembre 5, 1999 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Koronis family|KOR]] || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|71099}}
|-id=100 bgcolor=#d6d6d6
| 71100 || {{mp|1999 XV|139}} || — || Disyembre 2, 1999 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 5.3 km || {{M+J|71100}}
|}

== 71101–71200 ==
{{Anchor|101}}
{{Talaan ng mga planetang menor/ulo2}}
|-bgcolor=#d6d6d6
| 71101 || {{mp|1999 XY|140}} || — || Disyembre 2, 1999 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|71101}}
|-id=102 bgcolor=#e9e9e9
| 71102 || {{mp|1999 XH|144}} || — || Disyembre 15, 1999 || [[Fountain Hills Observatory|Fountain Hills]] || [[Charles W. Juels|C. W. Juels]] || {{·}} || align=right | 4.5 km || {{M+J|71102}}
|-id=103 bgcolor=#e9e9e9
| 71103 || {{mp|1999 XN|144}} || — || Disyembre 11, 1999 || [[Nihondaira Observatory Oohira Station|Oohira]] || [[Takeshi Urata|T. Urata]] || {{·}} || align=right | 3.6 km || {{M+J|71103}}
|-id=104 bgcolor=#e9e9e9
| 71104 || {{mp|1999 XA|145}} || — || Disyembre 7, 1999 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|71104}}
|-id=105 bgcolor=#e9e9e9
| 71105 || {{mp|1999 XP|151}} || — || Disyembre 7, 1999 || Kitt Peak || Spacewatch || [[FIN tbl#528|LEO]] || align=right | 6.5 km || {{M+J|71105}}
|-id=106 bgcolor=#d6d6d6
| 71106 || {{mp|1999 XS|151}} || — || Disyembre 7, 1999 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''5.5 km'' || {{M+J|71106}}
|-id=107 bgcolor=#d6d6d6
| 71107 || {{mp|1999 XT|151}} || — || Disyembre 7, 1999 || Kitt Peak || Spacewatch || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|71107}}
|-id=108 bgcolor=#d6d6d6
| 71108 || {{mp|1999 XL|153}} || — || Disyembre 7, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || EOS || align=right | 5.3 km || {{M+J|71108}}
|-id=109 bgcolor=#e9e9e9
| 71109 || {{mp|1999 XN|153}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Gefion family|GEF]] || align=right | 4.7 km || {{M+J|71109}}
|-id=110 bgcolor=#e9e9e9
| 71110 || {{mp|1999 XZ|154}} || — || Disyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|71110}}
|-id=111 bgcolor=#d6d6d6
| 71111 || {{mp|1999 XO|155}} || — || Disyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''6.5 km'' || {{M+J|71111}}
|-id=112 bgcolor=#e9e9e9
| 71112 || {{mp|1999 XP|155}} || — || Disyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.3 km || {{M+J|71112}}
|-id=113 bgcolor=#e9e9e9
| 71113 || {{mp|1999 XV|155}} || — || Disyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Padua family|PAD]] || align=right | 5.0 km || {{M+J|71113}}
|-id=114 bgcolor=#e9e9e9
| 71114 || {{mp|1999 XY|155}} || — || Disyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#519|HOF]] || align=right | 6.6 km || {{M+J|71114}}
|-id=115 bgcolor=#d6d6d6
| 71115 || {{mp|1999 XW|156}} || — || Disyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''5.5 km'' || {{M+J|71115}}
|-id=116 bgcolor=#d6d6d6
| 71116 || {{mp|1999 XO|157}} || — || Disyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Hygiea family|HYG]] || align=right | ''6.1 km'' || {{M+J|71116}}
|-id=117 bgcolor=#e9e9e9
| 71117 || {{mp|1999 XW|157}} || — || Disyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''3.7 km'' || {{M+J|71117}}
|-id=118 bgcolor=#e9e9e9
| 71118 || {{mp|1999 XH|159}} || — || Disyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.2 km'' || {{M+J|71118}}
|-id=119 bgcolor=#e9e9e9
| 71119 || {{mp|1999 XJ|161}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 5.9 km || {{M+J|71119}}
|-id=120 bgcolor=#e9e9e9
| 71120 || {{mp|1999 XJ|162}} || — || Disyembre 13, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|71120}}
|-id=121 bgcolor=#e9e9e9
| 71121 || {{mp|1999 XY|163}} || — || Disyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.0 km || {{M+J|71121}}
|-id=122 bgcolor=#e9e9e9
| 71122 || {{mp|1999 XC|165}} || — || Disyembre 8, 1999 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#512|DOR]] || align=right | 7.1 km || {{M+J|71122}}
|-id=123 bgcolor=#e9e9e9
| 71123 || {{mp|1999 XM|168}} || — || Disyembre 10, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Maria family|MAR]] || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|71123}}
|-id=124 bgcolor=#e9e9e9
| 71124 || {{mp|1999 XR|173}} || — || Disyembre 10, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 4.7 km || {{M+J|71124}}
|-id=125 bgcolor=#e9e9e9
| 71125 || {{mp|1999 XY|173}} || — || Disyembre 10, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Gefion family|GEF]] || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|71125}}
|-id=126 bgcolor=#e9e9e9
| 71126 || {{mp|1999 XU|174}} || — || Disyembre 10, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|71126}}
|-id=127 bgcolor=#e9e9e9
| 71127 || {{mp|1999 XX|175}} || — || Disyembre 10, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Gefion family|GEF]] || align=right | 5.0 km || {{M+J|71127}}
|-id=128 bgcolor=#d6d6d6
| 71128 || {{mp|1999 XO|176}} || — || Disyembre 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 9.6 km || {{M+J|71128}}
|-id=129 bgcolor=#e9e9e9
| 71129 || {{mp|1999 XQ|176}} || — || Disyembre 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.5 km || {{M+J|71129}}
|-id=130 bgcolor=#d6d6d6
| 71130 || {{mp|1999 XX|176}} || — || Disyembre 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.0 km || {{M+J|71130}}
|-id=131 bgcolor=#e9e9e9
| 71131 || {{mp|1999 XY|176}} || — || Disyembre 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.3 km'' || {{M+J|71131}}
|-id=132 bgcolor=#e9e9e9
| 71132 || {{mp|1999 XB|177}} || — || Disyembre 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''6.7 km'' || {{M+J|71132}}
|-id=133 bgcolor=#e9e9e9
| 71133 || {{mp|1999 XQ|177}} || — || Disyembre 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.5 km || {{M+J|71133}}
|-id=134 bgcolor=#d6d6d6
| 71134 || {{mp|1999 XR|177}} || — || Disyembre 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.7 km || {{M+J|71134}}
|-id=135 bgcolor=#d6d6d6
| 71135 || {{mp|1999 XM|178}} || — || Disyembre 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 13 km || {{M+J|71135}}
|-id=136 bgcolor=#d6d6d6
| 71136 || {{mp|1999 XV|178}} || — || Disyembre 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 9.4 km || {{M+J|71136}}
|-id=137 bgcolor=#d6d6d6
| 71137 || {{mp|1999 XQ|179}} || — || Disyembre 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''7.5 km'' || {{M+J|71137}}
|-id=138 bgcolor=#e9e9e9
| 71138 || {{mp|1999 XY|179}} || — || Disyembre 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.1 km'' || {{M+J|71138}}
|-id=139 bgcolor=#d6d6d6
| 71139 || {{mp|1999 XB|180}} || — || Disyembre 10, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 5.8 km || {{M+J|71139}}
|-id=140 bgcolor=#e9e9e9
| 71140 || {{mp|1999 XK|180}} || — || Disyembre 10, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 7.8 km || {{M+J|71140}}
|-id=141 bgcolor=#e9e9e9
| 71141 || {{mp|1999 XX|180}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|71141}}
|-id=142 bgcolor=#e9e9e9
| 71142 || {{mp|1999 XP|181}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.0 km || {{M+J|71142}}
|-id=143 bgcolor=#e9e9e9
| 71143 || {{mp|1999 XR|181}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 5.0 km || {{M+J|71143}}
|-id=144 bgcolor=#e9e9e9
| 71144 || {{mp|1999 XW|182}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.7 km'' || {{M+J|71144}}
|-id=145 bgcolor=#e9e9e9
| 71145 || {{mp|1999 XA|183}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Maria family|MAR]] || align=right | 6.1 km || {{M+J|71145}}
|-id=146 bgcolor=#e9e9e9
| 71146 || {{mp|1999 XQ|183}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Gefion family|GEF]] || align=right | 3.2 km || {{M+J|71146}}
|-id=147 bgcolor=#e9e9e9
| 71147 || {{mp|1999 XZ|183}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.9 km || {{M+J|71147}}
|-id=148 bgcolor=#e9e9e9
| 71148 || {{mp|1999 XV|184}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 3.6 km || {{M+J|71148}}
|-id=149 bgcolor=#e9e9e9
| 71149 || {{mp|1999 XE|186}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || EUN || align=right | 5.3 km || {{M+J|71149}}
|-id=150 bgcolor=#e9e9e9
| 71150 || {{mp|1999 XW|186}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.6 km || {{M+J|71150}}
|-id=151 bgcolor=#e9e9e9
| 71151 || {{mp|1999 XZ|188}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Gefion family|GEF]] || align=right | 2.7 km || {{M+J|71151}}
|-id=152 bgcolor=#e9e9e9
| 71152 || {{mp|1999 XM|189}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.5 km || {{M+J|71152}}
|-id=153 bgcolor=#e9e9e9
| 71153 || {{mp|1999 XR|190}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.5 km'' || {{M+J|71153}}
|-id=154 bgcolor=#e9e9e9
| 71154 || {{mp|1999 XJ|192}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 8.3 km || {{M+J|71154}}
|-id=155 bgcolor=#e9e9e9
| 71155 || {{mp|1999 XP|193}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 4.7 km || {{M+J|71155}}
|-id=156 bgcolor=#e9e9e9
| 71156 || {{mp|1999 XA|194}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.2 km'' || {{M+J|71156}}
|-id=157 bgcolor=#d6d6d6
| 71157 || {{mp|1999 XD|194}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 5.5 km || {{M+J|71157}}
|-id=158 bgcolor=#d6d6d6
| 71158 || {{mp|1999 XQ|194}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || EOS || align=right | 6.5 km || {{M+J|71158}}
|-id=159 bgcolor=#d6d6d6
| 71159 || {{mp|1999 XK|195}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || EOS || align=right | ''5.6 km'' || {{M+J|71159}}
|-id=160 bgcolor=#e9e9e9
| 71160 || {{mp|1999 XS|195}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.3 km || {{M+J|71160}}
|-id=161 bgcolor=#e9e9e9
| 71161 || {{mp|1999 XX|195}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Gefion family|GEF]]{{·}}{{Interloper|516}} || align=right | 5.4 km || {{M+J|71161}}
|-id=162 bgcolor=#d6d6d6
| 71162 || {{mp|1999 XX|197}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 6.0 km || {{M+J|71162}}
|-id=163 bgcolor=#e9e9e9
| 71163 || {{mp|1999 XU|199}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.3 km || {{M+J|71163}}
|-id=164 bgcolor=#d6d6d6
| 71164 || {{mp|1999 XF|202}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.5 km'' || {{M+J|71164}}
|-id=165 bgcolor=#d6d6d6
| 71165 || {{mp|1999 XJ|202}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.9 km || {{M+J|71165}}
|-id=166 bgcolor=#d6d6d6
| 71166 || {{mp|1999 XL|203}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#631|URS]] || align=right | 11 km || {{M+J|71166}}
|-id=167 bgcolor=#e9e9e9
| 71167 || {{mp|1999 XZ|203}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.7 km || {{M+J|71167}}
|-id=168 bgcolor=#e9e9e9
| 71168 || {{mp|1999 XQ|204}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 3.6 km || {{M+J|71168}}
|-id=169 bgcolor=#e9e9e9
| 71169 || {{mp|1999 XV|204}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.0 km'' || {{M+J|71169}}
|-id=170 bgcolor=#d6d6d6
| 71170 || {{mp|1999 XE|206}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 5.2 km || {{M+J|71170}}
|-id=171 bgcolor=#d6d6d6
| 71171 || {{mp|1999 XG|206}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.2 km || {{M+J|71171}}
|-id=172 bgcolor=#d6d6d6
| 71172 || {{mp|1999 XK|206}} || — || Disyembre 12, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 8.6 km || {{M+J|71172}}
|-id=173 bgcolor=#e9e9e9
| 71173 || {{mp|1999 XA|209}} || — || Disyembre 13, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.3 km'' || {{M+J|71173}}
|-id=174 bgcolor=#d6d6d6
| 71174 || {{mp|1999 XO|210}} || — || Disyembre 13, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Slow rotator (asteroid)#71174|slow]] || align=right | 5.6 km || {{M+J|71174}}
|-id=175 bgcolor=#e9e9e9
| 71175 || {{mp|1999 XS|212}} || — || Disyembre 14, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|71175}}
|-id=176 bgcolor=#e9e9e9
| 71176 || {{mp|1999 XT|212}} || — || Disyembre 14, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|71176}}
|-id=177 bgcolor=#e9e9e9
| 71177 || {{mp|1999 XA|213}} || — || Disyembre 14, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.0 km || {{M+J|71177}}
|-id=178 bgcolor=#e9e9e9
| 71178 || {{mp|1999 XB|213}} || — || Disyembre 14, 1999 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#518|RAF]] || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|71178}}
|-id=179 bgcolor=#e9e9e9
| 71179 || {{mp|1999 XM|213}} || — || Disyembre 14, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.6 km || {{M+J|71179}}
|-id=180 bgcolor=#d6d6d6
| 71180 || {{mp|1999 XG|214}} || — || Disyembre 14, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 6.4 km || {{M+J|71180}}
|-id=181 bgcolor=#d6d6d6
| 71181 || {{mp|1999 XA|215}} || — || Disyembre 14, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.3 km || {{M+J|71181}}
|-id=182 bgcolor=#e9e9e9
| 71182 || {{mp|1999 XB|215}} || — || Disyembre 14, 1999 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#519|HOF]] || align=right | 5.6 km || {{M+J|71182}}
|-id=183 bgcolor=#e9e9e9
| 71183 || {{mp|1999 XO|215}} || — || Disyembre 14, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.6 km || {{M+J|71183}}
|-id=184 bgcolor=#e9e9e9
| 71184 || {{mp|1999 XJ|217}} || — || Disyembre 13, 1999 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|71184}}
|-id=185 bgcolor=#e9e9e9
| 71185 || {{mp|1999 XS|220}} || — || Disyembre 14, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 3.2 km || {{M+J|71185}}
|-id=186 bgcolor=#d6d6d6
| 71186 || {{mp|1999 XX|222}} || — || Disyembre 15, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | ''4.7 km'' || {{M+J|71186}}
|-id=187 bgcolor=#e9e9e9
| 71187 || {{mp|1999 XG|224}} || — || Disyembre 13, 1999 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | 5.2 km || {{M+J|71187}}
|-id=188 bgcolor=#d6d6d6
| 71188 || {{mp|1999 XH|224}} || — || Disyembre 13, 1999 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''5.2 km'' || {{M+J|71188}}
|-id=189 bgcolor=#e9e9e9
| 71189 || {{mp|1999 XL|229}} || — || Disyembre 7, 1999 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || [[Adeona family|ADE]] || align=right | 5.8 km || {{M+J|71189}}
|-id=190 bgcolor=#d6d6d6
| 71190 || {{mp|1999 XO|229}} || — || Disyembre 7, 1999 || Catalina || CSS || [[Gefion family|GEF]] || align=right | 3.2 km || {{M+J|71190}}
|-id=191 bgcolor=#e9e9e9
| 71191 || {{mp|1999 XX|229}} || — || Disyembre 7, 1999 || Catalina || CSS || {{·}} || align=right | 6.9 km || {{M+J|71191}}
|-id=192 bgcolor=#e9e9e9
| 71192 || {{mp|1999 XC|230}} || — || Disyembre 7, 1999 || Catalina || CSS || {{·}} || align=right | 5.8 km || {{M+J|71192}}
|-id=193 bgcolor=#d6d6d6
| 71193 || {{mp|1999 XG|231}} || — || Disyembre 7, 1999 || Catalina || CSS || {{·}} || align=right | 15 km || {{M+J|71193}}
|-id=194 bgcolor=#d6d6d6
| 71194 || {{mp|1999 XH|231}} || — || Disyembre 7, 1999 || Catalina || CSS || {{·}} || align=right | 12 km || {{M+J|71194}}
|-id=195 bgcolor=#d6d6d6
| 71195 || {{mp|1999 XO|231}} || — || Disyembre 8, 1999 || Catalina || CSS || {{·}} || align=right | 7.3 km || {{M+J|71195}}
|-id=196 bgcolor=#fefefe
| 71196 || {{mp|1999 XP|233}} || — || Disyembre 4, 1999 || [[Lowell Observatory, Anderson Mesa Station|Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | 6.1 km || {{M+J|71196}}
|-id=197 bgcolor=#e9e9e9
| 71197 || {{mp|1999 XE|234}} || — || Disyembre 4, 1999 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | 5.1 km || {{M+J|71197}}
|-id=198 bgcolor=#e9e9e9
| 71198 || {{mp|1999 XX|234}} || — || Disyembre 3, 1999 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|71198}}
|-id=199 bgcolor=#e9e9e9
| 71199 || {{mp|1999 XM|236}} || — || Disyembre 5, 1999 || Anderson Mesa || LONEOS || [[Eunomia family|EUN]]{{·}}{{Interloper|502}} || align=right | 6.5 km || {{M+J|71199}}
|-id=200 bgcolor=#e9e9e9
| 71200 || {{mp|1999 XT|236}} || — || Disyembre 5, 1999 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || {{·}} || align=right | 6.6 km || {{M+J|71200}}
|}

== 71201–71300 ==
{{Anchor|201}}
{{Talaan ng mga planetang menor/ulo2}}
|-bgcolor=#e9e9e9
| 71201 || {{mp|1999 XL|239}} || — || Disyembre 7, 1999 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || {{·}} || align=right | ''4.6 km'' || {{M+J|71201}}
|-id=202 bgcolor=#e9e9e9
| 71202 || {{mp|1999 XJ|241}} || — || Disyembre 12, 1999 || Catalina || CSS || {{·}} || align=right | ''4.6 km'' || {{M+J|71202}}
|-id=203 bgcolor=#e9e9e9
| 71203 || {{mp|1999 XK|242}} || — || Disyembre 12, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''4.5 km'' || {{M+J|71203}}
|-id=204 bgcolor=#e9e9e9
| 71204 || {{mp|1999 XQ|242}} || — || Disyembre 13, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.8 km || {{M+J|71204}}
|-id=205 bgcolor=#e9e9e9
| 71205 || {{mp|1999 XD|244}} || — || Disyembre 6, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|71205}}
|-id=206 bgcolor=#e9e9e9
| 71206 || {{mp|1999 XK|244}} || — || Disyembre 3, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.2 km'' || {{M+J|71206}}
|-id=207 bgcolor=#e9e9e9
| 71207 || {{mp|1999 XB|245}} || — || Disyembre 5, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.0 km || {{M+J|71207}}
|-id=208 bgcolor=#e9e9e9
| 71208 || {{mp|1999 XO|248}} || — || Disyembre 6, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 3.3 km || {{M+J|71208}}
|-id=209 bgcolor=#e9e9e9
| 71209 || {{mp|1999 XX|248}} || — || Disyembre 6, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.2 km || {{M+J|71209}}
|-id=210 bgcolor=#e9e9e9
| 71210 || {{mp|1999 XE|256}} || — || Disyembre 6, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.4 km'' || {{M+J|71210}}
|-id=211 bgcolor=#e9e9e9
| 71211 || {{mp|1999 XO|257}} || — || Disyembre 7, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|71211}}
|-id=212 bgcolor=#e9e9e9
| 71212 || {{mp|1999 XX|257}} || — || Disyembre 7, 1999 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || {{·}} || align=right | ''5.9 km'' || {{M+J|71212}}
|-id=213 bgcolor=#e9e9e9
| 71213 || {{mp|1999 XA|259}} || — || Disyembre 7, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 2.4 km || {{M+J|71213}}
|-id=214 bgcolor=#d6d6d6
| 71214 || {{mp|1999 XG|261}} || — || Disyembre 3, 1999 || [[Lowell Observatory, Anderson Mesa Station|Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''8.3 km'' || {{M+J|71214}}
|-id=215 bgcolor=#e9e9e9
| 71215 || {{mp|1999 XY|261}} || — || Disyembre 3, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Asteroid family#Sinden|(10369)]] || align=right | 11 km || {{M+J|71215}}
|-id=216 bgcolor=#e9e9e9
| 71216 || {{mp|1999 YP|1}} || — || Disyembre 16, 1999 || Socorro || LINEAR || [[Juno clump|JUN]] || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|71216}}
|-id=217 bgcolor=#e9e9e9
| 71217 || {{mp|1999 YQ|1}} || — || Disyembre 16, 1999 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.8 km || {{M+J|71217}}
|-id=218 bgcolor=#d6d6d6
| 71218 || {{mp|1999 YF|5}} || — || Disyembre 27, 1999 || [[Oizumi Observatory|Oizumi]] || [[Takao Kobayashi|T. Kobayashi]] || {{·}} || align=right | ''8.5 km'' || {{M+J|71218}}
|-id=219 bgcolor=#e9e9e9
| 71219 || {{mp|1999 YK|6}} || — || Disyembre 30, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Maria family|MAR]] || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|71219}}
|-id=220 bgcolor=#e9e9e9
| 71220 || {{mp|1999 YY|8}} || — || Disyembre 31, 1999 || [[Prescott Observatory|Prescott]] || [[Paul G. Comba|P. G. Comba]] || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|71220}}
|-id=221 bgcolor=#e9e9e9
| 71221 || {{mp|1999 YL|9}} || — || Disyembre 31, 1999 || [[Osservatorio Astronomico della Montagna Pistoiese|San Marcello]] || [[Maura Tombelli|M. Tombelli]], [[Luciano Tesi|L. Tesi]] || [[FIN tbl#512|DOR]] || align=right | 5.2 km || {{M+J|71221}}
|-id=222 bgcolor=#d6d6d6
| 71222 || {{mp|1999 YQ|9}} || — || Disyembre 31, 1999 || [[Oizumi Observatory|Oizumi]] || [[Takao Kobayashi|T. Kobayashi]] || {{·}} || align=right | 4.9 km || {{M+J|71222}}
|-id=223 bgcolor=#e9e9e9
| 71223 || {{mp|1999 YF|10}} || — || Disyembre 27, 1999 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | 3.5 km || {{M+J|71223}}
|-id=224 bgcolor=#e9e9e9
| 71224 || {{mp|1999 YW|12}} || — || Disyembre 31, 1999 || Kitt Peak || Spacewatch || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|71224}}
|-id=225 bgcolor=#d6d6d6
| 71225 || {{mp|1999 YU|13}} || — || Disyembre 31, 1999 || [[Zvjezdarnica Višnjan|Višnjan Observatory]] || [[Korado Korlević|K. Korlević]] || [[Themis family|THM]] || align=right | 11 km || {{M+J|71225}}
|-id=226 bgcolor=#d6d6d6
| 71226 || {{mp|1999 YG|14}} || — || Disyembre 31, 1999 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | 5.7 km || {{M+J|71226}}
|-id=227 bgcolor=#e9e9e9
| 71227 || {{mp|1999 YO|15}} || — || Disyembre 31, 1999 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 3.0 km || {{M+J|71227}}
|-id=228 bgcolor=#d6d6d6
| 71228 || {{mp|1999 YP|15}} || — || Disyembre 31, 1999 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''3.8 km'' || {{M+J|71228}}
|-id=229 bgcolor=#d6d6d6
| 71229 || {{mp|1999 YD|17}} || — || Disyembre 31, 1999 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 5.5 km || {{M+J|71229}}
|-id=230 bgcolor=#d6d6d6
| 71230 || {{mp|1999 YR|17}} || — || Disyembre 17, 1999 || [[Xinglong Station (NAOC)|Xinglong]] || [[Beijing Schmidt CCD Asteroid Program|SCAP]] || [[FIN tbl#612|TIR]]{{·}}[[Slow rotator (asteroid)#71230|slow]] || align=right | ''10 km'' || {{M+J|71230}}
|-id=231 bgcolor=#e9e9e9
| 71231 || {{mp|1999 YY|22}} || — || Disyembre 31, 1999 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Gefion family|GEF]] || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|71231}}
|-id=232 bgcolor=#e9e9e9
| 71232 || {{mp|1999 YH|26}} || — || Disyembre 30, 1999 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''4.3 km'' || {{M+J|71232}}
|-id=233 bgcolor=#e9e9e9
| 71233 || 2000 AC || — || Enero 1, 2000 || [[Zvjezdarnica Višnjan|Višnjan Observatory]] || [[Korado Korlević|K. Korlević]] || {{·}} || align=right | 5.4 km || {{M+J|71233}}
|-id=234 bgcolor=#e9e9e9
| 71234 || {{mp|2000 AE|2}} || — || Enero 3, 2000 || [[Oizumi Observatory|Oizumi]] || [[Takao Kobayashi|T. Kobayashi]] || {{·}} || align=right | 3.9 km || {{M+J|71234}}
|-id=235 bgcolor=#d6d6d6
| 71235 || {{mp|2000 AD|3}} || — || Enero 4, 2000 || [[Prescott Observatory|Prescott]] || [[Paul G. Comba|P. G. Comba]] || {{·}} || align=right | 6.8 km || {{M+J|71235}}
|-id=236 bgcolor=#d6d6d6
| 71236 || {{mp|2000 AC|5}} || — || Enero 3, 2000 || [[YGCO Chiyoda Station|Chiyoda]] || [[Takuo Kojima|T. Kojima]] || {{·}} || align=right | ''6.9 km'' || {{M+J|71236}}
|-id=237 bgcolor=#e9e9e9
| 71237 || {{mp|2000 AJ|7}} || — || Enero 2, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Padua family|PAD]] || align=right | 7.1 km || {{M+J|71237}}
|-id=238 bgcolor=#e9e9e9
| 71238 || {{mp|2000 AL|7}} || — || Enero 2, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|71238}}
|-id=239 bgcolor=#e9e9e9
| 71239 || {{mp|2000 AM|7}} || — || Enero 2, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Gefion family|GEF]] || align=right | 4.5 km || {{M+J|71239}}
|-id=240 bgcolor=#e9e9e9
| 71240 || {{mp|2000 AU|7}} || — || Enero 2, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Maria family|MAR]] || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|71240}}
|-id=241 bgcolor=#e9e9e9
| 71241 || {{mp|2000 AG|8}} || — || Enero 2, 2000 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#518|RAF]] || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|71241}}
|-id=242 bgcolor=#e9e9e9
| 71242 || {{mp|2000 AQ|8}} || — || Enero 2, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|71242}}
|-id=243 bgcolor=#e9e9e9
| 71243 || {{mp|2000 AK|9}} || — || Enero 2, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.4 km || {{M+J|71243}}
|-id=244 bgcolor=#e9e9e9
| 71244 || {{mp|2000 AM|9}} || — || Enero 2, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.0 km || {{M+J|71244}}
|-id=245 bgcolor=#e9e9e9
| 71245 || {{mp|2000 AE|10}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.0 km || {{M+J|71245}}
|-id=246 bgcolor=#e9e9e9
| 71246 || {{mp|2000 AB|11}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|71246}}
|-id=247 bgcolor=#e9e9e9
| 71247 || {{mp|2000 AJ|11}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#528|LEO]] || align=right | 5.2 km || {{M+J|71247}}
|-id=248 bgcolor=#e9e9e9
| 71248 || {{mp|2000 AJ|13}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.4 km || {{M+J|71248}}
|-id=249 bgcolor=#e9e9e9
| 71249 || {{mp|2000 AK|14}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 3.8 km || {{M+J|71249}}
|-id=250 bgcolor=#e9e9e9
| 71250 || {{mp|2000 AS|14}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|71250}}
|-id=251 bgcolor=#e9e9e9
| 71251 || {{mp|2000 AH|15}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Padua family|PAD]] || align=right | 6.1 km || {{M+J|71251}}
|-id=252 bgcolor=#d6d6d6
| 71252 || {{mp|2000 AR|15}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.5 km || {{M+J|71252}}
|-id=253 bgcolor=#e9e9e9
| 71253 || {{mp|2000 AT|15}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.3 km || {{M+J|71253}}
|-id=254 bgcolor=#e9e9e9
| 71254 || {{mp|2000 AV|15}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.6 km'' || {{M+J|71254}}
|-id=255 bgcolor=#e9e9e9
| 71255 || {{mp|2000 AU|16}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.4 km || {{M+J|71255}}
|-id=256 bgcolor=#d6d6d6
| 71256 || {{mp|2000 AV|16}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 8.8 km || {{M+J|71256}}
|-id=257 bgcolor=#e9e9e9
| 71257 || {{mp|2000 AV|17}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.0 km'' || {{M+J|71257}}
|-id=258 bgcolor=#e9e9e9
| 71258 || {{mp|2000 AO|20}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.0 km'' || {{M+J|71258}}
|-id=259 bgcolor=#d6d6d6
| 71259 || {{mp|2000 AX|22}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.5 km || {{M+J|71259}}
|-id=260 bgcolor=#e9e9e9
| 71260 || {{mp|2000 AB|23}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#513|MRX]] || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|71260}}
|-id=261 bgcolor=#e9e9e9
| 71261 || {{mp|2000 AC|23}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.9 km'' || {{M+J|71261}}
|-id=262 bgcolor=#e9e9e9
| 71262 || {{mp|2000 AR|23}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#519|HOF]] || align=right | 6.5 km || {{M+J|71262}}
|-id=263 bgcolor=#d6d6d6
| 71263 || {{mp|2000 AN|25}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 7.3 km || {{M+J|71263}}
|-id=264 bgcolor=#d6d6d6
| 71264 || {{mp|2000 AT|27}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.1 km || {{M+J|71264}}
|-id=265 bgcolor=#e9e9e9
| 71265 || {{mp|2000 AW|27}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.3 km'' || {{M+J|71265}}
|-id=266 bgcolor=#d6d6d6
| 71266 || {{mp|2000 AC|28}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Koronis family|KOR]] || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|71266}}
|-id=267 bgcolor=#d6d6d6
| 71267 || {{mp|2000 AL|29}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 7.2 km || {{M+J|71267}}
|-id=268 bgcolor=#d6d6d6
| 71268 || {{mp|2000 AF|30}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Koronis family|KOR]] || align=right | 3.4 km || {{M+J|71268}}
|-id=269 bgcolor=#e9e9e9
| 71269 || {{mp|2000 AK|31}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.8 km'' || {{M+J|71269}}
|-id=270 bgcolor=#e9e9e9
| 71270 || {{mp|2000 AZ|31}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Gefion family|GEF]] || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|71270}}
|-id=271 bgcolor=#d6d6d6
| 71271 || {{mp|2000 AB|32}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''9.6 km'' || {{M+J|71271}}
|-id=272 bgcolor=#d6d6d6
| 71272 || {{mp|2000 AY|33}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.8 km || {{M+J|71272}}
|-id=273 bgcolor=#d6d6d6
| 71273 || {{mp|2000 AG|35}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 5.6 km || {{M+J|71273}}
|-id=274 bgcolor=#d6d6d6
| 71274 || {{mp|2000 AC|37}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || EOS || align=right | 6.9 km || {{M+J|71274}}
|-id=275 bgcolor=#d6d6d6
| 71275 || {{mp|2000 AM|39}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || EOS || align=right | 3.8 km || {{M+J|71275}}
|-id=276 bgcolor=#d6d6d6
| 71276 || {{mp|2000 AX|39}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.9 km || {{M+J|71276}}
|-id=277 bgcolor=#e9e9e9
| 71277 || {{mp|2000 AH|44}} || — || Enero 5, 2000 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|71277}}
|-id=278 bgcolor=#e9e9e9
| 71278 || {{mp|2000 AR|45}} || — || Enero 3, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 7.3 km || {{M+J|71278}}
|-id=279 bgcolor=#e9e9e9
| 71279 || {{mp|2000 AX|45}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.8 km || {{M+J|71279}}
|-id=280 bgcolor=#d6d6d6
| 71280 || {{mp|2000 AZ|46}} || — || Enero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 5.6 km || {{M+J|71280}}
|-id=281 bgcolor=#e9e9e9
| 71281 || {{mp|2000 AD|47}} || — || Enero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Gefion family|GEF]] || align=right | 2.8 km || {{M+J|71281}}
|-id=282 bgcolor=#d6d6d6
| 71282 Holuby || {{mp|2000 AC|48}} || {{MoMP|71282|Holuby}} || Enero 6, 2000 || [[Modra Observatory|Modra]] || [[Adrián Galád|A. Galád]], [[Peter Kolény|P. Kolény]] || [[Eos family|EOS]] || align=right | 6.4 km || {{M+J|71282}}
|-id=283 bgcolor=#d6d6d6
| 71283 || {{mp|2000 AB|50}} || — || Enero 4, 2000 || [[Zvjezdarnica Višnjan|Višnjan Observatory]] || [[Korado Korlević|K. Korlević]] || EOS || align=right | 3.7 km || {{M+J|71283}}
|-id=284 bgcolor=#d6d6d6
| 71284 || {{mp|2000 AE|50}} || — || Enero 5, 2000 || Višnjan Observatory || K. Korlević || [[Themis family|THM]] || align=right | ''5.2 km'' || {{M+J|71284}}
|-id=285 bgcolor=#e9e9e9
| 71285 || {{mp|2000 AB|51}} || — || Enero 3, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|71285}}
|-id=286 bgcolor=#fefefe
| 71286 || {{mp|2000 AX|51}} || — || Enero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|71286}}
|-id=287 bgcolor=#e9e9e9
| 71287 || {{mp|2000 AM|52}} || — || Enero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Gefion family|GEF]] || align=right | 3.1 km || {{M+J|71287}}
|-id=288 bgcolor=#e9e9e9
| 71288 || {{mp|2000 AD|53}} || — || Enero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 2.8 km || {{M+J|71288}}
|-id=289 bgcolor=#d6d6d6
| 71289 || {{mp|2000 AZ|53}} || — || Enero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 5.6 km || {{M+J|71289}}
|-id=290 bgcolor=#e9e9e9
| 71290 || {{mp|2000 AP|54}} || — || Enero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#513|MRX]] || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|71290}}
|-id=291 bgcolor=#d6d6d6
| 71291 || {{mp|2000 AS|56}} || — || Enero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.8 km || {{M+J|71291}}
|-id=292 bgcolor=#e9e9e9
| 71292 || {{mp|2000 AO|57}} || — || Enero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|71292}}
|-id=293 bgcolor=#e9e9e9
| 71293 || {{mp|2000 AX|58}} || — || Enero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.6 km'' || {{M+J|71293}}
|-id=294 bgcolor=#e9e9e9
| 71294 || {{mp|2000 AB|59}} || — || Enero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|71294}}
|-id=295 bgcolor=#d6d6d6
| 71295 || {{mp|2000 AG|59}} || — || Enero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.9 km || {{M+J|71295}}
|-id=296 bgcolor=#e9e9e9
| 71296 || {{mp|2000 AH|60}} || — || Enero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#513|MRX]] || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|71296}}
|-id=297 bgcolor=#e9e9e9
| 71297 || {{mp|2000 AF|62}} || — || Enero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]]{{·}}[[Slow rotator (asteroid)#71297|slow]] || align=right | 3.9 km || {{M+J|71297}}
|-id=298 bgcolor=#d6d6d6
| 71298 || {{mp|2000 AH|62}} || — || Enero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 9.7 km || {{M+J|71298}}
|-id=299 bgcolor=#d6d6d6
| 71299 || {{mp|2000 AY|62}} || — || Enero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.5 km || {{M+J|71299}}
|-id=300 bgcolor=#e9e9e9
| 71300 || {{mp|2000 AB|65}} || — || Enero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 4.1 km || {{M+J|71300}}
|}

== 71301–71400 ==
{{Anchor|301}}
{{Talaan ng mga planetang menor/ulo2}}
|-bgcolor=#d6d6d6
| 71301 || {{mp|2000 AY|65}} || — || Enero 4, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Eos family|EOS]] || align=right | 3.9 km || {{M+J|71301}}
|-id=302 bgcolor=#d6d6d6
| 71302 || {{mp|2000 AU|66}} || — || Enero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || EOS || align=right | 5.4 km || {{M+J|71302}}
|-id=303 bgcolor=#d6d6d6
| 71303 || {{mp|2000 AZ|67}} || — || Enero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Koronis family|KOR]] || align=right | 3.7 km || {{M+J|71303}}
|-id=304 bgcolor=#e9e9e9
| 71304 || {{mp|2000 AE|68}} || — || Enero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 8.5 km || {{M+J|71304}}
|-id=305 bgcolor=#e9e9e9
| 71305 || {{mp|2000 AG|68}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Maria family|MAR]] || align=right | 3.5 km || {{M+J|71305}}
|-id=306 bgcolor=#e9e9e9
| 71306 || {{mp|2000 AS|69}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 4.2 km || {{M+J|71306}}
|-id=307 bgcolor=#e9e9e9
| 71307 || {{mp|2000 AO|70}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#504|NEM]] || align=right | 3.9 km || {{M+J|71307}}
|-id=308 bgcolor=#e9e9e9
| 71308 || {{mp|2000 AU|70}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.4 km'' || {{M+J|71308}}
|-id=309 bgcolor=#e9e9e9
| 71309 || {{mp|2000 AS|71}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.9 km'' || {{M+J|71309}}
|-id=310 bgcolor=#e9e9e9
| 71310 || {{mp|2000 AJ|74}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Asteroid family#Astraea family|(5)]] || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|71310}}
|-id=311 bgcolor=#e9e9e9
| 71311 || {{mp|2000 AO|75}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.3 km'' || {{M+J|71311}}
|-id=312 bgcolor=#e9e9e9
| 71312 || {{mp|2000 AT|75}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|71312}}
|-id=313 bgcolor=#d6d6d6
| 71313 || {{mp|2000 AS|76}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.9 km'' || {{M+J|71313}}
|-id=314 bgcolor=#d6d6d6
| 71314 || {{mp|2000 AW|76}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Koronis family|KOR]] || align=right | 3.5 km || {{M+J|71314}}
|-id=315 bgcolor=#e9e9e9
| 71315 || {{mp|2000 AM|77}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.7 km'' || {{M+J|71315}}
|-id=316 bgcolor=#fefefe
| 71316 || {{mp|2000 AA|78}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|71316}}
|-id=317 bgcolor=#e9e9e9
| 71317 || {{mp|2000 AY|78}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.9 km || {{M+J|71317}}
|-id=318 bgcolor=#e9e9e9
| 71318 || {{mp|2000 AO|81}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.5 km || {{M+J|71318}}
|-id=319 bgcolor=#d6d6d6
| 71319 || {{mp|2000 AQ|82}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.1 km'' || {{M+J|71319}}
|-id=320 bgcolor=#d6d6d6
| 71320 || {{mp|2000 AV|82}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 8.6 km || {{M+J|71320}}
|-id=321 bgcolor=#d6d6d6
| 71321 || {{mp|2000 AB|83}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Hygiea family|HYG]] || align=right | ''6.5 km'' || {{M+J|71321}}
|-id=322 bgcolor=#d6d6d6
| 71322 || {{mp|2000 AP|83}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Koronis family|KOR]] || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|71322}}
|-id=323 bgcolor=#e9e9e9
| 71323 || {{mp|2000 AF|84}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#519|HOF]] || align=right | 6.5 km || {{M+J|71323}}
|-id=324 bgcolor=#d6d6d6
| 71324 || {{mp|2000 AJ|84}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 8.7 km || {{M+J|71324}}
|-id=325 bgcolor=#e9e9e9
| 71325 || {{mp|2000 AN|84}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.7 km'' || {{M+J|71325}}
|-id=326 bgcolor=#d6d6d6
| 71326 || {{mp|2000 AU|84}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 6.3 km || {{M+J|71326}}
|-id=327 bgcolor=#d6d6d6
| 71327 || {{mp|2000 AA|85}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Themis family|THM]] || align=right | ''6.1 km'' || {{M+J|71327}}
|-id=328 bgcolor=#e9e9e9
| 71328 || {{mp|2000 AH|85}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#512|DOR]] || align=right | 7.9 km || {{M+J|71328}}
|-id=329 bgcolor=#d6d6d6
| 71329 || {{mp|2000 AH|86}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 8.7 km || {{M+J|71329}}
|-id=330 bgcolor=#d6d6d6
| 71330 || {{mp|2000 AZ|86}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''9.1 km'' || {{M+J|71330}}
|-id=331 bgcolor=#d6d6d6
| 71331 || {{mp|2000 AY|89}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.8 km || {{M+J|71331}}
|-id=332 bgcolor=#d6d6d6
| 71332 || {{mp|2000 AQ|90}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.3 km || {{M+J|71332}}
|-id=333 bgcolor=#d6d6d6
| 71333 || {{mp|2000 AW|91}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 10 km || {{M+J|71333}}
|-id=334 bgcolor=#d6d6d6
| 71334 || {{mp|2000 AP|94}} || — || Enero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 5.3 km || {{M+J|71334}}
|-id=335 bgcolor=#d6d6d6
| 71335 || {{mp|2000 AK|96}} || — || Enero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.4 km || {{M+J|71335}}
|-id=336 bgcolor=#e9e9e9
| 71336 || {{mp|2000 AE|99}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.3 km'' || {{M+J|71336}}
|-id=337 bgcolor=#fefefe
| 71337 || {{mp|2000 AG|99}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]] || align=right | 2.8 km || {{M+J|71337}}
|-id=338 bgcolor=#e9e9e9
| 71338 || {{mp|2000 AK|99}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 2.9 km || {{M+J|71338}}
|-id=339 bgcolor=#fefefe
| 71339 || {{mp|2000 AR|99}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.9 km || {{M+J|71339}}
|-id=340 bgcolor=#fefefe
| 71340 || {{mp|2000 AW|99}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Slow rotator (asteroid)#71340|slow]] || align=right | ''4.3 km'' || {{M+J|71340}}
|-id=341 bgcolor=#fefefe
| 71341 || {{mp|2000 AD|101}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | 2.9 km || {{M+J|71341}}
|-id=342 bgcolor=#e9e9e9
| 71342 || {{mp|2000 AJ|102}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.6 km || {{M+J|71342}}
|-id=343 bgcolor=#e9e9e9
| 71343 || {{mp|2000 AV|102}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#512|DOR]] || align=right | 8.6 km || {{M+J|71343}}
|-id=344 bgcolor=#e9e9e9
| 71344 || {{mp|2000 AF|103}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Asteroid family#Astraea family|(5)]] || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|71344}}
|-id=345 bgcolor=#e9e9e9
| 71345 || {{mp|2000 AH|104}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.8 km || {{M+J|71345}}
|-id=346 bgcolor=#e9e9e9
| 71346 || {{mp|2000 AV|104}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#537|WAT]] || align=right | 5.2 km || {{M+J|71346}}
|-id=347 bgcolor=#e9e9e9
| 71347 || {{mp|2000 AH|105}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.8 km || {{M+J|71347}}
|-id=348 bgcolor=#d6d6d6
| 71348 || {{mp|2000 AL|107}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.0 km || {{M+J|71348}}
|-id=349 bgcolor=#d6d6d6
| 71349 || {{mp|2000 AP|107}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.2 km || {{M+J|71349}}
|-id=350 bgcolor=#d6d6d6
| 71350 || {{mp|2000 AF|108}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Koronis family|KOR]] || align=right | 3.4 km || {{M+J|71350}}
|-id=351 bgcolor=#e9e9e9
| 71351 || {{mp|2000 AJ|108}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.3 km || {{M+J|71351}}
|-id=352 bgcolor=#d6d6d6
| 71352 || {{mp|2000 AH|109}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''8.2 km'' || {{M+J|71352}}
|-id=353 bgcolor=#e9e9e9
| 71353 || {{mp|2000 AT|110}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.4 km || {{M+J|71353}}
|-id=354 bgcolor=#e9e9e9
| 71354 || {{mp|2000 AO|111}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.5 km || {{M+J|71354}}
|-id=355 bgcolor=#e9e9e9
| 71355 || {{mp|2000 AE|112}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.0 km || {{M+J|71355}}
|-id=356 bgcolor=#d6d6d6
| 71356 || {{mp|2000 AR|114}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.3 km || {{M+J|71356}}
|-id=357 bgcolor=#d6d6d6
| 71357 || {{mp|2000 AJ|122}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.2 km'' || {{M+J|71357}}
|-id=358 bgcolor=#e9e9e9
| 71358 || {{mp|2000 AZ|123}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Gefion family|GEF]] || align=right | 3.5 km || {{M+J|71358}}
|-id=359 bgcolor=#d6d6d6
| 71359 || {{mp|2000 AF|124}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 5.7 km || {{M+J|71359}}
|-id=360 bgcolor=#d6d6d6
| 71360 || {{mp|2000 AT|126}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || EOS || align=right | 5.6 km || {{M+J|71360}}
|-id=361 bgcolor=#d6d6d6
| 71361 || {{mp|2000 AP|129}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || EOS || align=right | 5.0 km || {{M+J|71361}}
|-id=362 bgcolor=#d6d6d6
| 71362 || {{mp|2000 AB|133}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.3 km || {{M+J|71362}}
|-id=363 bgcolor=#d6d6d6
| 71363 || {{mp|2000 AK|134}} || — || Enero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.5 km || {{M+J|71363}}
|-id=364 bgcolor=#e9e9e9
| 71364 || {{mp|2000 AW|134}} || — || Enero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.0 km || {{M+J|71364}}
|-id=365 bgcolor=#d6d6d6
| 71365 || {{mp|2000 AY|134}} || — || Enero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 7.7 km || {{M+J|71365}}
|-id=366 bgcolor=#d6d6d6
| 71366 || {{mp|2000 AU|135}} || — || Enero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.9 km || {{M+J|71366}}
|-id=367 bgcolor=#e9e9e9
| 71367 || {{mp|2000 AO|137}} || — || Enero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 8.9 km || {{M+J|71367}}
|-id=368 bgcolor=#d6d6d6
| 71368 || {{mp|2000 AX|137}} || — || Enero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 8.3 km || {{M+J|71368}}
|-id=369 bgcolor=#e9e9e9
| 71369 || {{mp|2000 AJ|139}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Adeona family|ADE]] || align=right | 8.3 km || {{M+J|71369}}
|-id=370 bgcolor=#fefefe
| 71370 || {{mp|2000 AK|139}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.6 km || {{M+J|71370}}
|-id=371 bgcolor=#e9e9e9
| 71371 || {{mp|2000 AR|139}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 4.2 km || {{M+J|71371}}
|-id=372 bgcolor=#e9e9e9
| 71372 || {{mp|2000 AS|139}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.8 km || {{M+J|71372}}
|-id=373 bgcolor=#e9e9e9
| 71373 || {{mp|2000 AQ|140}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.2 km || {{M+J|71373}}
|-id=374 bgcolor=#e9e9e9
| 71374 || {{mp|2000 AJ|141}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.4 km || {{M+J|71374}}
|-id=375 bgcolor=#d6d6d6
| 71375 || {{mp|2000 AT|141}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''9.3 km'' || {{M+J|71375}}
|-id=376 bgcolor=#d6d6d6
| 71376 || {{mp|2000 AP|143}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.1 km || {{M+J|71376}}
|-id=377 bgcolor=#d6d6d6
| 71377 || {{mp|2000 AG|145}} || — || Enero 6, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 5.2 km || {{M+J|71377}}
|-id=378 bgcolor=#d6d6d6
| 71378 || {{mp|2000 AP|145}} || — || Enero 6, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.7 km || {{M+J|71378}}
|-id=379 bgcolor=#fefefe
| 71379 || {{mp|2000 AA|146}} || — || Enero 7, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.6 km'' || {{M+J|71379}}
|-id=380 bgcolor=#d6d6d6
| 71380 || {{mp|2000 AC|148}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.3 km || {{M+J|71380}}
|-id=381 bgcolor=#fefefe
| 71381 || {{mp|2000 AD|149}} || — || Enero 7, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|71381}}
|-id=382 bgcolor=#e9e9e9
| 71382 || {{mp|2000 AT|149}} || — || Enero 7, 2000 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#512|DOR]]{{·}}{{Interloper|512}} || align=right | 7.6 km || {{M+J|71382}}
|-id=383 bgcolor=#e9e9e9
| 71383 || {{mp|2000 AH|151}} || — || Enero 5, 2000 || [[Kvistabergs Observatorium|Kvistaberg]] || [[Uppsala–DLR Asteroid Survey|Uppsala-DLR Asteroid Survey]] || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 3.8 km || {{M+J|71383}}
|-id=384 bgcolor=#fefefe
| 71384 || {{mp|2000 AQ|151}} || — || Enero 8, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Vesta family|V]] || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|71384}}
|-id=385 bgcolor=#fefefe
| 71385 || {{mp|2000 AR|151}} || — || Enero 8, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.3 km || {{M+J|71385}}
|-id=386 bgcolor=#d6d6d6
| 71386 || {{mp|2000 AE|153}} || — || Enero 6, 2000 || [[Zvjezdarnica Višnjan|Višnjan Observatory]] || [[Korado Korlević|K. Korlević]] || [[Hygiea family|HYG]] || align=right | 8.4 km || {{M+J|71386}}
|-id=387 bgcolor=#e9e9e9
| 71387 || {{mp|2000 AD|154}} || — || Enero 2, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 3.4 km || {{M+J|71387}}
|-id=388 bgcolor=#e9e9e9
| 71388 || {{mp|2000 AT|154}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.2 km'' || {{M+J|71388}}
|-id=389 bgcolor=#e9e9e9
| 71389 || {{mp|2000 AQ|156}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|71389}}
|-id=390 bgcolor=#d6d6d6
| 71390 || {{mp|2000 AB|161}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 5.9 km || {{M+J|71390}}
|-id=391 bgcolor=#d6d6d6
| 71391 || {{mp|2000 AK|161}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.2 km || {{M+J|71391}}
|-id=392 bgcolor=#e9e9e9
| 71392 || {{mp|2000 AV|162}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.2 km || {{M+J|71392}}
|-id=393 bgcolor=#fefefe
| 71393 || {{mp|2000 AA|163}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.1 km || {{M+J|71393}}
|-id=394 bgcolor=#e9e9e9
| 71394 || {{mp|2000 AX|163}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.3 km'' || {{M+J|71394}}
|-id=395 bgcolor=#d6d6d6
| 71395 || {{mp|2000 AA|164}} || — || Enero 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 5.5 km || {{M+J|71395}}
|-id=396 bgcolor=#d6d6d6
| 71396 || {{mp|2000 AV|166}} || — || Enero 8, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.5 km || {{M+J|71396}}
|-id=397 bgcolor=#d6d6d6
| 71397 || {{mp|2000 AJ|167}} || — || Enero 8, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''9.0 km'' || {{M+J|71397}}
|-id=398 bgcolor=#e9e9e9
| 71398 || {{mp|2000 AV|168}} || — || Enero 7, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Maria family|MAR]] || align=right | 3.3 km || {{M+J|71398}}
|-id=399 bgcolor=#e9e9e9
| 71399 || {{mp|2000 AZ|168}} || — || Enero 7, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|71399}}
|-id=400 bgcolor=#e9e9e9
| 71400 || {{mp|2000 AF|169}} || — || Enero 7, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.8 km'' || {{M+J|71400}}
|}

== 71401–71500 ==
{{Anchor|401}}
{{Talaan ng mga planetang menor/ulo2}}
|-bgcolor=#e9e9e9
| 71401 || {{mp|2000 AL|170}} || — || Enero 7, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 5.8 km || {{M+J|71401}}
|-id=402 bgcolor=#e9e9e9
| 71402 || {{mp|2000 AM|170}} || — || Enero 7, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.9 km'' || {{M+J|71402}}
|-id=403 bgcolor=#e9e9e9
| 71403 || {{mp|2000 AO|170}} || — || Enero 7, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''4.3 km'' || {{M+J|71403}}
|-id=404 bgcolor=#e9e9e9
| 71404 || {{mp|2000 AP|172}} || — || Enero 7, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.1 km'' || {{M+J|71404}}
|-id=405 bgcolor=#e9e9e9
| 71405 || {{mp|2000 AG|173}} || — || Enero 7, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.3 km || {{M+J|71405}}
|-id=406 bgcolor=#e9e9e9
| 71406 || {{mp|2000 AK|173}} || — || Enero 7, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Adeona family|ADE]] || align=right | 6.5 km || {{M+J|71406}}
|-id=407 bgcolor=#e9e9e9
| 71407 || {{mp|2000 AP|175}} || — || Enero 7, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Maria family|MAR]] || align=right | 3.5 km || {{M+J|71407}}
|-id=408 bgcolor=#d6d6d6
| 71408 || {{mp|2000 AT|175}} || — || Enero 7, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.6 km || {{M+J|71408}}
|-id=409 bgcolor=#e9e9e9
| 71409 || {{mp|2000 AT|178}} || — || Enero 7, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.3 km || {{M+J|71409}}
|-id=410 bgcolor=#e9e9e9
| 71410 || {{mp|2000 AG|179}} || — || Enero 7, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.1 km'' || {{M+J|71410}}
|-id=411 bgcolor=#d6d6d6
| 71411 || {{mp|2000 AM|180}} || — || Enero 7, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 5.1 km || {{M+J|71411}}
|-id=412 bgcolor=#e9e9e9
| 71412 || {{mp|2000 AF|181}} || — || Enero 7, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.7 km'' || {{M+J|71412}}
|-id=413 bgcolor=#e9e9e9
| 71413 || {{mp|2000 AQ|185}} || — || Enero 8, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 5.9 km || {{M+J|71413}}
|-id=414 bgcolor=#e9e9e9
| 71414 || {{mp|2000 AW|185}} || — || Enero 8, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Adeona family|ADE]] || align=right | 7.8 km || {{M+J|71414}}
|-id=415 bgcolor=#e9e9e9
| 71415 || {{mp|2000 AD|187}} || — || Enero 8, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Maria family|MAR]] || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|71415}}
|-id=416 bgcolor=#e9e9e9
| 71416 || {{mp|2000 AY|187}} || — || Enero 8, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 3.1 km || {{M+J|71416}}
|-id=417 bgcolor=#e9e9e9
| 71417 || {{mp|2000 AE|188}} || — || Enero 8, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.1 km'' || {{M+J|71417}}
|-id=418 bgcolor=#e9e9e9
| 71418 || {{mp|2000 AU|190}} || — || Enero 8, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.9 km || {{M+J|71418}}
|-id=419 bgcolor=#e9e9e9
| 71419 || {{mp|2000 AH|191}} || — || Enero 8, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.1 km'' || {{M+J|71419}}
|-id=420 bgcolor=#e9e9e9
| 71420 || {{mp|2000 AP|191}} || — || Enero 8, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|71420}}
|-id=421 bgcolor=#e9e9e9
| 71421 || {{mp|2000 AJ|192}} || — || Enero 8, 2000 || Socorro || LINEAR || EUN || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|71421}}
|-id=422 bgcolor=#e9e9e9
| 71422 || {{mp|2000 AE|195}} || — || Enero 8, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.4 km'' || {{M+J|71422}}
|-id=423 bgcolor=#e9e9e9
| 71423 || {{mp|2000 AT|195}} || — || Enero 8, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.5 km || {{M+J|71423}}
|-id=424 bgcolor=#d6d6d6
| 71424 || {{mp|2000 AB|197}} || — || Enero 8, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.2 km || {{M+J|71424}}
|-id=425 bgcolor=#d6d6d6
| 71425 || {{mp|2000 AC|197}} || — || Enero 8, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 8.9 km || {{M+J|71425}}
|-id=426 bgcolor=#d6d6d6
| 71426 || {{mp|2000 AJ|198}} || — || Enero 8, 2000 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#609|VER]] || align=right | ''7.8 km'' || {{M+J|71426}}
|-id=427 bgcolor=#e9e9e9
| 71427 || {{mp|2000 AE|199}} || — || Enero 9, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 3.7 km || {{M+J|71427}}
|-id=428 bgcolor=#e9e9e9
| 71428 || {{mp|2000 AZ|199}} || — || Enero 9, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.1 km'' || {{M+J|71428}}
|-id=429 bgcolor=#e9e9e9
| 71429 || {{mp|2000 AZ|200}} || — || Enero 9, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.1 km || {{M+J|71429}}
|-id=430 bgcolor=#d6d6d6
| 71430 || {{mp|2000 AN|201}} || — || Enero 9, 2000 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#612|TIR]] || align=right | ''7.5 km'' || {{M+J|71430}}
|-id=431 bgcolor=#e9e9e9
| 71431 || {{mp|2000 AC|202}} || — || Enero 10, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|71431}}
|-id=432 bgcolor=#e9e9e9
| 71432 || {{mp|2000 AO|202}} || — || Enero 10, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Adeona family|ADE]] || align=right | 6.6 km || {{M+J|71432}}
|-id=433 bgcolor=#d6d6d6
| 71433 || {{mp|2000 AE|203}} || — || Enero 10, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.1 km || {{M+J|71433}}
|-id=434 bgcolor=#e9e9e9
| 71434 || {{mp|2000 AJ|205}} || — || Enero 15, 2000 || [[Zvjezdarnica Višnjan|Višnjan Observatory]] || [[Korado Korlević|K. Korlević]] || [[Gefion family|GEF]] || align=right | ''3.8 km'' || {{M+J|71434}}
|-id=435 bgcolor=#d6d6d6
| 71435 || {{mp|2000 AN|206}} || — || Enero 3, 2000 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''3.7 km'' || {{M+J|71435}}
|-id=436 bgcolor=#e9e9e9
| 71436 || {{mp|2000 AF|208}} || — || Enero 4, 2000 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 3.8 km || {{M+J|71436}}
|-id=437 bgcolor=#d6d6d6
| 71437 || {{mp|2000 AE|209}} || — || Enero 4, 2000 || Kitt Peak || Spacewatch || [[Themis family|THM]] || align=right | ''5.3 km'' || {{M+J|71437}}
|-id=438 bgcolor=#d6d6d6
| 71438 || {{mp|2000 AP|213}} || — || Enero 6, 2000 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|71438}}
|-id=439 bgcolor=#d6d6d6
| 71439 || {{mp|2000 AF|214}} || — || Enero 6, 2000 || Kitt Peak || Spacewatch || [[Eos family|EOS]]{{·}}[[Slow rotator (asteroid)#71439|slow]] || align=right | ''4.4 km'' || {{M+J|71439}}
|-id=440 bgcolor=#d6d6d6
| 71440 || {{mp|2000 AL|225}} || — || Enero 12, 2000 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''8.1 km'' || {{M+J|71440}}
|-id=441 bgcolor=#e9e9e9
| 71441 || {{mp|2000 AR|226}} || — || Enero 13, 2000 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 4.6 km || {{M+J|71441}}
|-id=442 bgcolor=#e9e9e9
| 71442 || {{mp|2000 AA|230}} || — || Enero 3, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''5.8 km'' || {{M+J|71442}}
|-id=443 bgcolor=#d6d6d6
| 71443 || {{mp|2000 AG|230}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''8.4 km'' || {{M+J|71443}}
|-id=444 bgcolor=#d6d6d6
| 71444 || {{mp|2000 AH|230}} || — || Enero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 8.7 km || {{M+J|71444}}
|-id=445 bgcolor=#e9e9e9
| 71445 Marc || {{mp|2000 AE|231}} || {{MoMP|71445|Marc}} || Enero 4, 2000 || [[Lowell Observatory, Anderson Mesa Station|Anderson Mesa]] || Wasserman, L. H. || {{·}} || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|71445}}
|-id=446 bgcolor=#d6d6d6
| 71446 || {{mp|2000 AP|237}} || — || Enero 5, 2000 || Anderson Mesa || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | 10 km || {{M+J|71446}}
|-id=447 bgcolor=#d6d6d6
| 71447 || {{mp|2000 AY|239}} || — || Enero 6, 2000 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Koronis family|KOR]] || align=right | ''3.3 km'' || {{M+J|71447}}
|-id=448 bgcolor=#e9e9e9
| 71448 || {{mp|2000 AM|241}} || — || Enero 7, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 4.0 km || {{M+J|71448}}
|-id=449 bgcolor=#d6d6d6
| 71449 || {{mp|2000 AJ|242}} || — || Enero 7, 2000 || [[Lowell Observatory, Anderson Mesa Station|Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | 13 km || {{M+J|71449}}
|-id=450 bgcolor=#d6d6d6
| 71450 || {{mp|2000 AV|242}} || — || Enero 7, 2000 || Anderson Mesa || LONEOS || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.8 km || {{M+J|71450}}
|-id=451 bgcolor=#e9e9e9
| 71451 || {{mp|2000 AD|243}} || — || Enero 7, 2000 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | 3.8 km || {{M+J|71451}}
|-id=452 bgcolor=#d6d6d6
| 71452 || {{mp|2000 AQ|243}} || — || Enero 7, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[FIN tbl#612|TIR]] || align=right | 5.2 km || {{M+J|71452}}
|-id=453 bgcolor=#e9e9e9
| 71453 || {{mp|2000 AW|244}} || — || Enero 8, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|71453}}
|-id=454 bgcolor=#e9e9e9
| 71454 || {{mp|2000 AC|245}} || — || Enero 9, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Maria family|MAR]] || align=right | ''3.7 km'' || {{M+J|71454}}
|-id=455 bgcolor=#e9e9e9
| 71455 || {{mp|2000 AD|245}} || — || Enero 9, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|71455}}
|-id=456 bgcolor=#d6d6d6
| 71456 || {{mp|2000 AQ|247}} || — || Enero 2, 2000 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#609|VER]] || align=right | 6.2 km || {{M+J|71456}}
|-id=457 bgcolor=#e9e9e9
| 71457 || {{mp|2000 AV|247}} || — || Enero 2, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''6.3 km'' || {{M+J|71457}}
|-id=458 bgcolor=#d6d6d6
| 71458 || 2000 BU || — || Enero 26, 2000 || [[Osservatorio Astronomico di Farra d'Isonzo|Farra d'Isonzo]] || Farra d'Isonzo || {{·}} || align=right | 6.1 km || {{M+J|71458}}
|-id=459 bgcolor=#e9e9e9
| 71459 || {{mp|2000 BJ|2}} || — || Enero 25, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 3.1 km || {{M+J|71459}}
|-id=460 bgcolor=#d6d6d6
| 71460 || {{mp|2000 BA|3}} || — || Enero 26, 2000 || [[Zvjezdarnica Višnjan|Višnjan Observatory]] || [[Korado Korlević|K. Korlević]] || {{·}} || align=right | 6.6 km || {{M+J|71460}}
|-id=461 bgcolor=#d6d6d6
| 71461 Chowmeeyee || {{mp|2000 BA|4}} || {{MoMP|71461|Chowmeeyee}} || Enero 28, 2000 || [[Rock Finder Observatory|Rock Finder]] || [[William Kwong Yu Yeung|W. K. Y. Yeung]] || {{·}} || align=right | 4.9 km || {{M+J|71461}}
|-id=462 bgcolor=#e9e9e9
| 71462 || {{mp|2000 BP|4}} || — || Enero 21, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 3.9 km || {{M+J|71462}}
|-id=463 bgcolor=#e9e9e9
| 71463 || {{mp|2000 BQ|4}} || — || Enero 21, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|71463}}
|-id=464 bgcolor=#d6d6d6
| 71464 || {{mp|2000 BB|7}} || — || Enero 27, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 9.5 km || {{M+J|71464}}
|-id=465 bgcolor=#d6d6d6
| 71465 || {{mp|2000 BX|7}} || — || Enero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 5.2 km || {{M+J|71465}}
|-id=466 bgcolor=#d6d6d6
| 71466 || {{mp|2000 BB|10}} || — || Enero 26, 2000 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Themis family|THM]] || align=right | 5.0 km || {{M+J|71466}}
|-id=467 bgcolor=#fefefe
| 71467 || {{mp|2000 BE|13}} || — || Enero 28, 2000 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''4.0 km'' || {{M+J|71467}}
|-id=468 bgcolor=#d6d6d6
| 71468 || {{mp|2000 BY|13}} || — || Enero 24, 2000 || [[Rock Finder Observatory|Rock Finder]] || [[William Kwong Yu Yeung|W. K. Y. Yeung]] || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.0 km || {{M+J|71468}}
|-id=469 bgcolor=#d6d6d6
| 71469 || {{mp|2000 BQ|14}} || — || Enero 28, 2000 || [[Oizumi Observatory|Oizumi]] || [[Takao Kobayashi|T. Kobayashi]] || {{·}} || align=right | 6.1 km || {{M+J|71469}}
|-id=470 bgcolor=#d6d6d6
| 71470 || {{mp|2000 BV|14}} || — || Enero 31, 2000 || Oizumi || T. Kobayashi || {{·}} || align=right | 4.7 km || {{M+J|71470}}
|-id=471 bgcolor=#d6d6d6
| 71471 || {{mp|2000 BN|15}} || — || Enero 27, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''7.1 km'' || {{M+J|71471}}
|-id=472 bgcolor=#d6d6d6
| 71472 || {{mp|2000 BO|15}} || — || Enero 27, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.2 km || {{M+J|71472}}
|-id=473 bgcolor=#e9e9e9
| 71473 || {{mp|2000 BG|16}} || — || Enero 30, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 3.1 km || {{M+J|71473}}
|-id=474 bgcolor=#d6d6d6
| 71474 || {{mp|2000 BY|16}} || — || Enero 30, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''7.8 km'' || {{M+J|71474}}
|-id=475 bgcolor=#e9e9e9
| 71475 || {{mp|2000 BF|17}} || — || Enero 30, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.0 km || {{M+J|71475}}
|-id=476 bgcolor=#d6d6d6
| 71476 || {{mp|2000 BG|17}} || — || Enero 30, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.0 km || {{M+J|71476}}
|-id=477 bgcolor=#d6d6d6
| 71477 || {{mp|2000 BD|24}} || — || Enero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 9.3 km || {{M+J|71477}}
|-id=478 bgcolor=#d6d6d6
| 71478 || {{mp|2000 BN|24}} || — || Enero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.5 km || {{M+J|71478}}
|-id=479 bgcolor=#d6d6d6
| 71479 || {{mp|2000 BL|26}} || — || Enero 30, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Themis family|THM]] || align=right | ''5.5 km'' || {{M+J|71479}}
|-id=480 bgcolor=#d6d6d6
| 71480 Roberthatt || {{mp|2000 BZ|28}} || {{MoMP|71480|Roberthatt}} || Enero 30, 2000 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || {{·}} || align=right | 7.3 km || {{M+J|71480}}
|-id=481 bgcolor=#d6d6d6
| 71481 || {{mp|2000 BY|29}} || — || Enero 30, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 4.7 km || {{M+J|71481}}
|-id=482 bgcolor=#d6d6d6
| 71482 Jennamarie || {{mp|2000 BO|30}} || {{MoMP|71482|Jennamarie}} || Enero 28, 2000 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''8.4 km'' || {{M+J|71482}}
|-id=483 bgcolor=#d6d6d6
| 71483 Dickgottfried || {{mp|2000 BU|33}} || {{MoMP|71483|Dickgottfried}} || Enero 30, 2000 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || {{·}} || align=right | 4.4 km || {{M+J|71483}}
|-id=484 bgcolor=#d6d6d6
| 71484 || {{mp|2000 BE|34}} || — || Enero 30, 2000 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Eos family|EOS]] || align=right | 5.3 km || {{M+J|71484}}
|-id=485 bgcolor=#d6d6d6
| 71485 Brettman || {{mp|2000 BM|34}} || {{MoMP|71485|Brettman}} || Enero 30, 2000 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || {{·}} || align=right | 4.7 km || {{M+J|71485}}
|-id=486 bgcolor=#d6d6d6
| 71486 || {{mp|2000 BE|38}} || — || Enero 28, 2000 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''4.4 km'' || {{M+J|71486}}
|-id=487 bgcolor=#d6d6d6
| 71487 || {{mp|2000 BE|46}} || — || Enero 28, 2000 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 6.1 km || {{M+J|71487}}
|-id=488 bgcolor=#e9e9e9
| 71488 || {{mp|2000 BR|49}} || — || Enero 21, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Maria family|MAR]] || align=right | 3.8 km || {{M+J|71488}}
|-id=489 bgcolor=#d6d6d6
| 71489 Dynamocamp || {{mp|2000 CT|1}} || {{MoMP|71489|Dynamocamp}} || Pebrero 4, 2000 || [[Osservatorio Astronomico della Montagna Pistoiese|San Marcello]] || [[Luciano Tesi|L. Tesi]], [[Maura Tombelli|M. Tombelli]] || [[Themis family|THM]] || align=right | 8.1 km || {{M+J|71489}}
|-id=490 bgcolor=#d6d6d6
| 71490 || {{mp|2000 CY|7}} || — || Pebrero 2, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.7 km || {{M+J|71490}}
|-id=491 bgcolor=#d6d6d6
| 71491 || {{mp|2000 CO|10}} || — || Pebrero 2, 2000 || Socorro || LINEAR || EOS || align=right | 6.1 km || {{M+J|71491}}
|-id=492 bgcolor=#d6d6d6
| 71492 || {{mp|2000 CQ|12}} || — || Pebrero 2, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.0 km || {{M+J|71492}}
|-id=493 bgcolor=#d6d6d6
| 71493 || {{mp|2000 CF|13}} || — || Pebrero 2, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.2 km || {{M+J|71493}}
|-id=494 bgcolor=#e9e9e9
| 71494 || {{mp|2000 CH|14}} || — || Pebrero 2, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Gefion family|GEF]]{{·}}[[Slow rotator (asteroid)#71494|slow]] || align=right | 4.6 km || {{M+J|71494}}
|-id=495 bgcolor=#d6d6d6
| 71495 || {{mp|2000 CL|14}} || — || Pebrero 2, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.6 km || {{M+J|71495}}
|-id=496 bgcolor=#e9e9e9
| 71496 || {{mp|2000 CB|18}} || — || Pebrero 2, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.5 km || {{M+J|71496}}
|-id=497 bgcolor=#d6d6d6
| 71497 || {{mp|2000 CL|18}} || — || Pebrero 2, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Hygiea family|HYG]] || align=right | 9.0 km || {{M+J|71497}}
|-id=498 bgcolor=#d6d6d6
| 71498 || {{mp|2000 CH|20}} || — || Pebrero 2, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 5.9 km || {{M+J|71498}}
|-id=499 bgcolor=#d6d6d6
| 71499 || {{mp|2000 CV|20}} || — || Pebrero 2, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Koronis family|KOR]] || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|71499}}
|-id=500 bgcolor=#d6d6d6
| 71500 || {{mp|2000 CM|23}} || — || Pebrero 2, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.0 km || {{M+J|71500}}
|}

== 71501–71600 ==
{{Anchor|501}}
{{Talaan ng mga planetang menor/ulo2}}
|-bgcolor=#d6d6d6
| 71501 || {{mp|2000 CQ|23}} || — || Pebrero 2, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''8.5 km'' || {{M+J|71501}}
|-id=502 bgcolor=#d6d6d6
| 71502 || {{mp|2000 CT|25}} || — || Pebrero 2, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''7.3 km'' || {{M+J|71502}}
|-id=503 bgcolor=#d6d6d6
| 71503 || {{mp|2000 CR|26}} || — || Pebrero 2, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.0 km || {{M+J|71503}}
|-id=504 bgcolor=#d6d6d6
| 71504 || {{mp|2000 CT|28}} || — || Pebrero 2, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 7.1 km || {{M+J|71504}}
|-id=505 bgcolor=#d6d6d6
| 71505 || {{mp|2000 CD|30}} || — || Pebrero 2, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Hygiea family|HYG]] || align=right | 8.8 km || {{M+J|71505}}
|-id=506 bgcolor=#d6d6d6
| 71506 || {{mp|2000 CS|30}} || — || Pebrero 2, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 7.7 km || {{M+J|71506}}
|-id=507 bgcolor=#d6d6d6
| 71507 || {{mp|2000 CP|34}} || — || Pebrero 4, 2000 || [[Observatoř Ondřejov|Ondřejov]] || [[Peter Kušnirák|P. Kušnirák]] || {{·}} || align=right | 3.3 km || {{M+J|71507}}
|-id=508 bgcolor=#d6d6d6
| 71508 || {{mp|2000 CL|35}} || — || Pebrero 2, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Cybele asteroid|CYB]] || align=right | ''8.3 km'' || {{M+J|71508}}
|-id=509 bgcolor=#d6d6d6
| 71509 || {{mp|2000 CT|37}} || — || Pebrero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 7.8 km || {{M+J|71509}}
|-id=510 bgcolor=#e9e9e9
| 71510 || {{mp|2000 CW|49}} || — || Pebrero 2, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|71510}}
|-id=511 bgcolor=#d6d6d6
| 71511 || {{mp|2000 CF|51}} || — || Pebrero 2, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 13 km || {{M+J|71511}}
|-id=512 bgcolor=#e9e9e9
| 71512 || {{mp|2000 CL|51}} || — || Pebrero 2, 2000 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#512|DOR]] || align=right | 7.1 km || {{M+J|71512}}
|-id=513 bgcolor=#d6d6d6
| 71513 || {{mp|2000 CD|55}} || — || Pebrero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.3 km || {{M+J|71513}}
|-id=514 bgcolor=#d6d6d6
| 71514 || {{mp|2000 CG|55}} || — || Pebrero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''7.9 km'' || {{M+J|71514}}
|-id=515 bgcolor=#d6d6d6
| 71515 || {{mp|2000 CL|55}} || — || Pebrero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.8 km'' || {{M+J|71515}}
|-id=516 bgcolor=#d6d6d6
| 71516 || {{mp|2000 CT|56}} || — || Pebrero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.3 km || {{M+J|71516}}
|-id=517 bgcolor=#d6d6d6
| 71517 || {{mp|2000 CO|59}} || — || Pebrero 2, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 7.5 km || {{M+J|71517}}
|-id=518 bgcolor=#d6d6d6
| 71518 || {{mp|2000 CP|62}} || — || Pebrero 2, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.1 km || {{M+J|71518}}
|-id=519 bgcolor=#d6d6d6
| 71519 || {{mp|2000 CB|63}} || — || Pebrero 2, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.8 km || {{M+J|71519}}
|-id=520 bgcolor=#d6d6d6
| 71520 || {{mp|2000 CE|69}} || — || Pebrero 1, 2000 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | 9.1 km || {{M+J|71520}}
|-id=521 bgcolor=#d6d6d6
| 71521 || {{mp|2000 CT|70}} || — || Pebrero 7, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 5.4 km || {{M+J|71521}}
|-id=522 bgcolor=#d6d6d6
| 71522 || {{mp|2000 CV|72}} || — || Pebrero 2, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.3 km || {{M+J|71522}}
|-id=523 bgcolor=#d6d6d6
| 71523 || {{mp|2000 CO|76}} || — || Pebrero 10, 2000 || [[Zvjezdarnica Višnjan|Višnjan Observatory]] || [[Korado Korlević|K. Korlević]] || EOS || align=right | 4.6 km || {{M+J|71523}}
|-id=524 bgcolor=#d6d6d6
| 71524 || {{mp|2000 CM|78}} || — || Pebrero 7, 2000 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Themis family|THM]] || align=right | ''8.2 km'' || {{M+J|71524}}
|-id=525 bgcolor=#d6d6d6
| 71525 || {{mp|2000 CL|79}} || — || Pebrero 8, 2000 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 4.4 km || {{M+J|71525}}
|-id=526 bgcolor=#d6d6d6
| 71526 || {{mp|2000 CO|81}} || — || Pebrero 4, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 7.0 km || {{M+J|71526}}
|-id=527 bgcolor=#d6d6d6
| 71527 || {{mp|2000 CD|82}} || — || Pebrero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Themis family|THM]] || align=right | 6.8 km || {{M+J|71527}}
|-id=528 bgcolor=#d6d6d6
| 71528 || {{mp|2000 CY|84}} || — || Pebrero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.3 km || {{M+J|71528}}
|-id=529 bgcolor=#d6d6d6
| 71529 || {{mp|2000 CZ|84}} || — || Pebrero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Hygiea family|HYG]] || align=right | 6.1 km || {{M+J|71529}}
|-id=530 bgcolor=#d6d6d6
| 71530 || {{mp|2000 CQ|87}} || — || Pebrero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.5 km || {{M+J|71530}}
|-id=531 bgcolor=#d6d6d6
| 71531 || {{mp|2000 CL|89}} || — || Pebrero 4, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.7 km || {{M+J|71531}}
|-id=532 bgcolor=#d6d6d6
| 71532 || {{mp|2000 CB|91}} || — || Pebrero 6, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Themis family|THM]] || align=right | 8.7 km || {{M+J|71532}}
|-id=533 bgcolor=#d6d6d6
| 71533 || {{mp|2000 CL|91}} || — || Pebrero 6, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 8.2 km || {{M+J|71533}}
|-id=534 bgcolor=#d6d6d6
| 71534 || {{mp|2000 CU|92}} || — || Pebrero 6, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 11 km || {{M+J|71534}}
|-id=535 bgcolor=#d6d6d6
| 71535 || {{mp|2000 CY|93}} || — || Pebrero 8, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''6.4 km'' || {{M+J|71535}}
|-id=536 bgcolor=#d6d6d6
| 71536 || {{mp|2000 CF|94}} || — || Pebrero 8, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.9 km || {{M+J|71536}}
|-id=537 bgcolor=#d6d6d6
| 71537 || {{mp|2000 CE|99}} || — || Pebrero 8, 2000 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''5.3 km'' || {{M+J|71537}}
|-id=538 bgcolor=#e9e9e9
| 71538 Robertfried || {{mp|2000 CB|107}} || {{MoMP|71538|Robertfried}} || Pebrero 5, 2000 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|71538}}
|-id=539 bgcolor=#d6d6d6
| 71539 VanZandt || {{mp|2000 CG|112}} || {{MoMP|71539|VanZandt}} || Pebrero 7, 2000 || Catalina || CSS || {{·}} || align=right | 4.3 km || {{M+J|71539}}
|-id=540 bgcolor=#d6d6d6
| 71540 || {{mp|2000 CN|113}} || — || Pebrero 10, 2000 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | 7.2 km || {{M+J|71540}}
|-id=541 bgcolor=#d6d6d6
| 71541 || {{mp|2000 CK|115}} || — || Pebrero 3, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''5.4 km'' || {{M+J|71541}}
|-id=542 bgcolor=#d6d6d6
| 71542 || {{mp|2000 CR|116}} || — || Pebrero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 6.9 km || {{M+J|71542}}
|-id=543 bgcolor=#d6d6d6
| 71543 || {{mp|2000 CM|120}} || — || Pebrero 2, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 9.2 km || {{M+J|71543}}
|-id=544 bgcolor=#d6d6d6
| 71544 || {{mp|2000 CD|123}} || — || Pebrero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.8 km'' || {{M+J|71544}}
|-id=545 bgcolor=#d6d6d6
| 71545 || {{mp|2000 CK|124}} || — || Pebrero 3, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.4 km || {{M+J|71545}}
|-id=546 bgcolor=#d6d6d6
| 71546 || {{mp|2000 DK|2}} || — || Pebrero 24, 2000 || [[Zvjezdarnica Višnjan|Višnjan Observatory]] || [[Korado Korlević|K. Korlević]], [[Mario Jurić|M. Jurić]] || [[Themis family|THM]] || align=right | 6.0 km || {{M+J|71546}}
|-id=547 bgcolor=#d6d6d6
| 71547 || {{mp|2000 DB|3}} || — || Pebrero 27, 2000 || [[Oizumi Observatory|Oizumi]] || [[Takao Kobayashi|T. Kobayashi]] || [[FIN tbl#632|ELF]] || align=right | 13 km || {{M+J|71547}}
|-id=548 bgcolor=#d6d6d6
| 71548 || {{mp|2000 DY|3}} || — || Pebrero 28, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 11 km || {{M+J|71548}}
|-id=549 bgcolor=#d6d6d6
| 71549 || {{mp|2000 DF|6}} || — || Pebrero 28, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.7 km || {{M+J|71549}}
|-id=550 bgcolor=#d6d6d6
| 71550 || {{mp|2000 DG|6}} || — || Pebrero 28, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''7.3 km'' || {{M+J|71550}}
|-id=551 bgcolor=#d6d6d6
| 71551 || {{mp|2000 DW|6}} || — || Pebrero 27, 2000 || [[Tebbutt Observatory|Tebbutt]] || [[Frank B. Zoltowski|F. B. Zoltowski]] || {{·}} || align=right | 4.2 km || {{M+J|71551}}
|-id=552 bgcolor=#d6d6d6
| 71552 || {{mp|2000 DR|7}} || — || Pebrero 28, 2000 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Themis family|THM]] || align=right | 6.1 km || {{M+J|71552}}
|-id=553 bgcolor=#d6d6d6
| 71553 || {{mp|2000 DD|8}} || — || Pebrero 28, 2000 || Kitt Peak || Spacewatch || THM || align=right | ''5.4 km'' || {{M+J|71553}}
|-id=554 bgcolor=#fefefe
| 71554 || {{mp|2000 DV|11}} || — || Pebrero 27, 2000 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|71554}}
|-id=555 bgcolor=#d6d6d6
| 71555 Manuecharpentier || {{mp|2000 DY|15}} || {{MoMP|71555|Manuecharpentier}} || Pebrero 27, 2000 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || [[Asteroid family#Ashkova|(3460)]] || align=right | ''8.3 km'' || {{M+J|71555}}
|-id=556 bgcolor=#d6d6d6
| 71556 Page || {{mp|2000 DW|17}} || {{MoMP|71556|Page}} || Pebrero 27, 2000 || [[Jornada Observatory|Jornada]] || Dixon, D. S. || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.2 km || {{M+J|71556}}
|-id=557 bgcolor=#d6d6d6
| 71557 || {{mp|2000 DZ|19}} || — || Pebrero 29, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 4.4 km || {{M+J|71557}}
|-id=558 bgcolor=#d6d6d6
| 71558 || {{mp|2000 DH|21}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 8.6 km || {{M+J|71558}}
|-id=559 bgcolor=#d6d6d6
| 71559 || {{mp|2000 DU|22}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.3 km || {{M+J|71559}}
|-id=560 bgcolor=#d6d6d6
| 71560 || {{mp|2000 DU|23}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 7.1 km || {{M+J|71560}}
|-id=561 bgcolor=#d6d6d6
| 71561 || {{mp|2000 DU|25}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Themis family|THM]] || align=right | 4.7 km || {{M+J|71561}}
|-id=562 bgcolor=#d6d6d6
| 71562 || {{mp|2000 DV|25}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|71562}}
|-id=563 bgcolor=#d6d6d6
| 71563 || {{mp|2000 DT|26}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.6 km'' || {{M+J|71563}}
|-id=564 bgcolor=#d6d6d6
| 71564 || {{mp|2000 DG|28}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Themis family|THM]] || align=right | 6.9 km || {{M+J|71564}}
|-id=565 bgcolor=#d6d6d6
| 71565 || {{mp|2000 DB|29}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.6 km || {{M+J|71565}}
|-id=566 bgcolor=#d6d6d6
| 71566 || {{mp|2000 DU|34}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''7.3 km'' || {{M+J|71566}}
|-id=567 bgcolor=#d6d6d6
| 71567 || {{mp|2000 DV|34}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.7 km || {{M+J|71567}}
|-id=568 bgcolor=#d6d6d6
| 71568 || {{mp|2000 DS|39}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Hygiea family|HYG]] || align=right | 7.0 km || {{M+J|71568}}
|-id=569 bgcolor=#fefefe
| 71569 || {{mp|2000 DG|40}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|71569}}
|-id=570 bgcolor=#d6d6d6
| 71570 || {{mp|2000 DR|40}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.7 km || {{M+J|71570}}
|-id=571 bgcolor=#d6d6d6
| 71571 || {{mp|2000 DM|42}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.1 km || {{M+J|71571}}
|-id=572 bgcolor=#d6d6d6
| 71572 || {{mp|2000 DW|42}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 10 km || {{M+J|71572}}
|-id=573 bgcolor=#d6d6d6
| 71573 || {{mp|2000 DO|43}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.2 km || {{M+J|71573}}
|-id=574 bgcolor=#d6d6d6
| 71574 || {{mp|2000 DJ|49}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 9.1 km || {{M+J|71574}}
|-id=575 bgcolor=#d6d6d6
| 71575 || {{mp|2000 DC|50}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Themis family|THM]] || align=right | 6.6 km || {{M+J|71575}}
|-id=576 bgcolor=#d6d6d6
| 71576 || {{mp|2000 DH|53}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 9.9 km || {{M+J|71576}}
|-id=577 bgcolor=#d6d6d6
| 71577 || {{mp|2000 DU|55}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Themis family|THM]] || align=right | 7.0 km || {{M+J|71577}}
|-id=578 bgcolor=#d6d6d6
| 71578 || {{mp|2000 DO|57}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.6 km || {{M+J|71578}}
|-id=579 bgcolor=#d6d6d6
| 71579 || {{mp|2000 DO|58}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.4 km || {{M+J|71579}}
|-id=580 bgcolor=#d6d6d6
| 71580 || {{mp|2000 DH|59}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || EOS || align=right | 4.0 km || {{M+J|71580}}
|-id=581 bgcolor=#d6d6d6
| 71581 || {{mp|2000 DG|60}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.6 km || {{M+J|71581}}
|-id=582 bgcolor=#d6d6d6
| 71582 || {{mp|2000 DD|61}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Hygiea family|HYG]] || align=right | 8.8 km || {{M+J|71582}}
|-id=583 bgcolor=#d6d6d6
| 71583 || {{mp|2000 DW|61}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.9 km || {{M+J|71583}}
|-id=584 bgcolor=#d6d6d6
| 71584 || {{mp|2000 DD|62}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Themis family|THM]] || align=right | ''5.7 km'' || {{M+J|71584}}
|-id=585 bgcolor=#d6d6d6
| 71585 || {{mp|2000 DS|64}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.3 km || {{M+J|71585}}
|-id=586 bgcolor=#d6d6d6
| 71586 || {{mp|2000 DV|66}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Themis family|THM]] || align=right | 5.8 km || {{M+J|71586}}
|-id=587 bgcolor=#d6d6d6
| 71587 || {{mp|2000 DX|66}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.0 km || {{M+J|71587}}
|-id=588 bgcolor=#d6d6d6
| 71588 || {{mp|2000 DK|68}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Hygiea family|HYG]] || align=right | 6.3 km || {{M+J|71588}}
|-id=589 bgcolor=#d6d6d6
| 71589 || {{mp|2000 DF|69}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.9 km || {{M+J|71589}}
|-id=590 bgcolor=#d6d6d6
| 71590 || {{mp|2000 DN|71}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.7 km || {{M+J|71590}}
|-id=591 bgcolor=#d6d6d6
| 71591 || {{mp|2000 DP|71}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''8.6 km'' || {{M+J|71591}}
|-id=592 bgcolor=#d6d6d6
| 71592 || {{mp|2000 DM|76}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''7.1 km'' || {{M+J|71592}}
|-id=593 bgcolor=#d6d6d6
| 71593 || {{mp|2000 DP|77}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Themis family|THM]] || align=right | ''5.6 km'' || {{M+J|71593}}
|-id=594 bgcolor=#d6d6d6
| 71594 || {{mp|2000 DT|77}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 9.9 km || {{M+J|71594}}
|-id=595 bgcolor=#d6d6d6
| 71595 || {{mp|2000 DW|77}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Hygiea family|HYG]] || align=right | 7.0 km || {{M+J|71595}}
|-id=596 bgcolor=#d6d6d6
| 71596 || {{mp|2000 DG|80}} || — || Pebrero 28, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Slow rotator (asteroid)#71596|slow]] || align=right | 9.1 km || {{M+J|71596}}
|-id=597 bgcolor=#d6d6d6
| 71597 || {{mp|2000 DD|83}} || — || Pebrero 28, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.1 km || {{M+J|71597}}
|-id=598 bgcolor=#d6d6d6
| 71598 || {{mp|2000 DG|84}} || — || Pebrero 28, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.2 km || {{M+J|71598}}
|-id=599 bgcolor=#d6d6d6
| 71599 || {{mp|2000 DP|84}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.6 km'' || {{M+J|71599}}
|-id=600 bgcolor=#d6d6d6
| 71600 || {{mp|2000 DK|87}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Hygiea family|HYG]] || align=right | ''6.7 km'' || {{M+J|71600}}
|}

== 71601–71700 ==
{{Anchor|601}}
{{Talaan ng mga planetang menor/ulo2}}
|-bgcolor=#d6d6d6
| 71601 || {{mp|2000 DJ|93}} || — || Pebrero 28, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Eos family|EOS]] || align=right | 6.7 km || {{M+J|71601}}
|-id=602 bgcolor=#d6d6d6
| 71602 || {{mp|2000 DO|95}} || — || Pebrero 28, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''6.2 km'' || {{M+J|71602}}
|-id=603 bgcolor=#d6d6d6
| 71603 || {{mp|2000 DU|98}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''8.1 km'' || {{M+J|71603}}
|-id=604 bgcolor=#d6d6d6
| 71604 || {{mp|2000 DZ|99}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.3 km || {{M+J|71604}}
|-id=605 bgcolor=#d6d6d6
| 71605 || {{mp|2000 DJ|101}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.6 km || {{M+J|71605}}
|-id=606 bgcolor=#d6d6d6
| 71606 || {{mp|2000 DY|101}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 8.1 km || {{M+J|71606}}
|-id=607 bgcolor=#d6d6d6
| 71607 || {{mp|2000 DO|102}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''8.2 km'' || {{M+J|71607}}
|-id=608 bgcolor=#d6d6d6
| 71608 || {{mp|2000 DN|105}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Hygiea family|HYG]] || align=right | 7.0 km || {{M+J|71608}}
|-id=609 bgcolor=#d6d6d6
| 71609 || {{mp|2000 DH|106}} || — || Pebrero 29, 2000 || Socorro || LINEAR || HYG || align=right | 6.3 km || {{M+J|71609}}
|-id=610 bgcolor=#d6d6d6
| 71610 || {{mp|2000 DT|107}} || — || Pebrero 28, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''6.6 km'' || {{M+J|71610}}
|-id=611 bgcolor=#d6d6d6
| 71611 || {{mp|2000 EA|7}} || — || Marso 2, 2000 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | 6.7 km || {{M+J|71611}}
|-id=612 bgcolor=#d6d6d6
| 71612 || {{mp|2000 EH|12}} || — || Marso 4, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[FIN tbl#617|THB]] || align=right | 7.9 km || {{M+J|71612}}
|-id=613 bgcolor=#d6d6d6
| 71613 || {{mp|2000 ET|12}} || — || Marso 4, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''7.5 km'' || {{M+J|71613}}
|-id=614 bgcolor=#d6d6d6
| 71614 || {{mp|2000 EF|18}} || — || Marso 4, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.4 km || {{M+J|71614}}
|-id=615 bgcolor=#e9e9e9
| 71615 Ramakers || {{mp|2000 EM|20}} || {{MoMP|71615|Ramakers}} || Marso 3, 2000 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || {{·}} || align=right | ''6.1 km'' || {{M+J|71615}}
|-id=616 bgcolor=#d6d6d6
| 71616 || {{mp|2000 EG|28}} || — || Marso 4, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 8.0 km || {{M+J|71616}}
|-id=617 bgcolor=#d6d6d6
| 71617 || {{mp|2000 EM|28}} || — || Marso 4, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 6.4 km || {{M+J|71617}}
|-id=618 bgcolor=#d6d6d6
| 71618 || {{mp|2000 EO|28}} || — || Marso 4, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.1 km || {{M+J|71618}}
|-id=619 bgcolor=#d6d6d6
| 71619 || {{mp|2000 ES|35}} || — || Marso 8, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 8.5 km || {{M+J|71619}}
|-id=620 bgcolor=#d6d6d6
| 71620 || {{mp|2000 EE|40}} || — || Marso 8, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Hygiea family|HYG]] || align=right | 7.6 km || {{M+J|71620}}
|-id=621 bgcolor=#d6d6d6
| 71621 || {{mp|2000 EC|47}} || — || Marso 9, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.3 km || {{M+J|71621}}
|-id=622 bgcolor=#d6d6d6
| 71622 || {{mp|2000 EZ|47}} || — || Marso 9, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.4 km || {{M+J|71622}}
|-id=623 bgcolor=#d6d6d6
| 71623 || {{mp|2000 ET|53}} || — || Marso 9, 2000 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Themis family|THM]] || align=right | 5.0 km || {{M+J|71623}}
|-id=624 bgcolor=#d6d6d6
| 71624 || {{mp|2000 EK|57}} || — || Marso 8, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.4 km || {{M+J|71624}}
|-id=625 bgcolor=#d6d6d6
| 71625 || {{mp|2000 EM|63}} || — || Marso 10, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.3 km || {{M+J|71625}}
|-id=626 bgcolor=#d6d6d6
| 71626 || {{mp|2000 ER|66}} || — || Marso 10, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Koronis family|KOR]] || align=right | 4.4 km || {{M+J|71626}}
|-id=627 bgcolor=#d6d6d6
| 71627 || {{mp|2000 EY|66}} || — || Marso 10, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Cybele asteroid|CYB]] || align=right | ''7.7 km'' || {{M+J|71627}}
|-id=628 bgcolor=#d6d6d6
| 71628 || {{mp|2000 EJ|69}} || — || Marso 10, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Hygiea family|HYG]] || align=right | 6.4 km || {{M+J|71628}}
|-id=629 bgcolor=#d6d6d6
| 71629 || {{mp|2000 EH|70}} || — || Marso 10, 2000 || Socorro || LINEAR || HYG || align=right | 6.9 km || {{M+J|71629}}
|-id=630 bgcolor=#d6d6d6
| 71630 || {{mp|2000 EN|75}} || — || Marso 6, 2000 || [[Reedy Creek Observatory|Reedy Creek]] || [[John Broughton|J. Broughton]] || {{·}} || align=right | 4.5 km || {{M+J|71630}}
|-id=631 bgcolor=#e9e9e9
| 71631 || {{mp|2000 EX|75}} || — || Marso 5, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 6.2 km || {{M+J|71631}}
|-id=632 bgcolor=#d6d6d6
| 71632 || {{mp|2000 ER|76}} || — || Marso 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 6.0 km || {{M+J|71632}}
|-id=633 bgcolor=#d6d6d6
| 71633 || {{mp|2000 EK|77}} || — || Marso 5, 2000 || Socorro || LINEAR || EOS || align=right | ''3.9 km'' || {{M+J|71633}}
|-id=634 bgcolor=#d6d6d6
| 71634 || {{mp|2000 EK|80}} || — || Marso 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Hygiea family|HYG]] || align=right | ''8.0 km'' || {{M+J|71634}}
|-id=635 bgcolor=#d6d6d6
| 71635 || {{mp|2000 EA|83}} || — || Marso 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#609|VER]] || align=right | 6.8 km || {{M+J|71635}}
|-id=636 bgcolor=#d6d6d6
| 71636 || {{mp|2000 EF|83}} || — || Marso 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.5 km || {{M+J|71636}}
|-id=637 bgcolor=#e9e9e9
| 71637 || {{mp|2000 ER|83}} || — || Marso 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 7.2 km || {{M+J|71637}}
|-id=638 bgcolor=#d6d6d6
| 71638 || {{mp|2000 EL|90}} || — || Marso 9, 2000 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#901|EUP]] || align=right | 12 km || {{M+J|71638}}
|-id=639 bgcolor=#d6d6d6
| 71639 || {{mp|2000 EC|92}} || — || Marso 9, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.7 km || {{M+J|71639}}
|-id=640 bgcolor=#d6d6d6
| 71640 || {{mp|2000 EF|94}} || — || Marso 9, 2000 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#607|EMA]] || align=right | 7.5 km || {{M+J|71640}}
|-id=641 bgcolor=#e9e9e9
| 71641 || {{mp|2000 ER|96}} || — || Marso 12, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.9 km || {{M+J|71641}}
|-id=642 bgcolor=#d6d6d6
| 71642 || {{mp|2000 EG|103}} || — || Marso 11, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 7.1 km || {{M+J|71642}}
|-id=643 bgcolor=#d6d6d6
| 71643 || {{mp|2000 EJ|103}} || — || Marso 12, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.7 km || {{M+J|71643}}
|-id=644 bgcolor=#d6d6d6
| 71644 || {{mp|2000 EF|105}} || — || Marso 11, 2000 || [[Lowell Observatory, Anderson Mesa Station|Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | 6.0 km || {{M+J|71644}}
|-id=645 bgcolor=#d6d6d6
| 71645 || {{mp|2000 EX|109}} || — || Marso 8, 2000 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[Eos family|EOS]] || align=right | 5.5 km || {{M+J|71645}}
|-id=646 bgcolor=#d6d6d6
| 71646 || {{mp|2000 EO|110}} || — || Marso 8, 2000 || Haleakala || NEAT || {{·}} || align=right | 8.2 km || {{M+J|71646}}
|-id=647 bgcolor=#d6d6d6
| 71647 || {{mp|2000 EW|110}} || — || Marso 8, 2000 || Haleakala || NEAT || {{·}} || align=right | 6.3 km || {{M+J|71647}}
|-id=648 bgcolor=#e9e9e9
| 71648 || {{mp|2000 EC|112}} || — || Marso 9, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 6.1 km || {{M+J|71648}}
|-id=649 bgcolor=#d6d6d6
| 71649 || {{mp|2000 EL|112}} || — || Marso 9, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Hygiea family|HYG]] || align=right | ''6.0 km'' || {{M+J|71649}}
|-id=650 bgcolor=#d6d6d6
| 71650 || {{mp|2000 ER|113}} || — || Marso 9, 2000 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | 5.4 km || {{M+J|71650}}
|-id=651 bgcolor=#d6d6d6
| 71651 || {{mp|2000 EC|118}} || — || Marso 11, 2000 || [[Lowell Observatory, Anderson Mesa Station|Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | 8.4 km || {{M+J|71651}}
|-id=652 bgcolor=#d6d6d6
| 71652 || {{mp|2000 EH|118}} || — || Marso 11, 2000 || Anderson Mesa || LONEOS || [[Eos family|EOS]] || align=right | 5.0 km || {{M+J|71652}}
|-id=653 bgcolor=#d6d6d6
| 71653 || {{mp|2000 EQ|118}} || — || Marso 11, 2000 || Anderson Mesa || LONEOS || EOS || align=right | 6.1 km || {{M+J|71653}}
|-id=654 bgcolor=#e9e9e9
| 71654 || {{mp|2000 EY|119}} || — || Marso 11, 2000 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|71654}}
|-id=655 bgcolor=#d6d6d6
| 71655 || {{mp|2000 EF|121}} || — || Marso 11, 2000 || Anderson Mesa || LONEOS || [[FIN tbl#613|LIX]] || align=right | 13 km || {{M+J|71655}}
|-id=656 bgcolor=#d6d6d6
| 71656 || {{mp|2000 ET|121}} || — || Marso 11, 2000 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || [[Eos family|EOS]] || align=right | 5.9 km || {{M+J|71656}}
|-id=657 bgcolor=#fefefe
| 71657 || {{mp|2000 EP|122}} || — || Marso 11, 2000 || [[Lowell Observatory, Anderson Mesa Station|Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | 1.8 km || {{M+J|71657}}
|-id=658 bgcolor=#d6d6d6
| 71658 || {{mp|2000 EQ|122}} || — || Marso 11, 2000 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | 7.5 km || {{M+J|71658}}
|-id=659 bgcolor=#d6d6d6
| 71659 || {{mp|2000 EC|128}} || — || Marso 11, 2000 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | 5.7 km || {{M+J|71659}}
|-id=660 bgcolor=#d6d6d6
| 71660 || {{mp|2000 EJ|130}} || — || Marso 11, 2000 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | 9.1 km || {{M+J|71660}}
|-id=661 bgcolor=#d6d6d6
| 71661 || {{mp|2000 EP|130}} || — || Marso 11, 2000 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | 7.2 km || {{M+J|71661}}
|-id=662 bgcolor=#d6d6d6
| 71662 || {{mp|2000 EV|132}} || — || Marso 11, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 6.1 km || {{M+J|71662}}
|-id=663 bgcolor=#d6d6d6
| 71663 || {{mp|2000 EY|138}} || — || Marso 11, 2000 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || {{·}} || align=right | 7.2 km || {{M+J|71663}}
|-id=664 bgcolor=#d6d6d6
| 71664 || {{mp|2000 EE|139}} || — || Marso 11, 2000 || Catalina || CSS || {{·}} || align=right | 10 km || {{M+J|71664}}
|-id=665 bgcolor=#d6d6d6
| 71665 || {{mp|2000 EB|143}} || — || Marso 3, 2000 || Catalina || CSS || {{·}} || align=right | 11 km || {{M+J|71665}}
|-id=666 bgcolor=#d6d6d6
| 71666 || {{mp|2000 EK|148}} || — || Marso 4, 2000 || Catalina || CSS || [[Eos family|EOS]] || align=right | 12 km || {{M+J|71666}}
|-id=667 bgcolor=#d6d6d6
| 71667 || {{mp|2000 EP|150}} || — || Marso 5, 2000 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[Themis family|THM]] || align=right | 7.2 km || {{M+J|71667}}
|-id=668 bgcolor=#d6d6d6
| 71668 || {{mp|2000 EA|152}} || — || Marso 6, 2000 || Haleakala || NEAT || {{·}} || align=right | 8.9 km || {{M+J|71668}}
|-id=669 bgcolor=#d6d6d6
| 71669 Dodsonprince || {{mp|2000 EH|157}} || {{MoMP|71669|Dodsonprince}} || Marso 11, 2000 || [[Catalina Sky Survey|Catalina]] || [[Catalina Sky Survey|CSS]] || {{·}} || align=right | 9.2 km || {{M+J|71669}}
|-id=670 bgcolor=#e9e9e9
| 71670 || {{mp|2000 EP|157}} || — || Marso 12, 2000 || [[Lowell Observatory, Anderson Mesa Station|Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || [[Juno clump|JUN]] || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|71670}}
|-id=671 bgcolor=#d6d6d6
| 71671 || {{mp|2000 EM|166}} || — || Marso 4, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Eos family|EOS]] || align=right | 6.4 km || {{M+J|71671}}
|-id=672 bgcolor=#e9e9e9
| 71672 || {{mp|2000 ER|166}} || — || Marso 4, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.3 km || {{M+J|71672}}
|-id=673 bgcolor=#d6d6d6
| 71673 || {{mp|2000 EZ|166}} || — || Marso 4, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 6.1 km || {{M+J|71673}}
|-id=674 bgcolor=#d6d6d6
| 71674 || {{mp|2000 EJ|167}} || — || Marso 4, 2000 || Socorro || LINEAR || {{LoMP|21885|(21885)}} || align=right | 7.3 km || {{M+J|71674}}
|-id=675 bgcolor=#d6d6d6
| 71675 || {{mp|2000 ER|167}} || — || Marso 4, 2000 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#611|NAE]] || align=right | 7.7 km || {{M+J|71675}}
|-id=676 bgcolor=#d6d6d6
| 71676 || {{mp|2000 EM|168}} || — || Marso 4, 2000 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#612|TIR]] || align=right | 3.6 km || {{M+J|71676}}
|-id=677 bgcolor=#d6d6d6
| 71677 || {{mp|2000 EJ|171}} || — || Marso 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 7.5 km || {{M+J|71677}}
|-id=678 bgcolor=#d6d6d6
| 71678 || {{mp|2000 ET|172}} || — || Marso 1, 2000 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|71678}}
|-id=679 bgcolor=#d6d6d6
| 71679 || {{mp|2000 EY|181}} || — || Marso 4, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.9 km || {{M+J|71679}}
|-id=680 bgcolor=#d6d6d6
| 71680 || {{mp|2000 EJ|201}} || — || Marso 15, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Slow rotator (asteroid)#71680|slow]] || align=right | 7.4 km || {{M+J|71680}}
|-id=681 bgcolor=#d6d6d6
| 71681 || {{mp|2000 FZ|1}} || — || Marso 25, 2000 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Themis family|THM]] || align=right | 7.7 km || {{M+J|71681}}
|-id=682 bgcolor=#e9e9e9
| 71682 || {{mp|2000 FU|11}} || — || Marso 28, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 4.3 km || {{M+J|71682}}
|-id=683 bgcolor=#e9e9e9
| 71683 || {{mp|2000 FE|12}} || — || Marso 28, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''6.6 km'' || {{M+J|71683}}
|-id=684 bgcolor=#d6d6d6
| 71684 || {{mp|2000 FY|15}} || — || Marso 28, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Hygiea family|HYG]] || align=right | 7.1 km || {{M+J|71684}}
|-id=685 bgcolor=#d6d6d6
| 71685 || {{mp|2000 FX|21}} || — || Marso 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 7.5 km || {{M+J|71685}}
|-id=686 bgcolor=#d6d6d6
| 71686 || {{mp|2000 FU|30}} || — || Marso 27, 2000 || [[Lowell Observatory, Anderson Mesa Station|Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || [[Hygiea family|HYG]] || align=right | 7.0 km || {{M+J|71686}}
|-id=687 bgcolor=#d6d6d6
| 71687 || {{mp|2000 FY|31}} || — || Marso 29, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''4.9 km'' || {{M+J|71687}}
|-id=688 bgcolor=#d6d6d6
| 71688 || {{mp|2000 FX|32}} || — || Marso 29, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Asteroid family#Clematis family|(1101)]] || align=right | ''9.3 km'' || {{M+J|71688}}
|-id=689 bgcolor=#d6d6d6
| 71689 || {{mp|2000 FD|34}} || — || Marso 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 10 km || {{M+J|71689}}
|-id=690 bgcolor=#e9e9e9
| 71690 || {{mp|2000 FO|35}} || — || Marso 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''4.2 km'' || {{M+J|71690}}
|-id=691 bgcolor=#d6d6d6
| 71691 || {{mp|2000 FH|37}} || — || Marso 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 13 km || {{M+J|71691}}
|-id=692 bgcolor=#d6d6d6
| 71692 || {{mp|2000 FB|43}} || — || Marso 28, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.9 km || {{M+J|71692}}
|-id=693 bgcolor=#d6d6d6
| 71693 || {{mp|2000 FK|43}} || — || Marso 29, 2000 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#631|URS]] || align=right | 9.9 km || {{M+J|71693}}
|-id=694 bgcolor=#d6d6d6
| 71694 || {{mp|2000 FN|44}} || — || Marso 29, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Zhongguo asteroid|2:1J]] || align=right | 7.7 km || {{M+J|71694}}
|-id=695 bgcolor=#d6d6d6
| 71695 || {{mp|2000 FO|44}} || — || Marso 29, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Hygiea family|HYG]] || align=right | 8.5 km || {{M+J|71695}}
|-id=696 bgcolor=#d6d6d6
| 71696 || {{mp|2000 FE|48}} || — || Marso 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''6.2 km'' || {{M+J|71696}}
|-id=697 bgcolor=#d6d6d6
| 71697 || {{mp|2000 FO|55}} || — || Marso 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.3 km || {{M+J|71697}}
|-id=698 bgcolor=#d6d6d6
| 71698 || {{mp|2000 FW|55}} || — || Marso 27, 2000 || [[Lowell Observatory, Anderson Mesa Station|Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | 8.5 km || {{M+J|71698}}
|-id=699 bgcolor=#d6d6d6
| 71699 || {{mp|2000 GU|17}} || — || Abril 5, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 5.0 km || {{M+J|71699}}
|-id=700 bgcolor=#d6d6d6
| 71700 || {{mp|2000 GO|19}} || — || Abril 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.6 km || {{M+J|71700}}
|}

== 71701–71800 ==
{{Anchor|701}}
{{Talaan ng mga planetang menor/ulo2}}
|-bgcolor=#d6d6d6
| 71701 || {{mp|2000 GR|19}} || — || Abril 5, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Hilda asteroid|3:2]] || align=right | 9.7 km || {{M+J|71701}}
|-id=702 bgcolor=#d6d6d6
| 71702 || {{mp|2000 GT|19}} || — || Abril 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 7.8 km || {{M+J|71702}}
|-id=703 bgcolor=#d6d6d6
| 71703 || {{mp|2000 GW|22}} || — || Abril 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eos family|EOS]] || align=right | 4.9 km || {{M+J|71703}}
|-id=704 bgcolor=#d6d6d6
| 71704 || {{mp|2000 GL|34}} || — || Abril 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Themis family|THM]] || align=right | 7.5 km || {{M+J|71704}}
|-id=705 bgcolor=#d6d6d6
| 71705 || {{mp|2000 GV|34}} || — || Abril 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Hygiea family|HYG]] || align=right | 6.2 km || {{M+J|71705}}
|-id=706 bgcolor=#e9e9e9
| 71706 || {{mp|2000 GY|38}} || — || Abril 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.0 km'' || {{M+J|71706}}
|-id=707 bgcolor=#d6d6d6
| 71707 || {{mp|2000 GZ|56}} || — || Abril 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Themis family|THM]] || align=right | 6.6 km || {{M+J|71707}}
|-id=708 bgcolor=#d6d6d6
| 71708 || {{mp|2000 GT|77}} || — || Abril 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.7 km || {{M+J|71708}}
|-id=709 bgcolor=#d6d6d6
| 71709 || {{mp|2000 GX|80}} || — || Abril 6, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 7.6 km || {{M+J|71709}}
|-id=710 bgcolor=#e9e9e9
| 71710 || {{mp|2000 GG|83}} || — || Abril 2, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.4 km || {{M+J|71710}}
|-id=711 bgcolor=#d6d6d6
| 71711 || {{mp|2000 GU|83}} || — || Abril 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 6.4 km || {{M+J|71711}}
|-id=712 bgcolor=#d6d6d6
| 71712 || {{mp|2000 GK|95}} || — || Abril 6, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.7 km || {{M+J|71712}}
|-id=713 bgcolor=#d6d6d6
| 71713 || {{mp|2000 GN|98}} || — || Abril 7, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Cybele asteroid|CYB]] || align=right | 9.6 km || {{M+J|71713}}
|-id=714 bgcolor=#fefefe
| 71714 || {{mp|2000 GZ|100}} || — || Abril 7, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|71714}}
|-id=715 bgcolor=#d6d6d6
| 71715 || {{mp|2000 GE|108}} || — || Abril 7, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 11 km || {{M+J|71715}}
|-id=716 bgcolor=#d6d6d6
| 71716 || {{mp|2000 GX|112}} || — || Abril 5, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Themis family|THM]] || align=right | 7.7 km || {{M+J|71716}}
|-id=717 bgcolor=#d6d6d6
| 71717 || {{mp|2000 GP|115}} || — || Abril 8, 2000 || Socorro || LINEAR || THM || align=right | 8.6 km || {{M+J|71717}}
|-id=718 bgcolor=#d6d6d6
| 71718 || {{mp|2000 GV|124}} || — || Abril 7, 2000 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#612|TIR]] || align=right | 5.3 km || {{M+J|71718}}
|-id=719 bgcolor=#e9e9e9
| 71719 || {{mp|2000 GT|137}} || — || Abril 4, 2000 || [[Lowell Observatory, Anderson Mesa Station|Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''5.4 km'' || {{M+J|71719}}
|-id=720 bgcolor=#e9e9e9
| 71720 || {{mp|2000 GK|167}} || — || Abril 4, 2000 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | 4.0 km || {{M+J|71720}}
|-id=721 bgcolor=#d6d6d6
| 71721 || {{mp|2000 GL|167}} || — || Abril 4, 2000 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | 4.7 km || {{M+J|71721}}
|-id=722 bgcolor=#d6d6d6
| 71722 || {{mp|2000 GB|169}} || — || Abril 4, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 8.4 km || {{M+J|71722}}
|-id=723 bgcolor=#d6d6d6
| 71723 || {{mp|2000 GS|171}} || — || Abril 2, 2000 || [[Lowell Observatory, Anderson Mesa Station|Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | 5.7 km || {{M+J|71723}}
|-id=724 bgcolor=#d6d6d6
| 71724 || {{mp|2000 GB|186}} || — || Abril 4, 2000 || Anderson Mesa || LONEOS || [[FIN tbl#603|SYL]]{{·}}[[Cybele asteroid|CYB]] || align=right | ''7.8 km'' || {{M+J|71724}}
|-id=725 bgcolor=#d6d6d6
| 71725 || {{mp|2000 HN|9}} || — || Abril 27, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Themis family|THM]] || align=right | 6.8 km || {{M+J|71725}}
|-id=726 bgcolor=#d6d6d6
| 71726 || {{mp|2000 HQ|24}} || — || Abril 24, 2000 || [[Lowell Observatory, Anderson Mesa Station|Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | 9.7 km || {{M+J|71726}}
|-id=727 bgcolor=#d6d6d6
| 71727 || {{mp|2000 HB|25}} || — || Abril 24, 2000 || Anderson Mesa || LONEOS || [[Slow rotator (asteroid)#71727|slow]] || align=right | 16 km || {{M+J|71727}}
|-id=728 bgcolor=#d6d6d6
| 71728 || {{mp|2000 HE|64}} || — || Abril 26, 2000 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | 4.7 km || {{M+J|71728}}
|-id=729 bgcolor=#d6d6d6
| 71729 || {{mp|2000 HQ|91}} || — || Abril 30, 2000 || Anderson Mesa || LONEOS || [[FIN tbl#612|TIR]]{{·}}[[Slow rotator (asteroid)#71729|slow]] || align=right | 4.7 km || {{M+J|71729}}
|-id=730 bgcolor=#fefefe
| 71730 || {{mp|2000 JY|3}} || — || Mayo 4, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Hungaria family|H]] || align=right | ''1.1 km'' || {{M+J|71730}}
|-id=731 bgcolor=#d6d6d6
| 71731 || {{mp|2000 JO|35}} || — || Mayo 7, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Asteroid family#Ashkova|(3460)]] || align=right | 11 km || {{M+J|71731}}
|-id=732 bgcolor=#e9e9e9
| 71732 || {{mp|2000 JU|37}} || — || Mayo 7, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|71732}}
|-id=733 bgcolor=#d6d6d6
| 71733 || {{mp|2000 JQ|47}} || — || Mayo 9, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 10 km || {{M+J|71733}}
|-id=734 bgcolor=#fefefe
| 71734 || {{mp|2000 LX|9}} || — || Hunyo 4, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Hungaria family|H]] || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|71734}}
|-id=735 bgcolor=#fefefe
| 71735 || {{mp|2000 MJ|1}} || — || Hunyo 25, 2000 || Socorro || LINEAR || H || align=right | 1.5 km || {{M+J|71735}}
|-id=736 bgcolor=#fefefe
| 71736 || {{mp|2000 OB|54}} || — || Hulyo 29, 2000 || [[Lowell Observatory, Anderson Mesa Station|Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || [[Hungaria asteroids|''H'']] || align=right | 1.2 km || {{M+J|71736}}
|-id=737 bgcolor=#fefefe
| 71737 || {{mp|2000 PV|6}} || — || Agosto 4, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Hungaria family|H]] || align=right | 1.6 km || {{M+J|71737}}
|-id=738 bgcolor=#d6d6d6
| 71738 || {{mp|2000 PW|18}} || — || Agosto 1, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.7 km'' || {{M+J|71738}}
|-id=739 bgcolor=#fefefe
| 71739 || {{mp|2000 QG|25}} || — || Agosto 24, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Hungaria asteroids|''H'']] || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|71739}}
|-id=740 bgcolor=#fefefe
| 71740 || {{mp|2000 QV|25}} || — || Agosto 26, 2000 || Socorro || LINEAR || ''H'' || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|71740}}
|-id=741 bgcolor=#fefefe
| 71741 || {{mp|2000 QF|34}} || — || Agosto 26, 2000 || Socorro || LINEAR || ''H'' || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|71741}}
|-id=742 bgcolor=#fefefe
| 71742 || {{mp|2000 QU|35}} || — || Agosto 24, 2000 || Socorro || LINEAR || ''H'' || align=right | ''1.0 km'' || {{M+J|71742}}
|-id=743 bgcolor=#fefefe
| 71743 || {{mp|2000 QO|117}} || — || Agosto 29, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Hungaria family|H]] || align=right | 1.5 km || {{M+J|71743}}
|-id=744 bgcolor=#fefefe
| 71744 || {{mp|2000 QP|147}} || — || Agosto 31, 2000 || Socorro || LINEAR || H || align=right | ''1.0 km'' || {{M+J|71744}}
|-id=745 bgcolor=#fefefe
| 71745 || {{mp|2000 QG|180}} || — || Agosto 31, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Hungaria asteroids|''H'']] || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|71745}}
|-id=746 bgcolor=#fefefe
| 71746 || {{mp|2000 QZ|180}} || — || Agosto 31, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|71746}}
|-id=747 bgcolor=#fefefe
| 71747 || {{mp|2000 QU|181}} || — || Agosto 31, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|71747}}
|-id=748 bgcolor=#fefefe
| 71748 || {{mp|2000 QD|182}} || — || Agosto 26, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|71748}}
|-id=749 bgcolor=#fefefe
| 71749 || {{mp|2000 QU|194}} || — || Agosto 25, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.3 km'' || {{M+J|71749}}
|-id=750 bgcolor=#fefefe
| 71750 || {{mp|2000 RV|3}} || — || Setyembre 1, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|71750}}
|-id=751 bgcolor=#fefefe
| 71751 || {{mp|2000 RS|10}} || — || Setyembre 1, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | 2.4 km || {{M+J|71751}}
|-id=752 bgcolor=#fefefe
| 71752 || {{mp|2000 RL|11}} || — || Setyembre 1, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|71752}}
|-id=753 bgcolor=#fefefe
| 71753 || {{mp|2000 RB|39}} || — || Setyembre 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.6 km || {{M+J|71753}}
|-id=754 bgcolor=#fefefe
| 71754 || {{mp|2000 RO|45}} || — || Setyembre 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.3 km || {{M+J|71754}}
|-id=755 bgcolor=#fefefe
| 71755 || {{mp|2000 RD|51}} || — || Setyembre 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|71755}}
|-id=756 bgcolor=#fefefe
| 71756 || {{mp|2000 RQ|51}} || — || Setyembre 5, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.7 km || {{M+J|71756}}
|-id=757 bgcolor=#fefefe
| 71757 || {{mp|2000 RA|53}} || — || Setyembre 4, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|71757}}
|-id=758 bgcolor=#fefefe
| 71758 || {{mp|2000 RR|54}} || — || Setyembre 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.7 km || {{M+J|71758}}
|-id=759 bgcolor=#fefefe
| 71759 || {{mp|2000 RE|61}} || — || Setyembre 1, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.7 km || {{M+J|71759}}
|-id=760 bgcolor=#fefefe
| 71760 || {{mp|2000 RQ|67}} || — || Setyembre 1, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | 2.1 km || {{M+J|71760}}
|-id=761 bgcolor=#fefefe
| 71761 || {{mp|2000 RJ|100}} || — || Setyembre 5, 2000 || [[Lowell Observatory, Anderson Mesa Station|Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || [[Hungaria family|H]] || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|71761}}
|-id=762 bgcolor=#fefefe
| 71762 || {{mp|2000 RZ|103}} || — || Setyembre 6, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|71762}}
|-id=763 bgcolor=#fefefe
| 71763 || {{mp|2000 SF|3}} || — || Setyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Hungaria asteroids|''H'']] || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|71763}}
|-id=764 bgcolor=#fefefe
| 71764 || {{mp|2000 SG|3}} || — || Setyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Hungaria family|H]] || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|71764}}
|-id=765 bgcolor=#fefefe
| 71765 || {{mp|2000 SU|4}} || — || Setyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Hungaria asteroids|''H'']] || align=right | 1.7 km || {{M+J|71765}}
|-id=766 bgcolor=#d6d6d6
| 71766 || {{mp|2000 SD|22}} || — || Setyembre 19, 2000 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | 5.8 km || {{M+J|71766}}
|-id=767 bgcolor=#fefefe
| 71767 || {{mp|2000 SM|24}} || — || Setyembre 26, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Hungaria asteroids|''H'']] || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|71767}}
|-id=768 bgcolor=#fefefe
| 71768 || {{mp|2000 SM|59}} || — || Setyembre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|71768}}
|-id=769 bgcolor=#fefefe
| 71769 || {{mp|2000 SU|59}} || — || Setyembre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|71769}}
|-id=770 bgcolor=#fefefe
| 71770 || {{mp|2000 SL|75}} || — || Setyembre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.1 km || {{M+J|71770}}
|-id=771 bgcolor=#fefefe
| 71771 || {{mp|2000 SR|75}} || — || Setyembre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|71771}}
|-id=772 bgcolor=#fefefe
| 71772 || {{mp|2000 SG|105}} || — || Setyembre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|71772}}
|-id=773 bgcolor=#fefefe
| 71773 || {{mp|2000 SO|106}} || — || Setyembre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.3 km || {{M+J|71773}}
|-id=774 bgcolor=#fefefe
| 71774 || {{mp|2000 SA|121}} || — || Setyembre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|71774}}
|-id=775 bgcolor=#fefefe
| 71775 || {{mp|2000 SB|122}} || — || Setyembre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.1 km'' || {{M+J|71775}}
|-id=776 bgcolor=#fefefe
| 71776 || {{mp|2000 SJ|123}} || — || Setyembre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|71776}}
|-id=777 bgcolor=#fefefe
| 71777 || {{mp|2000 SM|128}} || — || Setyembre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Asteroid family#Levin|(2076)]] || align=right | 2.5 km || {{M+J|71777}}
|-id=778 bgcolor=#fefefe
| 71778 || {{mp|2000 SP|128}} || — || Setyembre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|71778}}
|-id=779 bgcolor=#fefefe
| 71779 || {{mp|2000 SJ|129}} || — || Setyembre 26, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Hungaria family|H]] || align=right | ''1.2 km'' || {{M+J|71779}}
|-id=780 bgcolor=#fefefe
| 71780 || {{mp|2000 SM|145}} || — || Setyembre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|71780}}
|-id=781 bgcolor=#fefefe
| 71781 || {{mp|2000 SZ|145}} || — || Setyembre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|71781}}
|-id=782 bgcolor=#fefefe
| 71782 || {{mp|2000 SC|160}} || — || Setyembre 22, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|71782}}
|-id=783 bgcolor=#fefefe
| 71783 Izeryna || {{mp|2000 SL|163}} || {{MoMP|71783|Izeryna}} || Setyembre 30, 2000 || [[Observatoř Ondřejov|Ondřejov]] || [[Petr Pravec|P. Pravec]], [[Peter Kušnirák|P. Kušnirák]] || {{·}} || align=right | ''1.2 km'' || {{M+J|71783}}
|-id=784 bgcolor=#fefefe
| 71784 || {{mp|2000 SG|171}} || — || Setyembre 24, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 2.7 km || {{M+J|71784}}
|-id=785 bgcolor=#fefefe
| 71785 || {{mp|2000 SY|177}} || — || Setyembre 28, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|71785}}
|-id=786 bgcolor=#fefefe
| 71786 || {{mp|2000 SH|178}} || — || Setyembre 28, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|71786}}
|-id=787 bgcolor=#fefefe
| 71787 || {{mp|2000 SJ|180}} || — || Setyembre 28, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|71787}}
|-id=788 bgcolor=#fefefe
| 71788 || {{mp|2000 ST|180}} || — || Setyembre 30, 2000 || [[Elmira/Corning, NY|Elmira]] || Cecce, A. J. || {{·}} || align=right | 2.1 km || {{M+J|71788}}
|-id=789 bgcolor=#fefefe
| 71789 || {{mp|2000 SQ|188}} || — || Setyembre 21, 2000 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || {{·}} || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|71789}}
|-id=790 bgcolor=#fefefe
| 71790 || {{mp|2000 SB|193}} || — || Setyembre 24, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|71790}}
|-id=791 bgcolor=#fefefe
| 71791 || {{mp|2000 SE|198}} || — || Setyembre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|71791}}
|-id=792 bgcolor=#fefefe
| 71792 || {{mp|2000 SD|211}} || — || Setyembre 25, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 1.8 km || {{M+J|71792}}
|-id=793 bgcolor=#fefefe
| 71793 || {{mp|2000 SN|227}} || — || Setyembre 27, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 1.3 km || {{M+J|71793}}
|-id=794 bgcolor=#e9e9e9
| 71794 || {{mp|2000 ST|227}} || — || Setyembre 27, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 4.0 km || {{M+J|71794}}
|-id=795 bgcolor=#fefefe
| 71795 || {{mp|2000 SB|230}} || — || Setyembre 28, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|71795}}
|-id=796 bgcolor=#fefefe
| 71796 || {{mp|2000 SU|230}} || — || Setyembre 28, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|71796}}
|-id=797 bgcolor=#fefefe
| 71797 || {{mp|2000 SY|239}} || — || Setyembre 28, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.2 km'' || {{M+J|71797}}
|-id=798 bgcolor=#fefefe
| 71798 || {{mp|2000 SD|240}} || — || Setyembre 22, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Hungaria family|H]] || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|71798}}
|-id=799 bgcolor=#fefefe
| 71799 || {{mp|2000 SE|260}} || — || Setyembre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|71799}}
|-id=800 bgcolor=#d6d6d6
| 71800 || {{mp|2000 SM|264}} || — || Setyembre 26, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''5.0 km'' || {{M+J|71800}}
|}

== 71801–71900 ==
{{Anchor|801}}
{{Talaan ng mga planetang menor/ulo2}}
|-bgcolor=#fefefe
| 71801 || {{mp|2000 SZ|265}} || — || Setyembre 26, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|71801}}
|-id=802 bgcolor=#fefefe
| 71802 || {{mp|2000 SO|272}} || — || Setyembre 28, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.2 km'' || {{M+J|71802}}
|-id=803 bgcolor=#fefefe
| 71803 || {{mp|2000 SF|275}} || — || Setyembre 28, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.8 km || {{M+J|71803}}
|-id=804 bgcolor=#fefefe
| 71804 || {{mp|2000 SC|278}} || — || Setyembre 30, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|71804}}
|-id=805 bgcolor=#fefefe
| 71805 || {{mp|2000 SG|295}} || — || Setyembre 27, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|71805}}
|-id=806 bgcolor=#fefefe
| 71806 || {{mp|2000 SF|296}} || — || Setyembre 27, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|71806}}
|-id=807 bgcolor=#fefefe
| 71807 || {{mp|2000 SF|301}} || — || Setyembre 28, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|71807}}
|-id=808 bgcolor=#fefefe
| 71808 || {{mp|2000 SX|306}} || — || Setyembre 30, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.9 km || {{M+J|71808}}
|-id=809 bgcolor=#fefefe
| 71809 || {{mp|2000 SX|319}} || — || Setyembre 27, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.0 km || {{M+J|71809}}
|-id=810 bgcolor=#fefefe
| 71810 || {{mp|2000 TJ|15}} || — || Oktubre 1, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|71810}}
|-id=811 bgcolor=#fefefe
| 71811 || {{mp|2000 TG|28}} || — || Oktubre 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|71811}}
|-id=812 bgcolor=#fefefe
| 71812 || {{mp|2000 TT|67}} || — || Oktubre 2, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|71812}}
|-id=813 bgcolor=#fefefe
| 71813 || 2000 UZ || — || Oktubre 21, 2000 || [[Zvjezdarnica Višnjan|Višnjan Observatory]] || [[Korado Korlević|K. Korlević]] || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|71813}}
|-id=814 bgcolor=#fefefe
| 71814 || {{mp|2000 UU|2}} || — || Oktubre 22, 2000 || [[Bergisch Gladbach Observatory|Bergisch Gladbach]] || [[Wolf Bickel|W. Bickel]] || {{·}} || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|71814}}
|-id=815 bgcolor=#fefefe
| 71815 || {{mp|2000 UB|5}} || — || Oktubre 24, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 4.2 km || {{M+J|71815}}
|-id=816 bgcolor=#fefefe
| 71816 || {{mp|2000 UY|7}} || — || Oktubre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|71816}}
|-id=817 bgcolor=#fefefe
| 71817 || {{mp|2000 UR|12}} || — || Oktubre 25, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|71817}}
|-id=818 bgcolor=#fefefe
| 71818 || {{mp|2000 UH|19}} || — || Oktubre 21, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Hungaria asteroids|''H'']] || align=right | 1.9 km || {{M+J|71818}}
|-id=819 bgcolor=#fefefe
| 71819 || {{mp|2000 UJ|19}} || — || Oktubre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|71819}}
|-id=820 bgcolor=#fefefe
| 71820 || {{mp|2000 UF|24}} || — || Oktubre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|71820}}
|-id=821 bgcolor=#fefefe
| 71821 || {{mp|2000 UR|34}} || — || Oktubre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|71821}}
|-id=822 bgcolor=#fefefe
| 71822 || {{mp|2000 UZ|35}} || — || Oktubre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.4 km || {{M+J|71822}}
|-id=823 bgcolor=#fefefe
| 71823 || {{mp|2000 UG|36}} || — || Oktubre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|71823}}
|-id=824 bgcolor=#fefefe
| 71824 || {{mp|2000 UA|41}} || — || Oktubre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|71824}}
|-id=825 bgcolor=#fefefe
| 71825 || {{mp|2000 UW|41}} || — || Oktubre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|71825}}
|-id=826 bgcolor=#fefefe
| 71826 || {{mp|2000 UX|43}} || — || Oktubre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|71826}}
|-id=827 bgcolor=#fefefe
| 71827 || {{mp|2000 UD|46}} || — || Oktubre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|71827}}
|-id=828 bgcolor=#fefefe
| 71828 || {{mp|2000 UE|53}} || — || Oktubre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|71828}}
|-id=829 bgcolor=#fefefe
| 71829 || {{mp|2000 UK|53}} || — || Oktubre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|71829}}
|-id=830 bgcolor=#fefefe
| 71830 || {{mp|2000 UL|56}} || — || Oktubre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|71830}}
|-id=831 bgcolor=#fefefe
| 71831 || {{mp|2000 UN|56}} || — || Oktubre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|71831}}
|-id=832 bgcolor=#fefefe
| 71832 || {{mp|2000 UQ|63}} || — || Oktubre 25, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.8 km || {{M+J|71832}}
|-id=833 bgcolor=#fefefe
| 71833 || {{mp|2000 UJ|65}} || — || Oktubre 25, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|71833}}
|-id=834 bgcolor=#fefefe
| 71834 || {{mp|2000 UL|65}} || — || Oktubre 25, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|71834}}
|-id=835 bgcolor=#fefefe
| 71835 || {{mp|2000 UJ|69}} || — || Oktubre 25, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.2 km'' || {{M+J|71835}}
|-id=836 bgcolor=#fefefe
| 71836 || {{mp|2000 UO|69}} || — || Oktubre 25, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.4 km || {{M+J|71836}}
|-id=837 bgcolor=#fefefe
| 71837 || {{mp|2000 US|69}} || — || Oktubre 25, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.3 km'' || {{M+J|71837}}
|-id=838 bgcolor=#fefefe
| 71838 || {{mp|2000 UK|70}} || — || Oktubre 25, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.0 km || {{M+J|71838}}
|-id=839 bgcolor=#fefefe
| 71839 || {{mp|2000 UW|70}} || — || Oktubre 25, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 1.3 km || {{M+J|71839}}
|-id=840 bgcolor=#fefefe
| 71840 || {{mp|2000 US|74}} || — || Oktubre 30, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|71840}}
|-id=841 bgcolor=#fefefe
| 71841 || {{mp|2000 UY|77}} || — || Oktubre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 1.9 km || {{M+J|71841}}
|-id=842 bgcolor=#fefefe
| 71842 || {{mp|2000 UG|80}} || — || Oktubre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|71842}}
|-id=843 bgcolor=#fefefe
| 71843 || {{mp|2000 UL|80}} || — || Oktubre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|71843}}
|-id=844 bgcolor=#fefefe
| 71844 || {{mp|2000 UB|81}} || — || Oktubre 24, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|71844}}
|-id=845 bgcolor=#fefefe
| 71845 || {{mp|2000 UN|93}} || — || Oktubre 25, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.2 km || {{M+J|71845}}
|-id=846 bgcolor=#fefefe
| 71846 || {{mp|2000 UM|96}} || — || Oktubre 25, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|71846}}
|-id=847 bgcolor=#fefefe
| 71847 || {{mp|2000 UU|97}} || — || Oktubre 25, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|71847}}
|-id=848 bgcolor=#fefefe
| 71848 || {{mp|2000 UJ|100}} || — || Oktubre 25, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|71848}}
|-id=849 bgcolor=#fefefe
| 71849 || {{mp|2000 UB|102}} || — || Oktubre 25, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|71849}}
|-id=850 bgcolor=#fefefe
| 71850 || {{mp|2000 UJ|103}} || — || Oktubre 25, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 1.9 km || {{M+J|71850}}
|-id=851 bgcolor=#fefefe
| 71851 || {{mp|2000 UN|104}} || — || Oktubre 25, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.1 km || {{M+J|71851}}
|-id=852 bgcolor=#fefefe
| 71852 || {{mp|2000 UU|105}} || — || Oktubre 29, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|71852}}
|-id=853 bgcolor=#fefefe
| 71853 || {{mp|2000 UE|109}} || — || Oktubre 31, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|71853}}
|-id=854 bgcolor=#fefefe
| 71854 || {{mp|2000 UF|109}} || — || Oktubre 31, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|71854}}
|-id=855 bgcolor=#e9e9e9
| 71855 Incamajorca || {{mp|2000 UF|110}} || {{MoMP|71855|Incamajorca}} || Oktubre 31, 2000 || [[Observatorio Astronómico de Mallorca|Mallorca]] || Sanchez, S., Blasco, M. || {{·}} || align=right | 2.2 km || {{M+J|71855}}
|-id=856 bgcolor=#fefefe
| 71856 || {{mp|2000 VV|4}} || — || Nobyembre 1, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|71856}}
|-id=857 bgcolor=#fefefe
| 71857 || {{mp|2000 VY|10}} || — || Nobyembre 1, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|71857}}
|-id=858 bgcolor=#fefefe
| 71858 || {{mp|2000 VM|12}} || — || Nobyembre 1, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|71858}}
|-id=859 bgcolor=#fefefe
| 71859 || {{mp|2000 VR|14}} || — || Nobyembre 1, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|71859}}
|-id=860 bgcolor=#fefefe
| 71860 || {{mp|2000 VD|18}} || — || Nobyembre 1, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|71860}}
|-id=861 bgcolor=#fefefe
| 71861 || {{mp|2000 VP|18}} || — || Nobyembre 1, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 1.6 km || {{M+J|71861}}
|-id=862 bgcolor=#fefefe
| 71862 || {{mp|2000 VO|23}} || — || Nobyembre 1, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|71862}}
|-id=863 bgcolor=#fefefe
| 71863 || {{mp|2000 VE|26}} || — || Nobyembre 1, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|71863}}
|-id=864 bgcolor=#fefefe
| 71864 || {{mp|2000 VV|26}} || — || Nobyembre 1, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|71864}}
|-id=865 bgcolor=#fefefe
| 71865 || {{mp|2000 VE|27}} || — || Nobyembre 1, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|71865}}
|-id=866 bgcolor=#fefefe
| 71866 || {{mp|2000 VN|27}} || — || Nobyembre 1, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 1.7 km || {{M+J|71866}}
|-id=867 bgcolor=#fefefe
| 71867 || {{mp|2000 VX|28}} || — || Nobyembre 1, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Asteroid family#Levin|(2076)]] || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|71867}}
|-id=868 bgcolor=#fefefe
| 71868 || {{mp|2000 VX|30}} || — || Nobyembre 1, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.8 km || {{M+J|71868}}
|-id=869 bgcolor=#fefefe
| 71869 || {{mp|2000 VF|32}} || — || Nobyembre 1, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|71869}}
|-id=870 bgcolor=#fefefe
| 71870 || {{mp|2000 VZ|32}} || — || Nobyembre 1, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|71870}}
|-id=871 bgcolor=#fefefe
| 71871 || {{mp|2000 VD|37}} || — || Nobyembre 1, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.1 km'' || {{M+J|71871}}
|-id=872 bgcolor=#fefefe
| 71872 || {{mp|2000 VB|42}} || — || Nobyembre 1, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.4 km || {{M+J|71872}}
|-id=873 bgcolor=#fefefe
| 71873 || {{mp|2000 VV|46}} || — || Nobyembre 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.2 km || {{M+J|71873}}
|-id=874 bgcolor=#fefefe
| 71874 || {{mp|2000 VM|47}} || — || Nobyembre 3, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | 2.4 km || {{M+J|71874}}
|-id=875 bgcolor=#fefefe
| 71875 || {{mp|2000 VT|48}} || — || Nobyembre 2, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|71875}}
|-id=876 bgcolor=#fefefe
| 71876 || {{mp|2000 VK|49}} || — || Nobyembre 2, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|71876}}
|-id=877 bgcolor=#fefefe
| 71877 || {{mp|2000 VT|49}} || — || Nobyembre 2, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.0 km || {{M+J|71877}}
|-id=878 bgcolor=#fefefe
| 71878 || {{mp|2000 VA|50}} || — || Nobyembre 2, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|71878}}
|-id=879 bgcolor=#fefefe
| 71879 || {{mp|2000 VS|50}} || — || Nobyembre 2, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Slow rotator (asteroid)#71879|slow]] || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|71879}}
|-id=880 bgcolor=#fefefe
| 71880 || {{mp|2000 VR|51}} || — || Nobyembre 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|71880}}
|-id=881 bgcolor=#fefefe
| 71881 || {{mp|2000 VG|52}} || — || Nobyembre 3, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | 2.4 km || {{M+J|71881}}
|-id=882 bgcolor=#fefefe
| 71882 || {{mp|2000 VR|53}} || — || Nobyembre 3, 2000 || Socorro || LINEAR || V || align=right | 2.3 km || {{M+J|71882}}
|-id=883 bgcolor=#fefefe
| 71883 || {{mp|2000 VO|56}} || — || Nobyembre 3, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|71883}}
|-id=884 bgcolor=#fefefe
| 71884 || {{mp|2000 VK|59}} || — || Nobyembre 6, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.8 km || {{M+J|71884}}
|-id=885 bgcolor=#fefefe
| 71885 Denning || 2000 WD || {{MoMP|71885|Denning}} || Nobyembre 16, 2000 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | 2.0 km || {{M+J|71885}}
|-id=886 bgcolor=#fefefe
| 71886 || 2000 WH || — || Nobyembre 16, 2000 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 3.4 km || {{M+J|71886}}
|-id=887 bgcolor=#fefefe
| 71887 || 2000 WW || — || Nobyembre 17, 2000 || [[Desert Beaver Observatory|Desert Beaver]] || [[William Kwong Yu Yeung|W. K. Y. Yeung]] || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|71887}}
|-id=888 bgcolor=#fefefe
| 71888 || {{mp|2000 WN|5}} || — || Nobyembre 19, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|71888}}
|-id=889 bgcolor=#fefefe
| 71889 || {{mp|2000 WT|5}} || — || Nobyembre 19, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|71889}}
|-id=890 bgcolor=#fefefe
| 71890 || {{mp|2000 WK|6}} || — || Nobyembre 20, 2000 || [[Farpoint Observatory|Farpoint]] || [[Farpoint Observatory|Farpoint]] || {{·}} || align=right | ''1.2 km'' || {{M+J|71890}}
|-id=891 bgcolor=#fefefe
| 71891 || {{mp|2000 WV|6}} || — || Nobyembre 19, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 2.0 km || {{M+J|71891}}
|-id=892 bgcolor=#fefefe
| 71892 || {{mp|2000 WY|6}} || — || Nobyembre 19, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|71892}}
|-id=893 bgcolor=#fefefe
| 71893 || {{mp|2000 WM|7}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 1.4 km || {{M+J|71893}}
|-id=894 bgcolor=#fefefe
| 71894 || {{mp|2000 WS|9}} || — || Nobyembre 20, 2000 || [[Desert Beaver Observatory|Desert Beaver]] || [[William Kwong Yu Yeung|W. K. Y. Yeung]] || {{·}} || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|71894}}
|-id=895 bgcolor=#fefefe
| 71895 || {{mp|2000 WM|11}} || — || Nobyembre 23, 2000 || Desert Beaver || W. K. Y. Yeung || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|71895}}
|-id=896 bgcolor=#fefefe
| 71896 || {{mp|2000 WN|11}} || — || Nobyembre 22, 2000 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Nysa family|NYS]] || align=right | 2.2 km || {{M+J|71896}}
|-id=897 bgcolor=#fefefe
| 71897 || {{mp|2000 WQ|14}} || — || Nobyembre 20, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|71897}}
|-id=898 bgcolor=#fefefe
| 71898 || {{mp|2000 WU|14}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|71898}}
|-id=899 bgcolor=#fefefe
| 71899 || {{mp|2000 WA|16}} || — || Nobyembre 21, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|71899}}
|-id=900 bgcolor=#fefefe
| 71900 || {{mp|2000 WU|18}} || — || Nobyembre 21, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.7 km'' || {{M+J|71900}}
|}

== 71901–72000 ==
{{Anchor|901}}
{{Talaan ng mga planetang menor/ulo2}}
|-bgcolor=#fefefe
| 71901 || {{mp|2000 WS|23}} || — || Nobyembre 20, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Vesta family|V]] || align=right | 2.2 km || {{M+J|71901}}
|-id=902 bgcolor=#fefefe
| 71902 || {{mp|2000 WB|25}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|71902}}
|-id=903 bgcolor=#fefefe
| 71903 || {{mp|2000 WO|25}} || — || Nobyembre 21, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Slow rotator (asteroid)#71903|slow]] || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|71903}}
|-id=904 bgcolor=#fefefe
| 71904 || {{mp|2000 WB|27}} || — || Nobyembre 26, 2000 || [[Desert Beaver Observatory|Desert Beaver]] || [[William Kwong Yu Yeung|W. K. Y. Yeung]] || {{·}} || align=right | 2.3 km || {{M+J|71904}}
|-id=905 bgcolor=#e9e9e9
| 71905 || {{mp|2000 WF|27}} || — || Nobyembre 26, 2000 || Desert Beaver || W. K. Y. Yeung || {{·}} || align=right | 6.3 km || {{M+J|71905}}
|-id=906 bgcolor=#fefefe
| 71906 || {{mp|2000 WP|30}} || — || Nobyembre 20, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|71906}}
|-id=907 bgcolor=#fefefe
| 71907 || {{mp|2000 WN|32}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.7 km'' || {{M+J|71907}}
|-id=908 bgcolor=#fefefe
| 71908 || {{mp|2000 WC|37}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|71908}}
|-id=909 bgcolor=#fefefe
| 71909 || {{mp|2000 WV|39}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|71909}}
|-id=910 bgcolor=#fefefe
| 71910 || {{mp|2000 WJ|41}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|71910}}
|-id=911 bgcolor=#fefefe
| 71911 || {{mp|2000 WK|43}} || — || Nobyembre 21, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|71911}}
|-id=912 bgcolor=#fefefe
| 71912 || {{mp|2000 WQ|43}} || — || Nobyembre 21, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.0 km || {{M+J|71912}}
|-id=913 bgcolor=#fefefe
| 71913 || {{mp|2000 WF|45}} || — || Nobyembre 21, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|71913}}
|-id=914 bgcolor=#fefefe
| 71914 || {{mp|2000 WO|45}} || — || Nobyembre 21, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|71914}}
|-id=915 bgcolor=#fefefe
| 71915 || {{mp|2000 WK|48}} || — || Nobyembre 21, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | 4.1 km || {{M+J|71915}}
|-id=916 bgcolor=#fefefe
| 71916 || {{mp|2000 WV|48}} || — || Nobyembre 21, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|71916}}
|-id=917 bgcolor=#fefefe
| 71917 || {{mp|2000 WK|49}} || — || Nobyembre 21, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.8 km || {{M+J|71917}}
|-id=918 bgcolor=#fefefe
| 71918 || {{mp|2000 WN|54}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|71918}}
|-id=919 bgcolor=#fefefe
| 71919 || {{mp|2000 WT|54}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''3.0 km'' || {{M+J|71919}}
|-id=920 bgcolor=#e9e9e9
| 71920 || {{mp|2000 WX|54}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Maria family|MAR]] || align=right | 3.0 km || {{M+J|71920}}
|-id=921 bgcolor=#fefefe
| 71921 || {{mp|2000 WY|54}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.1 km || {{M+J|71921}}
|-id=922 bgcolor=#e9e9e9
| 71922 || {{mp|2000 WW|55}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.6 km'' || {{M+J|71922}}
|-id=923 bgcolor=#fefefe
| 71923 || {{mp|2000 WB|56}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.8 km || {{M+J|71923}}
|-id=924 bgcolor=#fefefe
| 71924 || {{mp|2000 WE|56}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 5.0 km || {{M+J|71924}}
|-id=925 bgcolor=#fefefe
| 71925 || {{mp|2000 WQ|56}} || — || Nobyembre 21, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|71925}}
|-id=926 bgcolor=#fefefe
| 71926 || {{mp|2000 WN|59}} || — || Nobyembre 21, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Fast rotator (asteroid)#71926|fast]] || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|71926}}
|-id=927 bgcolor=#fefefe
| 71927 || {{mp|2000 WQ|59}} || — || Nobyembre 21, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|71927}}
|-id=928 bgcolor=#fefefe
| 71928 || {{mp|2000 WB|61}} || — || Nobyembre 21, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Asteroid family#Levin|(2076)]] || align=right | ''2.5 km'' || {{M+J|71928}}
|-id=929 bgcolor=#fefefe
| 71929 || {{mp|2000 WD|61}} || — || Nobyembre 21, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|71929}}
|-id=930 bgcolor=#fefefe
| 71930 || {{mp|2000 WM|61}} || — || Nobyembre 21, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.4 km'' || {{M+J|71930}}
|-id=931 bgcolor=#fefefe
| 71931 || {{mp|2000 WN|61}} || — || Nobyembre 21, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 1.6 km || {{M+J|71931}}
|-id=932 bgcolor=#fefefe
| 71932 || {{mp|2000 WO|61}} || — || Nobyembre 21, 2000 || Socorro || LINEAR || [[FIN tbl#406|ERI]] || align=right | 4.4 km || {{M+J|71932}}
|-id=933 bgcolor=#fefefe
| 71933 || {{mp|2000 WW|61}} || — || Nobyembre 21, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|71933}}
|-id=934 bgcolor=#fefefe
| 71934 || {{mp|2000 WA|63}} || — || Nobyembre 26, 2000 || [[Desert Beaver Observatory|Desert Beaver]] || [[William Kwong Yu Yeung|W. K. Y. Yeung]] || [[Nysa family|NYS]] || align=right | 5.1 km || {{M+J|71934}}
|-id=935 bgcolor=#fefefe
| 71935 || {{mp|2000 WF|63}} || — || Nobyembre 28, 2000 || [[Haleakala]] || [[Near-Earth Asteroid Tracking|NEAT]] || [[Hungaria family|H]] || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|71935}}
|-id=936 bgcolor=#e9e9e9
| 71936 || {{mp|2000 WW|67}} || — || Nobyembre 20, 2000 || [[Lowell Observatory, Anderson Mesa Station|Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 3.8 km || {{M+J|71936}}
|-id=937 bgcolor=#fefefe
| 71937 || {{mp|2000 WT|70}} || — || Nobyembre 19, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|71937}}
|-id=938 bgcolor=#fefefe
| 71938 || {{mp|2000 WO|73}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.3 km'' || {{M+J|71938}}
|-id=939 bgcolor=#fefefe
| 71939 || {{mp|2000 WZ|74}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|71939}}
|-id=940 bgcolor=#fefefe
| 71940 || {{mp|2000 WC|78}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.8 km || {{M+J|71940}}
|-id=941 bgcolor=#fefefe
| 71941 || {{mp|2000 WS|80}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|71941}}
|-id=942 bgcolor=#fefefe
| 71942 || {{mp|2000 WU|82}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|71942}}
|-id=943 bgcolor=#fefefe
| 71943 || {{mp|2000 WQ|85}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|71943}}
|-id=944 bgcolor=#fefefe
| 71944 || {{mp|2000 WB|87}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.6 km || {{M+J|71944}}
|-id=945 bgcolor=#e9e9e9
| 71945 || {{mp|2000 WG|87}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.5 km'' || {{M+J|71945}}
|-id=946 bgcolor=#fefefe
| 71946 || {{mp|2000 WS|87}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|71946}}
|-id=947 bgcolor=#fefefe
| 71947 || {{mp|2000 WW|87}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.6 km || {{M+J|71947}}
|-id=948 bgcolor=#fefefe
| 71948 || {{mp|2000 WR|88}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.7 km'' || {{M+J|71948}}
|-id=949 bgcolor=#fefefe
| 71949 || {{mp|2000 WT|91}} || — || Nobyembre 21, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.4 km || {{M+J|71949}}
|-id=950 bgcolor=#fefefe
| 71950 || {{mp|2000 WN|98}} || — || Nobyembre 21, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | 2.2 km || {{M+J|71950}}
|-id=951 bgcolor=#fefefe
| 71951 || {{mp|2000 WY|99}} || — || Nobyembre 21, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|71951}}
|-id=952 bgcolor=#fefefe
| 71952 || {{mp|2000 WW|100}} || — || Nobyembre 21, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.6 km || {{M+J|71952}}
|-id=953 bgcolor=#fefefe
| 71953 || {{mp|2000 WC|101}} || — || Nobyembre 21, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 4.2 km || {{M+J|71953}}
|-id=954 bgcolor=#fefefe
| 71954 || {{mp|2000 WW|104}} || — || Nobyembre 24, 2000 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|71954}}
|-id=955 bgcolor=#fefefe
| 71955 || {{mp|2000 WD|107}} || — || Nobyembre 26, 2000 || [[George Observatory|Needville]] || A. Cruz, W. G. Dillon || {{·}} || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|71955}}
|-id=956 bgcolor=#e9e9e9
| 71956 || {{mp|2000 WH|107}} || — || Nobyembre 30, 2000 || [[Farpoint Observatory|Farpoint]] || [[Gary Hug|G. Hug]] || [[Eunomia family|EUN]] || align=right | 2.5 km || {{M+J|71956}}
|-id=957 bgcolor=#fefefe
| 71957 || {{mp|2000 WO|109}} || — || Nobyembre 20, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''2.4 km'' || {{M+J|71957}}
|-id=958 bgcolor=#fefefe
| 71958 || {{mp|2000 WR|110}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 1.3 km || {{M+J|71958}}
|-id=959 bgcolor=#fefefe
| 71959 || {{mp|2000 WP|112}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|71959}}
|-id=960 bgcolor=#fefefe
| 71960 || {{mp|2000 WV|114}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|71960}}
|-id=961 bgcolor=#fefefe
| 71961 || {{mp|2000 WO|115}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.3 km'' || {{M+J|71961}}
|-id=962 bgcolor=#fefefe
| 71962 || {{mp|2000 WF|116}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Nysa family|NYS]] || align=right | 2.6 km || {{M+J|71962}}
|-id=963 bgcolor=#fefefe
| 71963 || {{mp|2000 WJ|116}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.6 km || {{M+J|71963}}
|-id=964 bgcolor=#fefefe
| 71964 || {{mp|2000 WC|117}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|71964}}
|-id=965 bgcolor=#fefefe
| 71965 || {{mp|2000 WE|118}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|71965}}
|-id=966 bgcolor=#fefefe
| 71966 || {{mp|2000 WP|118}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | 7.1 km || {{M+J|71966}}
|-id=967 bgcolor=#fefefe
| 71967 || {{mp|2000 WA|120}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 2.2 km || {{M+J|71967}}
|-id=968 bgcolor=#fefefe
| 71968 || {{mp|2000 WE|120}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Slow rotator (asteroid)#71968|slow]] || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|71968}}
|-id=969 bgcolor=#fefefe
| 71969 || {{mp|2000 WE|123}} || — || Nobyembre 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.9 km'' || {{M+J|71969}}
|-id=970 bgcolor=#fefefe
| 71970 || {{mp|2000 WM|123}} || — || Nobyembre 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 3.4 km || {{M+J|71970}}
|-id=971 bgcolor=#fefefe
| 71971 Lindaketcham || {{mp|2000 WK|126}} || {{MoMP|71971|Lindaketcham}} || Nobyembre 25, 2000 || [[Carbuncle Hill Observatory|Carbuncle Hill]] || Pray, D. P. || {{·}} || align=right | ''2.8 km'' || {{M+J|71971}}
|-id=972 bgcolor=#fefefe
| 71972 || {{mp|2000 WQ|126}} || — || Nobyembre 16, 2000 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || {{·}} || align=right | ''2.0 km'' || {{M+J|71972}}
|-id=973 bgcolor=#fefefe
| 71973 || {{mp|2000 WZ|127}} || — || Nobyembre 18, 2000 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | 1.9 km || {{M+J|71973}}
|-id=974 bgcolor=#fefefe
| 71974 || {{mp|2000 WB|131}} || — || Nobyembre 20, 2000 || [[Lowell Observatory, Anderson Mesa Station|Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|71974}}
|-id=975 bgcolor=#fefefe
| 71975 || {{mp|2000 WG|133}} || — || Nobyembre 19, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | 4.8 km || {{M+J|71975}}
|-id=976 bgcolor=#fefefe
| 71976 || {{mp|2000 WD|136}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.5 km'' || {{M+J|71976}}
|-id=977 bgcolor=#fefefe
| 71977 || {{mp|2000 WS|137}} || — || Nobyembre 20, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''3.2 km'' || {{M+J|71977}}
|-id=978 bgcolor=#fefefe
| 71978 || {{mp|2000 WJ|143}} || — || Nobyembre 20, 2000 || [[Lowell Observatory, Anderson Mesa Station|Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|71978}}
|-id=979 bgcolor=#fefefe
| 71979 || {{mp|2000 WN|143}} || — || Nobyembre 20, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || [[Phocaea family|PHO]] || align=right | 2.9 km || {{M+J|71979}}
|-id=980 bgcolor=#fefefe
| 71980 || {{mp|2000 WU|152}} || — || Nobyembre 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|71980}}
|-id=981 bgcolor=#fefefe
| 71981 || {{mp|2000 WB|153}} || — || Nobyembre 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.4 km'' || {{M+J|71981}}
|-id=982 bgcolor=#fefefe
| 71982 || {{mp|2000 WY|155}} || — || Nobyembre 30, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|71982}}
|-id=983 bgcolor=#fefefe
| 71983 || {{mp|2000 WG|157}} || — || Nobyembre 30, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]]{{·}}[[Slow rotator (asteroid)#71983|slow]] || align=right | ''1.8 km'' || {{M+J|71983}}
|-id=984 bgcolor=#fefefe
| 71984 || {{mp|2000 WM|157}} || — || Nobyembre 30, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|71984}}
|-id=985 bgcolor=#fefefe
| 71985 || {{mp|2000 WY|158}} || — || Nobyembre 27, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|71985}}
|-id=986 bgcolor=#fefefe
| 71986 || {{mp|2000 WL|159}} || — || Nobyembre 30, 2000 || Socorro || LINEAR || [[Vesta family|V]] || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|71986}}
|-id=987 bgcolor=#fefefe
| 71987 || {{mp|2000 WU|160}} || — || Nobyembre 20, 2000 || [[Lowell Observatory, Anderson Mesa Station|Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''2.1 km'' || {{M+J|71987}}
|-id=988 bgcolor=#fefefe
| 71988 || {{mp|2000 WQ|163}} || — || Nobyembre 21, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|71988}}
|-id=989 bgcolor=#fefefe
| 71989 || {{mp|2000 WF|167}} || — || Nobyembre 24, 2000 || [[Lowell Observatory, Anderson Mesa Station|Anderson Mesa]] || [[Lowell Observatory Near-Earth-Object Search|LONEOS]] || {{·}} || align=right | ''1.7 km'' || {{M+J|71989}}
|-id=990 bgcolor=#fefefe
| 71990 || {{mp|2000 WG|167}} || — || Nobyembre 24, 2000 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|71990}}
|-id=991 bgcolor=#fefefe
| 71991 || {{mp|2000 WR|168}} || — || Nobyembre 25, 2000 || Anderson Mesa || LONEOS || {{·}} || align=right | ''2.2 km'' || {{M+J|71991}}
|-id=992 bgcolor=#fefefe
| 71992 || {{mp|2000 WF|169}} || — || Nobyembre 25, 2000 || Anderson Mesa || LONEOS || [[Slow rotator (asteroid)#71992|slow]] || align=right | 2.3 km || {{M+J|71992}}
|-id=993 bgcolor=#fefefe
| 71993 || {{mp|2000 WG|173}} || — || Nobyembre 25, 2000 || Anderson Mesa || LONEOS || [[Nysa family|NYS]] || align=right | ''2.6 km'' || {{M+J|71993}}
|-id=994 bgcolor=#fefefe
| 71994 || {{mp|2000 WU|176}} || — || Nobyembre 27, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | 2.7 km || {{M+J|71994}}
|-id=995 bgcolor=#fefefe
| 71995 || {{mp|2000 WW|177}} || — || Nobyembre 27, 2000 || [[Kitt Peak National Observatory|Kitt Peak]] || [[Spacewatch]] || [[Nysa family|NYS]]{{·}}{{Interloper|405}} || align=right | 3.1 km || {{M+J|71995}}
|-id=996 bgcolor=#fefefe
| 71996 || {{mp|2000 WB|178}} || — || Nobyembre 28, 2000 || Kitt Peak || Spacewatch || [[Vesta family|V]] || align=right | 1.9 km || {{M+J|71996}}
|-id=997 bgcolor=#fa8072
| 71997 || {{mp|2000 WD|178}} || — || Nobyembre 28, 2000 || Kitt Peak || Spacewatch || {{·}} || align=right | ''1.9 km'' || {{M+J|71997}}
|-id=998 bgcolor=#e9e9e9
| 71998 || {{mp|2000 WS|179}} || — || Nobyembre 26, 2000 || [[Socorro, NM|Socorro]] || [[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]] || {{·}} || align=right | ''3.3 km'' || {{M+J|71998}}
|-id=999 bgcolor=#fefefe
| 71999 || {{mp|2000 WC|185}} || — || Nobyembre 29, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | ''1.6 km'' || {{M+J|71999}}
|-id=000 bgcolor=#fefefe
| 72000 || {{mp|2000 WJ|186}} || — || Nobyembre 27, 2000 || Socorro || LINEAR || {{·}} || align=right | 1.9 km || {{M+J|72000}}
|}

== Mga sanggunian ==
{{Reflist|35em}}

== Mga panlabas na kawing ==
* [https://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/NumberedMPs050001.html Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets (70001)–(75000)] (IAU Minor Planet Center) (sa Ingles)
{{DEFAULTSORT:Talaan ng mga planetang menor: 70001-75000}}
[[Kategorya:Talaan ng mga planetang menor batay sa numero|70000]]</text>
      <sha1>ijizcnttp0xrsfd63k0o7q7v42bhqy0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nguyễn Huỳnh Kim Duyên</title>
    <ns>0</ns>
    <id>339494</id>
    <redirect title="Kim Duyên" />
    <revision>
      <id>2223410</id>
      <timestamp>2026-09-04T02:21:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Allyriana000</username>
        <id>119761</id>
      </contributor>
      <comment>Inilipat ni Allyriana000 ang pahinang [[Nguyễn Huỳnh Kim Duyên]] sa [[Kim Duyên]]: Mas kilala na ngayon si Nguyễn Huỳnh Kim Duyên bilang Kim Duyên na lamang</comment>
      <origin>2223410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="ocibmpmty28foxf07ykw65apbhay7jp" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Kim Duyên]]</text>
      <sha1>ocibmpmty28foxf07ykw65apbhay7jp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Drag Race Philippines</title>
    <ns>0</ns>
    <id>339495</id>
    <revision>
      <id>2223412</id>
      <timestamp>2026-09-04T02:29:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Allyriana000</username>
        <id>119761</id>
      </contributor>
      <comment>Inilikha sa pagsalin ng pahinang &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1242775869|Drag Race Philippines]]&quot;</comment>
      <origin>2223412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7854" sha1="k8d23dk98gsrioizubi9vsphuhenv6c" xml:space="preserve">
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Hatnote/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Infobox television|image=Drag Race Philippines.png|genre=[[Reality competition]]|based_on={{Based on|''[[RuPaul's Drag Race]]''}}|director=Arnel Natividad|presenter=[[Paolo Ballesteros ]]|judges={{plainlist|
* [[Jiggly Caliente]]
* [[KaladKaren]]
}}|theme_music_composer=|opentheme=''RuPaul's Drag Race'' theme|endtheme=&quot;Rock It (To the Moon)&quot;|country={{plainlist|
* Philippines}}|language={{plainlist|
* Filipino/Tagalog
* English
}}|num_seasons=3&lt;!-- number of seasons aired --&gt;|num_episodes=24&lt;!-- number of episodes aired --&gt;|list_episodes=|executive_producer={{plainlist|
* Randy Barbato
* Fenton Bailey
* Tom Campbell
* [[RuPaul|RuPaul Charles]]
* Alex Godinez-Lopez
* Yanah Laurel
* Jimson Tamano
* Maricel Ticar Santos
* Gina Godinez
}}|camera=|runtime=|company={{plainlist|
* Fullhouse Asia Production Studios
* [[World of Wonder (company)|World of Wonder]]
}}|network=[[HBO Go]] (Philippines)&lt;br/&gt;[[WOW Presents Plus]] (Philippines and International)|first_aired={{Start date|df=yes|2022|08|17}}|last_aired={{End date|present}}|related=[[Drag Race (franchise)|''Drag Race'' franchise]]|producer=}}{{Reflist}}{{Reflist}}

Ang '''''Drag Race Philippines''''' ay isang seryeng [[Realidad na telebisyon|realidad na kompetisyon]] sa Pilipinas.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nolfi |first=Joey |date=16 Agosto 2021 |title=RuPaul's 'Drag Race Philippines' is on the way |url=https://ew.com/tv/rupauls-drag-race-philippines-season-1-announcement-video/ |access-date=13 Agosto 2024 |website=Entertainment Weekly |language=en}}&lt;/ref&gt; Ito ay isang ''spin-off'' ng ''RuPaul's Drag Race''. Ang serye ay ginawa ng World of Wonder at Fullhouse Asia Production Studios. &lt;ref name=&quot;ABSCBN&quot;&gt;{{Cite web |date=20 Hulyo 2022 |title='Drag Race Philippines' to stream on discovery+, HBO Go starting August 17 |url=https://news.abs-cbn.com/amp/entertainment/07/20/22/drag-race-philippines-to-stream-on-discovery-hbo-go-starting-aug-17 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721013516/https://news.abs-cbn.com/amp/entertainment/07/20/22/drag-race-philippines-to-stream-on-discovery-hbo-go-starting-aug-17 |archive-date=21 Hulyo 2022 |access-date=21 Hulyo 2022 |website=[[ABS-CBN News]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ipapalabas ang serye sa WOW Presents Plus, Discovery+, at HBO Go sa [[Pilipinas]], Crave in Kanada, at sa WOW Presents Plus sa ibang bahagi ng mundo.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 Oktubre 2021 |title=Rundown: 'Drag Race PH,' '90 Day Fiancé,' 'Sing Again' among entertainment slate of discovery+ streaming service |url=https://interaksyon.philstar.com/hobbies-interests/2021/10/14/202456/rundown-drag-race-ph-90-day-fiance-sing-again-among-entertainment-slate-of-discovery-streaming-service/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020120543/https://interaksyon.philstar.com/hobbies-interests/2021/10/14/202456/rundown-drag-race-ph-90-day-fiance-sing-again-among-entertainment-slate-of-discovery-streaming-service/ |archive-date=20 Oktubre 2021 |access-date=20 Oktubre 2021 |website=Interaksyon |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ang ''Drag Race Philippines'' ay ang ikasampung internasyonal na adaptasyon ng American seryeng realidad na kompetisyon na &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwHQ&quot;&gt;RuPaul's Drag Race&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt;, kasunod ng Chilean, Thai, British, Canadian, Dutch, Australian at New Zealand, Spanish, Italian, at French na bersyon. Sinundan ito ng mga Belgian, Swedish, Mexican, Brazilian, at German na bersyon.

Unang ipinalabas ang serye noong 17 Agosto 2022. Labindalawang ''drag queen'' ang naglaban-laban para sa titulong &quot; ''Philippines' First Drag Superstar'' &quot;, isang taong panustos ng ONE/SIZE Beauty Cosmetics ni Patrick Starrr, at may premyong naghahalagang [[Piso ng Pilipinas|₱]] 3,000,000, na mula sa Kumu. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Sim |first=Bernardo |date=July 27, 2022 |title=Meet the 12 Queens Competing on 'Drag Race Philippines' |url=https://www.out.com/television/2022/7/26/meet-12-queens-competing-drag-race-philippines#media-gallery-media-1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220727043822/https://www.out.com/television/2022/7/26/meet-12-queens-competing-drag-race-philippines#media-gallery-media-1 |archive-date=July 27, 2022 |access-date=July 27, 2022 |website=[[Out (magazine)|Out]]}}&lt;/ref&gt; Nanalo si Precious Paula Nicole sa unang season kasama si Marina Summers bilang ''runner-up''. Si Lady Morgana ang pinangalanang Miss Congeniality. Ang pangalawang season, na inanunsyo noong 19 Oktubre 2022, na ipinalabas noong 2 Agosto 2023. Si Captivating Katkat ang nanalo sa ikalawang season, kasama si Arizona Brandy bilang runner-up at si Hana Beshie na pinangalanang Miss Congeniality.

== Produksyon ==
Noong 17 Agosto 2021, inihayag ni RuPaul ang isang casting call para sa unang season ng ''Drag Race Philippines'' sa buong [[hatirang pangmadla]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-19 |title=Mabu-hey! 'Drag Race PH', 'Untucked' renewed for season 2 |url=https://www.rappler.com/entertainment/series/drag-race-philippines-untucked-renewed-season-two/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221025145616/https://www.rappler.com/entertainment/series/drag-race-philippines-untucked-renewed-season-two/ |archive-date=25 October 2022 |access-date=2022-10-25 |website=RAPPLER |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== Mga hukom ===
[[Paolo Ballesteros|Si Paolo Ballesteros]], na binansagan din bilang ''Mamwa Pao'' sa palabas, ang punong-abala at pangunahing hukom.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cruz |first=Dana |date=12 Hulyo 2022 |title=Paolo Ballesteros tapped to host 'Drag Race Philippines' |url=https://entertainment.inquirer.net/456616/paolo-ballesteros-tapped-to-host-drag-race-philippines |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220712151245/https://entertainment.inquirer.net/456616/paolo-ballesteros-tapped-to-host-drag-race-philippines |archive-date=12 Hulyo 2022 |access-date=3 Setyembre 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt; Si Jiggly Caliente (kalahok sa &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwSg&quot;&gt;RuPaul's Drag Race&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; season 4 at &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwTA&quot;&gt;All Stars&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; season 6) at ang personalidad sa telebisyon [[KaladKaren|na si KaladKaren]] ay nagsisilbing permanenteng mga hukom.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Antonio |first=Josiah |date=15 Mayo 2022 |title='Drag Race Philippines' to air on Aug. 17 with 'Untucked'; Jiggly Caliente serves as judge |language=en |work=ABS-CBN News |url=https://news.abs-cbn.com/entertainment/05/15/22/drag-race-ph-to-air-on-aug-17-with-untucked |url-status=live |access-date=3 Setyembre 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220515030624/https://news.abs-cbn.com/entertainment/05/15/22/drag-race-ph-to-air-on-aug-17-with-untucked |archive-date=15 May 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=20 Hulyo 2022 |title=Confirmed! Kaladkaren is here to slay as 'Drag Race Philippines' judge |url=https://www.rappler.com/entertainment/series/kaladkaren-confirmed-drag-race-philippines-judge/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220721013515/https://www.rappler.com/entertainment/series/kaladkaren-confirmed-drag-race-philippines-judge/ |archive-date=21 Hulyo 2022 |access-date=3 Setyembre 2024 |website=[[Rappler]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Sina BJ Pascual, Jon Santos, at Rajo Laurel ang nagsisilbing mga umiikot na mga hukom.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |date=August 11, 2022 |title=#DragRacePH panel is on POINT 🤩🇵🇭 @bjpascual, @jon_to_the_world, and @rajolaurel join Season 1 as our rotating judges! |url=https://www.instagram.com/p/ChGMMjBvJMT/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811055238/https://www.instagram.com/p/ChGMMjBvJMT/ |archive-date=August 11, 2022 |access-date=August 19, 2022 |website=[[Instagram]]}}&lt;/ref&gt;

== Mga sanggunian ==
{{Reflist}}
[[Kategorya:Mga reality show sa Pilipinas]]
[[Kategorya:Drag Race Philippines]]</text>
      <sha1>k8d23dk98gsrioizubi9vsphuhenv6c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Location map/data/Canada Quebec Western</title>
    <ns>828</ns>
    <id>339496</id>
    <revision>
      <id>2223413</id>
      <timestamp>2026-09-04T02:41:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TentingZones1</username>
        <id>122212</id>
      </contributor>
      <comment>Bagong pahina: return { 	name = 'Western Quebec', 	top = 49.17, 	bottom = 45.31, 	left = -79.78, 	right = -71.45, 	image = 'Canada Western Quebec location map.png' }</comment>
      <origin>2223413</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="150" sha1="h2w4qkfxfessbeshag9slqhoffhy713" xml:space="preserve">return {
	name = 'Western Quebec',
	top = 49.17,
	bottom = 45.31,
	left = -79.78,
	right = -71.45,
	image = 'Canada Western Quebec location map.png'
}</text>
      <sha1>h2w4qkfxfessbeshag9slqhoffhy713</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maniwaki</title>
    <ns>0</ns>
    <id>339497</id>
    <revision>
      <id>2223416</id>
      <timestamp>2026-09-04T02:44:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TentingZones1</username>
        <id>122212</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2223416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14485" sha1="4bhp7zobq729da9myo12hll32kycgrv" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
 | name              = Maniwaki
 | official_name = 
 | settlement_type   = [[City (Quebec)|Lungsod]]
 | image_skyline = Maniwaki QC.JPG
 | imagesize = 250px
 | image_caption = Pangunahing Kalye (Hwy. 105)
 | image_flag = 
 | flag_size = 120x100px
 | image_shield = Blason ville ca Maniwaki.svg
 | shield_size = 120x100px
 | nickname =
 | motto = 
 | image_map = File:Maniwaki Quebec location diagram.png
 | mapsize = 250px
 | map_caption          = Lokasyon sa loob ng La Vallée-de-la-Gatineau RCM
 | pushpin_map          = Canada Quebec Western
 | pushpin_label_position = left
 | pushpin_label        = 
 | pushpin_map_caption  = Lokasyon da Kanlurang Quebec
 | coordinates       = {{coord|46|22|30|N|75|58|0|W|region:CA-QC|display=inline,title}}
 | coor_pinpoint     = 
 | coordinates_footnotes= &lt;ref name=&quot;toponymie&quot;/&gt;
 | subdivision_type = Country
 | subdivision_name = Bansa
 | subdivision_type1 = [[Provinces and territories of Canada|Lalawigan]]
 | subdivision_name1 = [[Quebec]]
 | subdivision_type2 = [[Rehiyon (Quebec)|Rehiyon]]
 | subdivision_name2 = [[Outaouais]]
 | subdivision_type3 = [[Munisipalidad ng rehiyon|''RCM'']]
 | subdivision_name3 = [[Munisipalidad ng rehiyon ng La Vallée-de-la-Gatineau|La Vallée-de-la-Gatineau]]
 | established_title = 
 | established_date = 
 | established_title1= Itinatag
 | established_date1 = Marso 15, 1904
 | established_title2 = 
 | established_date2 = 
 | government_footnotes= &lt;ref name=&quot;mamrot&quot;/&gt;
 | government_type = 
 | leader_title = Alkalde
 | leader_name = Francine Fortin 
 | leader_title1     = [[List of Canadian federal electoral districts|''Federal riding'']]
 | leader_name1      = [[Pontiac—Kitigan Zibi]]
 | leader_title2     = [[List of Quebec provincial electoral districts|''Prov. riding'']]
 | leader_name2      = [[Gatineau (provincial electoral district)|Gatineau]]
 | area_footnotes = &lt;ref name=&quot;mamrot&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sc2021&quot;&gt;{{cite web |title=Maniwaki, Ville (V) Census Profile, 2021 Census of Population |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;SearchText=Maniwaki&amp;DGUIDlist=2021A00052483065&amp;GENDERlist=1,2,3&amp;STATISTIClist=1&amp;HEADERlist=0 |website=www12.statcan.gc.ca | date=9 February 2022 |publisher=Government of Canada - Statistics Canada |access-date=24 November 2022}}&lt;/ref&gt;
 | area_total_km2 = 8.82
 | area_land_km2 = 5.67
 | area_water_km2 =
 | elevation_footnotes=
 | elevation_m = 
 | population_footnotes= &lt;ref name=&quot;sc2021&quot;/&gt;
 | population_total = 3757
 | population_as_of= 2021
 | population_density_km2 = 662.8
 | population_blank1_title= Pop&amp;nbsp;&lt;small&gt;(2016–21)&lt;/small&gt;
 | population_blank1 = {{decrease}} 2.2%
 | population_blank2_title= Dwellings
 | population_blank2 = 2110
 | population_note = 
 | timezone = [[Eastern Time Zone|EST]]
 | utc_offset = −5
 | timezone_DST = [[Eastern Daylight Time|EDT]]
 | utc_offset_DST = −4
 | postal_code_type = [[Canadian postal code|Postal code(s)]]
 | postal_code = [[List of J postal codes of Canada|J9E 1Z9]]
 | area_code         = [[Area code 819|819]]
 | website = https://www.ville.maniwaki.qc.ca/
 | footnotes =
}}

Ang '''Maniwaki''' ay isang bayan sa lalawigan ng [[Quebec]], [[Canada]]. Ito ay matatagpuan 130 kilometro (81 mi) hilaga ng [[Ottawa]], [[Ontario]],&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.distance-cities.com/search?from=ottawa%2C+ontario&amp;to=maniwaki%2C+quebec&amp;fromId=&amp;toId=&amp;flat=&amp;flon=&amp;tlat=&amp;tlon=&amp;country=ca | title=Search: Distance between ottawa, ontario and maniwaki, quebec }}&lt;/ref&gt; sa [[Ilog Gatineau]], sa sangandaan ng Ruta 105 at Ruta 107, malapit sa Ruta 117 (Trans-Canada Highway). Ang bayan ang sentrong administratibo para sa [[Munisipalidad ng Rehiyon ng La Vallée-de-la-Gatineau]].

==Kasaysayan==
Ang kasaysayan ng Maniwaki ay malapit na nauugnay sa katabing [[Reserba ng Kitigan Zibi]], dahil ang Bayan ng Maniwaki ay binuo sa lupang orihinal na bahagi ng reserbang ito. Ang mga lupang munisipal nito ay kasama sa mga makasaysayang pag-aangkin ng Kitigan Zibi sa lupa; ang ilan sa mga ito ay naayos na noong 2007.&lt;ref name=&quot;INAC&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ainc-inac.gc.ca/nr/prs/m-a2007/2-2920-fs-eng.asp|title=Fact Sheet - Old Burial Ground Specific Claim Kitigan Zibi Anishinabeg|access-date=2008-09-17|publisher=Indian and Northern Affairs Canada|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110613190244/http://www.ainc-inac.gc.ca/nr/prs/m-a2007/2-2920-fs-eng.asp|archive-date=June 13, 2011}}&lt;/ref&gt;

Sa unang kalahati ng ikalabinsiyam na siglo, ang mga [[Taong Algonquin|Algonquin]] ng misyon sa ''[[Lake of Two Mountains]]'', sa ilalim ng pamumuno ni Chief Pakinawatik, ay dumating sa lugar ng Ilog Désert. Di-nagtagal, noong 1832, sinundan sila ng Hudson's Bay Company at nagtayo ng isang himpilan ng kalakalan sa tagpuan ng mga ilog Désert at Gatineau. Pagkalipas ng isang dekada, itinatag ng mga Missionary Oblates of Mary Immaculate ang misyon ng Notre-Dame-du-Desert at, mula 1849, hiniling nila sa mga awtoridad ang pagtatalaga ng isang bayan upang magtatag ng isang reserba para sa mga Algonquin. Ang mga hangganan ng bayan ay iginuhit noong 1850 at ang pamayanan ay binigyan ng pangalang Maniwaki ng mga Oblates noong panahong ito (Algonquin para sa &quot;Lupain ni Maria&quot;).&lt;ref name=&quot;CTQ-KZ&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.toponymie.gouv.qc.ca/ct/topos/carto.asp?Speci=291403&amp;Latitude=46,33333&amp;Longitude=-75,96667&amp;Zoom=1700|title=Kitigan Zibi (Réserve indienne)|access-date=2008-09-16|publisher=Commission de toponymie du Québec|language=fr}}&lt;/ref&gt; Di-nagtagal, ang mga mangangalakal ng kahoy, magsasaka, manggagawa sa kalakalan, negosyante at mga propesyonal, na naakit ng kayamanan ng kagubatan, ay nanirahan sa Maniwaki.

[[File:Village_de_Maniwaki.jpg|left|thumb|Nayon ng Maniwaki, noong 1942]]

Ang Ottawa ay konektado sa Maniwaki sa pamamagitan ng isang sangay ng Canadian Pacific Railroad, na may layong 82.3 milya. Pagkatapos tumawid sa Ilog Ottawa, may mga istasyon sa Hull, Wakefield, Low, Kazabazua at Gracefield bago makarating sa Maniwaki. Ito ay binuksan nang paunti-unti sa pagitan ng 1893 at 1902. Ang mga serbisyo ng pasahero ay itinigil noong 1964.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Legget|first=Robert F. |title=Canadian Branch Line Mortalities |magazine=Railway Magazine |volume=110 |date=February 1964 |pages=214–219 |issue=754 }}&lt;/ref&gt; Ang linya ay tuluyang inabandona noong 1986.

[[Image:Eglise-Christ-Roi-Maniwaki-763.JPG|thumb|left|upright|Simbahan ni Christ-Roi]]

Noong 1851, itinatag ng mga Oblat ang parokya ng L'Assomption-de-Maniwaki.&lt;ref name=&quot;CTQ-M&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.toponymie.gouv.qc.ca/ct/topos/carto.asp?Speci=38514&amp;Latitude=46,38333&amp;Longitude=-75,96667&amp;Zoom=1700|title=Maniwaki (Ville)|access-date=2008-09-17|publisher=Commission de toponymie du Québec|language=fr}}&lt;/ref&gt; Nag-ugat ang kagubatan at naging kabuhayan ng maraming naninirahan sa rehiyon. Ang mga Irish, Pranses at Algonquin, ang tatlong tradisyonal na kultura ng Gatineau Valley, ay nag-ambag sa pag-unlad ng bayan at namuhay nang magkakasama. Opisyal na itinatag ang Maniwaki noong 1851 at naging isang munisipalidad ng bayan noong 1904. Nakuha nito ang katayuan bilang &quot;nayon&quot; noong 1930, at katayuan bilang &quot;Ville&quot; noong 1957.&lt;ref name=&quot;CTQ-M&quot;/&gt;

Sa pagtatapos ng Unang Digmaang Pandaigdig, ang rehiyon, tulad ng lahat ng dako sa Quebec, at sa halos buong mundo, ay tinamaan ng epidemya ng [[trangkaso Espanyol]]. Sa loob ng wala pang dalawang linggo, humigit-kumulang dalawampung pagkamatay ang naiugnay sa sakit na ito. Dahil sa takot, tumangging lumabas ang mga tao, at sa unang pagkakataon sa kasaysayan nito, lumipas ang isang Linggo nang walang anumang misa na ipinagdiriwang sa simbahan ng Assumption.

Ang baha noong 1974 ay isang pangyayaring naaalala ng lokal na populasyon. Noong Mayo 14 ng taong iyon, umapaw ang tubig ng ilog Gatineau at ng ilog Désert. Tumaas ang tubig sa nakababahalang bilis na 3 hanggang 6 na pulgada kada oras. Mahigit 1,000 na tirahan sa lugar ng Maniwaki ang binaha at humigit-kumulang 3,000 katao ang kinailangang ilikas. Bagama't walang nasugatan, umabot sa milyun-milyong dolyar ang pinsala.

Mula noong 1974, wala nang ibang malaking kalamidad na naganap. Patuloy na umuunlad ang lugar bawat taon sa dalawang pangunahing larangan, ito ay ang kagubatan at turismo.

==Heograpiya at klima==
Ang Maniwaki ay may [[maalinsangan na klimang kontinental]] ([[Köppen climate classification|Köppen]] ''Dfb''). Ang karaniwang taunang temperatura sa Maniwaki ay 4.6 °C (40.3 °F). Ang karaniwang taunang pag-ulan ay 939.2 mm (36.98 in) kung saan ang Oktubre ang pinakamabasang buwan. Ang pinakamataas na temperatura sa karaniwan ay sa Hulyo, sa bandang 19.1 °C (66.4 °F), at pinakamababa sa Enero, sa bandang −12.0 °C (10.4 °F). Ang pinakamataas na temperaturang naitala sa Maniwaki ay 37.8 °C (100.0 °F) noong 1 Agosto 1975; ang pinakamalamig na temperaturang naitala ay −46.7 °C (−52.1 °F) noong 11 Enero 1954.

{{Weather box
|location = Maniwaki, 1991–2020 normals, extremes 1953−present
|metric first = Y
|single line = Y
|Jan maximum humidex = 11.0
|Feb maximum humidex = 11.2
|Mar maximum humidex = 28.3
|Apr maximum humidex = 32.9
|May maximum humidex = 38.9
|Jun maximum humidex = 43.3
|Jul maximum humidex = 45.6
|Aug maximum humidex = 47.8
|Sep maximum humidex = 40.8
|Oct maximum humidex = 35.9
|Nov maximum humidex = 24.1
|Dec maximum humidex = 16.7
|year maximum humidex = 47.8
|Jan record high C = 10.9
|Feb record high C = 11.1
|Mar record high C = 27.2
|Apr record high C = 30.7
|May record high C = 35.0
|Jun record high C = 34.8
|Jul record high C = 36.8
|Aug record high C = 37.8
|Sep record high C = 35.3
|Oct record high C = 28.0
|Nov record high C = 23.1
|Dec record high C = 15.0
|year record high C = 37.8
|Jan high C = -6.4
|Feb high C = -4.3
|Mar high C = 2.0
|Apr high C = 10.0
|May high C = 18.6
|Jun high C = 23.4
|Jul high C = 25.6
|Aug high C = 24.3
|Sep high C = 19.6
|Oct high C = 11.8
|Nov high C = 4.1
|Dec high C = -3.1
|year high C = 10.5
|Jan mean C = -12.0
|Feb mean C = -10.4
|Mar mean C = -4.0
|Apr mean C = 4.0
|May mean C = 11.7
|Jun mean C = 16.7
|Jul mean C = 19.1
|Aug mean C = 17.9
|Sep mean C = 13.3
|Oct mean C = 6.7
|Nov mean C = -0.2
|Dec mean C = -7.7
|year mean C = 4.6
|Jan low C = -17.4
|Feb low C = -16.5
|Mar low C = -10.0
|Apr low C = -2.1
|May low C = 4.8
|Jun low C = 10.0
|Jul low C = 12.6
|Aug low C = 11.5
|Sep low C = 7.1
|Oct low C = 1.5
|Nov low C = -4.5
|Dec low C = -12.2
|year low C = -1.3
|Jan record low C = -46.7
|Feb record low C = -43.9
|Mar record low C = -38.9
|Apr record low C = -23.3
|May record low C = -8.3
|Jun record low C = -2.2
|Jul record low C = 1.6
|Aug record low C = -0.3
|Sep record low C = -4.7
|Oct record low C = -11.7
|Nov record low C = -25.5
|Dec record low C = -38.3
|year record low C = -46.7
|Jan chill = -45.7
|Feb chill = -46.8
|Mar chill = -38.7
|Apr chill = -26.8
|May chill = -9.7
|Jun chill = -4.1
|Jul chill = 0.0
|Aug chill = 0.0
|Sep chill = -6.0
|Oct chill = -12.7
|Nov chill = -29.5
|Dec chill = -42.5
|year chill = -46.8
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 75.8
|Feb precipitation mm = 55.8
|Mar precipitation mm = 70.7
|Apr precipitation mm = 72.3
|May precipitation mm = 72.7
|Jun precipitation mm = 79.6
|Jul precipitation mm = 87.0
|Aug precipitation mm = 94.6
|Sep precipitation mm = 86.6
|Oct precipitation mm = 96.2
|Nov precipitation mm = 72.1
|Dec precipitation mm = 75.9
|year precipitation mm = 939.2
|unit precipitation days = 0.2 mm
|Jan precipitation days = 14.8
|Feb precipitation days = 12.0
|Mar precipitation days = 11.6
|Apr precipitation days = 11.9
|May precipitation days = 11.6
|Jun precipitation days = 11.1
|Jul precipitation days = 12.5
|Aug precipitation days = 12.3
|Sep precipitation days = 11.9
|Oct precipitation days = 12.9
|Nov precipitation days = 13.8
|Dec precipitation days = 14.6
|year precipitation days = 150.9
|time day = 3pm
|humidity colour = green
|Jan humidity = 68.7
|Feb humidity = 59.3
|Mar humidity = 51.2
|Apr humidity = 46.6
|May humidity = 46.4
|Jun humidity = 51.4
|Jul humidity = 53.9
|Aug humidity = 55.9
|Sep humidity = 59.8
|Oct humidity = 61.6
|Nov humidity = 69.6
|Dec humidity = 74.7
|year humidity = 58.3
|source 1 = [[Environment and Climate Change Canada]]&lt;ref name=&quot;normals9120b&quot;&gt;{{cite web 
|publisher = [[Environment and Climate Change Canada]] 
|url = https://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1991_2020_e.html?searchType=stnProv&amp;lstProvince=QC&amp;txtCentralLatMin=0&amp;txtCentralLatSec=0&amp;txtCentralLongMin=0&amp;txtCentralLongSec=0&amp;stnID=120000000&amp;dispBack=0
|title = Maniwaki (Composite Station Threads)
|work = Canadian Climate Normals 1991-2020 Data
|access-date = 30 December 2023 
|url-status = live 
|archive-url = https://web.archive.org/web/20240411100208/https://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1991_2020_e.html?searchType=stnProv&amp;lstProvince=QC&amp;txtCentralLatMin=0&amp;txtCentralLatSec=0&amp;txtCentralLongMin=0&amp;txtCentralLongSec=0&amp;stnID=120000000&amp;dispBack=0
|archive-date = 11 April 2024}}&lt;/ref&gt; (dew point 1pm, 1951–1980)&lt;ref name=humiditynormals&gt;
{{cite web
|publisher = Environment Canada
|url = https://climate.weather.gc.ca/doc/En56-60-8-1984.pdf
|title = Canadian Climate Normals 1951–1980 Volume 8: Atmospheric, Pressure, Temperature and Humidity
|access-date = August 11, 2023
|archive-url = https://web.archive.org/web/20230809040423/https://climate.weather.gc.ca/doc/En56-60-8-1984.pdf
|archive-date = 2023-08-09}}&lt;/ref&gt;}}

==Pagkawali ni Maisy Odjick at Shannon Alexander==
Noong Setyembre 6, 2008, ang bayan ng Maniwaki ay naging sentro ng atensyon sa buong mundo dahil sa pagkawala nina Maisy Odjick at Shannon Alexander mula sa Kitigan Zibi Nation. Ang Search and Rescue Global One ay inimbitahan sa komunidad ng pinuno at konseho. Dalawang magkahiwalay na paghahanap ang isinagawa, ngunit parehong hindi nagtagumpay. Simula nang mawala sila, ang pulisya ng Quebec, RCMP at ang pulisya ng Kitigan Zibi Anishinabeg ay nagsagawa ng ilang imbestigasyon, ngunit hindi posible na ituloy ang kaso.&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.ottawasun.com/2015/12/03/this-is-what-missing-maniwaki-girls-maisy-odjick-and-shannon-alexander-would-look-like-7-years-after-they-disappeared| title = This is what missing Maniwaki girls, Maisy Odjick and Shannon Alexander, would look like 7 years after they disappeared {{!}} Ottawa Sun| work = ottawasun}}&lt;/ref&gt;

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Maniwaki]]
[[Kategorya:Canada]]</text>
      <sha1>4bhp7zobq729da9myo12hll32kycgrv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223432</id>
      <parentid>2223416</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T03:12:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TentingZones1</username>
        <id>122212</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2223432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14485" sha1="f0g9xju97n01nc4gikle9fyrgaicq2h" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
 | name              = Maniwaki
 | official_name = 
 | settlement_type   = [[City (Quebec)|Lungsod]]
 | image_skyline = Maniwaki QC.JPG
 | imagesize = 250px
 | image_caption = Pangunahing Kalye (Hwy. 105)
 | image_flag = 
 | flag_size = 120x100px
 | image_shield = Blason ville ca Maniwaki.svg
 | shield_size = 120x100px
 | nickname =
 | motto = 
 | image_map = File:Maniwaki Quebec location diagram.png
 | mapsize = 250px
 | map_caption          = Lokasyon sa loob ng La Vallée-de-la-Gatineau RCM
 | pushpin_map          = Canada Quebec Western
 | pushpin_label_position = left
 | pushpin_label        = 
 | pushpin_map_caption  = Lokasyon sa Kanlurang Quebec
 | coordinates       = {{coord|46|22|30|N|75|58|0|W|region:CA-QC|display=inline,title}}
 | coor_pinpoint     = 
 | coordinates_footnotes= &lt;ref name=&quot;toponymie&quot;/&gt;
 | subdivision_type = Country
 | subdivision_name = Bansa
 | subdivision_type1 = [[Provinces and territories of Canada|Lalawigan]]
 | subdivision_name1 = [[Quebec]]
 | subdivision_type2 = [[Rehiyon (Quebec)|Rehiyon]]
 | subdivision_name2 = [[Outaouais]]
 | subdivision_type3 = [[Munisipalidad ng rehiyon|''RCM'']]
 | subdivision_name3 = [[Munisipalidad ng rehiyon ng La Vallée-de-la-Gatineau|La Vallée-de-la-Gatineau]]
 | established_title = 
 | established_date = 
 | established_title1= Itinatag
 | established_date1 = Marso 15, 1904
 | established_title2 = 
 | established_date2 = 
 | government_footnotes= &lt;ref name=&quot;mamrot&quot;/&gt;
 | government_type = 
 | leader_title = Alkalde
 | leader_name = Francine Fortin 
 | leader_title1     = [[List of Canadian federal electoral districts|''Federal riding'']]
 | leader_name1      = [[Pontiac—Kitigan Zibi]]
 | leader_title2     = [[List of Quebec provincial electoral districts|''Prov. riding'']]
 | leader_name2      = [[Gatineau (provincial electoral district)|Gatineau]]
 | area_footnotes = &lt;ref name=&quot;mamrot&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sc2021&quot;&gt;{{cite web |title=Maniwaki, Ville (V) Census Profile, 2021 Census of Population |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;SearchText=Maniwaki&amp;DGUIDlist=2021A00052483065&amp;GENDERlist=1,2,3&amp;STATISTIClist=1&amp;HEADERlist=0 |website=www12.statcan.gc.ca | date=9 February 2022 |publisher=Government of Canada - Statistics Canada |access-date=24 November 2022}}&lt;/ref&gt;
 | area_total_km2 = 8.82
 | area_land_km2 = 5.67
 | area_water_km2 =
 | elevation_footnotes=
 | elevation_m = 
 | population_footnotes= &lt;ref name=&quot;sc2021&quot;/&gt;
 | population_total = 3757
 | population_as_of= 2021
 | population_density_km2 = 662.8
 | population_blank1_title= Pop&amp;nbsp;&lt;small&gt;(2016–21)&lt;/small&gt;
 | population_blank1 = {{decrease}} 2.2%
 | population_blank2_title= Dwellings
 | population_blank2 = 2110
 | population_note = 
 | timezone = [[Eastern Time Zone|EST]]
 | utc_offset = −5
 | timezone_DST = [[Eastern Daylight Time|EDT]]
 | utc_offset_DST = −4
 | postal_code_type = [[Canadian postal code|Postal code(s)]]
 | postal_code = [[List of J postal codes of Canada|J9E 1Z9]]
 | area_code         = [[Area code 819|819]]
 | website = https://www.ville.maniwaki.qc.ca/
 | footnotes =
}}

Ang '''Maniwaki''' ay isang bayan sa lalawigan ng [[Quebec]], [[Canada]]. Ito ay matatagpuan 130 kilometro (81 mi) hilaga ng [[Ottawa]], [[Ontario]],&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.distance-cities.com/search?from=ottawa%2C+ontario&amp;to=maniwaki%2C+quebec&amp;fromId=&amp;toId=&amp;flat=&amp;flon=&amp;tlat=&amp;tlon=&amp;country=ca | title=Search: Distance between ottawa, ontario and maniwaki, quebec }}&lt;/ref&gt; sa [[Ilog Gatineau]], sa sangandaan ng Ruta 105 at Ruta 107, malapit sa Ruta 117 (Trans-Canada Highway). Ang bayan ang sentrong administratibo para sa [[Munisipalidad ng Rehiyon ng La Vallée-de-la-Gatineau]].

==Kasaysayan==
Ang kasaysayan ng Maniwaki ay malapit na nauugnay sa katabing [[Reserba ng Kitigan Zibi]], dahil ang Bayan ng Maniwaki ay binuo sa lupang orihinal na bahagi ng reserbang ito. Ang mga lupang munisipal nito ay kasama sa mga makasaysayang pag-aangkin ng Kitigan Zibi sa lupa; ang ilan sa mga ito ay naayos na noong 2007.&lt;ref name=&quot;INAC&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ainc-inac.gc.ca/nr/prs/m-a2007/2-2920-fs-eng.asp|title=Fact Sheet - Old Burial Ground Specific Claim Kitigan Zibi Anishinabeg|access-date=2008-09-17|publisher=Indian and Northern Affairs Canada|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110613190244/http://www.ainc-inac.gc.ca/nr/prs/m-a2007/2-2920-fs-eng.asp|archive-date=June 13, 2011}}&lt;/ref&gt;

Sa unang kalahati ng ikalabinsiyam na siglo, ang mga [[Taong Algonquin|Algonquin]] ng misyon sa ''[[Lake of Two Mountains]]'', sa ilalim ng pamumuno ni Chief Pakinawatik, ay dumating sa lugar ng Ilog Désert. Di-nagtagal, noong 1832, sinundan sila ng Hudson's Bay Company at nagtayo ng isang himpilan ng kalakalan sa tagpuan ng mga ilog Désert at Gatineau. Pagkalipas ng isang dekada, itinatag ng mga Missionary Oblates of Mary Immaculate ang misyon ng Notre-Dame-du-Desert at, mula 1849, hiniling nila sa mga awtoridad ang pagtatalaga ng isang bayan upang magtatag ng isang reserba para sa mga Algonquin. Ang mga hangganan ng bayan ay iginuhit noong 1850 at ang pamayanan ay binigyan ng pangalang Maniwaki ng mga Oblates noong panahong ito (Algonquin para sa &quot;Lupain ni Maria&quot;).&lt;ref name=&quot;CTQ-KZ&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.toponymie.gouv.qc.ca/ct/topos/carto.asp?Speci=291403&amp;Latitude=46,33333&amp;Longitude=-75,96667&amp;Zoom=1700|title=Kitigan Zibi (Réserve indienne)|access-date=2008-09-16|publisher=Commission de toponymie du Québec|language=fr}}&lt;/ref&gt; Di-nagtagal, ang mga mangangalakal ng kahoy, magsasaka, manggagawa sa kalakalan, negosyante at mga propesyonal, na naakit ng kayamanan ng kagubatan, ay nanirahan sa Maniwaki.

[[File:Village_de_Maniwaki.jpg|left|thumb|Nayon ng Maniwaki, noong 1942]]

Ang Ottawa ay konektado sa Maniwaki sa pamamagitan ng isang sangay ng Canadian Pacific Railroad, na may layong 82.3 milya. Pagkatapos tumawid sa Ilog Ottawa, may mga istasyon sa Hull, Wakefield, Low, Kazabazua at Gracefield bago makarating sa Maniwaki. Ito ay binuksan nang paunti-unti sa pagitan ng 1893 at 1902. Ang mga serbisyo ng pasahero ay itinigil noong 1964.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Legget|first=Robert F. |title=Canadian Branch Line Mortalities |magazine=Railway Magazine |volume=110 |date=February 1964 |pages=214–219 |issue=754 }}&lt;/ref&gt; Ang linya ay tuluyang inabandona noong 1986.

[[Image:Eglise-Christ-Roi-Maniwaki-763.JPG|thumb|left|upright|Simbahan ni Christ-Roi]]

Noong 1851, itinatag ng mga Oblat ang parokya ng L'Assomption-de-Maniwaki.&lt;ref name=&quot;CTQ-M&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.toponymie.gouv.qc.ca/ct/topos/carto.asp?Speci=38514&amp;Latitude=46,38333&amp;Longitude=-75,96667&amp;Zoom=1700|title=Maniwaki (Ville)|access-date=2008-09-17|publisher=Commission de toponymie du Québec|language=fr}}&lt;/ref&gt; Nag-ugat ang kagubatan at naging kabuhayan ng maraming naninirahan sa rehiyon. Ang mga Irish, Pranses at Algonquin, ang tatlong tradisyonal na kultura ng Gatineau Valley, ay nag-ambag sa pag-unlad ng bayan at namuhay nang magkakasama. Opisyal na itinatag ang Maniwaki noong 1851 at naging isang munisipalidad ng bayan noong 1904. Nakuha nito ang katayuan bilang &quot;nayon&quot; noong 1930, at katayuan bilang &quot;Ville&quot; noong 1957.&lt;ref name=&quot;CTQ-M&quot;/&gt;

Sa pagtatapos ng Unang Digmaang Pandaigdig, ang rehiyon, tulad ng lahat ng dako sa Quebec, at sa halos buong mundo, ay tinamaan ng epidemya ng [[trangkaso Espanyol]]. Sa loob ng wala pang dalawang linggo, humigit-kumulang dalawampung pagkamatay ang naiugnay sa sakit na ito. Dahil sa takot, tumangging lumabas ang mga tao, at sa unang pagkakataon sa kasaysayan nito, lumipas ang isang Linggo nang walang anumang misa na ipinagdiriwang sa simbahan ng Assumption.

Ang baha noong 1974 ay isang pangyayaring naaalala ng lokal na populasyon. Noong Mayo 14 ng taong iyon, umapaw ang tubig ng ilog Gatineau at ng ilog Désert. Tumaas ang tubig sa nakababahalang bilis na 3 hanggang 6 na pulgada kada oras. Mahigit 1,000 na tirahan sa lugar ng Maniwaki ang binaha at humigit-kumulang 3,000 katao ang kinailangang ilikas. Bagama't walang nasugatan, umabot sa milyun-milyong dolyar ang pinsala.

Mula noong 1974, wala nang ibang malaking kalamidad na naganap. Patuloy na umuunlad ang lugar bawat taon sa dalawang pangunahing larangan, ito ay ang kagubatan at turismo.

==Heograpiya at klima==
Ang Maniwaki ay may [[maalinsangan na klimang kontinental]] ([[Köppen climate classification|Köppen]] ''Dfb''). Ang karaniwang taunang temperatura sa Maniwaki ay 4.6 °C (40.3 °F). Ang karaniwang taunang pag-ulan ay 939.2 mm (36.98 in) kung saan ang Oktubre ang pinakamabasang buwan. Ang pinakamataas na temperatura sa karaniwan ay sa Hulyo, sa bandang 19.1 °C (66.4 °F), at pinakamababa sa Enero, sa bandang −12.0 °C (10.4 °F). Ang pinakamataas na temperaturang naitala sa Maniwaki ay 37.8 °C (100.0 °F) noong 1 Agosto 1975; ang pinakamalamig na temperaturang naitala ay −46.7 °C (−52.1 °F) noong 11 Enero 1954.

{{Weather box
|location = Maniwaki, 1991–2020 normals, extremes 1953−present
|metric first = Y
|single line = Y
|Jan maximum humidex = 11.0
|Feb maximum humidex = 11.2
|Mar maximum humidex = 28.3
|Apr maximum humidex = 32.9
|May maximum humidex = 38.9
|Jun maximum humidex = 43.3
|Jul maximum humidex = 45.6
|Aug maximum humidex = 47.8
|Sep maximum humidex = 40.8
|Oct maximum humidex = 35.9
|Nov maximum humidex = 24.1
|Dec maximum humidex = 16.7
|year maximum humidex = 47.8
|Jan record high C = 10.9
|Feb record high C = 11.1
|Mar record high C = 27.2
|Apr record high C = 30.7
|May record high C = 35.0
|Jun record high C = 34.8
|Jul record high C = 36.8
|Aug record high C = 37.8
|Sep record high C = 35.3
|Oct record high C = 28.0
|Nov record high C = 23.1
|Dec record high C = 15.0
|year record high C = 37.8
|Jan high C = -6.4
|Feb high C = -4.3
|Mar high C = 2.0
|Apr high C = 10.0
|May high C = 18.6
|Jun high C = 23.4
|Jul high C = 25.6
|Aug high C = 24.3
|Sep high C = 19.6
|Oct high C = 11.8
|Nov high C = 4.1
|Dec high C = -3.1
|year high C = 10.5
|Jan mean C = -12.0
|Feb mean C = -10.4
|Mar mean C = -4.0
|Apr mean C = 4.0
|May mean C = 11.7
|Jun mean C = 16.7
|Jul mean C = 19.1
|Aug mean C = 17.9
|Sep mean C = 13.3
|Oct mean C = 6.7
|Nov mean C = -0.2
|Dec mean C = -7.7
|year mean C = 4.6
|Jan low C = -17.4
|Feb low C = -16.5
|Mar low C = -10.0
|Apr low C = -2.1
|May low C = 4.8
|Jun low C = 10.0
|Jul low C = 12.6
|Aug low C = 11.5
|Sep low C = 7.1
|Oct low C = 1.5
|Nov low C = -4.5
|Dec low C = -12.2
|year low C = -1.3
|Jan record low C = -46.7
|Feb record low C = -43.9
|Mar record low C = -38.9
|Apr record low C = -23.3
|May record low C = -8.3
|Jun record low C = -2.2
|Jul record low C = 1.6
|Aug record low C = -0.3
|Sep record low C = -4.7
|Oct record low C = -11.7
|Nov record low C = -25.5
|Dec record low C = -38.3
|year record low C = -46.7
|Jan chill = -45.7
|Feb chill = -46.8
|Mar chill = -38.7
|Apr chill = -26.8
|May chill = -9.7
|Jun chill = -4.1
|Jul chill = 0.0
|Aug chill = 0.0
|Sep chill = -6.0
|Oct chill = -12.7
|Nov chill = -29.5
|Dec chill = -42.5
|year chill = -46.8
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 75.8
|Feb precipitation mm = 55.8
|Mar precipitation mm = 70.7
|Apr precipitation mm = 72.3
|May precipitation mm = 72.7
|Jun precipitation mm = 79.6
|Jul precipitation mm = 87.0
|Aug precipitation mm = 94.6
|Sep precipitation mm = 86.6
|Oct precipitation mm = 96.2
|Nov precipitation mm = 72.1
|Dec precipitation mm = 75.9
|year precipitation mm = 939.2
|unit precipitation days = 0.2 mm
|Jan precipitation days = 14.8
|Feb precipitation days = 12.0
|Mar precipitation days = 11.6
|Apr precipitation days = 11.9
|May precipitation days = 11.6
|Jun precipitation days = 11.1
|Jul precipitation days = 12.5
|Aug precipitation days = 12.3
|Sep precipitation days = 11.9
|Oct precipitation days = 12.9
|Nov precipitation days = 13.8
|Dec precipitation days = 14.6
|year precipitation days = 150.9
|time day = 3pm
|humidity colour = green
|Jan humidity = 68.7
|Feb humidity = 59.3
|Mar humidity = 51.2
|Apr humidity = 46.6
|May humidity = 46.4
|Jun humidity = 51.4
|Jul humidity = 53.9
|Aug humidity = 55.9
|Sep humidity = 59.8
|Oct humidity = 61.6
|Nov humidity = 69.6
|Dec humidity = 74.7
|year humidity = 58.3
|source 1 = [[Environment and Climate Change Canada]]&lt;ref name=&quot;normals9120b&quot;&gt;{{cite web 
|publisher = [[Environment and Climate Change Canada]] 
|url = https://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1991_2020_e.html?searchType=stnProv&amp;lstProvince=QC&amp;txtCentralLatMin=0&amp;txtCentralLatSec=0&amp;txtCentralLongMin=0&amp;txtCentralLongSec=0&amp;stnID=120000000&amp;dispBack=0
|title = Maniwaki (Composite Station Threads)
|work = Canadian Climate Normals 1991-2020 Data
|access-date = 30 December 2023 
|url-status = live 
|archive-url = https://web.archive.org/web/20240411100208/https://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1991_2020_e.html?searchType=stnProv&amp;lstProvince=QC&amp;txtCentralLatMin=0&amp;txtCentralLatSec=0&amp;txtCentralLongMin=0&amp;txtCentralLongSec=0&amp;stnID=120000000&amp;dispBack=0
|archive-date = 11 April 2024}}&lt;/ref&gt; (dew point 1pm, 1951–1980)&lt;ref name=humiditynormals&gt;
{{cite web
|publisher = Environment Canada
|url = https://climate.weather.gc.ca/doc/En56-60-8-1984.pdf
|title = Canadian Climate Normals 1951–1980 Volume 8: Atmospheric, Pressure, Temperature and Humidity
|access-date = August 11, 2023
|archive-url = https://web.archive.org/web/20230809040423/https://climate.weather.gc.ca/doc/En56-60-8-1984.pdf
|archive-date = 2023-08-09}}&lt;/ref&gt;}}

==Pagkawali ni Maisy Odjick at Shannon Alexander==
Noong Setyembre 6, 2008, ang bayan ng Maniwaki ay naging sentro ng atensyon sa buong mundo dahil sa pagkawala nina Maisy Odjick at Shannon Alexander mula sa Kitigan Zibi Nation. Ang Search and Rescue Global One ay inimbitahan sa komunidad ng pinuno at konseho. Dalawang magkahiwalay na paghahanap ang isinagawa, ngunit parehong hindi nagtagumpay. Simula nang mawala sila, ang pulisya ng Quebec, RCMP at ang pulisya ng Kitigan Zibi Anishinabeg ay nagsagawa ng ilang imbestigasyon, ngunit hindi posible na ituloy ang kaso.&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.ottawasun.com/2015/12/03/this-is-what-missing-maniwaki-girls-maisy-odjick-and-shannon-alexander-would-look-like-7-years-after-they-disappeared| title = This is what missing Maniwaki girls, Maisy Odjick and Shannon Alexander, would look like 7 years after they disappeared {{!}} Ottawa Sun| work = ottawasun}}&lt;/ref&gt;

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Maniwaki]]
[[Kategorya:Canada]]</text>
      <sha1>f0g9xju97n01nc4gikle9fyrgaicq2h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2223439</id>
      <parentid>2223432</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T06:02:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TentingZones1</username>
        <id>122212</id>
      </contributor>
      <comment>/* Pagkawala ni Maisy Odjick at Shannon Alexander */</comment>
      <origin>2223439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14485" sha1="5icthftjvhe2b4itfcvptv47w5o0pom" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
 | name              = Maniwaki
 | official_name = 
 | settlement_type   = [[City (Quebec)|Lungsod]]
 | image_skyline = Maniwaki QC.JPG
 | imagesize = 250px
 | image_caption = Pangunahing Kalye (Hwy. 105)
 | image_flag = 
 | flag_size = 120x100px
 | image_shield = Blason ville ca Maniwaki.svg
 | shield_size = 120x100px
 | nickname =
 | motto = 
 | image_map = File:Maniwaki Quebec location diagram.png
 | mapsize = 250px
 | map_caption          = Lokasyon sa loob ng La Vallée-de-la-Gatineau RCM
 | pushpin_map          = Canada Quebec Western
 | pushpin_label_position = left
 | pushpin_label        = 
 | pushpin_map_caption  = Lokasyon sa Kanlurang Quebec
 | coordinates       = {{coord|46|22|30|N|75|58|0|W|region:CA-QC|display=inline,title}}
 | coor_pinpoint     = 
 | coordinates_footnotes= &lt;ref name=&quot;toponymie&quot;/&gt;
 | subdivision_type = Country
 | subdivision_name = Bansa
 | subdivision_type1 = [[Provinces and territories of Canada|Lalawigan]]
 | subdivision_name1 = [[Quebec]]
 | subdivision_type2 = [[Rehiyon (Quebec)|Rehiyon]]
 | subdivision_name2 = [[Outaouais]]
 | subdivision_type3 = [[Munisipalidad ng rehiyon|''RCM'']]
 | subdivision_name3 = [[Munisipalidad ng rehiyon ng La Vallée-de-la-Gatineau|La Vallée-de-la-Gatineau]]
 | established_title = 
 | established_date = 
 | established_title1= Itinatag
 | established_date1 = Marso 15, 1904
 | established_title2 = 
 | established_date2 = 
 | government_footnotes= &lt;ref name=&quot;mamrot&quot;/&gt;
 | government_type = 
 | leader_title = Alkalde
 | leader_name = Francine Fortin 
 | leader_title1     = [[List of Canadian federal electoral districts|''Federal riding'']]
 | leader_name1      = [[Pontiac—Kitigan Zibi]]
 | leader_title2     = [[List of Quebec provincial electoral districts|''Prov. riding'']]
 | leader_name2      = [[Gatineau (provincial electoral district)|Gatineau]]
 | area_footnotes = &lt;ref name=&quot;mamrot&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sc2021&quot;&gt;{{cite web |title=Maniwaki, Ville (V) Census Profile, 2021 Census of Population |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;SearchText=Maniwaki&amp;DGUIDlist=2021A00052483065&amp;GENDERlist=1,2,3&amp;STATISTIClist=1&amp;HEADERlist=0 |website=www12.statcan.gc.ca | date=9 February 2022 |publisher=Government of Canada - Statistics Canada |access-date=24 November 2022}}&lt;/ref&gt;
 | area_total_km2 = 8.82
 | area_land_km2 = 5.67
 | area_water_km2 =
 | elevation_footnotes=
 | elevation_m = 
 | population_footnotes= &lt;ref name=&quot;sc2021&quot;/&gt;
 | population_total = 3757
 | population_as_of= 2021
 | population_density_km2 = 662.8
 | population_blank1_title= Pop&amp;nbsp;&lt;small&gt;(2016–21)&lt;/small&gt;
 | population_blank1 = {{decrease}} 2.2%
 | population_blank2_title= Dwellings
 | population_blank2 = 2110
 | population_note = 
 | timezone = [[Eastern Time Zone|EST]]
 | utc_offset = −5
 | timezone_DST = [[Eastern Daylight Time|EDT]]
 | utc_offset_DST = −4
 | postal_code_type = [[Canadian postal code|Postal code(s)]]
 | postal_code = [[List of J postal codes of Canada|J9E 1Z9]]
 | area_code         = [[Area code 819|819]]
 | website = https://www.ville.maniwaki.qc.ca/
 | footnotes =
}}

Ang '''Maniwaki''' ay isang bayan sa lalawigan ng [[Quebec]], [[Canada]]. Ito ay matatagpuan 130 kilometro (81 mi) hilaga ng [[Ottawa]], [[Ontario]],&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.distance-cities.com/search?from=ottawa%2C+ontario&amp;to=maniwaki%2C+quebec&amp;fromId=&amp;toId=&amp;flat=&amp;flon=&amp;tlat=&amp;tlon=&amp;country=ca | title=Search: Distance between ottawa, ontario and maniwaki, quebec }}&lt;/ref&gt; sa [[Ilog Gatineau]], sa sangandaan ng Ruta 105 at Ruta 107, malapit sa Ruta 117 (Trans-Canada Highway). Ang bayan ang sentrong administratibo para sa [[Munisipalidad ng Rehiyon ng La Vallée-de-la-Gatineau]].

==Kasaysayan==
Ang kasaysayan ng Maniwaki ay malapit na nauugnay sa katabing [[Reserba ng Kitigan Zibi]], dahil ang Bayan ng Maniwaki ay binuo sa lupang orihinal na bahagi ng reserbang ito. Ang mga lupang munisipal nito ay kasama sa mga makasaysayang pag-aangkin ng Kitigan Zibi sa lupa; ang ilan sa mga ito ay naayos na noong 2007.&lt;ref name=&quot;INAC&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ainc-inac.gc.ca/nr/prs/m-a2007/2-2920-fs-eng.asp|title=Fact Sheet - Old Burial Ground Specific Claim Kitigan Zibi Anishinabeg|access-date=2008-09-17|publisher=Indian and Northern Affairs Canada|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110613190244/http://www.ainc-inac.gc.ca/nr/prs/m-a2007/2-2920-fs-eng.asp|archive-date=June 13, 2011}}&lt;/ref&gt;

Sa unang kalahati ng ikalabinsiyam na siglo, ang mga [[Taong Algonquin|Algonquin]] ng misyon sa ''[[Lake of Two Mountains]]'', sa ilalim ng pamumuno ni Chief Pakinawatik, ay dumating sa lugar ng Ilog Désert. Di-nagtagal, noong 1832, sinundan sila ng Hudson's Bay Company at nagtayo ng isang himpilan ng kalakalan sa tagpuan ng mga ilog Désert at Gatineau. Pagkalipas ng isang dekada, itinatag ng mga Missionary Oblates of Mary Immaculate ang misyon ng Notre-Dame-du-Desert at, mula 1849, hiniling nila sa mga awtoridad ang pagtatalaga ng isang bayan upang magtatag ng isang reserba para sa mga Algonquin. Ang mga hangganan ng bayan ay iginuhit noong 1850 at ang pamayanan ay binigyan ng pangalang Maniwaki ng mga Oblates noong panahong ito (Algonquin para sa &quot;Lupain ni Maria&quot;).&lt;ref name=&quot;CTQ-KZ&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.toponymie.gouv.qc.ca/ct/topos/carto.asp?Speci=291403&amp;Latitude=46,33333&amp;Longitude=-75,96667&amp;Zoom=1700|title=Kitigan Zibi (Réserve indienne)|access-date=2008-09-16|publisher=Commission de toponymie du Québec|language=fr}}&lt;/ref&gt; Di-nagtagal, ang mga mangangalakal ng kahoy, magsasaka, manggagawa sa kalakalan, negosyante at mga propesyonal, na naakit ng kayamanan ng kagubatan, ay nanirahan sa Maniwaki.

[[File:Village_de_Maniwaki.jpg|left|thumb|Nayon ng Maniwaki, noong 1942]]

Ang Ottawa ay konektado sa Maniwaki sa pamamagitan ng isang sangay ng Canadian Pacific Railroad, na may layong 82.3 milya. Pagkatapos tumawid sa Ilog Ottawa, may mga istasyon sa Hull, Wakefield, Low, Kazabazua at Gracefield bago makarating sa Maniwaki. Ito ay binuksan nang paunti-unti sa pagitan ng 1893 at 1902. Ang mga serbisyo ng pasahero ay itinigil noong 1964.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Legget|first=Robert F. |title=Canadian Branch Line Mortalities |magazine=Railway Magazine |volume=110 |date=February 1964 |pages=214–219 |issue=754 }}&lt;/ref&gt; Ang linya ay tuluyang inabandona noong 1986.

[[Image:Eglise-Christ-Roi-Maniwaki-763.JPG|thumb|left|upright|Simbahan ni Christ-Roi]]

Noong 1851, itinatag ng mga Oblat ang parokya ng L'Assomption-de-Maniwaki.&lt;ref name=&quot;CTQ-M&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.toponymie.gouv.qc.ca/ct/topos/carto.asp?Speci=38514&amp;Latitude=46,38333&amp;Longitude=-75,96667&amp;Zoom=1700|title=Maniwaki (Ville)|access-date=2008-09-17|publisher=Commission de toponymie du Québec|language=fr}}&lt;/ref&gt; Nag-ugat ang kagubatan at naging kabuhayan ng maraming naninirahan sa rehiyon. Ang mga Irish, Pranses at Algonquin, ang tatlong tradisyonal na kultura ng Gatineau Valley, ay nag-ambag sa pag-unlad ng bayan at namuhay nang magkakasama. Opisyal na itinatag ang Maniwaki noong 1851 at naging isang munisipalidad ng bayan noong 1904. Nakuha nito ang katayuan bilang &quot;nayon&quot; noong 1930, at katayuan bilang &quot;Ville&quot; noong 1957.&lt;ref name=&quot;CTQ-M&quot;/&gt;

Sa pagtatapos ng Unang Digmaang Pandaigdig, ang rehiyon, tulad ng lahat ng dako sa Quebec, at sa halos buong mundo, ay tinamaan ng epidemya ng [[trangkaso Espanyol]]. Sa loob ng wala pang dalawang linggo, humigit-kumulang dalawampung pagkamatay ang naiugnay sa sakit na ito. Dahil sa takot, tumangging lumabas ang mga tao, at sa unang pagkakataon sa kasaysayan nito, lumipas ang isang Linggo nang walang anumang misa na ipinagdiriwang sa simbahan ng Assumption.

Ang baha noong 1974 ay isang pangyayaring naaalala ng lokal na populasyon. Noong Mayo 14 ng taong iyon, umapaw ang tubig ng ilog Gatineau at ng ilog Désert. Tumaas ang tubig sa nakababahalang bilis na 3 hanggang 6 na pulgada kada oras. Mahigit 1,000 na tirahan sa lugar ng Maniwaki ang binaha at humigit-kumulang 3,000 katao ang kinailangang ilikas. Bagama't walang nasugatan, umabot sa milyun-milyong dolyar ang pinsala.

Mula noong 1974, wala nang ibang malaking kalamidad na naganap. Patuloy na umuunlad ang lugar bawat taon sa dalawang pangunahing larangan, ito ay ang kagubatan at turismo.

==Heograpiya at klima==
Ang Maniwaki ay may [[maalinsangan na klimang kontinental]] ([[Köppen climate classification|Köppen]] ''Dfb''). Ang karaniwang taunang temperatura sa Maniwaki ay 4.6 °C (40.3 °F). Ang karaniwang taunang pag-ulan ay 939.2 mm (36.98 in) kung saan ang Oktubre ang pinakamabasang buwan. Ang pinakamataas na temperatura sa karaniwan ay sa Hulyo, sa bandang 19.1 °C (66.4 °F), at pinakamababa sa Enero, sa bandang −12.0 °C (10.4 °F). Ang pinakamataas na temperaturang naitala sa Maniwaki ay 37.8 °C (100.0 °F) noong 1 Agosto 1975; ang pinakamalamig na temperaturang naitala ay −46.7 °C (−52.1 °F) noong 11 Enero 1954.

{{Weather box
|location = Maniwaki, 1991–2020 normals, extremes 1953−present
|metric first = Y
|single line = Y
|Jan maximum humidex = 11.0
|Feb maximum humidex = 11.2
|Mar maximum humidex = 28.3
|Apr maximum humidex = 32.9
|May maximum humidex = 38.9
|Jun maximum humidex = 43.3
|Jul maximum humidex = 45.6
|Aug maximum humidex = 47.8
|Sep maximum humidex = 40.8
|Oct maximum humidex = 35.9
|Nov maximum humidex = 24.1
|Dec maximum humidex = 16.7
|year maximum humidex = 47.8
|Jan record high C = 10.9
|Feb record high C = 11.1
|Mar record high C = 27.2
|Apr record high C = 30.7
|May record high C = 35.0
|Jun record high C = 34.8
|Jul record high C = 36.8
|Aug record high C = 37.8
|Sep record high C = 35.3
|Oct record high C = 28.0
|Nov record high C = 23.1
|Dec record high C = 15.0
|year record high C = 37.8
|Jan high C = -6.4
|Feb high C = -4.3
|Mar high C = 2.0
|Apr high C = 10.0
|May high C = 18.6
|Jun high C = 23.4
|Jul high C = 25.6
|Aug high C = 24.3
|Sep high C = 19.6
|Oct high C = 11.8
|Nov high C = 4.1
|Dec high C = -3.1
|year high C = 10.5
|Jan mean C = -12.0
|Feb mean C = -10.4
|Mar mean C = -4.0
|Apr mean C = 4.0
|May mean C = 11.7
|Jun mean C = 16.7
|Jul mean C = 19.1
|Aug mean C = 17.9
|Sep mean C = 13.3
|Oct mean C = 6.7
|Nov mean C = -0.2
|Dec mean C = -7.7
|year mean C = 4.6
|Jan low C = -17.4
|Feb low C = -16.5
|Mar low C = -10.0
|Apr low C = -2.1
|May low C = 4.8
|Jun low C = 10.0
|Jul low C = 12.6
|Aug low C = 11.5
|Sep low C = 7.1
|Oct low C = 1.5
|Nov low C = -4.5
|Dec low C = -12.2
|year low C = -1.3
|Jan record low C = -46.7
|Feb record low C = -43.9
|Mar record low C = -38.9
|Apr record low C = -23.3
|May record low C = -8.3
|Jun record low C = -2.2
|Jul record low C = 1.6
|Aug record low C = -0.3
|Sep record low C = -4.7
|Oct record low C = -11.7
|Nov record low C = -25.5
|Dec record low C = -38.3
|year record low C = -46.7
|Jan chill = -45.7
|Feb chill = -46.8
|Mar chill = -38.7
|Apr chill = -26.8
|May chill = -9.7
|Jun chill = -4.1
|Jul chill = 0.0
|Aug chill = 0.0
|Sep chill = -6.0
|Oct chill = -12.7
|Nov chill = -29.5
|Dec chill = -42.5
|year chill = -46.8
|precipitation colour = green
|Jan precipitation mm = 75.8
|Feb precipitation mm = 55.8
|Mar precipitation mm = 70.7
|Apr precipitation mm = 72.3
|May precipitation mm = 72.7
|Jun precipitation mm = 79.6
|Jul precipitation mm = 87.0
|Aug precipitation mm = 94.6
|Sep precipitation mm = 86.6
|Oct precipitation mm = 96.2
|Nov precipitation mm = 72.1
|Dec precipitation mm = 75.9
|year precipitation mm = 939.2
|unit precipitation days = 0.2 mm
|Jan precipitation days = 14.8
|Feb precipitation days = 12.0
|Mar precipitation days = 11.6
|Apr precipitation days = 11.9
|May precipitation days = 11.6
|Jun precipitation days = 11.1
|Jul precipitation days = 12.5
|Aug precipitation days = 12.3
|Sep precipitation days = 11.9
|Oct precipitation days = 12.9
|Nov precipitation days = 13.8
|Dec precipitation days = 14.6
|year precipitation days = 150.9
|time day = 3pm
|humidity colour = green
|Jan humidity = 68.7
|Feb humidity = 59.3
|Mar humidity = 51.2
|Apr humidity = 46.6
|May humidity = 46.4
|Jun humidity = 51.4
|Jul humidity = 53.9
|Aug humidity = 55.9
|Sep humidity = 59.8
|Oct humidity = 61.6
|Nov humidity = 69.6
|Dec humidity = 74.7
|year humidity = 58.3
|source 1 = [[Environment and Climate Change Canada]]&lt;ref name=&quot;normals9120b&quot;&gt;{{cite web 
|publisher = [[Environment and Climate Change Canada]] 
|url = https://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1991_2020_e.html?searchType=stnProv&amp;lstProvince=QC&amp;txtCentralLatMin=0&amp;txtCentralLatSec=0&amp;txtCentralLongMin=0&amp;txtCentralLongSec=0&amp;stnID=120000000&amp;dispBack=0
|title = Maniwaki (Composite Station Threads)
|work = Canadian Climate Normals 1991-2020 Data
|access-date = 30 December 2023 
|url-status = live 
|archive-url = https://web.archive.org/web/20240411100208/https://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1991_2020_e.html?searchType=stnProv&amp;lstProvince=QC&amp;txtCentralLatMin=0&amp;txtCentralLatSec=0&amp;txtCentralLongMin=0&amp;txtCentralLongSec=0&amp;stnID=120000000&amp;dispBack=0
|archive-date = 11 April 2024}}&lt;/ref&gt; (dew point 1pm, 1951–1980)&lt;ref name=humiditynormals&gt;
{{cite web
|publisher = Environment Canada
|url = https://climate.weather.gc.ca/doc/En56-60-8-1984.pdf
|title = Canadian Climate Normals 1951–1980 Volume 8: Atmospheric, Pressure, Temperature and Humidity
|access-date = August 11, 2023
|archive-url = https://web.archive.org/web/20230809040423/https://climate.weather.gc.ca/doc/En56-60-8-1984.pdf
|archive-date = 2023-08-09}}&lt;/ref&gt;}}

==Pagkawala ni Maisy Odjick at Shannon Alexander==
Noong Setyembre 6, 2008, ang bayan ng Maniwaki ay naging sentro ng atensyon sa buong mundo dahil sa pagkawala nina Maisy Odjick at Shannon Alexander mula sa Kitigan Zibi Nation. Ang Search and Rescue Global One ay inimbitahan sa komunidad ng pinuno at konseho. Dalawang magkahiwalay na paghahanap ang isinagawa, ngunit parehong hindi nagtagumpay. Simula nang mawala sila, ang pulisya ng Quebec, RCMP at ang pulisya ng Kitigan Zibi Anishinabeg ay nagsagawa ng ilang imbestigasyon, ngunit hindi posible na ituloy ang kaso.&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.ottawasun.com/2015/12/03/this-is-what-missing-maniwaki-girls-maisy-odjick-and-shannon-alexander-would-look-like-7-years-after-they-disappeared| title = This is what missing Maniwaki girls, Maisy Odjick and Shannon Alexander, would look like 7 years after they disappeared {{!}} Ottawa Sun| work = ottawasun}}&lt;/ref&gt;

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Maniwaki]]
[[Kategorya:Canada]]</text>
      <sha1>5icthftjvhe2b4itfcvptv47w5o0pom</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Location map/data/Canada Quebec Central</title>
    <ns>828</ns>
    <id>339498</id>
    <revision>
      <id>2223429</id>
      <timestamp>2026-09-04T03:06:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TentingZones1</username>
        <id>122212</id>
      </contributor>
      <comment>Bagong pahina: return { 	name = 'Central Quebec', 	top = 49.17, 	bottom = 45.28, 	left = -76.41, 	right = -67.23, 	image = 'Canada Central Quebec location map.png' }</comment>
      <origin>2223429</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="150" sha1="jzqia3x8jlujuoc0159q366ty9wfohc" xml:space="preserve">return {
	name = 'Central Quebec',
	top = 49.17,
	bottom = 45.28,
	left = -76.41,
	right = -67.23,
	image = 'Canada Central Quebec location map.png'
}</text>
      <sha1>jzqia3x8jlujuoc0159q366ty9wfohc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Obedjiwan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>339499</id>
    <revision>
      <id>2223431</id>
      <timestamp>2026-09-04T03:08:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TentingZones1</username>
        <id>122212</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2223431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12638" sha1="hybebcoytptv5qsyt89ef2t0j6sphlt" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
 | name                     = Obedjiwan
 | settlement_type          = [[Indian reserve|Reserba ng mga Unang Bansa]]
 | native_name              = ''Opitciwan''
 | image_skyline            = Éléments architectoniques sur une maison d'Obedjiwan.jpg
 | image_alt                = Isang bubong at isang tsimenea
 | image_caption            = Ang bubong ng isang bahay na Obedjiwan
 | flag_size                = 120x100px
 | shield_size              = 100x80px
 | mapsize                  = 
 | pushpin_map              = Canada Quebec Central
 | pushpin_map_caption = Lokasyon sa loob ng Gitnang Quebec
 | pushpin_label_position   = top
 | subdivision_type         = Bansa
 | subdivision_name         = {{CAN}}
 | subdivision_type1        = [[Provinces and territories of Canada|Lalawigan]]
 | subdivision_name1        = [[Quebec]]
 | subdivision_type2        = Rehiyon
 | subdivision_name2        = [[Mauricie]]
 | subdivision_type3        = Dibisyon ng Senso
 | subdivision_name3        = [[La Tuque (Dibisyon ng Senso)|La Tuque]]
 | established_title        = Nanirahan
 | established_date         = 1825 (Puwesto ng kalakalan)
 | established_title2       = Pormasyon
 | established_date2        = Marso 21, 1950 (reserba)
 | government_footnotes     = &lt;ref name=mamrot&gt;Ministère des Affaires Municipales, Régions et Occupation du territoire - [http://www.mamrot.gouv.qc.ca/repertoire-des-municipalites/fiche/municipalite/90804/ Répertoire des municipalités: Obedjiwan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002050933/http://www.mamrot.gouv.qc.ca/repertoire-des-municipalites/fiche/municipalite/90804/ |date=2013-10-02 }}&lt;/ref&gt;
 | government_type          = 
 | leader_title             = Chief
 | leader_name              = Jean-Claude Méquish
 | leader_title1            = ''Federal riding''
 | leader_name1             = [[Saint-Maurice—Champlain]]
 | leader_title2            = ''Prov. riding''
 | leader_name2             = [[Laviolette (electoral district)|Laviolette]]
 | area_total_km2           = 9.27
 | area_land_km2            = 8.26
 | area_water_km2           = 
 | area_footnotes           = &lt;ref name=mamrot/&gt;&lt;ref name=&quot;cp2021.2&quot;/&gt;
 | population_as_of         = 2021
 | population_footnotes     = &lt;ref name=&quot;cp2021.2&quot;/&gt;
 | population_total         = 1991
 | population_density_km2   = 241.1
 | timezone                 = [[Eastern Time Zone (North America)|EST]]
 | utc_offset               = -5
 | timezone_DST             = [[Eastern Daylight Time|EDT]]
 | utc_offset_DST           = -4
 | postal_code_type         = [[Canadian postal code|Postal Code]]
 | postal_code              = G0W 3B0
 | area_code                = [[Area code 819|819]]
 | coordinates              = {{coord|48|40|14|N|74|55|43|W|region:CA-QC|display=inline,title}}
 | website                  = [http://www.opitciwan.ca/ www.opitciwan.ca]
}}

[[File:Obedjiwan-2022.jpg|thumb|Vue sur le réservoir Gouin - Obedjiwan, Quebec]]

Ang '''Obedjiwan''' (opisyal na itinalaga bilang '''Obedjiwan 28''') ay isang reserba at nayon ng mga ''[[Mga Unang Bansa sa Canada|First Nations]]'' sa hilagang baybayin ng [[Reserba ng Gouin]] sa rehiyon ng [[Mauricie]] ng [[Quebec]], [[Canada]]. Ito ay kabilang sa pangkat ng [[Atikamekw ng Opitciwan]] ng [[Bansang Atikamekw]].&lt;ref&gt;Government of Canada, Aboriginal Canada Portal - [http://www.aboriginalcanada.gc.ca/acp/community/site.nsf/eng/rn06105.html Obedjiwan 28] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927124607/http://www.aboriginalcanada.gc.ca/acp/community/site.nsf/eng/rn06105.html |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;

==Heograpiya==
[[File:Pont sans limite près d'Obedjiwan.jpg|thumb|left|Ruta 1046 sa hilaga ng Obedjiwan]]
[[File:Route 0212 vers Obedjiwan près du moulin Chibougamau.jpg|thumb|left|Daang pangkagubatan 0212 ''papuntang'' Obedjiwan]]

Ang reserbang Obedjiwan ay matatagpuan sa hilagang baybayin ng ''[[Gouin Reservoir]]'', sa 143 kilometro (89 mi) (direktang linya) timog ng [[Chibougamau]], 118 kilometro (73 mi) hilaga ng [[Wemotaci]] at 217 kilometro (135 mi) hilagang-kanluran ng [[La Tuque]]. Ang reserba ay matatagpuan sa pagitan ng Lawa ng Kamitcikamac (kanluran) at Wopisiw Bay (Silangan). Sa harap (timog na bahagi), naroon ang dulo ng Martel Kiwam na nakausli sa Lawa ng Mamette.

Ang reserba ay isang enclave sa loob ng [[La Tuque|Lungsod ng La Tuque]]. Ito ang pinakaliblib na reserbang Atikamekw sa Quebec. Mapupuntahan ito sa pamamagitan ng isang mahabang kalsadang graba sa kagubatan na may habang 146 kilometro (91 mi), na umaabot patungong silangan sa Quebec Route 167 na nag-uugnay sa [[Saint-Félicien, Quebec|Saint-Félicien]] sa [[Chibougamau]]. Kaya naman ang distansya sa kalsada upang makarating sa Chibougamau ay 124 kilometro (77 mi). Mula sa Obedjiwan, ang Forest road 1045 ay umaabot pakanluran sa Forest Road 1009, na itinayo sa axis ng hilaga-timog upang iwasan ang Gouin Reservoir sa kanluran; ang daang ito ay paakyat sa [[Chapais]]. Ang distansya ng kalsada sa pagitan ng Obedjiwan at La Tuque ay 319 km (198 mi), na may isang forest road na lumalampas sa Gouin Reservoir sa silangang bahagi. Patungong Kanluran, ang distansya ng Obedjiwan-Senneterre ay 260 kilometro (160 mi). Sa kontekstong ito ng distansya, ang sasakyang panghimpapawid ay isang paraan ng transportasyon na malawakang ginagamit.

==Pangalan==
Ang salitang ''Obedjiwan'', na isinulat sa estandardisadong baybay ng [[Atikamekw]] bilang ''Opitciwan'', ay nagmula sa mga salitang-ugat na ''oba'' o ''obe'' na nangangahulugang &quot;kipot&quot;, at ''djwan'' na nangangahulugang &quot;tumatakbo&quot;. Kaya, maaari itong isalin bilang &quot;agos ng kipot/makitid/daanan&quot;.&lt;ref name=&quot;CTQ-O&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.toponymie.gouv.qc.ca/CT/toposweb/fiche.aspx?no_seq=45105|title=Obedjiwan (Réserve indienne)|access-date=2010-03-09|publisher=Commission de toponymie du Québec|language=fr}}&lt;/ref&gt;

Ang pangalan, na unang iniugnay sa lawa, ay sumailalim sa maraming pagkakaiba-iba ng baybay. Noong 1825, nang magtayo ng isang himpilan ang Hudson's Bay Company, tinawag nila itong ''Waupatchinuganiskau'', na nauunawaan na ang orihinal na anyo ng toponym. Noong 1871, binisita ng eksplorador na si John P. Bignell ang lugar at binanggit ang pangalang ''Obidjouan''. Noong 1904, tinawag ito ng Fifth Report ng Geographic Board of Canada na ''Obiduan'' at ito ang nanatiling tinatanggap na anyo hanggang 1964. Kabilang sa iba pang mga pagkakaiba-iba ang ''Obijuan'' at ''Wabijiwoine''.&lt;ref name=&quot;CTQ-O&quot;/&gt;

==Kasaysayan==
Ang lugar ng itaas na bahagi ng [[Ilog Saint-Maurice]] ay matagal nang naging tinubuang-bayan ng mga katutubong [[Atikamekw]]. Ang Lawa ng Obedjiwan (isang lawa sa pinagmumulan ng Ilog Saint-Maurice na inapakan noong itinatayo ang ''[[Gouin Reservoir]]'') ay matatagpuan sa mahahalagang ruta ng kano patungong [[Lac Saint-Jean]] sa pamamagitan ng Lawa ng Necouba (Lac Nicabau) at patungong [[Look ng James]]. Noong ika-17 siglo, at marahil mula pa noong sinaunang panahon, ang mga baybayin ng lawa na ito ay isang pagtitipon at lugar ng kalakalan para sa mga Atikamekw, pati na rin ang iba pang mga katutubong tao sa mga nakapalibot na lugar, kung saan sila ay nakikibahagi sa pakikipag-ugnayang panlipunan, pang-ekonomiya, at pangkultura. Ang mga Atikamekw ay kumukuha ng trigo, harina, at marahil mga baril mula sa mga [[Taong Wyandot|Huron]], kapalit ng mga balat ng moose o beaver.&lt;ref name=&quot;HQ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.histoirequebec.qc.ca/publicat/vol7num1/v7n1_6la.htm |title=Le lac Obedjiwan, un lieu de rassemblement autochtone traditionnel |author=Claude Gélinas |publisher=HISTOIRE QUÉBEC |language=fr |date=June 2001 |access-date=2010-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615043425/http://www.histoirequebec.qc.ca/publicat/vol7num1/v7n1_6la.htm |archive-date=2011-06-15 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[File:Map of the Planned Indian Reserve of Obijuan (Obedjiwan).jpg|thumb|left|Mapa ng planong Reserba ng mga Indian ng Obijuan (Obedjiwan) noong 1914]]

Noong 1825, ang ''[[Hudson's Bay Company]]'' (HBC) at ang King's Posts Company ay nagtatag ng mga himpilan ng kalakalan sa Lawa ng Obedjiwan, na mabilis na nakaakit ng mga katutubong mangangaso hindi lamang mula sa lugar, kundi pati na rin mula sa silangang James Bay at sa itaas na mga rehiyon ng [[Ilog Ottawa]]. Noong 1840, iniwan ng Hudson's Bay Company ang Lawa ng Obedjiwan at nanirahan sa Lawa ng Kikendatch (ngayon ay [[Kikendatch Bay]] sa labasan ng Gouin Reservoir). Ngunit noong 1911, inilipat ng HBC ang Kikendatch Post nito pabalik sa Lawa ng Obedjiwan, na naging dahilan upang bumalik din ang mga Atikamekw sa lugar. Nais ng HBC na lumayo sa mga kakumpitensyang negosyante na sumisira sa kalakalan nito sa Kikendatch habang ang mga Atikamekw ay mas gustong umiwas sa mga Europeo na lalong dumami sa timog. Noong panahong iyon, wala pa ring tunay na paninirahan bagaman ang mga Oblate ay nagtayo ng isang kapilya noong 1916, na matatagpuan sa kaliwang pampang ng Ilog Saint-Maurice sa tapat ng HBC Post, na pinaghihiwalay ng Paliit ng Obedjiwan.&lt;ref name=&quot;CTQ-O&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HQ&quot;/&gt;

[[File:Lac Obedjiwan - Compagnie de la Baie d'Hudson - Atikamekw.jpg|thumb|Atikamekw, HBC, Lawa ng Obedjiwan]]

Malaki ang naging pagbabago sa lugar nang maitayo ang dam sa La Loutre noong 1917. Ang imbakan ng tubig na nabubuo sa likod ng dam ay bumaha hindi lamang sa daan-daang lawa, kabilang ang Lawa ng Obediwan, kundi pati na rin sa lumang pamayanan at mga arkeolohikong lugar nito. Isang bagong nayon, 3 kilometro (1.9 milya) sa kanluran sa kasalukuyang lokasyon, ang hindi talaga naitayo hanggang 1925 kasunod ng mahirap na negosasyon sa ''Commission des eaux courantes''.&lt;ref name=&quot;CTQ-O&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HQ&quot;/&gt;

Noong Disyembre 31, 1941, ipinahayag ng Pamahalaan ng Quebec ang Lands and Forests Act na nagtadhana para sa reserbasyon ng mga lupain para sa kapakinabangan ng mga &quot;Indian&quot;. Noong Enero 14, 1944, isang lawak na 2,290 ektarya (9.3 km2) sa heograpikong bayan ng Toussaint ang inilipat mula sa Pamahalaan ng Quebec patungo sa Pamahalaan ng Canada, at opisyal na itinatag bilang &quot;Obiduan Indian Reserve&quot; noong Marso 21, 1950. Ito ay pinalitan ng pangalan bilang &quot;Obedjiwan Indian Reserve&quot; noong Enero 23, 1964.&lt;ref&gt;Natural Resources Canada - Legal Surveys Division, Historical Review - [http://clss-satc.nrcan-rncan.gc.ca/data-donnees/publications/indlanhisque-hisfonterindque/obedjiwan_ang.pdf Obedjiwan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706181634/http://clss-satc.nrcan-rncan.gc.ca/data-donnees/publications/indlanhisque-hisfonterindque/obedjiwan_ang.pdf |date=2011-07-06 }}&lt;/ref&gt;

Noong 2002, ang Atikamekw ng Opitciwan ay nagpasimula ng mga paghahabol sa pamahalaan ng Canada upang mabayaran ang lupa at mga ari-arian na nawala sa pagbaha, ang pagkaantala sa paglikha ng reserba, at ang hindi sapat na laki ng reserbang nilikha. Ang mga paghahabol ay patuloy pa rin.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ici.radio-canada.ca/nouvelle/783573/atikamekw-obedjiwan-gouvernement-federal-ottawa-tribunal-inondations-reservoir-gouin-dedommagement-pertes|title=Inondations de terres autochtones : victoire historique pour les Atikamekw d'Obedjiwan|last=ICI.Radio-Canada.ca|first=Zone Société-|website=Radio-Canada.ca|language=fr-ca|access-date=2019-03-04}}&lt;/ref&gt;

===Kasaysayan ng lupain===
[[Image:Réservoir Gouin à Obedjiwan (2).jpg|thumb|right|Ang imbakan ng tubig ng Gouin ay nakapalibot sa nayon.]]
[[File:Obedj.jpg|thumb|Lawa ng Obedjiwan]]

* 1941-12-31: Batas ng 1941, mga lupang reserbasyon na hindi hihigit sa 133,550 ektarya (330,000 ektarya) para sa kapakinabangan ng mga Indian sa pamamagitan ng paglilipat ng usufruct.
* 1943-10-27: Pagsusuri ng lupa para sa reserbang Obedjiwan, Canton Toussaint (tinatayang), Block A. Lawak: 926.72 ektarya (2,290.0 ektarya).
* 1944-01-14: Utos sa Konseho 160, paglilipat ng pamamahala at administrasyon ng Pamahalaan ng Quebec sa Pamahalaan ng Canada. Canton Toussaint (tinatayang), Block A. Lawak: 926.72 ektarya (2,290.0 ektarya).
* 1950-03-21: Utos sa Konseho blg. 1458, na nagtabi ng bloke na nakuha (1944) ng Pamahalaan ng Canada para sa paggamit ng mga Indian.

'''Kasalukuyang sitwasyon'''
* Canton Toussaint (inaasahang), Block A, nakuha sa ilalim ng Batas ng 1941. Paglilipat ng pamamahala at administrasyon ng Pamahalaan ng Quebec sa Pamahalaan ng Canada, sa pamamagitan ng Order in Council 160 (1944-01-14). Lawak: 926.72 ektarya (2,290.0 ektarya)&lt;ref&gt;The application of laws and regulations in French Aboriginal 1627-1760 Ratelle, Mauritius, Ministry of Energy and Resources, 1991, 48 p... (Aboriginal studies).&lt;/ref&gt;

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Obedjiwan]]
[[Kategorya:Canada]]</text>
      <sha1>hybebcoytptv5qsyt89ef2t0j6sphlt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Module:Location map/data/Canada Quebec Eastern</title>
    <ns>828</ns>
    <id>339500</id>
    <revision>
      <id>2223434</id>
      <timestamp>2026-09-04T03:28:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TentingZones1</username>
        <id>122212</id>
      </contributor>
      <comment>Bagong pahina: return { 	name = 'Eastern Quebec', 	top = 50.83, 	bottom = 46.35, 	left = -72.21, 	right = -61.02, 	image = 'Canada Eastern Quebec location map.png' }</comment>
      <origin>2223434</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="150" sha1="tslno6t2mjb6izcm3wdcxi4y3ckqnz5" xml:space="preserve">return {
	name = 'Eastern Quebec',
	top = 50.83,
	bottom = 46.35,
	left = -72.21,
	right = -61.02,
	image = 'Canada Eastern Quebec location map.png'
}</text>
      <sha1>tslno6t2mjb6izcm3wdcxi4y3ckqnz5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kamouraska</title>
    <ns>0</ns>
    <id>339501</id>
    <revision>
      <id>2223435</id>
      <timestamp>2026-09-04T03:31:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TentingZones1</username>
        <id>122212</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2223435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7045" sha1="dfdgxnfuy90bg85fw8l3y30pu1ksftd" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
|name                   = Kamouraska
|official_name          =
|settlement_type        = [[Munisipalidad (Quebec)|Munidipalidad]]
|image_skyline          = Vue aérienne Kamouraska 2023 (3).jpg
|image_caption          = Tanawin mula sa himpapawid ng Kamouraska
|image_flag             =
|flag_size              =
|image_shield           = Coat of arms of Kamouraska.svg
|shield_size            = 100x80px
|image_blank_emblem     =
|blank_emblem_size      =
|nickname               =
|motto                  =
|image_map              = Kamouraska Quebec location diagram.png
|map_caption            = Lokasyon sa loob ng Kamouraska MRK
|pushpin_map            = Canada Quebec Eastern
|pushpin_label_position =
|pushpin_map_caption    = Lokasyon sa Silangang Quebec
|coordinates            = {{coord|47|34|N|69|52|W|region:CA-QC|display=inline,title}}
|coor_pinpoint          =
|coordinates_footnotes  = &lt;ref name=&quot;toponymie&quot;/&gt;
|subdivision_type       = Bansa
|subdivision_name       = {{CAN}}
|subdivision_type1      = [[Provinces and territories of Canada|Lalawigan]]
|subdivision_name1      = [[Quebec]]
|subdivision_type2      = [[Rehiyon (Quebec)|Rehiyon]]
|subdivision_name2      = [[Bas-Saint-Laurent]]
|subdivision_type3      = [[Munisipalidad ng Rehiyonal na Kondado|MRK]]
|subdivision_name3      = [[Munisipalidad ng Rehiyonal na Kondado ng Kamouraska|Kamouraska]]
|subdivision_type4      =
|subdivision_name4      =
|established_title      =
|established_date       =
|established_title1     = Itinatag
|established_date1      = Abril 25, 1987
|established_title2     =
|established_date2      =
|established_title3     =
|established_date3      =
|named_for              = [[Ilog Kamouraska]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://toponymie.gouv.qc.ca/ct/ToposWeb/Fiche.aspx?no_seq=186980 | title=Fiche descriptive }}&lt;/ref&gt;
|government_footnotes   = &lt;ref name=&quot;mamrot&quot;/&gt;
|government_type        =
|leader_title           = Alkalde
|leader_name            = Anik Corminboeuf
|leader_title1          = [[List of Canadian federal electoral districts|''Federal riding'']]
|leader_name1           = [[Côte-du-Sud—Rivière-du-Loup—Kataskomiq—Témiscouata]]
|leader_title2          = [[List of Quebec provincial electoral districts|''Prov. riding'']]
|leader_name2           = [[Côte-du-Sud]]
|leader_title3          =
|leader_name3           =
|leader_title4          =
|leader_name4           =
|area_footnotes         = &lt;ref name=&quot;mamrot&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cp2021&quot;/&gt;
|area_magnitude         =
|area_total_km2         = 145.50
|area_land_km2          = 44.07
|area_water_km2         =
|area_water_percent     =
|elevation_footnotes    =  &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; tags--&gt;
|elevation_m            =
|population_footnotes   = &lt;ref name=&quot;cp2021&quot;/&gt;
|population_total       = 607
|population_as_of       = [[Canada 2021 Census|2021]]
|population_density_km2 = 13.8
|population_blank1_title= Pop&amp;nbsp;&lt;small&gt;2016-2021&lt;/small&gt;
|population_blank1      = {{decrease}} 1.5%
|population_blank2_title= Dwellings
|population_blank2      = 393
|population_note        =
|timezone               = [[Eastern Time Zone|EST]]
|utc_offset             = −5
|timezone_DST           = [[Eastern Time Zone|EDT]]
|utc_offset_DST         = −4
|postal_code_type       = [[Canadian postal code|Postal code(s)]]
|postal_code            = [[List of G postal codes of Canada|G0L 1M0]]
|area_codes              = [[Area codes 418 and 581|418 and 581]]
|website                = {{URL|www.kamouraska.ca}}
|footnotes              =
}}

Ang '''Kamouraska''' ({{IPA|fr|kamuʁaska|-|LL-Q150 (fra)-DenisdeShawi-Kamouraska.wav}}) ay isang [[Munisipalidad (Quebec)|munisipalidad]] sa timog baybayin ng [[Ilog Saint Lawrence]] sa rehiyon ng [[Bas-Saint-Laurent]] ng [[Quebec]], [[Canada]]. Ito ay bahagi ng [[Munisipalidad ng Rehiyonal na Kondado ng Kamouraska]]. Ito ay pinangalanang isa sa nangungunang 20 pinakamagagandang nayon sa lalawigan ng Quebec, at ang munisipalidad ay miyembro ng Asosasyon ng ''[[Most Beautiful Villages of Quebec]]''.

Ang pangalang &quot;Kamouraska&quot; ay nagmula sa isang salitang [[Wikang Algonquin|Algonquin]] na nangangahulugang &quot;kung saan tumutubo ang mga halamang pag-agos sa gilid ng tubig&quot;.

==Kasaysayan==
[[File:Kamouraska, vue prise du fleuve.jpg|thumb|left|Nayon ng Kamouraska na tinatanaw mula sa [[Ilog Saint Lawrence]], bandang 1920]]

Ang lugar ay tinirhan ng mga kolonistang Pranses noong huling bahagi ng ika-17 siglo. Noong 1674, ito ay itinalaga bilang ''Seigneury de Kamouraska'', isang bumubuo sa ''Gouvernement de Québec''. Mayroong mahabang tradisyon ng pangingisda ng igat dito. Isang sentro ng interpretasyon sa pangingisda ng igat ang matatagpuan sa nayon.

==Heograpiya==
May mga [[latian na alat]] sa tabi ng ilog at mayroong isang reserbang ekolohikal malapit sa nayon. Ang latian ay nagbibigay ng tirahan na ginagamit ng mga ibon para sa pugad at sa panahon ng pandarayuhan. Ang mga bangin sa tabi ng ilog ay nagbibigay ng tirahan para sa mga peregrine falcon, cormorant at great blue heron. Makikita rin ang mga seal sa ilog dito. Sa ilang partikular na panahon ng taon, ang mga [[lamok]] na matatagpuan sa mga latian ay maaaring maging partikular na agresibo.

Maaaring marating ang nayon sa pamamagitan ng Autoruta 20. Ang Ruta 132 ay dumadaan sa nayon.

{{Wide image|Kamouraska_panorama.jpg|1600 px|Isang [[malawak na tanawin]] ng Kamouraska mula sa [[Ilog Saint Lawrence]]}}

==Sining at kultura==
Si Louis-Pascal-Achille Taché (1813-1839), ang seigneur ng Kamouraska simula noong 1833, ay ikinasal kay Joséphine-Éléonore d’Estimauville. Noong 1839, dinala niya ang kanyang mga anak sa kanyang ina sa Sorel, upang iwan ang kanyang mapang-abusong asawa.&lt;ref name=&quot;cyr&quot;&gt;{{cite book|url=http://www.biographi.ca/en/bio/estimauville_josephine_eleonore_12E.html| title=ESTIMAUVILLE, JOSÉPHINE-ÉLÉONORE |last=Cyr |first =Céline |work= Dictionary of Canadian Biography, vol. 12| publisher= University of Toronto/Université Laval |date= 2003 |access-date = 24 June 2019}}&lt;/ref&gt; Sinasabing pinatay si Taché ni George Holmes, isang Amerikanong doktor mula sa Sorel na pinaniniwalaang mangingibig ng kanyang asawa. Tumakas si Holmes patungong Estados Unidos bago ang paglilitis noong 1839. Napawalang-sala ang asawa ni Tache sa kasong pakikisangkot sa paglilitis sa pagpatay. Ang Canadian na awtor na si [[Anne Hébert]] ay sumulat ng isang nobela batay sa mga pangyayaring ito, ang ''[[Kamouraska (nobela)|Kamouraska]]'' (1970). Inilathala sa Pranses, ito ay isinalin sa ilang wika. Ito ay inangkop bilang isang pelikulang may parehong pangalan noong 1973, sa direksyon ni [[Claude Jutra]] at may iskrip na isinulat niya at ni Hebert. Nanalo ito ng apat na parangal sa pelikulang Canadian, kabilang ang Best Actress para sa bidang si [[Geneviève Bujold]].

==Pamahalaan==
* Alkalde: Anik Corminboeuf
* Mga Konsehal: Andrew Caddell, Christian Drapeau, Raymond Malo, Mario Pelletier, Jacques Sirois, Hervé Voyer

==Mga sanggunian==
{{reflist}}

[[Kategorya:Kamouraska]]
[[Kategorya:Canada]]</text>
      <sha1>dfdgxnfuy90bg85fw8l3y30pu1ksftd</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>